وَأَمَّا قَوْلُ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ وَغَيْرِهِمْ أَنَّ دُخُولَ مَكَّةَ بِغَيْرِ إِحْرَامٍ مِنْ خَصَائِصِهِ ﷺ، فَهُوَ لَا تَنْهَضُ بِهِ حُجَّةٌ ; لِأَنَّ الْمُقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ وَعِلْمِ الْحَدِيثِ أَنَّ فِعْلَهُ ﷺ لَا يَخْتَصُّ حُكْمُهُ بِهِ إِلَّا بِدَلِيلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ، لِأَنَّهُ هُوَ الْمُشَرِّعُ لِأُمَّتِهِ بِأَقْوَالِهِ، وَأَفْعَالِهِ، وَتَقْرِيرِهِ كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ.
Mâlikîler ve diğer bazı ilim ehlinin, ihramsız olarak Mekke'ye girmenin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hasâisinden (kendisine has hususiyetlerden) olduğu yönündeki sözlerine gelince; bununla bir delil ayakta duramaz. Zira usûl ve hadis ilminde yerleşik kural şudur ki; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in fiilinin hükmü, ancak başvurulması zorunlu olan bir delil ile kendisine tahsis edilebilir. Çünkü bilindiği üzere o, sözleri, fiilleri ve takriri ile ümmeti için teşri koyandır (hüküm belirleyendir).
الْفَرْعُ التَّاسِعُ: فِي حُكْمِ تَأْخِيرِ الْإِحْرَامِ عَنِ الْمِيقَاتِ، وَتَقْدِيمِهِ عَلَيْهِ قَدْ قَدَّمْنَا أَنَّهُ لَا يَجُوزُ تَأْخِيرُ الْإِحْرَامِ عَنِ الْمِيقَاتِ مِمَّنْ يُرِيدُ حَجًّا، أَوْ عُمْرَةً، وَهَذَا لَا خِلَافَ فِيهِ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا دَلِيلَهُ، وَأَمَّا مَا رَوَاهُ مَالِكٌ ﵀ فِي الْمُوَطَّإِ عَنْ نَافِعٍ: أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ ﵄ أَهَّلَ مِنَ الْفُرْعِ. وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْفُرْعَ وَرَاءَ مِيقَاتِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ الَّذِي هُوَ ذُو الْحُلَيْفَةِ، فَهُوَ مَحْمُولٌ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ كَمَا ذَكَرَهُ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ وَغَيْرُهُ، عَلَى أَنَّهُ وَصَلَ الْفُرْعَ وَهُوَ لَا يُرِيدُ النُّسُكَ فَطَرَأَتْ عَلَيْهِ نِيَّةُ النُّسُكِ بِالْفُرُعِ، فَأَهَّلَ مِنْهُ، وَهَذَا مُتَعَيَّنٌ ; لِأَنَّ ابْنَ عُمَرَ ﵄ مِمَّنْ رَوَى الْمَوَاقِيتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، فَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّهُ لَا يُخَالِفُ مَا سَمِعَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَأَمَّا الْإِحْرَامُ مِنْ مَوْضِعٍ فَوْقَ الْمِيقَاتِ، فَأَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى جَوَازِهِ وَحَكَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَلَيْهِ الِاتِّفَاقَ.
Dokuzuncu Mesele: İhramı mikatın gerisine ertelemenin ve mikatın öncesine almanın hükmü hakkındadır. Daha önce hac veya umre yapmak isteyen kimsenin ihramı mikatın gerisine ertelemesinin caiz olmadığını ve bu hususta ilim ehli arasında herhangi bir ihtilaf bulunmadığını belirtmiş ve bunun delilini zikretmiştik. Mâlik'in rahimehullâh el-Muvatta'da Nâfi'den rivayet ettiği, Abdullah b. Ömer'in radıyallâhu anhümâ Fur'dan telbiye getirdiği rivayetine gelince; Fur'un, Medine ehlinin mikatı olan Zülhuleyfe'nin ötesinde (Mekke yönünde) olduğu bilinmektedir. Bu durum, İbn Abdilberr ve diğerlerinin belirttiği gibi ilim ehli nezdinde; onun Fur'a ibadet kastı olmaksızın vardığı, Fur'da iken nüsük (ibadet) niyetinin sonradan hâsıl olduğu ve oradan telbiye getirdiği şeklinde yorumlanmıştır. Bu yorum kaçınılmazdır; çünkü İbn Ömer radıyallâhu anhümâ mikatları Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edenlerdendir ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiğine muhalefet etmeyeceği malumdur. Mikatın daha ötesindeki (mikat öncesi) bir yerden ihrama girmeye gelince; ilim ehlinin çoğunluğu bunun caiz olduğu görüşündedir ve birden çok âlim bu konuda ittifak nakletmiştir.
وَاخْتَلَفُوا فِي الْأَفْضَلِ مِنَ الْأَمْرَيْنِ وَهُمَا الْإِحْرَامُ مِنَ الْمِيقَاتِ، أَوِ الْإِحْرَامُ مِنْ بَلَدِهِ إِنْ كَانَ أَبْعَدَ مِنَ الْمِيقَاتِ؟ قَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ: أَجْمَعَ مَنْ يُعْتَدُّ بِهِ مِنَ السَّلَفِ
Bu iki durumdan -yani mikattan ihrama girmek ile şayet mikattan daha uzak ise kendi memleketinden ihrama girmekten- hangisinin daha faziletli olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: 'Gerek sahabeden ve gerekse onlardan sonraki selef
وَالْخَلْفِ مِنَ الصَّحَابَةِ، فَمَنْ بَعْدَهُمْ، عَلَى أَنَّهُ يَجُوزُ الْإِحْرَامُ مِنَ الْمِيقَاتِ وَمِمَّا فَوْقَهُ. وَحَكَى الْعَبْدَرِيُّ وَغَيْرُهُ عَنْ دَاوُدَ أَنَّهُ قَالَ: لَا يَجُوزُ الْإِحْرَامُ مِمَّا فَوْقَ الْمِيقَاتِ، وَأَنَّهُ لَوْ أَحْرَمَ مِمَّا قَبْلَهُ لَمْ يَصِحَّ إِحْرَامُهُ، وَيَلْزَمُهُ أَنْ يَرْجِعَ، وَيُحْرِمَ مِنَ الْمِيقَاتِ. وَهَذَا الَّذِي قَالَهُ مَرْدُودٌ عَلَيْهِ بِإِجْمَاعِ مَنْ قَبْلَهُ. انْتَهَى كَلَامُ النَّوَوِيِّ.
ve haleften itibar edilen kimseler, mikattan ve mikatın öncesinden ihrama girmenin caiz olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Abdî ve diğerleri Dâvûd'dan; mikatın öncesinden ihrama girmenin caiz olmadığını, şayet mikatın öncesinden ihrama girerse ihramının sahih olmayacağını, geri dönüp mikattan ihrama girmesi gerektiğini söylediğini nakletmişlerdir. Onun bu söylediği, kendisinden öncekilerin icmâı ile reddedilmiştir.' Nevevî'nin sözü bitti.
وَحُجَّةُ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْإِحْرَامَ مِنَ الْمِيقَاتِ أَفْضَلُ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَحْرَمَ فِي حَجَّتِهِ وَعُمْرَتِهِ مِنَ الْمِيقَاتِ الَّذِي هُوَ ذُو الْحُلَيْفَةِ، وَهَذَا مُجْمَعٌ عَلَيْهِ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَأَحْرَمَ مَعَهُ فِي حَجِّهِ وَعُمْرَتِهِ أَصْحَابُهُ كُلُّهُمْ مِنَ الْمِيقَاتِ، وَكَذَلِكَ كَانَ يَفْعَلُ بَعْدَهُ خُلَفَاؤُهُ الرَّاشِدُونَ وَغَيْرُهُمْ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ، وَجَمَاهِيرُ الْعُلَمَاءِ، وَأَهْلُ الْفَضْلِ فَتَرْكُ النَّبِيِّ ﷺ الْإِحْرَامَ فِي مَسْجِدِهِ الَّذِي صَلَاةٌ فِيهِ أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ صَلَاةٍ فِيمَا سِوَاهُ إِلَّا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ، وَإِحْرَامُهُ مِنَ الْمِيقَاتِ دَلِيلٌ وَاضِحٌ لَا شَكَّ فِيهِ أَنَّ السُّنَّةَ هِيَ الْإِحْرَامُ مِنَ الْمِيقَاتِ، لَا مِمَّا فَوْقَهُ، وَاحْتَجَّ مَنْ قَالَ: يَكُونُ الْإِحْرَامُ مِمَّا فَوْقَ الْمِيقَاتِ أَفْضَلَ بِمَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، ثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يُحَنَّسَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي سُفْيَانَ الْأَخْنَسِيِّ، عَنْ جَدَّتِهِ حُكَيْمَةَ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهَا سَمِعَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «مَنْ أَهَلَّ بِحَجَّةٍ أَوْ عُمْرَةٍ مِنَ الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى إِلَى الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَمَا تَأَخَّرَ، أَوْ وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ» شَكَّ عَبْدُ اللَّهِ أَيَّتَهُمَا قَالَ: قَالَ أَبُو دَاوُدَ: يَرْحَمُ اللَّهُ وَكِيعًا أَحْرَمَ مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ، يَعْنِي إِلَى مَكَّةَ. انْتَهَى مِنْ سُنَنِ أَبِي دَاوُدَ. وَاحْتَجَّ أَهْلُ هَذَا الْقَوْلِ أَيْضًا بِتَفْسِيرِ عُمَرَ، وَعَلِيٍّ ﵄ لِقَوْلِهِ: وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ [٢ \ ١٩٦] قَالَا: إِتْمَامُهُمَا أَنْ تُحْرِمَ بِهِمَا مِنْ دُوَيْرَةِ أَهْلِكَ، وَاحْتَجُّوا أَيْضًا بِمَا رَوَاهُ مَالِكٌ فِي الْمُوَطَّإِ عَنِ الثِّقَةِ عِنْدَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ: أَهَلَّ مِنْ إِيلِيَاءَ. وَهِيَ بَيْتُ الْمَقْدِسِ، وَرَدَّ الْمُخَالِفُونَ اسْتِدْلَالَ هَؤُلَاءِ بِأَنَّ حَدِيثَ أُمِّ سَلَمَةَ: لَيْسَ بِالْقَوِيِّ.
Mikattan ihrama girmenin daha faziletli olduğunu söyleyenlerin delili şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem haccında ve umresinde Zülhuleyfe olan mikattan ihrama girmiştir; bu husus ilim ehlinin icmâı iledir. Onunla birlikte bütün ashabı da haccında ve umresinde mikattan ihrama girmiştir. Kendisinden sonra Hulefâ-yi Râşidîn, diğer sahabiler, tâbiîn, ulemanın cumhuru ve fazilet ehli de böyle yapmıştır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in içinde kılınan bir namazın Mescid-i Harâm müstesna diğer mescidlerde kılınan bin namazdan daha faziletli olduğu kendi mescidinde ihrama girmeyi terk edip mikattan ihrama girmesi, sünnet olanın mikatın öncesinden değil mikattan ihrama girmek olduğuna dair şüphe götürmez apaçık bir delildir. Mikatın öncesinden ihrama girmenin daha faziletli olduğunu söyleyenler ise Ebû Dâvûd'un Sünen'inde rivayet ettiği şu hadisi delil getirmişlerdir: Bize Ahmed b. Sâlih anlattı, bize İbn Ebî Füdeyk, Abdullah b. Abdirrahmân b. Yuhnes'ten, o Yahyâ b. Ebî Süfyân el-Ahnesî'den, o ninesi Hukeyme'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşi Ümmü Seleme'den rivayet etti ki kendisi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işitmiştir: «Kim Mescid-i Aksâ'dan Mescid-i Harâm'a kadar bir hac veya umre için telbiye getirip ihrama girerse, geçmiş ve gelecek günahları bağışlanır veya ona cennet vacip olur.» Abdullah [hadisin râvisi], hangisini söylediğinde şüphe etti. Ebû Dâvûd der ki: 'Allah Vekî'e rahmet eylesin, Beytülmakdis'ten -yani Mekke'ye- ihrama girmişti.' Sünen-i Ebî Dâvûd'dan [nakil] bitti. Bu görüşün sahipleri ayrıca Ömer ve Ali'nin radıyallâhu anhümâ: 'Haccı da, umreyi de Allah için tamamlayın' [Bakara 2/196] ayetine getirdikleri şu tefsiri de delil getirdiler; onlar: 'İkisini tamamlamak, ikisi için de ailenden bir evcikten (evinin yanından) ihrama girmendir' demişlerdir. Ayrıca Mâlik'in el-Muvatta'da nezdindeki sika bir râviden rivayet ettiği; Abdullah b. Ömer'in İliyâ'dan -ki o Beytülmakdis'tir- telbiye getirdiği naklini de delil getirdiler. Muhalifler ise bunların delil getirmesini Ümmü Seleme hadisinin kuvvetli olmadığı gerekçesiyle reddetmişlerdir.
قَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ: وَأَمَّا حَدِيثُ أُمِّ سَلَمَةَ، فَرَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَالْبَيْهَقِيُّ، وَآخَرُونَ وَإِسْنَادُهُ لَيْسَ بِالْقَوِيِّ، وَبِأَنَّ تَفْسِيرَ عَلِيٍّ، وَعُمَرَ ﵄ لِلْآيَةِ، وَفِعْلَ ابْنِ عُمَرَ كِلَاهُمَا مُخَالِفٌ لِفِعْلِ النَّبِيِّ ﷺ، وَأَفْعَالَهُ فِي حَجَّتِهِ تَفْسِيرٌ لِآيَاتِ الْحَجِّ. وَقَدْ قَالَ ﷺ: «خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» ، وَإِحْرَامُهُ مِنَ الْمِيقَاتِ مُجْمَعٌ عَلَيْهِ.
Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: 'Ümmü Seleme hadisine gelince; onu Ebû Dâvûd, İbn Mâce, Beyhakî ve başkaları rivayet etmiştir; ancak isnadı kuvvetli değildir. Ayrıca Ali ve Ömer'in radıyallâhu anhümâ ayete getirdiği tefsir ile İbn Ömer'in fiili, her ikisi de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in fiiline muhaliftir. Oysa onun haccındaki fiilleri hac ayetlerinin tefsiridir. Nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem: «Hac ibadetinizi benden alınız» buyurmuştur ve onun mikattan ihrama girdiği icmâ ile sabittir.'
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: أَظْهَرُ الْقَوْلَيْنِ عِنْدِي دَلِيلًا هُو الْاقْتِدَاءُ بِالنَّبِيِّ ﷺ، وَالْإِحْرَامُ مِنَ الْمِيقَاتِ، فَلَوْ كَانَ الْإِحْرَامُ قَبْلَهُ فِيهِ فَضْلٌ لَفَعَلَهُ ﷺ، وَالْخَيْرُ كُلُّهُ فِي اتِّبَاعِهِ ﷺ.
Kitabın müellifi -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: İki görüşten delil bakımından bana göre en açık olanı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e iktida etmek ve mikattan ihrama girmektir. Şayet ondan önce ihrama girmekte bir fazilet olsaydı, bunu sallallâhu aleyhi ve sellem yapardı. Bütün hayır ise ona sallallâhu aleyhi ve sellem tabi olmaktadır.
وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ، بَعْدَ أَنْ بَيَّنَ أَنَّ الْإِحْرَامَ مِنَ الْمِيقَاتِ أَفْضَلُ مِنْ غَيْرِهِ مَا نَصُّهُ: فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَحْرَمَ مِنَ الْمِيقَاتِ لِبَيَانِ جَوَازِهِ.
Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de, mikattan ihrama girmenin diğer yerlerden daha faziletli olduğunu açıkladıktan sonra aynen şöyle demiştir: 'Şayet Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in caiz olduğunu beyan etmek için mikattan ihrama girdiği söylenecek olursa;
فَالْجَوَابُ مِنْ أَوْجُهٍ:
buna birkaç yönden cevap verilir:
أَحَدُهَا: أَنَّهُ ﷺ قَدْ بَيَّنَ الْجَوَازَ بِقَوْلِهِ ﷺ: «مُهَلَّ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مِنْ ذِي الْحُلَيْفَةِ» .
Birincisi: O sallallâhu aleyhi ve sellem caiz oluşu: «Medine ehlinin ihrama girme yeri Zülhuleyfe'dendir» sözüyle zaten beyan etmiştir.
الثَّانِي: أَنَّ بَيَانَ الْجَوَازِ فِيمَا يَتَكَرَّرُ فِعْلُهُ، فَفَعَلَهُ ﷺ مَرَّةً أَوْ مَرَّاتٍ يَسِيرَةً عَلَى أَقَلِّ مَا يُجْزِئُ بَيَانًا لِلْجَوَازِ وَيُدَاوِمُ فِي عُمُومِ الْأَحْوَالِ عَلَى أَكْمَلِ الْهَيْئَاتِ، كَمَا تَوَضَّأَ مَرَّةً فِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ وَدَاوَمَ عَلَى الثَّلَاثِ، وَنَظَائِرُ هَذَا كَثِيرَةٌ، وَلَمْ يُنْقَلْ أَنَّهُ ﷺ أَحْرَمَ مِنَ الْمَدِينَةِ، وَإِنَّمَا أَحْرَمَ بِالْحَجِّ وَعُمْرَةِ الْحُدَيْبِيَةِ مِنْ ذِي الْحُلَيْفَةِ.
İkincisi: Caiz oluşun [fiilî] beyanı, tekrar eden fiillerde olur; nitekim caiz olduğunu beyan etmek için yeterli olan en asgari şekliyle bir veya birkaç defa yapar, genel durumlarda ise en mükemmel şekiller üzere devamlılık gösterir. Tıpkı bazı durumlarda birer defa abdest alıp çoğunlukla üçer defaya devam etmesi gibi. Bunun benzerleri çoktur. Oysa onun sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'den ihrama girdiği nakledilmemiştir; o hac ve Hudeybiye umresi için sadece Zülhuleyfe'den ihrama girmiştir.
الثَّالِثُ: أَنَّ بَيَانَ الْجَوَازِ إِنَّمَا يَكُونُ فِي شَيْءٍ اشْتُهِرَ أَكْمَلُ أَحْوَالِهِ بِحَيْثُ يَخَافُ أَنْ يُظَنَّ وُجُوبُهُ، وَلَمْ يُوجَدْ ذَلِكَ هُنَا، وَهَذَا كُلُّهُ إِنَّمَا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ عَلَى تَقْدِيرِ دَلِيلٍ صَرِيحٍ صَحِيحٍ فِي مُقَابَلَتِهِ وَلَمْ يُوجَدْ ذَلِكَ، فَإِنَّ حَدِيثَ أُمِّ سَلَمَةَ قَدْ سَبَقَ أَنَّ إِسْنَادَهُ لَيْسَ بِالْقَوِيِّ فَيُجَابُ عَنْهُ بِأَرْبَعَةِ أَجْوِبَةٍ:
Üçüncüsü: Caiz oluşun beyanı, ancak en mükemmel hâli meşhur olup da vacip zannedilmesinden korkulan bir şeyde söz konusu olur; burada ise böyle bir durum mevcut değildir. Bütün bunlara, ancak karşısında sarih ve sahih bir delilin varlığı takdirinde ihtiyaç duyulur; burada ise böyle bir delil mevcut değildir. Zira Ümmü Seleme hadisinin isnadının kuvvetli olmadığı daha önce geçmişti. Buna dört cevap verilir:
الْأَوَّلُ: أَنَّ إِسْنَادَهُ لَيْسَ بِقَوِيٍّ.
Birincisi: Onun isnadı kuvvetli değildir.
الثَّانِي: أَنَّ فِيهِ بَيَانُ فَضِيلَةِ الْإِحْرَامِ مِنْ فَوْقِ الْمِيقَاتِ، وَلَيْسَ فِيهِ أَنَّهُ أَفْضَلُ مِنَ الْمِيقَاتِ، وَلَا خِلَافَ أَنَّ الْإِحْرَامَ مِنْ فَوْقِ الْمِيقَاتِ فِيهِ فَضِيلَةٌ، وَإِنَّمَا الْخِلَافُ أَيُّهُمَا أَفْضَلُ.
İkincisi: Onda mikat öncesinden ihrama girmenin faziletinin beyanı vardır; yoksa mikattan daha faziletli olduğu yer almamaktadır. Mikat öncesinden ihrama girmekte bir fazilet olduğu hususunda ihtilaf yoktur, ihtilaf sadece hangisinin daha faziletli olduğundadır.
فَإِنْ قِيلَ: هَذَا الْجَوَابُ يُبْطِلُ فَائِدَةَ تَخْصِيصِ الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى.
Şayet: Bu cevap Mescid-i Aksâ'nın tahsis edilmesinin faydasını iptal eder, denilirse;
فَالْجَوَابُ: أَنَّ فِيهِ زِيَادَةً هِيَ تَبْيِينُ قَدْرِ الْفَضِيلَةِ فِيهِ.
Cevap şudur: Onda fazladan bir husus vardır ki o da oradaki faziletin miktarının beyan edilmesidir.
وَالثَّالِثُ: أَنَّ هَذَا مُعَارِضٌ لِفِعْلِهِ ﷺ الْمُتَكَرِّرِ فِي حَجَّتِهِ، وَعُمْرَتِهِ، فَكَانَ فِعْلُهُ الْمُتَكَرِّرُ أَفْضَلَ.
Üçüncüsü: Bu, onun sallallâhu aleyhi ve sellem haccında ve umresindeki mükerrer fiiline muarızdır; dolayısıyla onun mükerrer fiili daha faziletlidir.
الرَّابِعُ: أَنَّ هَذِهِ الْفَضِيلَةَ جَاءَتْ فِي الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى ; لِأَنَّ لَهُ مَزَايَا عَدِيدَةً مَعْرُوفَةً، وَلَا يُوجَدُ ذَلِكَ فِي غَيْرِهِ، فَلَا يُلْحَقُ بِهِ وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. انْتَهَى كَلَامُ النَّوَوِيِّ. وَلَا شَكَّ: أَنَّ مَسْجِدَ النَّبِيِّ ﷺ أَفْضَلُ مِنَ الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى بِدَلِيلِ الْحَدِيثِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ: «صَلَاةٌ فِي مَسْجِدِي هَذَا خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ صَلَاةٍ فِيمَا سِوَاهُ ; إِلَّا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ» ، وَلَا خِلَافَ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي دُخُولِ الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى فِي هَذَا الْعُمُومِ، وَتَفْضِيلِ مَسْجِدِ النَّبِيِّ ﷺ عَلَيْهِ فِي الْجُمْلَةِ، فَلَوْ كَانَ فَضْلُ الْمَكَانِ سَبَبًا لِلْإِحْرَامِ فِيهِ قَبْلَ الْمِيقَاتِ لَأَحْرَمَ النَّبِيُّ ﷺ فِي مَسْجِدِهِ ; لِأَنَّهُ لَا يَفْعَلُ إِلَّا مَا هُوَ الْأَفْضَلُ وَالْأَكْمَلُ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِ، وَلَا يَخْفَى أَنَّ
Dördüncüsü: Bu fazilet Mescid-i Aksâ hakkında gelmiştir; çünkü onun bilinen pek çok meziyeti vardır ve bu meziyetler başkasında bulunmaz, dolayısıyla başkası ona kıyas edilemez. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.' Nevevî'nin sözü bitti. Hiç şüphe yok ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidi, müttefekun aleyh olan şu hadisin delaletiyle Mescid-i Aksâ'dan daha faziletlidir: «Şu benim mescidimde kılınan bir namaz, Mescid-i Harâm müstesna, diğerlerindeki bin namazdan daha hayırlıdır.» İlim ehli arasında Mescid-i Aksâ'nın bu umumi ifadeye dâhil olduğu ve genel olarak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidinin ona üstün olduğu hususunda ihtilaf yoktur. Şayet mekânın fazileti, orada mikattan önce ihrama girmenin bir sebebi olsaydı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendi mescidinde ihrama girerdi; zira o ancak en faziletli ve en mükemmel olanı yapardı -Allah'ın salât ve selâmı onun üzerine olsun-. Gizli değildir ki
الِاقْتِدَاءَ بِالنَّبِيِّ ﷺ أَفْضَلُ، وَأَكْمَلُ مِنْ غَيْرِهِ.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e iktida etmek, başkasına uymaktan daha faziletli ve daha mükemmeldir.
الْفَرْعُ الْعَاشِرُ: فِي حُكْمِ تَقْدِيمِ الْإِحْرَامِ عَلَى مِيقَاتِهِ الزَّمَانِيِّ، الَّذِي هُوَ أَشْهُرُ الْحَجِّ الَّتِي تَقَدَّمَ بَيَانُهَا.
Onuncu Mesele: İhramı, açıklaması daha önce geçen hac ayları şeklindeki zamanî mikatından önceye almanın hükmü hakkındadır.
اعْلَمْ أَنَّ جَمَاعَةً مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالَتْ: لَا يُعْتَقَدُ الْإِحْرَامُ بِالْحَجِّ فِي غَيْرِ أَشْهُرِ الْحَجِّ، وَأَكْثَرُ مَنْ قَالَ بِهَذَا يَقُولُونَ: إِنَّهُ إِنْ أَحْرَمَ بِالْحَجِّ فِي غَيْرِ أَشْهُرِهِ يَنْعَقِدُ إِحْرَامُهُ بِعُمْرَةٍ لَا حَجٍّ، وَهَذَا هُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ. قَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ: وَبِهِ قَالَ عَطَاءٌ، وَطَاوُسٌ، وَمُجَاهِدٌ، وَأَبُو ثَوْرٍ. وَنَقَلَهُ الْمَاوَرْدِيُّ عَنْ عُمَرَ، وَابْنِ مَسْعُودٍ، وَجَابِرٍ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَأَحْمَدَ. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: يَتَحَلَّلُ بِعُمْرَةٍ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَا يُحْرِمُ بِالْحَجِّ إِلَّا فِي أَشْهُرِهِ. وَقَالَ دَاوُدُ: لَا يَنْعَقِدُ. وَقَالَ النَّخَعِيُّ، وَالثَّوْرِيُّ، وَمَالُكٌ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَأَحْمَدُ: يَجُوزُ قَبْلَ أَشْهُرِ الْحَجِّ، وَلَكِنْ يُكْرَهُ قَالُوا: فَأَمَّا الْأَعْمَالُ فَلَا تَجُوزُ قَبْلَ أَشْهُرِ الْحَجِّ بِلَا خِلَافٍ، وَاحْتَجَّ لَهُمْ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ [٢ \ ١٨٩] فَأَخْبَرَ ﷾ أَنَّ الْأَهِلَّةَ كُلَّهَا مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ ; وَلِأَنَّهَا عِبَادَةٌ تَدْخُلُهَا النِّيَابَةُ، وَتَجِبُ الْكَفَّارَةُ فِي إِفْسَادِهَا، فَلَمْ تُخَصَّ بِوَقْتٍ كَالْعُمْرَةِ، وَلِأَنَّ الْإِحْرَامَ بِالْحَجِّ يَصِحُّ فِي زَمَانٍ لَا يُمْكِنُ إِيقَاعُ الْأَفْعَالِ فِيهِ ; وَهُوَ شَوَّالٌ، فَعُلِمَ أَنَّهُ لَا يُخْتَصُّ بِزَمَانٍ. قَالُوا: وَلِأَنَّ التَّوْقِيتَ ضَرْبَانِ تَوْقِيتُ مَكَانٍ وَزَمَانٍ. وَقَدْ ثَبَتَ أَنَّهُ لَوْ تَقَدَّمَ إِحْرَامُهُ عَلَى مِيقَاتِ الْمَكَانِ صَحَّ، فَكَذَا الزَّمَانُ قَالُوا: وَأَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّهُ لَوْ أَحْرَمَ بِالْحَجِّ قَبْلَ أَشْهُرِهِ انْعَقَدَ لَكِنِ اخْتَلَفْنَا، هَلْ يَنْعَقِدُ حَجًّا أَوْ عُمْرَةً؟ فَلَوْ لَمْ يَنْعَقِدْ حَجًّا لَمَا انْعَقَدَ عُمْرَةً. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِ النَّوَوِيِّ.
Bil ki ilim ehlinden bir topluluk: 'Hac ayları dışındaki bir zamanda hac için ihrama girilemez' demiştir. Bunu söyleyenlerin çoğu da: 'Şayet hac ayları dışında hac için ihrama girerse, ihramı hac olarak değil umre olarak münakit olur (bağlanır)' demektedirler ve Şâfiî'nin mezhebi de budur. Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: 'Atâ, Tâvûs, Mücâhid ve Ebû Sevr de bu görüşü benimsemiştir. Mâverdî bunu Ömer, İbn Mes'ûd, Câbir, İbn Abbâs ve Ahmed'den nakletmiştir. Evzâî ise: «Umre ile ihramdan çıkar» demiştir. İbn Abbâs: «Hac ayları dışında hac için ihrama girilmez» demiştir. Dâvûd: «İhram münakit olmaz» demiştir. Nehaî, Sevrî, Mâlik, Ebû Hanîfe ve Ahmed ise: «Hac aylarından önce ihrama girmek caizdir, fakat mekruhtur» demişlerdir. Onlar şöyle demişlerdir: «Amellere gelince; bunlar haccın aylarından önce ittifakla caiz değildir.» Onlar için Allah Teâlâ'nın şu kavli delil getirilmiştir: Sana hilalleri soruyorlar. De ki: Onlar, insanlar ve hac için vakit ölçüleridir [Bakara 2/189]. Zira Allah azze ve celle hilallerin tamamının insanlar ve hac için vakit ölçüleri olduğunu haber vermiştir. Ayrıca hac, niyabetin (vekillik) girdiği bir ibadettir ve bozulmasında keffâret vacip olur; dolayısıyla umre gibi belirli bir vakte tahsis edilmemiştir. Yine hac için ihrama girmek, fiillerin edasının mümkün olmadığı bir zamanda -ki o da Şevval'dir- sahih olmaktadır; böylece belirli bir zamana has kılınmadığı anlaşılmıştır. Yine şöyle demişlerdir: Çünkü vakit belirleme (tevkît) mekân vakti ve zaman vakti olmak üzere iki kısımdır. İhramının mekânî mikattan önceye alınması durumunda sahih olduğu sabit olmuştur, aynı şekilde zaman için de böyledir. Yine dediler ki: Hac aylarından önce hac ihramına girerse ihramın münakit olduğu hususunda icmâ ettik, fakat hac olarak mı yoksa umre olarak mı münakit olacağında ihtilaf ettik. Şayet hac olarak münakit olmasaydı umre olarak da münakit olmazdı.' Nevevî'nin kelamından maksat hâsıl olan yer bitti.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: وَمِنَ الْعَجِيبِ عِنْدِي أَنْ يَسْتَدِلَّ عَالِمٌ بِمِثْلِ هَذِهِ الْأَدِلَّةِ الَّتِي هِيَ فِي غَايَةِ السُّقُوطِ كَمَا تَرَى ; لِأَنَّ آيَةَ: قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ لَيْسَ مَعْنَاهَا: أَنَّ كُلَّ شَهْرٍ مِنْهَا مِيقَاتٌ لِلْحَجِّ، وَلَكِنَّ أَشْهُرَ الْحَجِّ إِنَّمَا تُعْلَمُ بِحِسَابِ جَمِيعِ الْأَشْهُرِ ; لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي يَتَمَيَّزُ بِهِ وَقْتُ الْحَجِّ مِنْ غَيْرِهِ، وَلِأَنَّ هَذِهِ الْأَدِلَّةَ الَّتِي لَا يُعَوَّلُ عَلَيْهَا فِي مُقَابَلَةِ آيَةٍ مُحْكَمَةٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ صَرِيحَةٍ فِي تَوْقِيتِ الْحَجِّ بِأَشْهُرٍ مَعْلُومَاتٍ هِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ [٢ \ ١٩٧] فَتَجَاهُلُ هَذَا النَّصِّ الْقُرْآنِيِّ، وَمُعَارَضَتُهُ بِمَا رَأَيْتَ مِنَ الْغَرَائِبِ كَمَا تَرَى.
Kitabın müellifi -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Gördüğün gibi son derece tutarsız olan bu tür delillerle bir âlimin istidlal etmesi bana göre şaşılacak bir şeydir. Zira: 'De ki: Onlar, insanlar ve hac için vakit ölçüleridir' ayetinin anlamı; o ayların her birinin hac için bir vakit olduğu demek değildir; bilakis hac ayları ancak bütün ayların hesabı ile bilinir; çünkü hac vaktini diğerlerinden ayıran işte budur. Ayrıca Allah'ın Kitabı'ndan haccın vaktini malum aylar olarak belirleme hususunda sarih olan muhkem bir ayet karşısında bu dayanıksız delillere itibar edilemez. O ayet Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: Hac, bilinen aylardır. Kim o aylarda haccı ifa etmeyi farz kılarsa (ihrama girerse), artık hacda kadına yaklaşmak, günaha sapmak ve kavga etmek yoktur [Bakara 2/197]. Dolayısıyla bu Kur'an nassını görmezden gelip gördüğün bu delillerle ona karşı çıkmak, şahit olduğun üzere garip hususlardandır.
وَالتَّحْقِيقُ الَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ هُوَ قَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْحَجَّ لَا يَنْعَقِدُ فِي غَيْرِ زَمَنِهِ، كَمَا أَنَّ الصَّلَاةَ الْمَكْتُوبَةَ لَا يَنْعَقِدُ إِحْرَامُهَا قَبْلَ وَقْتِهَا، وَانْقِلَابُ إِحْرَامِهِ عُمْرَةً لَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ، وَيُسْتَأْنَسُ لَهُ بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَ أَصْحَابَهُ الْمُحْرِمِينَ بِالْحَجِّ الَّذِينَ لَمْ يَسُوقُوا هَدْيًا أَنْ يَقْلِبُوا حَجَّهُمُ الَّذِي أَحْرَمُوا بِهِ عُمْرَةً، وَبِأَنَّ مَنْ فَاتَهُ الْحَجُّ تَحَلَّلَ مِنْ إِحْرَامِهِ لِلْحَجِّ بِعُمْرَةٍ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Kur'an'ın delalet ettiği tahkik (doğru hüküm); tıpkı farz namazın vaktinden önce ihramının (iftitah tekbirinin) münakit olmaması gibi, haccın da kendi vakti dışında münakit olmayacağını söyleyen kimsenin görüşüdür. İhramının umreye dönüşmesi ise fıkhî bir vecheye sahiptir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kurbanlık sevk etmemiş olan hac ihramındaki ashabına, ihrama girdikleri haclarını umreye çevirmelerini emretmesi ve haccı kaçıran kimsenin hac ihramından umre yaparak çıkması da buna delil olarak destek sağlar. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ فِي التَّلْبِيَةِ فِي بَيَانِ أَوَّلِ وَقْتِهَا وَوَقْتِ انْتِهَائِهَا وَفِي حُكْمِهَا وَكَيْفِيَّةِ لَفْظِهَا وَمَعْنَاهَا:
On İkinci Mesele: Telbiyenin ilk vaktinin ve bitiş vaktinin beyanı, hükmü, lafzının keyfiyeti ve manası hakkındadır:
أَمَّا لَفْظُهَا: فَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ وَفِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ، مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ ﵂ وَمُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَقُولُ فِي تَلْبِيَتِهِ، إِذَا أَهَلَّ مُحْرِمًا " لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ، إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ " وَرِوَايَةُ الْبُخَارِيِّ عَنْ عَائِشَةَ الْمَذْكُورَةُ إِلَى قَوْلِهِ: " إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ " وَقَدْ أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى لَفْظِ التَّلْبِيَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ.
Lafzına gelince: Sahîhayn'da İbn Ömer radıyallâhu anhümâ hadisinden, Sahîh-i Buhârî'de Âişe radıyallâhu anhâ hadisinden ve Müslim'de Câbir hadisinden sabit olduğuna göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ihramlı olarak telbiyeye başladığında telbiyesinde şöyle derdi: «Lebbeyk Allāhümme lebbeyk, lebbeyke lâ şerîke leke lebbeyk, inne'l-hamde ve'n-ni'mete leke ve'l-mülk, lâ şerîke lek (Buyur Allahım buyur! Buyur, Senin hiçbir ortağın yoktur, buyur! Şüphesiz hamd de nimet de mülk de Sana aittir; Senin hiçbir ortağın yoktur).» Buhârî'nin Âişe'den zikredilen rivayeti: «inne'l-hamde ve'n-ni'mete lek» sözüne kadardır. Müslümanlar, İbn Ömer'in müttefekun aleyh hadisinde zikredilen telbiye lafzı üzerinde icmâ etmişlerdir.
وَحَدِيثُ جَابِرٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ، عِنْدَ الْإِحْرَامِ بِالْحَجِّ أَوِ الْعُمْرَةِ. وَلَكِنِ اخْتَلَفُوا فِي الزِّيَادَةِ عَلَيْهِ بِأَلْفَاظٍ فِيهَا تَعْظِيمُ اللَّهِ، وَدُعَاؤُهُ، وَنَحْوُ ذَلِكَ فَكَرِهَ بَعْضُهُمُ: الزِّيَادَةَ، عَلَى تَلْبِيَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَحَكَاهُ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ، عَنْ مَالِكٍ قَالَ: وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ، انْتَهَى مِنْهُ بِوَاسِطَةِ نَقْلِ ابْنِ حَجَرٍ فِي " الْفَتْحِ ".
Müslim'deki Câbir hadisi de hac veya umre için ihrama girme anındadır. Ancak Allah'ı tazim etmeyi, O'na duayı ve benzeri şeyleri içeren lafızlarla bu metne ziyade yapma konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in telbiyesine ziyade yapmayı mekruh görmüştür; İbn Abdilberr bunu Mâlik'ten nakletmiş ve: 'Bu, Şâfiî'nin de iki görüşünden biridir' demiştir. İbn Hacer'in el-Feth'teki nakli vasıtasıyla [ondan aktarım] bitti.
وَقَالَ آخَرُونَ: لَا بَأْسَ بِالزِّيَادَةِ الْمَذْكُورَةِ، وَاسْتَحَبَّ بَعْضُهُمُ الزِّيَادَةَ الْمَذْكُورَةَ.
Diğerleri ise: 'Zikredilen ziyadede bir sakınca yoktur' demiş, bazısı da söz konusu ziyadeyi müstehap görmüştür.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الَّذِي يَظْهَرُ لِي فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: أَنَّ الْأَفْضَلَ هُوَ الِاقْتِدَاءُ بِالنَّبِيِّ ﷺ وَالِاقْتِصَارُ عَلَى لَفْظِ تَلْبِيَتِهِ الثَّابِتِ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا ; لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ [٣٣ \ ٢١] وَهُوَ ﷺ يَقُولُ: " لِتَأْخُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ " وَأَنَّ الزِّيَادَةَ الْمَذْكُورَةَ لَا بَأْسَ بِهَا. وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ مِنْ وَجْهَيْنِ:
Kitabın müellifi -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bu meselede bana zahir olan; en faziletli olanın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e iktida etmek ve Sahîhayn ile diğerlerinde sabit olan telbiye lafzıyla yetinmektir. Zira Allah Teâlâ: 'Andolsun ki sizin için Allah'ın Resûlünde güzel bir örnek vardır' [Ahzâb 33/21] buyurmaktadır ve o sallallâhu aleyhi ve sellem de: «Hac ibadetinizi benden alınız» buyurmaktadır. Zikredilen ziyadede ise bir beis yoktur. Buna delil iki yöndendir:
أَحَدُهُمَا: مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ بَعْدَ أَنْ سَاقَ حَدِيثَهُ بِلَفْظِ تَلْبِيَةِ النَّبِيِّ ﷺ الْمَذْكُورَةِ قَالَ: قَالَ نَافِعٌ: كَانَ عَبْدُ اللَّهِ ﵁ يَزِيدُ مَعَ هَذَا: لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ وَسَعْدَيْكَ، وَالْخَيْرُ بِيَدَيْكَ لَبَّيْكَ، وَالرَّغْبَاءُ إِلَيْكَ، وَالْعَمَلُ. وَقَالَ مُسْلِمٌ
Birincisi: Müslim'in Sahîh'inde İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ rivayet ettiği husustur; o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zikredilen telbiye lafzı hadisini sevk ettikten sonra şöyle demiştir: Nâfi' dedi ki: Abdullah radıyallâhu anh buna şunu ilave ederdi: «Lebbeyk lebbeyk ve sa'deyk, ve'l-hayru bi yedeyke lebbeyk, ve'r-rağbâu ileyke ve'l-amel (Buyur, emrine âmâdeyim, buyur ve mutluluk üstüne mutluluk ihsan et! Bütün hayır Senin iki elindedir; buyur! Bütün rağbet ve amel ancak Sana yöneliktir).» Müslim
- ﵀ فِي صَحِيحِهِ أَيْضًا بَعْدَ أَنْ سَاقَ حَدِيثَهُ، بِتَلْبِيَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مِنْ رِوَايَةِ ابْنِهِ سَالِمٍ ﵁ وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ ﵄ يَقُولُ: كَانَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁ يُهِلُّ بِإِهْلَالِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ هَؤُلَاءِ الْكَلِمَاتِ وَيَقُولُ: لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ وَسَعْدَيْكَ، وَالْخَيْرُ فِي يَدَيْكَ وَالرَّغْبَاءُ إِلَيْكَ وَالْعَمَلُ.، اهـ.
-rahimehullâh- Sahîh'inde yine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in telbiyesine dair hadisi İbn Ömer'den, onun oğlu Sâlim radıyallâhu anh rivayetiyle sevk ettikten sonra şöyle demiştir: Abdullah b. Ömer radıyallâhu anhümâ şöyle derdi: 'Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in telbiyesi ile şu kelimelerden telbiye getirir ve şöyle derdi: Lebbeyk Allāhümme lebbeyk, lebbeyke ve sa'deyk, ve'l-hayru fî yedeyk ve'r-rağbâu ileyke ve'l-amel.' [Müslim'den nakil] bitti.
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي " الْفَتْحِ " بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ الرِّوَايَةَ عَنْ عُمَرَ وَابْنِهِ عَبْدِ اللَّهِ، فَعُرِفَ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ اقْتَدَى فِي ذَلِكَ بِأَبِيهِ، اهـ.
İbn Hacer el-Feth'te Ömer ve oğlu Abdullah'tan gelen rivayeti zikrettikten sonra şöyle demiştir: 'Böylece İbn Ömer'in bu hususta babasına iktida ettiği anlaşılmış oldu.' [İbn Hacer'den nakil] bitti.
وَمَعْلُومٌ أَنَّ الزِّيَادَةَ عَلَى تَلْبِيَةِ النَّبِيِّ ﷺ لَوْ كَانَ فِيهَا مَحْذُورٌ، لَمَا فَعَلَهَا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَابْنُهُ عَبْدُ اللَّهِ ﵄.
Şurası malumdur ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in telbiyesine ziyade yapmada sakıncalı bir durum olsaydı, bunu Müminlerin Emîri Ömer b. el-Hattâb ve oğlu Abdullah radıyallâhu anhümâ yapmazdı.
الْوَجْهُ الثَّانِي: هُوَ مَا ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ فِي حَدِيثِ جَابِرٍ الطَّوِيلِ، فَإِنَّ فِيهِ مَا نَصُّهُ: فَأَهَلَّ بِالتَّوْحِيدِ: " لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ، إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ "، وَأَهَلَّ النَّاسُ بِهَذَا الَّذِي يُهِلُّونَ بِهِ فَلَمْ يَرُدَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَيْهِمْ شَيْئًا مِنْهُ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ الْمَذْكُورِ، وَهُوَ وَاضِحٌ فِي أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ عَلَى تَلْبِيَتِهِ ﷺ وَيُقِرُّهُمْ عَلَى ذَلِكَ، وَلَمْ يُنْكِرْهُ عَلَيْهِمْ كَمَا تَرَى.
İkinci Yön: Sahîh-i Müslim'de Câbir'in uzun hadisinde sabit olan husustur; nitekim orada şu metin yer almaktadır: 'Tevhid ile telbiyeye başlayıp: «Lebbeyk Allāhümme lebbeyk, lebbeyke lâ şerîke leke lebbeyk, inne'l-hamde ve'n-ni'mete leke ve'l-mülk, lâ şerîke lek» dedi. İnsanlar da şu getirmekte oldukları telbiye ile telbiye getirdiler; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onlara bundan hiçbir şeyi reddetmedi.' Zikredilen Câbir hadisinden maksat hâsıl olan kısım bitti. Bu rivayet, insanların onun sallallâhu aleyhi ve sellem telbiyesine ziyade yaptıklarına, onun da bunu ikrar ettiğine ve gördüğün gibi bunu onlara inkâr etmediğine açık bir delildir.
وَأَمَّا أَوَّلُ وَقْتِهَا: فَأَظْهَرُ أَقْوَالِ أَهْلِ الْعِلْمِ فِيهِ: أَنَّهُ أَوَّلُ الْوَقْتِ، الَّذِي يَرْكَبُ فِيهِ مَرْكُوبَهُ عِنْدَ إِرَادَةِ ابْتِدَاءِ السَّيْرِ لِصِحَّةِ الْأَحَادِيثِ الْوَارِدَةِ، بِأَنَّهُ ﷺ أَهَلَّ حِينَ اسْتَوَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ.
Telbiyenin ilk vaktine gelince: İlim ehlinin bu husustaki en açık kavli; yolculuğa başlamak istediğinde binitine bindiği ilk vakit olduğudur. Zira biniti kendisini tam olarak doğrultup kaldırdığında sallallâhu aleyhi ve sellem telbiye getirdiğine dair gelen hadisler sahihtir.
قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: بَابُ مَنْ أَهَلَّ حِينَ اسْتَوَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ قَائِمَةً: حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ قَالَ: أَخْبَرَنِي صَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄: قَالَ: أَهَلَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حِينَ اسْتَوَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ قَائِمًا.
Buhârî Sahîh'inde şöyle demiştir: Biniti kendisini doğrultup ayakta durduğu anda telbiye getiren kimse bâbı: Bize Ebû Âsım anlattı, bize İbn Cüreyc haber verdi, dedi ki: Bana Sâlih b. Keysân, Nâfi'den, o da İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ haber verdi: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem biniti kendisini doğrultup ayakta durduğu anda telbiye getirdi' dedi.
بَابُ الْإِهْلَالِ مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ، وَقَالَ أَبُو مَعْمَرٍ: حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ نَافِعٍ قَالَ: كَانَ ابْنُ عُمَرَ ﵄: إِذَا صَلَّى بِالْغَدَاةِ بِذِي الْحُلَيْفَةِ، أَمَرَ بِرَاحِلَتِهِ فَرُحِلَتْ، ثُمَّ رَكِبَ، فَإِذَا اسْتَوَتْ بِهِ اسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ قَائِمًا، ثُمَّ يُلَبِّي حَتَّى يَبْلُغَ الْحَرَمَ، ثُمَّ يُمْسِكُ، حَتَّى إِذَا جَاءَ ذَا طُوًى بَاتَ بِهِ، حَتَّى يُصْبِحَ، فَإِذَا صَلَّى الْغَدَاةَ اغْتَسَلَ، وَزَعَمَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَعَلَ ذَلِكَ. تَابَعَهُ إِسْمَاعِيلُ عَنْ أَيُّوبَ فِي الْغُسْلِ: حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ أَبُو الرَّبِيعِ، حَدَّثَنَا فُلَيْحٌ، عَنْ نَافِعٍ قَالَ: كَانَ ابْنُ عُمَرَ ﵄ إِذَا أَرَادَ الْخُرُوجَ إِلَى مَكَّةَ ادَّهَنَ بِدُهْنٍ، لَيْسَ لَهُ رَائِحَةٌ طَيِّبَةٌ، ثُمَّ يَأْتِي مَسْجِدَ الْحُلَيْفَةِ، فَيُصَلِّي ثُمَّ يَرْكَبُ، وَإِذَا اسْتَوَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ قَائِمَةً أَحْرَمَ، ثُمَّ قَالَ: هَكَذَا رَأَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَفْعَلُ. انْتَهَى مِنْ صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ.
Kıbleye yönelerek telbiye getirme bâbı: Ebû Ma'mer dedi ki: Bize Abdülvâris anlattı, bize Eyyûb, Nâfi'den anlattı, dedi ki: İbn Ömer radıyallâhu anhümâ Zülhuleyfe'de sabah namazını kıldığında binitinin getirilmesini emreder, biniti semerlenir, sonra binerdi. Biniti kendisini doğrultup ayağa kalkınca ayakta kıbleye yönelir, sonra Harem'e varıncaya kadar telbiye getirir, ardından durur; Zû Tuvâ'ya vardığında sabaha kadar orada gecelerdi. Sabah namazını kılınca gusleder ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in böyle yaptığını söylerdi. İsmâil, gusül konusunda Eyyûb'a mutâbaat etmiştir: Bize Süleymân b. Dâvûd Ebü'r-Rebî' anlattı, bize Füleyh, Nâfi'den anlattı, dedi ki: İbn Ömer radıyallâhu anhümâ Mekke'ye çıkmak istediğinde güzel kokusu olmayan bir yağ ile yağlanır, sonra Huleyfe Mescidi'ne gelip namaz kılar, sonra biner, biniti kendisini doğrultup ayağa kalkınca ihrama girer, sonra da: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i böyle yaparken gördüm' derdi. Sahîh-i Buhârî'den bitti.
فَهَذِهِ الرِّوَايَاتُ الصَّحِيحَةُ الثَّابِتَةُ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄: أَنَّهُ ﷺ أَحْرَمَ حِينَ اسْتَوَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ قَائِمَةً وَاضِحَةٌ فِيمَا ذَكَرْنَا، مِنْ أَنَّ أَوَّلَ وَقْتِ الْإِحْرَامِ عِنْدَمَا يَرْكَبُ حَالَةَ شُرُوعِهِ فِي السَّيْرِ مِنَ الْمِيقَاتِ.
İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ gelen ve onun sallallâhu aleyhi ve sellem biniti kendisini doğrultup ayağa kalktığında ihrama girdiğini belirten bu sahih ve sabit rivayetler; ihramın ilk vaktinin, mikattan yola çıkmaya başladığı sırada bindiği an olduğuna dair zikrettiğimiz hususta gayet açıktır.
وَقَالَ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، قَالَ: قَرَأْتُ عَلَى مَالِكٍ عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَاهُ ﵁ يَقُولُ: بَيْدَاؤُكُمْ هَذِهِ الَّتِي تَكْذِبُونَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِيهَا مَا أَهَلَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَّا مِنْ عِنْدِ الْمَسْجِدِ يَعْنِي: ذَا الْحُلَيْفَةِ. وَحَدَّثَنَاهُ قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا حَاتِمٌ يَعْنِي: ابْنَ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ سَالِمٍ قَالَ: كَانَ ابْنُ عُمَرَ ﵄ إِذَا قِيلَ لَهُ: الْإِحْرَامُ مِنَ الْبَيْدَاءِ قَالَ: الْبَيْدَاءُ الَّتِي تَكْذِبُونَ فِيهَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مَا أَهَلَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَّا مِنْ عِنْدِ الشَّجَرَةِ، حِينَ قَامَ بِهِ بِعِيرُهُ. وَفِي لَفْظٍ لِابْنِ عُمَرَ ﵄ عِنْدَ مُسْلِمٍ: فَإِنِّي لَمْ أَرَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يُهِلُّ حَتَّى تَنْبَعِثَ بِهِ رَاحِلَتُهُ. وَفِي لَفْظٍ لَهُ أَيْضًا عِنْدَ مُسْلِمٍ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا وَضَعَ رِجْلَهُ فِي الْغَرْزِ، وَانْبَعَثَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ قَائِمَةً أَهَلَّ مِنْ ذِي الْحُلَيْفَةِ. وَفِي مُسْلِمٍ عَنْهُ أَلْفَاظٌ أُخْرَى مُتَعَدِّدَةٌ بِهَذَا الْمَعْنَى، وَمُرَادُ ابْنِ عُمَرَ ﵄ بِكَذِبِهِمْ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي الْإِحْرَامِ مِنَ الْبَيْدَاءِ هُوَ مَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ، مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ بِلَفْظِ: فَأَصْبَحَ بِذِي الْحُلَيْفَةِ رَكِبَ رَاحِلَتَهُ، حَتَّى اسْتَوَى عَلَى الْبَيْدَاءِ أَهَلَّ هُوَ وَأَصْحَابُهُ. الْحَدِيثَ، وَمَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ أَيْضًا، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ بِلَفْظِ قَالَ: صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَنَحْنُ مَعَهُ بِالْمَدِينَةِ الظُّهْرَ أَرْبَعًا وَالْعَصْرَ بِذِي الْحُلَيْفَةِ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ بَاتَ بِهَا، حَتَّى أَصْبَحَ، ثُمَّ رَكِبَ حَتَّى اسْتَوَتْ بِهِ عَلَى الْبَيْدَاءِ: حَمِدَ اللَّهَ وَسَبَّحَ، وَكَبَّرَ، ثُمَّ أَهَلَّ بِحَجٍّ وَعُمْرَةٍ، وَأَهَلَّ النَّاسُ بِهِمَا، الْحَدِيثَ. وَمُرَادُ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَهَلَّ مُحْرِمًا حِينَ اسْتَوَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ قَائِمَةً مِنْ مَنْزِلِهِ بِذِي الْحُلَيْفَةِ، قَبْلَ أَنْ يَصِلَ الْبَيْدَاءَ، وَوَجْهُ الْجَمْعِ بَيْنَ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ، وَحَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَأَنَسٍ مَعْرُوفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ، وَهُوَ أَنَّهُ ﷺ ابْتَدَأَ إِهْلَالَهُ حِينَ اسْتَوَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ قَائِمَةً فَسَمِعَهُ قَوْمٌ، ثُمَّ لَمَّا اسْتَوَتْ بِهِ عَلَى الْبَيْدَاءِ أَعَادَ تَلْبِيَتَهُ فَسَمِعَهُ آخَرُونَ لَمْ يَسْمَعُوا تَلْبِيَتَهُ الْأُولَى فَحَدَّثَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ بِمَا سَمِعَ.
Müslim Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Yahyâ b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Mâlik'e Mûsâ b. Ukbe'den, o Sâlim b. Abdillâh'tan okudum; o babasını radıyallâhu anh şöyle derken işitmiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem adına yalan söylediğiniz şu Beydâ'nız yok mu! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ancak mescidin -yani Zülhuleyfe'nin- yanından telbiye getirmiştir.' Bunu bize Kuteybe b. Saîd de anlattı, bize Hâtim -yani İbn İsmâil- Mûsâ b. Ukbe'den, o Sâlim'den anlattı, dedi ki: İbn Ömer'e radıyallâhu anhümâ: 'Beydâ'dan ihrama girilir' dendiğinde şöyle derdi: 'Hakkında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem adına yalan söylediğiniz Beydâ var ya; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem devesi kendisini kaldırdığında ancak ağacın yanından telbiye getirmiştir.' İbn Ömer'in radıyallâhu anhümâ Müslim'deki bir lafzında şöyledir: 'Çünkü ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in biniti kendisini harekete geçirip kaldırıncaya kadar telbiye getirdiğini görmedim.' Yine Müslim'de geçen bir lafzında şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ayağını özengiye koyup biniti kendisini doğrultup kaldırdığında Zülhuleyfe'den telbiye getirirdi.' Müslim'de ondan bu manada başka birçok lafız da vardır. İbn Ömer'in radıyallâhu anhümâ Beydâ'dan ihrama girme konusunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem adına yalan söylediklerini kastetmesi; Buhârî'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ hadisinden şu lafızla rivayet ettiği husustur: 'Zülhuleyfe'de sabahladı, binitine bindi, Beydâ üzerine doğrulunca o ve ashabı telbiye getirdi...' Hadis; ve Buhârî'nin rahimehullâh Sahîh'inde Enes b. Mâlik'ten şu lafızla rivayet ettiği hadistir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve biz onunla birlikte Medine'de öğleyi dört rekât, Zülhuleyfe'de ikindiyi iki rekât kıldı. Sonra sabaha kadar orada geciledi. Sonra bindi, [biniti] onu Beydâ üzerine doğrultunca Allah'a hamdetti, tesbih etti, tekbir getirdi, sonra hac ve umre için telbiye getirdi, insanlar da ikisi için telbiye getirdi...' Hadis. İbn Ömer'in kastı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Beydâ'ya ulaşmadan önce Zülhuleyfe'deki konak yerinden biniti kendisini doğrultup ayağa kalktığında ihrama girip telbiye getirdiğidir. İbn Ömer hadisi ile İbn Abbâs ve Enes hadislerinin arasını telif etme şekli hadis ehli nezdinde malumdur; o da şudur: O sallallâhu aleyhi ve sellem biniti kendisini doğrultup ayağa kalktığında telbiyeye başlamış ve bunu bir grup işitmiştir. Sonra Beydâ üzerine doğrulduğunda telbiyesini tekrarlamış ve ilk telbiyesini işitmeyen başkaları bunu işitmiştir; böylece her biri işittiğini rivayet etmiştir.
وَقَالَ بَعْضُهُمْ: أَحْرَمَ فِي مُصَلَّاهُ فَسَمِعَهُ بَعْضُهُمْ، وَلَمْ يَسْمَعْهُ ابْنُ عُمَرَ، حَتَّى اسْتَوَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ، وَجَزْمُ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ مَا أَهَلَّ حَتَّى اسْتَوَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ عَلِمَ أَنَّهُ لَمْ يُهِلَّ حَتَّى اسْتَوَتْ بِهِ، فَالْأَحَادِيثُ مُتَّفِقَةٌ وَمُرَادُ ابْنِ عُمَرَ بِالْإِنْكَارِ وَالتَّكْذِيبِ خَاصٌّ بِمَنْ زَعَمَ أَنَّهُ
Bazıları da şöyle demiştir: Namazgâhında ihrama girdi ve bunu bazısı işitti, İbn Ömer ise biniti onu doğrultuncaya kadar işitmedi. İbn Ömer'in biniti onu doğrultuncaya kadar telbiye getirmediğine kesin kanaat getirmesi, biniti onu doğrultuncaya kadar telbiye getirmediğini bildiğine delalet eder. Dolayısıyla hadisler birbiriyle uyumludur. İbn Ömer'in inkâr ve yalanlama ile kastı; onun
لَمْ يُلَبِّ قَبْلَ وُصُولِهِ الْبَيْدَاءَ، وَهَذَا الْجَمْعُ ذَكَرَهُ ابْنُ حَجَرٍ، عَنْ أَبِي دَاوُدَ، وَالْحَاكِمِ، وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي " الْفَتْحِ ": فَائِدَةُ الْبَيْدَاءِ هَذِهِ فَوْقَ عَلَمَيْ ذِي الْحُلَيْفَةِ، لِمَنْ صَعِدَ مِنَ الْوَادِي، قَالَهُ أَبُو عُبَيْدٍ الْبَكْرِيُّ وَغَيْرُهُ. انْتَهَى مِنْهُ.
Beydâ'ya varmadan önce telbiye getirmediğini iddia eden kimseye mahsustur. Bu cem'i (uzlaştırmayı) İbn Hacer, Ebû Dâvûd ve Hâkim'den nakletmiştir. İbn Hacer el-Feth'te şöyle demiştir: 'Bir faydalı bilgi: Bu Beydâ, vadiden yukarı çıkan kimse için Zülhuleyfe'nin iki işaret taşının üzerindedir; bunu Ebû Ubeyd el-Bekrî ve başkaları söylemiştir.' [İbn Hacer'den nakil] bitti.
وَإِذَا عَرَفْتَ مِمَّا ذَكَرْنَا أَوَّلَ وَقْتِ التَّلْبِيَةِ، وَأَنَّهُ وَقْتُ انْعِقَادِ الْإِحْرَامِ، فَاعْلَمْ أَنَّ الصَّحِيحَ الَّذِي قَامَ عَلَيْهِ الدَّلِيلُ: أَنَّ الْحَاجَّ لَا يَقْطَعُ التَّلْبِيَةَ حَتَّى يَشْرَعَ فِي رَمْيِ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ، وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: حَتَّى يَنْتَهِيَ رَمْيُهُ إِيَّاهَا.
Zikrettiğimiz hususlardan telbiyenin ilk vaktini ve bunun ihramın münakit olduğu vakit olduğunu öğrendiğinde, bil ki delilin ortaya koyduğu sahih görüş şudur: Hacı, Akabe Cemresi'ni taşlamaya başlayıncaya kadar telbiyeyi kesmez. Bazı ilim ehli ise: 'Onu taşlamayı bitirinceye kadar' demiştir.
وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ هُوَ الصَّوَابُ دُونَ غَيْرِهِ مِنْ أَقْوَالِ أَهْلِ الْعِلْمِ هُوَ مَا ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ الْفَضْلِ بْنِ الْعَبَّاسِ ﵄ وَكَانَ رَدِيفَ النَّبِيِّ ﷺ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ مِنْ مُزْدَلِفَةَ إِلَى مِنًى، فَفِي لَفْظٍ لِمُسْلِمٍ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمْ يَزَلْ يُلَبِّي حَتَّى بَلَغَ الْجَمْرَةَ. وَقَوْلُهُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: حَتَّى بَلَغَ الْجَمْرَةَ، هُوَ حُجَّةُ مَنْ قَالَ: يَقْطَعُ التَّلْبِيَةَ، عِنْدَ الشُّرُوعِ فِي الرَّمْيِ ; لِأَنَّ بُلُوغَ الْجَمْرَةِ هُوَ وَقْتُ الشُّرُوعِ فِي الرَّمْيِ. وَفِي لَفْظِ مُسْلِمٍ، عَنِ الْفَضْلِ أَيْضًا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمْ يَزَلْ يُلَبِّي، حَتَّى رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ " وَقَوْلُهُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ " حَتَّى رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ " هُوَ حُجَّةُ مَنْ قَالَ: يُلَبِّي حَتَّى يَنْتَهِيَ رَمْيُهُ، وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ﵁ مِنْ طَرِيقِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ قَالَ: قَالَ عَبْدُ اللَّهِ: وَنَحْنُ بِجَمْعٍ سَمِعْتُ الَّذِي أُنْزِلَتْ عَلَيْهِ سُورَةُ " الْبَقَرَةِ "، يَقُولُ فِي هَذَا الْمَقَامِ: " لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ " وَجَمْعٌ هِيَ الْمُزْدَلِفَةُ. وَهَذَا الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ يَدُلُّ عَلَى تَلْبِيَةِ النَّبِيِّ ﷺ بِمُزْدَلِفَةَ بَعْدَ الرُّجُوعِ مِنْ عَرَفَةَ، وَفِي لَفْظٍ لِابْنِ مَسْعُودٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ أَيْضًا: قَالَ عَبْدُ اللَّهِ: أَنَسِيَ النَّاسُ أَمْ ضَلُّوا سَمِعْتُ الَّذِي أُنْزِلَتْ عَلَيْهِ سُورَةُ " الْبَقَرَةِ " يَقُولُ فِي هَذَا الْمَكَانِ: " لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ " وَفِي لَفْظٍ عَنْهُ أَيْضًا عِنْدَ مُسْلِمٍ، مِنْ رِوَايَةِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ وَالْأَسْوَدِ بْنِ يَزِيدَ قَالَا: سَمِعْنَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ يَقُولُ بِجَمْعٍ: سَمِعْتُ الَّذِي أُنْزِلَتْ عَلَيْهِ سُورَةُ " الْبَقَرَةِ " هَاهُنَا يَقُولُ " لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ " ثُمَّ لَبَّى وَلَبَّيْنَا مَعَهُ.
İlim ehlinin diğer görüşleri değil de bu kavlin doğru olduğuna dair delil; Sahîh-i Müslim'de Fadl b. el-Abbâs'ın radıyallâhu anhümâ -ki Veda Haccı'nda Müzdelife'den Mina'ya kadar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in terkesinde bulunuyordu- hadisinden sabit olan husustur. Müslim'in Fadl b. Abbâs'tan gelen bir lafzında: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem cemreye varıncaya kadar telbiye getirmeye devam etti' buyrulmaktadır. Bu sahih hadisteki: 'Cemreye varıncaya kadar' ifadesi; taşlamaya başlama anında telbiyeyi keser, diyen kimsenin hüccetidir; çünkü cemreye varmak, taşlamaya başlama vaktidir. Müslim'in yine Fadl'dan gelen bir lafzında ise: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Akabe Cemresi'ni taşlayıncaya kadar telbiye getirmeye devam etti» şeklindedir. Bu hadisteki: «Akabe Cemresi'ni taşlayıncaya kadar» ifadesi ise; taşlaması bitinceye kadar telbiye getirir, diyen kimsenin hüccetidir. Sahîh-i Müslim'de Abdullah b. Mes'ûd radıyallâhu anh hadisinden, Abdullah b. Yezîd tarikiyle gelen rivayette şöyle denmektedir: Abdullah, biz Cem'de (Müzdelife'de) iken: 'Kendisine Bakara Suresi indirilen zâtı bu makamda: «Lebbeyk Allāhümme lebbeyk» derken işittim' dedi. Cem', Müzdelife'dir. Bu sahih hadis, Arafat'tan dönüşten sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Müzdelife'de telbiye getirdiğine delalet eder. Müslim'de yine İbn Mes'ûd'dan gelen bir lafızda şöyle denmektedir: Abdullah: 'İnsanlar unuttu mu yoksa saptı mı? Kendisine Bakara Suresi indirilen zâtı bu makamda: «Lebbeyk Allāhümme lebbeyk» derken işittim' dedi. Müslim'de yine ondan gelen, Abdurrahman b. Yezîd ve Esved b. Yezîd'in rivayetinde ikisi şöyle demişlerdir: 'Abdullah b. Mes'ûd'u Cem'de şöyle derken işittik: Kendisine Bakara Suresi indirilen zâtı burada: «Lebbeyk Allāhümme lebbeyk» derken işittim, sonra telbiye getirdi ve biz de onunla birlikte telbiye getirdik.'
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: فَهَذِهِ النُّصُوصُ الصَّحِيحَةُ، تَدُلُّ عَلَى عَدَمِ قَطْعِ التَّلْبِيَةِ، وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُ يَقْطَعُهَا عِنْدَ الشُّرُوعِ فِي رَمْيِ الْعَقَبَةِ، وَأَنَّ رِوَايَةَ مُسْلِمٍ: حَتَّى رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ، يُرَادُ بِهِ الشُّرُوعُ فِي رَمْيِهَا، لَا الِانْتِهَاءُ مِنْهُ.
Kitabın müellifi -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bu sahih nasslar telbiyenin kesilmeyeceğine delalet eder. En açık olanı ise Akabe taşlamasına başlarken telbiyeyi kesmesidir; Müslim'in: «Akabe Cemresi'ni taşlayıncaya kadar» rivayetiyle kastedilen de onu taşlamayı bitirmek değil, taşlamaya başlamaktır.
وَمِنَ الْقَرَائِنِ الدَّالَّةِ عَلَى ذَلِكَ: مَا ثَبَتَ فِي الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ مِنَ التَّكْبِيرِ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ، فَظَرْفُ الرَّمْيِ لَا يَسْتَغْرِقُ غَيْرَ التَّكْبِيرِ، مَعَ الْحَصَاةِ لِتَتَابُعِ رَمْيِ الْحَصَيَاتِ.
Buna delalet eden karinelerden biri de; sahih rivayetlerde her taş ile birlikte tekbir getirileceğinin sabit olmasıdır. Zira taşların peş peşe atılması sebebiyle taşlama anı, taşla beraber getirilen tekbirden başkasına yer bırakmaz.
قَالَ الزُّرْقَانِيُّ فِي " شَرْحِ الْمُوَطَّأِ "، وَلِابْنِ خُزَيْمَةَ عَنِ الْفَضْلِ: أَفَضْتُ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ فَلَمْ يَزَلْ يُلَبِّي، حَتَّى رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ يُكَبِّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ، ثُمَّ قَطَعَ التَّلْبِيَةَ مَعَ آخِرِ حَصَاةٍ، قَالَ ابْنُ خُزَيْمَةَ: حَدِيثٌ صَحِيحٌ مُفَسِّرٌ لِمَا أُبْهِمَ فِي الرِّوَايَةِ الْأُخْرَى، وَأَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: حَتَّى رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ، أَتَمَّ رَمْيَهَا، اهـ. وَعَلَى تَقْدِيرِ صِحَّةِ هَذِهِ الرِّوَايَةِ لَا يَنْبَغِي الْعُدُولُ عَنْهَا.
Zürkānî Şerhu'l-Muvatta'da şöyle demiştir: 'İbn Huzeyme'de Fadl'dan gelen rivayette şöyledir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte [Müzdelife'den] sökün ettim; her taşla birlikte tekbir getirerek Akabe Cemresi'ni taşlayıncaya kadar telbiye getirmeye devam etti, sonra son taşla birlikte telbiyeyi kesti. İbn Huzeyme şöyle demiştir: Sahih bir hadis olup diğer rivayette kapalı kalan kısmı açıklamaktadır ve: «Akabe Cemresi'ni taşlayıncaya kadar» sözünden murat, taşlamasını tamamlamasıdır.' [Zürkānî'den nakil] bitti. Bu rivayetin sıhhati takdirinde ondan başka tarafa yönelmemek gerekir.
وَإِذَا عَلِمْتَ الصَّحِيحَ الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ النُّصُوصُ، فَاعْلَمْ أَنَّ فِي وَقْتِ انْتِهَاءِ الرَّمْيِ مَذَاهِبَ لِلْعُلَمَاءِ غَيْرَ مَا ذَكَرْنَا. فَقَدْ رُوِيَ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَاصٍّ، وَعَائِشَةَ: أَنَّهُ يَقْطَعُ التَّلْبِيَةَ إِذَا رَاحَ إِلَى الْمَوْقِفِ، وَعَنْ عَلِيٍّ، وَأُمِّ سَلَمَةَ: أَنَّهُمَا كَانَا يُلَبِّيَانِ حَتَّى تَزُولَ الشَّمْسُ يَوْمَ عَرَفَةَ، وَهَذَا قَرِيبٌ مِنْ قَوْلِ سَعْدٍ وَعَائِشَةَ، وَكَانَ الْحَسَنُ يَقُولُ: يُلَبِّي حَتَّى يُصَلِّيَ الْغَدَاةَ يَوْمَ عَرَفَةَ، وَمَذْهَبُ مَالِكٍ أَنَّهُ يَقْطَعُهَا إِذَا زَاغَتِ الشَّمْسُ مِنْ يَوْمِ عَرَفَةَ، وَقَدْ رَوَى مَالِكٌ ﵀ فِي " الْمُوَطَّأِ " عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ: أَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ ﵁ كَانَ يُلَبِّي بِالْحَجِّ، حَتَّى إِذَا زَاغَتِ الشَّمْسُ مِنْ يَوْمِ عَرَفَةَ، قَطَعَ التَّلْبِيَةَ. قَالَ مَالِكٌ: وَذَلِكَ الْأَمْرُ الَّذِي لَمْ يَزَلْ عَلَيْهِ أَهْلُ الْعِلْمِ بِبَلَدِنَا، اهـ. وَرَوَى مَالِكٌ فِي " الْمُوَطَّأِ " أَيْضًا عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ ﷺ: أَنَّهَا كَانَتْ تَتْرُكُ التَّلْبِيَةَ إِذَا رَجَعَتْ إِلَى الْمَوْقِفِ، وَرُوِيَ فِي " الْمُوَطَّأِ " أَيْضًا عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ: أَنَّهُ كَانَ يَقْطَعُ التَّلْبِيَةَ فِي الْحَجِّ إِذَا انْتَهَى إِلَى الْحَرَمِ. حَتَّى يَطُوفَ بِالْبَيْتِ. وَبَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ. ثُمَّ يُلَبِّي حَتَّى يَغْدُوَ مِنْ مِنًى إِلَى عَرَفَةَ. فَإِذَا غَدَا تَرَكَ التَّلْبِيَةَ. وَكَانَ يَتْرُكُ فِي الْعُمْرَةِ، إِذَا دَخَلَ الْحَرَمَ، اهـ.
Nassların delalet ettiği sahih hükmü öğrendiğinde bil ki taşlamanın bitiş vakti hakkında ulemanın zikrettiğimizin dışında başka mezhepleri (görüşleri) de vardır. Nitekim Sa'd b. Ebî Vakkās ve Âişe'den; vakfe yerine gittiğinde telbiyeyi keseceği rivayet edilmiştir. Ali ve Ümmü Seleme'den; ikisinin Arefe günü güneş zevale erinceye kadar telbiye getirdikleri nakledilmiştir ki bu da Sa'd ve Âişe'nin kavline yakındır. Hasan [el-Basrî]: 'Arefe günü sabah namazını kılıncaya kadar telbiye getirir' derdi. Mâlik'in mezhebi ise Arefe günü güneş zevale erdiğinde telbiyeyi keseceğidir. Mâlik rahimehullâh el-Muvatta'da Ca'fer b. Muhammed'den, o babasından rivayet etmiştir ki: Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh Arefe günü güneş zevale erinceye kadar hac için telbiye getirir, [zevale erince] telbiyeyi keserdi. Mâlik demiştir ki: 'Memleketimizdeki ilim ehlinin üzerinde devam ettiği uygulama da işte budur.' el-Muvatta'da yine Abdurrahman b. el-Kāsım'dan, o babasından, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşi Âişe'den rivayet edilmiştir ki kendisi vakfe yerine döndüğünde telbiyeyi bırakırdı. el-Muvatta'da yine Nâfi'den, o İbn Ömer'den rivayet edilmiştir ki: Kendisi hacda Harem'e vardığında telbiyeyi keser, Beyt'i ve Safâ ile Merve arasını tavaf edinceye kadar [böyle devam eder], sonra Mina'dan Arafat'a yönelinceye kadar telbiye getirir, yönelince telbiyeyi bırakırdı; umrede ise Harem'e girdiğinde bırakırdı.
وَالتَّحْقِيقُ أَنَّهُ لَا يَقْطَعُهَا، إِلَّا إِذَا رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ؛ لِدَلَالَةِ حَدِيثِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ الثَّابِتِ فِي الصَّحِيحِ عَلَى ذَلِكَ دَلَالَةً وَاضِحَةً، وَدَلَالَةِ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ الثَّابِتِ فِي الصَّحِيحِ عَلَى تَلْبِيَةِ النَّبِيِّ بِمُزْدَلِفَةَ أَيْضًا، وَلَمْ يَثْبُتْ فِي كِتَابِ اللَّهِ، وَلَا سُنَّةِ نَبِيِّهِ ﷺ شَيْءٌ يُخَالِفُ ذَلِكَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Tahkik olan şudur ki; sahihte sabit olan Fadl b. Abbâs hadisinin buna açık bir şekilde delalet etmesi ve yine sahihte sabit olan İbn Mes'ûd hadisinin Peygamber'in Müzdelife'de telbiye getirdiğine delalet etmesi sebebiyle, ancak Akabe Cemresi'ni taşladığında telbiyeyi keser. Allah'ın Kitabı'nda ve Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetinde buna muhalif hiçbir şey sabit olmamıştır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
وَأَمَّا حُكْمُ التَّلْبِيَةِ فَقَدِ اخْتَلَفَ فِيهِ أَهْلُ الْعِلْمِ اخْتِلَافًا مَعْرُوفًا، قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي " فَتْحِ الْبَارِي ": لَمْ يَتَعَرَّضِ الْمُصَنِّفُ لِحُكْمِ التَّلْبِيَةِ، وَفِيهَا مَذَاهِبُ أَرْبَعَةٌ، يُمْكِنُ تَوْصِيلُهَا إِلَى عَشَرَةٍ.
Telbiyenin hükmüne gelince; ilim ehli bu hususta bilinen bir ihtilafa düşmüştür. İbn Hacer Fethu'l-Bârî'de şöyle demiştir: 'Musannif telbiyenin hükmüne değinmemiştir; onda dörde ayrılan ve ona kadar ulaştırılabilecek olan mezhepler (görüşler) vardır:
الْأَوَّلُ: أَنَّهَا سُنَّةٌ مِنَ السُّنَنِ لَا يَجِبُ بِتَرْكِهَا شَيْءٌ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ.
Birincisi: Sünnetlerden bir sünnet olduğudur; terk edilmesiyle hiçbir şey gerekmez. Bu, Şâfiî ve Ahmed'in görüşüdür.
ثَانِيهَا: وَاجِبَةٌ، وَيَجِبُ بِتَرْكِهَا دَمٌ حَكَاهُ الْمَاوَرْدِيُّ عَنِ ابْنِ أَبِي هُرَيْرَةَ مِنَ الشَّافِعِيَّةِ،
İkincisi: Vacip olduğudur; terk edilmesiyle dem (kurban) gerekir. Bunu Mâverdî, Şâfiîlerden İbn Ebî Hüreyre'den nakletmiştir.
وَقَالَ: إِنَّهُ وَجَدَ لِلشَّافِعِيِّ نَصًّا يَدُلُّ عَلَيْهِ، وَحَكَاهُ ابْنُ قُدَامَةَ عَنْ بَعْضِ الْمَالِكِيَّةِ، وَالْخَطَّابِيُّ عَنْ مَالِكٍ وَأَبِي حَنِيفَةَ. وَأَغْرَبَ النَّوَوِيُّ فَحَكَى عَنْ مَالِكٍ أَنَّهَا سُنَّةٌ، وَيَجِبُ بِتَرْكِهَا دَمٌ، وَلَا يُعْرَفُ ذَلِكَ عِنْدَهُمْ إِلَّا أَنَّ ابْنَ الْجَلَّابِ قَالَ: التَّلْبِيَةُ فِي الْحَجِّ مَسْنُونَةٌ غَيْرُ مَفْرُوضَةٍ، وَقَالَ ابْنُ التِّينِ: يُرِيدُ أَنَّهَا لَيْسَتْ مِنْ أَرْكَانِ الْحَجِّ وَإِلَّا فَهِيَ وَاجِبَةٌ، وَلِذَلِكَ يَجِبُ بِتَرْكِهَا الدَّمُ، وَلَوْ لَمْ تَكُنْ وَاجِبَةً لَمْ يَجِبْ، وَحَكَى ابْنُ الْعَرَبِيِّ: أَنَّهُ يَجِبُ عِنْدَهُمْ بِتَرْكِ تَكْرَارِهَا دَمٌ، وَهَذَا قَدْرٌ زَائِدٌ عَلَى أَصْلِ الْوُجُوبِ.
Ve [Mâverdî], Şâfiî'ye ait buna delalet eden bir nass bulduğunu söylemiştir. İbn Kudâme bunu bazı Mâlikîlerden; Hattâbî ise Mâlik ve Ebû Hanîfe'den nakletmiştir. Nevevî ise garip bir şekilde Mâlik'ten onun sünnet olduğunu ve terk edilmesi halinde kurban gerektiğini nakletmiştir; oysa bu [görüş] onların nezdinde bilinmemektedir. Ancak İbnü'l-Cellâb şöyle demiştir: 'Hacda telbiye getirmek sünnettir, farz değildir.' İbnu't-Tîn ise şöyle demiştir: 'Onun haccın rükünlerinden olmadığını kastetmektedir; aksi takdirde o vaciptir ve bu sebeple terk edilmesi halinde kurban gerekir. Eğer vacip olmasaydı [kurban] gerekmezdi.' İbnü'l-Arabî ise onların nezdinde telbiyenin tekrarının terk edilmesi sebebiyle kurban gerektiğini nakletmiştir ki bu, asıl vücûbiyetin üzerinde fazla bir hükümdür.
ثَالِثُهَا: وَاجِبَةٌ لَكِنْ يَقُومُ مَقَامَهَا فِعْلٌ يَتَعَلَّقُ بِالْحَجِّ، كَالتَّوَجُّهِ عَلَى الطَّرِيقِ، وَبِهَذَا صَدَّرَ ابْنُ شَاسٍ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ كَلَامَهُ فِي الْجَوَاهِرِ لَهُ، وَحَكَى صَاحِبُ الْهِدَايَةِ مِنَ الْحَنَفِيَّةِ مِثْلَهُ، لَكِنْ زَادَ الْقَوْلَ الَّذِي يَقُومُ مَقَامَ التَّلْبِيَةِ مِنَ الذِّكْرِ، كَمَا فِي مَذْهَبِهِمْ مِنْ أَنَّهُ لَا يَجِبُ لَفْظٌ مُعَيَّنٌ، وَقَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: قَالَ أَصْحَابُ الرَّأْيِ: إِنْ كَبَّرَ أَوْ هَلَّلَ أَوْ سَبَّحَ يَنْوِي بِذَلِكَ الْإِحْرَامَ، فَهُوَ مُحْرِمٌ.
Üçüncüsü: Vacip olduğudur, ancak yola koyulmak gibi hacla ilgili bir fiil onun yerine geçer. Mâlikîlerden İbn Şâs, el-Cevâhir adlı eserinde sözüne bununla başlamıştır. Hanefîlerden el-Hidâye sahibi de benzerini nakletmiş, ancak mezheplerinde belirli bir lafzın vacip olmadığı görüşünde olduğu gibi, zikirden olup telbiye yerine geçen sözü de buna eklemiştir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: 'Rey ehli şöyle demiştir: Eğer kişi bununla ihrama niyet ederek tekbir, tehlil veya tesbih getirirse o ihramlıdır.'
رَابِعُهَا: أَنَّهَا رُكْنٌ فِي الْإِحْرَامِ لَا يَنْعَقِدُ بِدُونِهَا حَكَاهُ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ عَنِ الثَّوْرِيِّ، وَأَبِي حَنِيفَةَ، وَابْنِ حَبِيبٍ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ، وَالزُّبَيْرِ مِنَ الشَّافِعِيَّةِ، وَأَهْلُ الظَّاهِرِ قَالُوا: هِيَ نَظِيرَةُ تَكْبِيرَةِ الْإِحْرَامِ لِلصَّلَاةِ، وَيُقَوِّيهِ مَا تَقْدَّمَ مِنْ بَحْثِ ابْنِ عَبْدِ السَّلَامِ، عَنْ حَقِيقَةِ الْإِحْرَامِ، وَهُوَ قَوْلُ عَطَاءٍ، أَخْرَجَهُ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ عَنْهُ، قَالَ: التَّلْبِيَةُ فَرْضُ الْحَجِّ، وَحَكَاهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَطَاوُسٍ، وَعِكْرِمَةَ، وَحَكَى النَّوَوِيُّ عَنْ دَاوُدَ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ رَفْعِ الصَّوْتِ بِهَا، وَهَذَا قَدْرٌ زَائِدٌ عَلَى أَصْلِ كَوْنِهَا رُكْنًا. انْتَهَى مِنْ " فَتْحِ الْبَارِي ".
Dördüncüsü: İhramın bir rüknü olduğu ve o olmaksızın ihramın sahih olmayacağıdır. Bunu İbn Abdilberr; Sevrî'den, Ebû Hanîfe'den, Mâlikîlerden İbn Habîb'den ve Şâfiîlerden Zübeyr'den nakletmiştir. Zâhirîler ise şöyle demişlerdir: 'O, namazın iftitah tekbirinin benzeridir.' İbn Abdisselâm'ın daha önce geçen ihramın mahiyetine dair incelemesi de bunu desteklemektedir. Bu aynı zamanda Atâ'nın görüşüdür; Saîd b. Mansûr sahih bir isnadla ondan rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: 'Telbiye haccın farzıdır.' İbnü'l-Münzir bunu İbn Ömer, Tâvûs ve İkrime'den nakletmiştir. Nevevî ise Dâvûd'dan telbiye getirirken sesin yükseltilmesinin şart olduğunu nakletmiştir ki bu, onun rükün olmasının aslına ilave fazla bir hükümdür. [Fethu'l-Bârî'den alıntı sona erdi.]
وَإِذَا عَرَفْتَ مَذَاهِبَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي حُكْمِ التَّلْبِيَةِ، فَاعْلَمْ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَبَّى كَمَا ذَكَرْنَا وَقَالَ: " لِتَأْخُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ " فَعَلَيْنَا أَنْ نَأْخُذَ عَنْهُ مِنْ مَنَاسِكِنَا التَّلْبِيَةَ، وَهَذَا الْقَدْرُ هُوَ الَّذِي قَامَ عَلَيْهِ الدَّلِيلُ: أَمَّا كَوْنُهَا مَسْنُونَةً أَوْ مُسْتَحَبَّةً أَوْ وَاجِبَةً يَصِحُّ الْحَجُّ بِدُونِهَا، وَتُجْبَرُ بِدَمٍ فَكُلُّ ذَلِكَ لَمْ يَرِدْ فِيهِ دَلِيلٌ خَاصٌّ، وَالْخَيْرُ كُلُّهُ فِي اتِّبَاعِهِ ﷺ وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
İlim ehlinin telbiyenin hükmü hakkındaki mezheplerini öğrendiğinde bil ki, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zikrettiğimiz gibi telbiye getirmiş ve: 'Hac ibadetlerinizi benden alınız.' buyurmuştur. Bu durumda hac ibadetlerimizden olan telbiyeyi ondan almamız gerekir. Üzerine delilin ikame edildiği miktar işte budur. Onun sünnet veya müstehap olması ya da haccın kendisi olmadan sahih olup terk edildiğinde kurban ile telafi edilen bir vacip olmasına gelince; bütün bunlar hakkında özel bir delil vârid olmamıştır. Bütün hayır ona sallallâhu aleyhi ve sellem tabi olmaktadır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
وَأَمَّا مَعْنَى التَّلْبِيَةِ: فَهِيَ مِنْ لَبَّى بِمَعْنَى: أَجَابَ، فَلَفْظَةُ: لَبَّيْكَ مُثَنَّاةٌ عَلَى قَوْلِ سِيبَوَيْهِ وَالْجُمْهُورِ، وَتَثْنِيَتُهَا لِلتَّكْثِيرِ: أَيْ إِجَابَةً لَكَ بَعْدَ إِجَابَةٍ، وَلُزُومًا لِطَاعَتِكَ، وَقَالَ يُونُسُ بْنُ حَبِيبٍ الْبَصْرِيُّ: لَبَّيْكَ: اسْمٌ مُفْرَدٌ لَا مُثَنًّى، قَالَ: وَإِنَّمَا انْقَلَبَتْ أَلِفُهُ يَاءً لِاتِّصَالِهَا بِالضَّمِيرِ، كَمَا قُلِبَتْ أَلْفُ لَدَى، وَإِلَى، وَعَلَى فِي حَالَةِ الِاتِّصَالِ بِالضَّمِيرِ فَتَقُولُ: لَدَيْكَ، وَإِلَيْكَ وَعَلَيْكَ بِإِبْدَالِ الْأَلْفِ يَاءً، وَالْأَظْهَرُ قَوْلُ سِيبَوَيْهِ، وَجُمْهُورِ أَهْلِ اللُّغَةِ.
Telbiyenin anlamına gelince: O, icabet etti manasındaki 'lebbâ' (لَبَّى) kökündendir. 'Lebbeyk' (لَبَّيْكَ) lafzı, Sîbeveyhi ve cumhurun kavline göre tesniyedir (ikildir). Onun tesniye kılınması çokluk içindir; yani 'Sana icabet üstüne icabetle ve itaatine sımsıkı sarılarak [yöneldim]' demektir. Yûnus b. Habîb el-Basrî ise şöyle demiştir: 'Lebbeyk müfred bir isimdir, tesniye değildir.' Ve demiştir ki: 'Onun elifi, zamire bitiştiği için yâ harfine dönüşmüştür; nitekim lede (لَدَى), ilâ (إِلَى) ve alâ (عَلَى) kelimelerindeki elif de zamire bitiştiğinde yâ harfine dönüşerek elifin yerine yâ getirilip ledeyke (لَدَيْكَ), ileyke (إِلَيْكَ) ve aleyke (عَلَيْكَ) denilir.' Sîbeveyhi'nin ve dil ehlinin cumhurunun görüşü daha açıktır.
وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ أَنَّهُ سُمِعَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ ثُبُوتُ الْيَاءِ مَعَ الْإِضَافَةِ لِلِاسْمِ الظَّاهِرِ
Buna delalet eden hususlardan biri de, Arap kelamında zamire değil,
لَا الضَّمِيرِ كَمَا فِي قَوْلِ الشَّاعِرِ، وَهُوَ أَعْرَابِيٌّ مِنْ بَنِي أَسَدٍ:
zâhir isme izafe edildiğinde de yâ harfinin sabit olarak işitilmiş olmasıdır; nitekim Benî Esed'den bir bedevî olan şairin şu sözünde geçtiği gibidir:
دَعَوْتُ لِمَا نَابَنِي مِسْوَرًا ... فَلَبَّى فَلَبَّى يَدَيْ مِسْوَرُ
Başıma gelen musibet için Misver'i çağırdım ... O da icabet etti; Misver'in elleri dâim olsun!
وَقَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: ثَنَّوْا لَبَّيْكَ كَمَا ثَنَّوْا حَنَانَيْكَ: أَيْ تَحَنُّنًا بَعْدَ تَحَنُّنٍّ، وَقَالَ الْقَاضِي عِيَاضٌ: اخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى لَبَّيْكَ وَاشْتِقَاقِهَا، فَقِيلَ مَعْنَاهَا: اتِّجَاهِي وَقَصْدِي إِلَيْكَ، مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِمْ: دَارِي تَلُبُّ دَارَكَ أَيْ تُوَاجِهُهَا، وَقِيلَ مَعْنَاهَا مَحَبَّتِي لَكَ مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِمُ: امْرَأَةٌ لَبَّةٌ، إِذَا كَانَتْ مُحِبَّةً لِوَلَدِهَا عَاطِفَةً عَلَيْهِ، وَقِيلَ مَعْنَاهَا: إِخْلَاصِي لَكَ مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِمْ: حُبٌّ لُبَابٌ، إِذَا كَانَ خَالِصًا مَحْضًا، وَمِنْ ذَلِكَ لُبُّ الطَّعَامِ وَلُبَابُهُ، وَقِيلَ مَعْنَاهَا: أَنَا مُقِيمٌ عَلَى طَاعَتِكَ، وَإِجَابَتِكَ مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِمْ: لَبَّ الرَّجُلُ بِالْمَكَانِ، وَأَلَبَّ بِهِ إِذَا أَقَامَ فِيهِ، قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ:
İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: 'Hananeyke (حَنَانَيْكَ) -yani şefkat üstüne şefkat- ifadesini tesniye yaptıkları gibi lebbeyk (لَبَّيْكَ) ifadesini de tesniye yapmışlardır.' Kādî İyâz ise şöyle demiştir: 'Lebbeyk'in manası ve iştikakı (türeyişi) hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir görüşe göre manası: 'Yönelişim ve kastım sanadır' demektir ve bu, onların 'Dârim senin dârına lebb ediyor' yani 'ona karşı bakıyor/yüz yüzedir' sözünden alınmıştır. Bir görüşe göre manası: 'Sana olan sevgimdir' demektir ve bu, çocuğunu çok seven ve ona şefkat gösteren kadın hakkında söylenen 'lebbe kadın' sözünden alınmıştır. Bir görüşe göre manası: 'Sana olan ihlasımdır' demektir ve bu, katıksız ve saf olduğu zaman söylenen 'saf sevgi' (hubbun lübâb) sözünden alınmıştır; yiyeceğin özü ve lübâbı (özü) da bundandır. Bir görüşe göre manası: 'Ben senin itaatinde ve icabetinde kaimim/devamlıyım' demektir ve bu, bir kimse bir yerde ikamet edip kaldığında söylenen 'adam o mekânda lebbe/elebbe yaptı' sözünden alınmıştır. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir:
وَبِهَذَا قَالَ الْخَلِيلُ. وَقِيلَ فِي لَبَّيْكَ: أَيْ قُرْبًا مِنْكَ، وَطَاعَةً، وَالْإِلْبَابُ: الْقُرْبُ، وَقَالَ أَبُو نَصْرٍ مَعْنَاهُ: أَنَا مُلِبٌّ بَيْنَ يَدَيْكَ أَيْ: خَاضِعٌ. انْتَهَى كَلَامُ عِيَاضٍ، مَعَ تَصَرُّفٍ وَحَذْفٍ يَسِيرٍ بِوَاسِطَةِ نَقْلِ النَّوَوِيِّ فِي " شَرْحِ مُسْلِمٍ "، وَمَا قَالَهُ الشَّيْخُ عِيَاضٌ ﵀ يَدُورُ حَوْلَهُ كَلَامُ أَهْلِ اللُّغَةِ فِي مَعْنَى التَّلْبِيَةِ، وَبَقِيَّةُ أَلْفَاظِ التَّلْبِيَةِ مَعَانِيهَا ظَاهِرَةٌ.
'Halîl de böyle demiştir.' Lebbeyk hakkında: 'Yani sana yakınlık ve itaattir; ilbâb (الإِلْبَابُ) yakınlıktır' da denilmiştir. Ebû Nasr ise: 'Bunun manası: Huzurunda boyun eğmiş (mülibb) bir haldeyim, yani tevazu gösterenim demektir' demiştir. Kādî İyâz'ın sözü, Nevevî'nin Şerhu Müslim'deki nakli vasıtasıyla ufak bir tasarruf ve kısaltmayla burada sona erdi. Şeyh İyâz rahimehullâh'ın söylediği bu hususlar etrafında dil ehlinin telbiyenin manasına dair sözleri dönüp dolaşmaktadır. Telbiyenin diğer lafızlarının manaları ise açıktır.
وَاعْلَمْ أَنَّ لَفْظَةَ لَبَّيْكَ مُلَازِمَةٌ لِلْإِضَافَةِ لِضَمِيرِ الْمُخَاطَبِ، وَشَذَّ إِضَافَتُهَا لِلظَّاهِرِ ; كَمَا تَقَدَّمَ قَرِيبًا، وَشَذَّ أَيْضًا إِضَافَتُهَا لِضَمِيرِ الْغَائِبِ كَقَوْلِ الرَّاجِزِ: إِنَّكَ لَوْ دَعَوْتَنِي وَدُونِي زَوْرَاءُ ذَاتُ مُتَّزَعٍ بَيُونِ لَقُلْتُ لَبَّيْهِ لِمَنْ يَدْعُونِي.
Bil ki 'lebbeyk' lafzı muhatap zamirine izafe edilmeyi lazim kılmaktadır (ayrılmaz bir parçasıdır). Az önce geçtiği gibi açık isme izafe edilmesi şâzdır. Tıpkı recez şairinin şu sözünde olduğu gibi gaib zamirine izafe edilmesi de şâzdır: 'Beni çağırsaydın ve önümde sapılması uzak, aşılması çetin bir çöl olsaydı bile, beni çağırana lebbeyhi (ona icabet ettim) derdim.'
فُرُوعٌ تَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ
Bu Meseleyle İlgili Tali Hükümler (Fürûat)
الْفَرْعُ الْأَوَّلُ: اعْلَمْ أَنَّهُ يَنْبَغِي لِلرِّجَالِ رَفْعُ أَصْوَاتِهِمْ بِالتَّلْبِيَةِ، لِمَا رَوَاهُ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَأَصْحَابُ السُّنَنِ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالْحَاكِمُ. مِنْ حَدِيثِ خَلَّادِ بْنِ السَّائِبِ الْأَنْصَارِيِّ، عَنْ أَبِيهِ السَّائِبِ بْنِ خَلَّادِ بْنِ سُوَيْدٍ ﵁: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «أَتَانِي جِبْرِيلُ فَأَمَرَنِي أَنْ آمُرَ أَصْحَابِي أَنْ يَرْفَعُوا أَصْوَاتَهُمْ بِالتَّلْبِيَةِ» ، اهـ.
Birinci Fer': Bil ki erkeklerin telbiye getirirken seslerini yükseltmeleri gerekir (müstehaptır). Zira Mâlik el-Muvatta'da, Şâfiî, Ahmed, Sünen sahipleri, İbn Hibbân ve Hâkim; Hallâd b. es-Sâib el-Ensârî'den, o da babası es-Sâib b. Hallâd b. Süveyd radıyallâhu anh'tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: 'Cebrail bana geldi ve ashabıma telbiye ile seslerini yükseltmelerini emretmemi bana emretti.'
وَلَفْظُ مَالِكٍ فِي مُوَطَّئِهِ: «أَتَانِي جِبْرِيلُ فَأَمَرَنِي أَنْ آمُرَ أَصْحَابِي، أَوْ مَنْ مَعِي أَنْ يَرْفَعُوا أَصْوَاتَهُمْ بِالتَّلْبِيَةِ أَوْ بِالْإِهْلَالِ» يُرِيدُ أَحَدَهُمَا. وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ فِي هَذَا الْحَدِيثِ: حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ، وَجُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ هَذَا الْأَمْرَ الْمَذْكُورَ فِي الْحَدِيثِ لِلِاسْتِحْبَابِ، وَذَهَبَ الظَّاهِرِيَّةُ إِلَى أَنَّهُ لِلْوُجُوبِ، وَالْقَاعِدَةُ الْمُقَرَّرَةُ فِي الْأُصُولِ مَعَ الظَّاهِرِيَّةِ، وَهِيَ أَنَّ
Mâlik'in el-Muvatta'ındaki lafzı şöyledir: 'Cebrail bana geldi ve ashabıma veya benimle beraber olanlara telbiye ile yahut ihlâl ile seslerini yükseltmelerini emretmemi bana emretti.' -İkisinden birini kastetmektedir.- Tirmizî bu hadis hakkında: 'Hasen-sahih bir hadistir' demiştir. İlim ehlinin cumhuru, hadiste zikredilen bu emrin istihbap (müstehaplık) için olduğu görüşündedir. Zâhirîler ise bunun vücûb (farziyet/vacip olma) için olduğu görüşüne varmışlardır. Usulde yerleşik olan kural da Zâhirîlerin yanındadır; zira o kural:
الْأَمْرَ يَقْتَضِي الْوُجُوبَ إِلَّا لِدَلِيلٍ صَارِفٍ عَنْهُ، وَأَمَّا النِّسَاءُ فَلَا يَنْبَغِي لَهُنَّ رَفْعُ الصَّوْتِ بِالتَّلْبِيَةِ كَمَا عَلَيْهِ جَمَاهِيرُ أَهْلِ الْعِلْمِ.
emrin, kendisini başka bir manaya çeviren bir delil bulunmadıkça vücûb iktiza ettiğidir. Kadınlara gelince; ilim ehlinin çoğunluğunun benimsediği üzere onların telbiyede seslerini yükseltmeleri uygun değildir.
قَالَ مَالِكٌ فِي مُوَطَّئِهِ: إِنَّهُ سَمِعَ أَهْلَ الْعِلْمِ يَقُولُونَ: لَيْسَ عَلَى النِّسَاءِ رَفْعُ الصَّوْتِ بِالتَّلْبِيَةِ، لِتُسْمِعَ الْمَرْأَةُ نَفْسَهَا، وَعَلَّلَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ خَفْضَ الْمَرْأَةِ صَوْتَهَا بِالتَّلْبِيَةِ، بِخَوْفِ الِافْتِتَانِ بِصَوْتِهَا.
Mâlik el-Muvatta'ında ilim ehlinden şöyle dediklerini işittiğini söylemiştir: 'Kadınların telbiyede seslerini yükseltmeleri gerekmez; kadın ancak kendi işiteceği kadar ses çıkarır.' İlim ehlinden bazıları, kadının telbiyede sesini kısmasını sesinin fitneye yol açmasından korkulmasıyla gerekçelendirmiştir.
وَقَالَ الرَّافِعِيُّ فِي شَرْحِهِ الْكَبِيرِ الْمُسَمَّى: «فَتْحُ الْعَزِيزِ فِي شَرْحِ الْوَجِيزِ» : وَإِنَّمَا يُسْتَحَبُّ الرَّفْعُ فِي حَقِّ الرَّجُلِ، وَلَا يَرْفَعُ حَيْثُ يَجْهَدُ وَيُقْطَعُ صَوْتُهُ، وَالنِّسَاءُ تَقْتَصِرْنَ عَلَى إِسْمَاعِ أَنْفُسِهِنَّ، وَلَا يَجْهَرْنَ كَمَا لَا يَجْهَرْنَ بِالْقِرَاءَةِ فِي الصَّلَاةِ.
Râfiî, 'Fethu'l-Azîz fî Şerhi'l-Vecîz' adlı büyük şerhinde şöyle demiştir: 'Ses yükseltmek ancak erkekler hakkında müstehaptır; o da kendini zorlayacak ve sesi kesilecek derecede yükseltmez. Kadınlar ise sadece kendi işitecekleri kadarıyla yetinirler; namazda kıraatte açıktan okumadıkları gibi [telbiyede de] açıktan ses çıkarmazlar.'
قَالَ الْقَاضِي الرُّوْيَانِيُّ: وَلَوْ رَفَعَتْ صَوْتَهَا بِالتَّلْبِيَةِ لَمْ يَحْرُمْ ; لِأَنَّ صَوْتَهَا لَيْسَ بِعَوْرَةٍ خِلَافًا لِبَعْضِ أَصْحَابِنَا، اهـ. وَذَكَرَ نَحْوَهُ النَّوَوِيُّ عَنِ الرُّويَانِيِّ ثُمَّ قَالَ: وَكَذَا قَالَ غَيْرُهُ: لَا يَحْرُمُ لَكِنْ يُكْرَهُ، صَرَّحَ بِهِ الدَّارِمِيُّ، وَالْقَاضِي أَبُو الطَّيِّبِ وَالْبَنْدَنِيجِيُّ، وَيَخْفِضُ الْخُنْثَى صَوْتَهُ كَالْمَرْأَةِ ذَكَرَهُ صَاحِبُ الْبَيَانِ وَهُوَ ظَاهِرٌ.
Kādî er-Rûyânî şöyle demiştir: 'Eğer sesini telbiye ile yükseltirse haram olmaz; çünkü bazı mezhep arkadaşlarımızın aksine kadının sesi avret değildir.' Nevevî de er-Rûyânî'den benzerini nakletmiş, ardından şöyle demiştir: 'Başkaları da böyle demiştir: Haram olmaz lakin mekruh olur; Dârimî, Kādî Ebü't-Tayyib ve Bendenîcî bunu açıkça belirtmişlerdir. Hünsâ (çift cinsiyetli) ise kadın gibi sesini kısar; el-Beyân sahibi bunu zikretmiştir ve bu açıktır.'
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: أَمَّا الْمَرْأَةُ الشَّابَّةُ الرَّخِيمَةُ الصَّوْتِ، فَلَا شَكَّ أَنَّ صَوْتَهَا مِنْ مَفَاتِنِ النِّسَاءِ وَلَا يَجُوزُ لَهَا رَفْعُهُ بِحَالٍ، وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الصَّوْتَ الرَّخِيمَ مِنْ مَحَاسِنِ النِّسَاءِ وَمَفَاتِنِهَا، وَلِأَجْلِ ذَلِكَ يَكْثُرُ ذِكْرُهُ فِي التَّشْبِيبِ بِالنِّسَاءِ، كَقَوْلِ غَيْلَانَ ذِي الرُّمَّةِ:
[Bu kitabın] yazarı -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Genç ve narin/tatlı sesli kadına gelince; hiç şüphe yok ki onun sesi kadınların çekici güzelliklerindendir ve hiçbir durumda sesini yükseltmesi caiz değildir. Bilinmektedir ki narin ses, kadınların güzelliklerinden ve cezbedici unsurlarındandır; bu sebeple kadınlara yazılan şiirlerde (teşbib) bunun zikri çokça yer alır; tıpkı Gaylân Zü'r-Rümme'nin şu sözünde olduğu gibi:
لَهَا بَشَرٌ مِثْلُ الْحَرِيرِ وَمَنْطِقٌ ... رَخِيمُ الْحَوَاشِي لَا هُرَاءٌ وَلَا نَزْرُ
İpek gibi bir teni ve narin kenarlı bir konuşması vardır; ne boştur ne de azdır,
وَعَيْنَانِ قَالَ اللَّهُ كُونَا فَكَانَتَا ... فَعُولَانِ بِالْأَلْبَابِ مَا تَفْعَلُ الْخَمْرُ
Ve Allah'ın 'Olun' deyip de oluveren iki gözü vardır ki, şarabın akıllara yaptığını yaparlar.
فَتَرَاهُ جَعَلَ الصَّوْتَ الرَّخِيمَ مِنْ مَحَاسِنِ النِّسَاءِ، كَالْبَشَرَةِ النَّاعِمَةِ، وَالْعَيْنَيْنِ الْحَسَنَتَيْنِ، وَكَقَوْلِ قَعْنَبِ ابْنِ أُمِّ صَاحِبٍ:
Görüldüğü üzere şair yumuşak sesi, pürüzsüz ten ve güzel gözler gibi kadının güzelliklerinden saymıştır; tıpkı Ka'neb İbn Ümmi Sâhib'in şu sözünde olduğu gibi:
وَفِي الْخُدُودِ لَوَ أَنَّ الدَّارَ جَامِعَةٌ ... بِيضٌ أَوَانِسُ فِي أَصْوَاتِهَا غُنَنُ
Yanaklarında ise, şayet kavuşma mekânı bir araya getirseydi, seslerinde hoş nağmeler bulunan beyaz, cana yakın kadınlar vardır.
فَتَرَاهُ جَعَلَ الصَّوْتَ الْأَغَنَّ مِنْ جُمْلَةِ الْمَحَاسِنِ، وَهَذَا أَمْرٌ مَعْرُوفٌ لَا يُمْكِنُ الْخِلَافُ فِيهِ، وَقَدْ قَالَ جَلَّ وَعَلَا مُخَاطِبًا لِنِسَاءِ النَّبِيِّ ﷺ وَهُنَّ خَيْرُ أُسْوَةٍ لِنِسَاءِ الْمُسْلِمِينَ فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفًا لِأَنَّ تَلْيِينَ الصَّوْتِ وَتَرْخِيمَهُ يَدُلُّ عَلَى الِاهْتِمَامِ بِالرِّيبَةِ كَإِبْدَاءِ غَيْرِهِ مِنْ مَحَاسِنِ الْمَرْأَةِ لِلرِّجَالِ كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:
Görüldüğü üzere genizden gelen hoş nağmeli sesi güzelliklerin bütünü kılmıştır ve bu, hakkında ihtilaf edilmesi mümkün olmayan bilinen bir husustur. Nitekim Müslüman kadınlar için en güzel örnek olan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarına hitaben Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفًا } “Sözü yumuşak (ve edalı) söylemeyin ki kalbinde hastalık bulunan kimse tamah etmesin; maruf (ciddi ve uygun) söz söyleyin.” Çünkü sesi yumuşatmak ve inceltmek, kadının diğer güzelliklerini erkeklere göstermesi gibi şüphe uyandırmaya ve ilgi çekmeye delalet eder; nitekim şair şöyle demiştir:
يُحْسَبْنَ مِنَ الْكَلَامِ زَوَانِيَا ... وَيَصُدُّهُنَّ عَنِ الْخَنَا الْإِسْلَامُ
Konuşmalarından dolayı zina eden sanılırlar ... Oysa İslâm onları hayasızlıktan alıkoymaktadır.
الْفَرْعُ الثَّانِي: اعْلَمْ أَنَّهُ يُسْتَحَبُّ الْإِكْثَارُ مِنَ التَّلْبِيَةِ فِي دَوَامِ الْإِحْرَامِ، وَيَتَأَكَّدُ اسْتِحْبَابُهَا فِي كُلِّ صُعُودٍ وَهُبُوطٍ، وَحُدُوثِ أَمْرٍ مِنْ رُكُوبٍ، أَوْ نُزُولٍ، أَوِ اجْتِمَاعِ رِفَاقٍ، أَوْ فَرَاغٍ مِنْ صَلَاةٍ وَعِنْدَ إِقْبَالِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، وَوَقْتِ السَّحَرِ، وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنْ تُغَايُرِ الْأَحْوَالِ، وَعَلَى هَذَا أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ.
İkinci Fer': Bil ki ihram devam ettiği sürece telbiyeyi çokça getirmek müstehaptır. Her inişte ve çıkışta, binit üzerine binme veya inme gibi yeni bir durum meydana geldiğinde, kafileler bir araya geldiğinde, namazdan çıkıldığında, gece ile gündüzün başlangıcında, seher vaktinde ve durumların değiştiği diğer hallerde telbiyenin müstehaplığı pekişir. İlim ehlinin çoğunluğunun görüşü budur.
قَالَ صَاحِبُ الْمُهَذَّبِ: يُسْتَحَبُّ أَنْ يُكْثِرَ مِنَ التَّلْبِيَةِ، وَيُلَبِّيَ عِنْدَ اجْتِمَاعِ الرِّفَاقِ، وَفِي كُلِّ صُعُودٍ وَهُبُوطٍ، وَفِي أَدْبَارِ الصَّلَوَاتِ، وَإِقْبَالِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، لِمَا رَوَى جَابِرٌ ﵁ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُلَبِّي إِذَا رَأَى رَكْبًا أَوْ صَعِدَ أَكَمَةً أَوْ هَبَطَ وَادِيًا، وَفِي أَدْبَارِ الْمَكْتُوبَةِ وَآخِرِ اللَّيْلِ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ. وَلَمْ يَتَكَلَّمِ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِهِ لِلْمُهَذَّبِ عَلَى حَدِيثِ جَابِرٍ الْمَذْكُورِ، وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّلْخِيصِ الْحَبِيرِ» فِي حَدِيثِ جَابِرٍ الْمَذْكُورِ: هَذَا الْحَدِيثُ ذَكَرَهُ الشَّيْخُ فِي الْمُهَذَّبِ، وَبَيَّضَ لَهُ النَّوَوِيُّ، وَالْمُنْذِرِيُّ، وَقَدْ رَوَاهُ ابْنُ عَسْكَرٍ فِي تَخْرِيجِهِ لِأَحَادِيثِ الْمُهَذَّبِ مِنْ طَرِيقِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ نَاجِيَةَ فِي فَوَائِدِهِ بِإِسْنَادٍ لَهُ إِلَى جَابِرٍ قَالَ: «كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُلَبِّي إِذَا لَقِيَ رَكْبًا» فَذَكَرَهُ، وَفِي إِسْنَادِهِ مَنْ لَا يُعْرَفُ، وَرَوَى الشَّافِعِيُّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ سَالِمٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ يُلَبِّي رَاكِبًا، وَنَازِلًا، وَمُضْطَجِعًا. وَرَوَى ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ مِنْ رِوَايَةِ ابْنِ سَابِطٍ قَالَ: كَانَ السَّلَفُ يَسْتَحِبُّونَ التَّلْبِيَةَ فِي أَرْبَعَةِ مَوَاضِعَ: فِي دُبُرِ الصَّلَاةِ، وَإِذَا هَبَطُوا وَادِيًا أَوْ عَلَوْهُ، وَعِنْدَ الْتِقَاءِ الرِّفَاقِ، وَعِنْدَ خَيْثَمَةَ نَحْوُهُ وَزَادَ: وَإِذَا اسْتَقَلَّتْ بِالرَّجُلِ رَاحِلَتُهُ. انْتَهَى مِنَ التَّلْخِيصِ.
el-Mühezzeb sahibi şöyle demiştir: 'Kişinin telbiyeyi çokça getirmesi; kafileler birleştiğinde, her inişte ve çıkışta, namazların arkasından, gece ile gündüzün başlangıcında telbiye getirmesi müstehaptır. Zira Câbir radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir süvari birliği gördüğünde, bir tepeye tırmandığında, bir vadiye indiğinde, farz namazların ardından ve gecenin sonunda telbiye getirirdi.' Söz konusu olan kısım burada sona erdi. Nevevî, el-Mühezzeb şerhinde adı geçen Câbir hadisi hakkında bir görüş belirtmemiştir. İbn Hacer et-Telhîsu'l-Habîr'de zikredilen Câbir hadisi hakkında şöyle demiştir: 'Bu hadisi Şeyh el-Mühezzeb'de zikretmiş; Nevevî ve Münzirî ise onun hakkında bir hüküm belirtmeyip [tahricini] boş bırakmışlardır. İbn Asker, el-Mühezzeb hadislerinin tahricinde bunu Abdullah b. Muhammed b. Nâciye yoluyla onun Fevâid'inden Câbir'e ulaşan bir isnadla rivayet etmiş ve: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir süvari birliğiyle karşılaştığında telbiye getirirdi' diyerek rivayeti zikretmiştir; isnadında tanınmayan bir kimse vardır.' Şâfiî; Saîd b. Sâlim'den, o Abdullah b. Ömer'den, o Nâfi'den, o da İbn Ömer'den onun binek üzerindeyken, konaklamışken ve yan yatmışken telbiye getirdiğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, İbn Sâbit rivayetinden şöyle rivayet etmiştir: 'Selef dört yerde telbiye getirmeyi müstehap görürdü: Namazın ardından, bir vadiye indiklerinde veya oradan çıktıklarında, kafileler karşılaştığında.' Hıyseme rivayetinde de benzeri yer almış ve: 'Kişinin bineği kendisini kaldırıp yola koyulduğunda' ilavesi yapılmıştır. [et-Telhîs'ten alıntı sona erdi.]
وَقَالَ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» : سَمِعْتُ بَعْضَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَسْتَحِبُّ التَّلْبِيَةَ دُبُرَ كُلِّ صَلَاةٍ، وَعَلَى كُلِّ شَرَفٍ مِنَ الْأَرْضِ. وَيَسْتَأْنِسُ لِحَدِيثِ جَابِرٍ الْمَذْكُورِ بِقَوْلِ الْبُخَارِيِّ، بَابُ التَّلْبِيَةِ: إِذَا انْحَدَرَ فِي الْوَادِي، ثُمَّ سَاقَ بِسَنَدِهِ الْحَدِيثَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَفِيهِ قَالَ: «أَمَّا مُوسَى كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْهِ، إِذَا انْحَدَرَ فِي الْوَادِي يُلَبِّي» وَقَالَ فِي «الْفَتْحِ» فِي شَرْحِ هَذَا الْحَدِيثِ، وَفِي الْحَدِيثِ: أَنَّ التَّلْبِيَةَ فِي بُطُونِ الْأَوْدِيَةِ مِنْ سُنَنِ الْمُرْسَلِينَ، وَأَنَّهَا تَتَأَكَّدُ عِنْدَ الْهُبُوطِ كَمَا تَتَأَكَّدُ عِنْدَ الصُّعُودِ.
Mâlik el-Muvatta'da şöyle demiştir: 'İlim ehlinden bazılarının her namazın arkasından ve yerin her yüksek yerinde telbiye getirmeyi müstehap gördüklerini işittim.' Bahsi geçen Câbir hadisine, Buhârî'nin 'Vadiye İndiğinde Telbiye Getirme Babı' başlığıyla ve ardından senediyle İbn Abbâs'tan sevk ettiği şu hadisle tanıklık getirilir: 'Mûsâ'ya gelince; vadiye inerken telbiye getirişini sanki gözlerimle görüyor gibiyim.' [İbn Hacer] el-Feth'te bu hadisin şerhinde şöyle demiştir: 'Hadiste, vadi tabanlarında telbiye getirmenin peygamberlerin sünnetlerinden olduğuna ve tıpkı yokuş çıkarken pekiştiği gibi iniş esnasında da [müstehaplığının] pekiştiğine delil vardır.'
الْفَرْعُ الثَّالِثُ: اعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِي اسْتِحْبَابِ التَّلْبِيَةِ فِي حَالِ طَوَافِ الْقُدُومِ وَالسَّعْيِ بَعْدَهُ، وَمِمَّنْ قَالَ إِنَّهُ لَا يُلَبِّي فِي طَوَافِ الْقُدُومِ، وَالسَّعْيِ بَعْدَهُ: مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ، وَهُوَ الْجَدِيدُ الصَّحِيحُ مِنْ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ، وَقَالَ ابْنُ عُيَيْنَةَ: مَا رَأَيْتُ أَحَدًا يُقْتَدَى بِهِ يُلَبِّي
Üçüncü Fer': Bil ki âlimler, kudüm tavafı ve sonrasındaki sa'y esnasında telbiye getirmenin müstehaplığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Kudüm tavafında ve sonrasındaki sa'yde telbiye getirilmeyeceğini söyleyenlerden biri Mâlik ve ashabıdır; bu aynı zamanda Şâfiî'nin iki görüşünden yeni ve sahih olanıdır. İbn Uyeyne şöyle demiştir: 'Kendisine uyulanlardan hiç kimseyi
حَوْلَ الْبَيْتِ إِلَّا عَطَاءَ بْنَ السَّائِبِ، وَمِمَّنْ أَجَازَ التَّلْبِيَةَ فِي طَوَافِ الْقُدُومِ: أَحْمَدُ، وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : وَبِهِ يَقُولُ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَعَطَاءُ بْنُ السَّائِبِ، وَرَبِيعَةُ بْنُ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَابْنِ أَبِي لَيْلَى، وَالشَّافِعِيُّ. وَرُوِيَ عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّهُ قَالَ: لَا يُلَبِّي حَوْلَ الْبَيْتِ، وَقَالَ ابْنُ عُيَيْنَةَ: مَا رَأَيْنَا أَحَدًا يُقْتَدَى بِهِ يُلَبِّي حَوْلَ الْبَيْتِ، إِلَّا عَطَاءَ بْنَ السَّائِبِ، وَذَكَرَ أَبُو الْخَطَّابِ: أَنَّهُ لَا يُلَبِّي، وَهُوَ قَوْلٌ لِلشَّافِعِيِّ ; لِأَنَّهُ مُشْتَغِلٌ بِذِكْرٍ يَخُصُّهُ، فَكَانَ أَوْلَى. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنَ «الْمُغْنِي» ، وَقَدْ قَدَّمْنَا لَكَ أَنَّ الْقَوْلَ الْجَدِيدَ الْأَصَحَّ فِي مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ: أَنَّهُ لَا يُلَبِّي خِلَافًا لِمَا يُوهِمُهُ كَلَامُ صَاحِبِ الْمُغْنِي، وَرَوَى مَالِكٌ فِي مُوَطَّئِهِ عَنْ نَافِعٍ: أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ كَانَ يَقْطَعُ التَّلْبِيَةَ فِي الْحَجِّ إِذَا انْتَهَى إِلَى الْحَرَمِ. حَتَّى يَطُوفَ بِالْبَيْتِ. وَبَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ. ثُمَّ يُلَبِّي حَتَّى يَغْدُوَ مِنْ مِنًى إِلَى عَرَفَةَ. فَإِذَا غَدَا تَرَكَ التَّلْبِيَةَ. وَكَانَ يَتْرُكُ التَّلْبِيَةَ فِي الْعُمْرَةِ، إِذَا دَخَلَ الْحَرَمَ. انْتَهَى مِنَ «الْمُوَطَّأِ» ، وَرَوَى مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» أَيْضًا عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ: كَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ لَا يُلَبِّي، وَهُوَ يَطُوفُ بِالْبَيْتِ انْتَهَى مِنْهُ، وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَيْضًا خِلَافُ هَذَا، فَقَدْ ذَكَرَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّلْخِيصِ» : أَنَّ ابْنَ أَبِي شَيْبَةَ أَخْرَجَ مِنْ طَرِيقِ ابْنِ سِيرِينَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ إِذَا طَافَ بِالْبَيْتِ لَبَّى.
Beyt'in etrafında telbiye getirirken görmedim; Atâ b. es-Sâib müstesna.' Kudüm tavafında telbiye getirmeye cevaz verenlerden biri de Ahmed'dir. İbn Kudâme el-Mugnî'de şöyle demiştir: 'İbn Abbâs, Atâ b. es-Sâib, Rebîa b. Ebî Abdirrahmân, İbn Ebî Leylâ ve Şâfiî de bunu söylemektedir. Sâlim b. Abdillâh'tan ise: 'Beyt'in etrafında telbiye getirilmez' dediği rivayet edilmiştir. İbn Uyeyne şöyle demiştir: 'Kendisine uyulanlardan hiç kimseyi Beyt'in etrafında telbiye getirirken görmedik; Atâ b. es-Sâib müstesna.' Ebü'l-Hattâb ise telbiye getirilmeyeceğini zikretmiştir; bu Şâfiî'ye ait bir görüştür, zira kişi tavafa mahsus bir zikirle meşguldür, dolayısıyla bu daha evladır.' [el-Mugnî'den kastedilen yer sona erdi.] el-Mugnî sahibinin sözünün hissettirdiğinin aksine, Şâfiî mezhebinde yeni ve en sahih kavlin telbiye getirilmeyeceği yönünde olduğunu sana daha önce belirtmiştik. Mâlik el-Muvatta'ında Nâfi'den rivayet etmiştir ki: Abdullah b. Ömer hacda Harem'e ulaştığında telbiyeyi keser, Beyt'i ve Safâ ile Merve arasını tavaf edinceye kadar [böyle devam eder], sonra Mina'dan Arafat'a yönelinceye kadar telbiye getirir, yönelince telbiyeyi bırakırdı; umrede ise Harem'e girdiğinde telbiyeyi bırakırdı. [el-Muvatta'dan alıntı sona erdi.] Mâlik el-Muvatta'da yine İbn Şihâb'dan onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Abdullah b. Ömer Beyt'i tavaf ederken telbiye getirmezdi.' İbn Ömer'den bunun aksi de rivayet edilmiştir; nitekim İbn Hacer et-Telhîs'te İbn Ebî Şeybe'nin İbn Sîrîn yoluyla İbn Ömer'den onun Beyt'i tavaf ettiği zaman telbiye getirdiğini tahric ettiğini zikretmiştir.
الْفَرْعُ الرَّابِعُ: اعْلَمْ أَنَّهُ لَا خِلَافَ بَيْنَ مَنْ يُعْتَدُّ بِهِ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي أَنَّ الْمُحْرِمَ يُلَبِّي فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَمَسْجِدِ الْخَيْفِ بِمِنًى، وَمَسْجِدِ نَمِرَةَ بِقُرْبِ عَرَفَاتٍ ; لِأَنَّهَا مَوَاضِعُ نُسُكٍ. وَاخْتَلَفُوا فِي التَّلْبِيَةِ فِيمَا سِوَى ذَلِكَ مِنَ الْمَسَاجِدِ.
Dördüncü Fer': Bil ki ilim ehlinden görüşüne itibar edilen kimseler arasında, ihramlının Mescid-i Harâm'da, Mina'daki Hayf Mescidi'nde ve Arafat yakınındaki Nemire Mescidi'nde telbiye getireceği hususunda hiçbir ihtilaf yoktur; çünkü buralar menâsik (ibadet) yerleridir. Bunların dışındaki mescitlerde telbiye getirilmesi hususunda ise ihtilaf etmişlerdir.
وَأَظْهَرُ الْقَوْلَيْنِ عِنْدِي: أَنَّهُ يُلَبِّي فِي كُلِّ مَسْجِدٍ، إِلَّا أَنَّهُ لَا يَرْفَعُ صَوْتَهُ رَفْعًا يُشَوِّشُ عَلَى الْمُصَلِّينَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bana göre iki görüşten daha zahir/tercihe şayan olanı: Namaz kılanları şaşırtacak/rahatsız edecek derecede sesini yükseltmemek kaydıyla her mescitte telbiye getireceğidir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
الْفَرْعُ الْخَامِسُ: أَظْهَرُ قَوْلَيْ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدِي: أَنَّ الْمُحْرِمَ يُلَبِّي فِي كُلِّ مَكَانٍ فِي الْأَمْصَارِ وَفِي الْبَرَارِي، وَنَقَلَ النَّوَوِيُّ عَنِ الْعَبْدَرِيِّ أَنَّهُ قَالَ بِهِ أَكْثَرُ الْفُقَهَاءِ. خِلَافًا لِمَنْ قَالَ: التَّلْبِيَةُ مَسْنُونَةٌ فِي الصَّحَارِي، وَلَا يُعْجِبُنِي أَنْ يُلَبِّيَ فِي الْمِصْرِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Beşinci Fer': İlim ehlinin iki görüşünden bana göre daha zahir/tercihe şayan olanı: İhramlının ister şehirlerde ister çöllerde/kırlarda olsun her mekânda telbiye getireceğidir. Nevevî, Abderî'den fakihlerin çoğunun bu görüşte olduğunu nakletmiştir. 'Telbiye sahralarda sünnettir, şehirde telbiye getirilmesini hoş karşılamıyorum' diyenlerin aksine [tercih edilen budur]. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ
On Üçüncü Mesele
فِيمَا يَمْتَنِعُ بِسَبَبِ الْإِحْرَامِ عَلَى الْمُحْرِمِ حَتَّى يَحِلَّ مِنْ إِحْرَامِهِ
İhramdan Çıkıncaya Kadar İhram Sebebiyle İhramlıya Yasak Olan Şeyler Hakkında
فَمِنْ ذَلِكَ مَا صَرَّحَ اللَّهُ بِالنَّهْيِ عَنْهُ فِي كِتَابِهِ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ [٢ \ ١٩٧] وَالصِّيغَةُ فِي قَوْلِهِ: فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ
Bunlardan biri, Allah'ın Kitabı'nda şu kavlinde açıkça yasakladığı şeydir: { فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ } [Bakara 2/197] “Kim o aylarda haccı (ihrama girip) kendisine farz kılarsa, artık hacda kadına yaklaşmak (ve müstehcen konuşmak), günaha sapmak ve kavga etmek yoktur.” { فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ } kavlindeki sîga (kip),
صِيغَةُ خَبَرٍ أُرِيدَ بِهَا الْإِنْشَاءُ: أَيْ فَلَا يَرْفُثُ وَلَا يَفْسُقُ، وَلَا يُجَادِلُ، وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي فَنِّ الْمَعَانِي أَنَّ الصِّيغَةَ قَدْ تَكُونُ خَبَرِيَّةً، وَالْمُرَادُ بِهَا الْإِنْشَاءُ لِأَسْبَابٍ مِنْهَا التَّفَاؤُلُ كَقَوْلِكِ: رَحِمَ اللَّهُ زَيْدًا، فَالصِّيغَةُ خَبَرِيَّةٌ، وَالْمُرَادُ بِهَا إِنْشَاءُ الدُّعَاءِ لَهُ بِالرَّحْمَةِ، وَمِنْهَا إِظْهَارُ تَأْكِيدِ الْإِتْيَانِ بِالْفِعْلِ، وَإِلْزَامُ ذَلِكَ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى تِجَارَةٍ تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ الْآيَةَ [٦١ \ ١٠ - ١١] : أَيْ آمِنُوا بِاللَّهِ بِدَلِيلِ جَزْمِ الْفِعْلِ فِي قَوْلِهِ يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَيُدْخِلْكُمْ الْآيَةَ [٦١ \ ١٢] فَهُوَ مَجْزُومٌ بِالطَّلَبِ الْمُرَادِ بِالْخَبَرِ فِي قَوْلِهِ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ أَيْ: آمِنُوا بِاللَّهِ، يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ ; كَقَوْلِهِ قَاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ الْآيَةَ [٩ \ ١٤] تَعَالَوْا أَتْلُ الْآيَةَ [٦ \ ١٥١] ، وَنَحْوِ ذَلِكَ. فَالْمُسَوِّغُ لِكَوْنِ الصِّيغَةِ فِي الْآيَةِ خَبَرِيَّةً، هُوَ إِظْهَارُ التَّأَكُّدِ، وَاللُّزُومِ فِي الْإِتْيَانِ بِالْإِيمَانِ فَعَبَّرَ عَنْهُ بِصِيغَةِ الْخَبَرِ، لِإِظْهَارِ أَنَّهُ يَتَأَكَّدُ وَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ كَالْوَاقِعِ بِالْفِعْلِ الْمُخْبَرِ عَنْ وُقُوعِهِ، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ الْآيَةَ [٢ \ ٢٣٣] ، وَقَوْلِهِ: وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ الْآيَةَ [٢ \ ٢٢٨] . فَالْمُرَادُ الْأَمْرُ بِالْإِرْضَاعِ، وَالتَّرَبُّصِ وَقَدْ عَبَّرَ عَنْهُ بِصِيغَةٍ خَبَرِيَّةٍ لِمَا ذَكَرْنَا، كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ فِي فَنِّ الْمَعَانِي.
kendisiyle inşâ (talep/yasaklama) kastedilmiş bir haber sîgasıdır; yani: 'Cinsel münasebette bulunmasın, günaha sapmasın ve kavga etmesin' demektir. Meânî ilminde kararlaştırılmıştır ki sîga bazen haberî olup çeşitli sebeplerle onunla inşâ kastedilir. Bunlardan biri tefe'üldür (uğur saymadır); nitekim 'Rahimallâhu Zeyden' (Allah Zeyd'e rahmet etsin) sözünde sîga haberîdir, ancak onunla kastedilen ona rahmet dilenmesi için duanın inşâ edilmesidir. Bir diğeri ise fiilin yerine getirilmesinin kesinliğini ve gerekliliğini göstermektir; tıpkı Allah Teâlâ'nın şu ayetinde olduğu gibi: { هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى تِجَارَةٍ تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } [Saff 61/10-11] “Sizi can yakıcı bir azaptan kurtaracak bir ticareti göstereyim mi? Allah'a iman edersiniz...” Yani: 'Allah'a iman edin' demektir; zira { يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَيُدْخِلْكُمْ } [Saff 61/12] “(Böyle yaparsanız) sizin günahlarınızı bağışlar ve sizi sokar...” ayetindeki fiilin meczum (cezimli) olması buna delildir. Çünkü o, { تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } kavlindeki haberle kastedilen talep sebebiyle meczumdur; yani: 'Allah'a iman edin ki, günahlarınızı bağışlasın' demektir; tıpkı { قَاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ } [Tevbe 9/14] “Onlarla savaşın ki Allah onlara azap etsin” ve { تَعَالَوْا أَتْلُ } [En'âm 6/151] “Gelin, okuyayım” ayetlerinde ve benzerlerinde olduğu gibi. Dolayısıyla ayetteki sîganın haberî olmasını caiz kılan sebep; imanı yerine getirmenin kesinliğini ve lüzumunu ortaya koymaktır. Bu sebeple, gerçekleştiği haber verilen fiil gibi vuku bulmasının kesin ve lüzumlu olduğunu göstermek üzere haber sîgasıyla ifade edilmiştir. Tıpkı Allah Teâlâ'nın şu ayetinde olduğu gibi: { وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ } [Bakara 2/233] “Anneler çocuklarını emzirirler...” ve şu ayetinde: { وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ } [Bakara 2/228] “Boşanmış kadınlar kendi kendilerine beklerler...” Kastedilen, emzirme ve bekleme emridir; zikrettiğimiz sebepten dolayı haberî bir sîga ile ifade edilmiştir, nitekim bu husus meânî ilminde bilinmektedir.
وَالْأَظْهَرُ فِي مَعْنَى الرَّفَثِ فِي الْآيَةِ أَنَّهُ شَامِلٌ لِأَمْرَيْنِ:
Ayette geçen refes (الرَّفَث) kelimesinin manasında daha zahir/kuvvetli olan, onun iki hususu kapsamasıdır:
أَحَدُهُمَا: مُبَاشَرَةُ النِّسَاءِ بِالْجِمَاعِ وَمُقَدِّمَاتِهِ.
Birincisi: Cinsel ilişki ve onun ön hazırlıklarıyla kadınlara yaklaşmaktır.
وَالثَّانِي: الْكَلَامُ بِذَلِكَ كَأَنْ يَقُولَ الْمُحْرِمُ لِامْرَأَتِهِ: إِنْ أَحْلَلْنَا مِنْ إِحْرَامِنَا فَعَلْنَا كَذَا وَكَذَا، وَمِنْ إِطْلَاقِ الرَّفَثِ عَلَى مُبَاشَرَةِ الْمَرْأَةِ كَجِمَاعِهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ [٢ \ ١٨٧] فَالْمُرَادُ بِالرَّفَثِ فِي الْآيَةِ: الْمُبَاشَرَةُ بِالْجِمَاعِ وَمُقَدِّمَاتِهِ، وَمِنْ إِطْلَاقِ الرَّفَثِ عَلَى الْكَلَامِ قَوْلُ الْعَجَّاجِ:
İkincisi: İhramlının eşine: 'İhramdan çıktığımızda şöyle şöyle yaparız' demesi gibi bu tür şeyleri konuşmaktır. Refes kelimesinin cinsel ilişki gibi kadına doğrudan yaklaşmaya ıtlak edilmesine Allah Teâlâ'nın şu kavli örnektir: { أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ } [Bakara 2/187] “Oruç gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak (cinsel ilişki) size helal kılındı.” Ayette refesten maksat, cinsel ilişki ve onun öncülleridir. Refesin sözlü konuşmaya ıtlak edilmesine ise Accâc'ın şu sözü örnektir:
وَرُبَّ أَسْرَابٍ حَجِيجٍ ... كُظَمِ عَنِ اللَّغَا وَرَفَثِ التَّكَلُّمِ
Nice hacı kafileleri vardır ki ... Boş sözlerden ve müstehcen konuşmalardan dillerini tutmuşlardır.
وَقَدْ قَدَّمْنَا هَذَا الْبَيْتَ فِي سُورَةِ «الْمَائِدَةِ» ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ لَمَّا أَنْشَدَ وَهُوَ مُحْرِمٌ قَالَ الرَّاجِزُ:
Biz bu beyti Mâide Suresi'nde zikretmiştik. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o ihramlı iken şu recez beytini okumuştu:
وَهُنَّ يَمْشِينَ بِنَا هَمِيسًا ... إِنْ تَصْدُقِ الطَّيْرُ نَنِكْ لَمِيسًا
Onlar develeri bizimle yavaş ve gizlice yürütürler ... Eğer kuşlar doğru söylüyorsa Lemîs ile beraber oluruz.
فَقِيلَ لَهُ: أَتَرْفَثُ، وَأَنْتَ مُحْرِمٌ؟ قَالَ: إِنَّمَا الرَّفَثُ: مَا رُوجِعَ بِهِ النِّسَاءُ، وَفِي لَفْظِ: مَا قِيلَ مِنْ ذَلِكَ عِنْدَ النِّسَاءِ.
Bunun üzerine kendisine: 'Sen ihramlı olduğun halde müstehcen söz (refes) mi söylüyorsun?' denildi. O da: 'Refes ancak kadınlara hitaben söylenen sözdür' dedi. Bir lafızda ise: 'Kadınların yanında söylenen bu tür sözlerdir' demiştir.
وَالْأَظْهَرُ فِي مَعْنَى الْفُسُوقِ فِي الْآيَةِ أَنَّهُ شَامِلٌ لِجَمِيعِ أَنْوَاعِ الْخُرُوجِ عَنْ طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى،
Ayette geçen fusûk (الْفُسُوق) kelimesinin manasında daha açık olan, onun Allah Teâlâ'ya itaatin dışına çıkmanın bütün çeşitlerini kapsamasıdır.
وَالْفُسُوقُ فِي اللُّغَةِ: الْخُرُوجُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْعَجَّاجِ: يَهْوِينَ فِي نَجْدٍ وَغَوْرًا غَائِرَا فَوَاسِقًا عَنْ قَصْدِهَا جَوَائِرَا
Fusûk lügatte 'çıkmak' demektir. Accâc'ın şu sözü de bundandır: 'Necid'de ve derin vadilerde hedeflerinden sapmış, doğru yoldan çıkmış bir halde süzülürler.'
يَعْنِي بِقَوْلِهِ: فَوَاسِقًا عَنْ قَصْدِهَا: خَوَارِجَ عَنْ جِهَتِهَا الَّتِي كَانَتْ تَقْصِدُهَا.
'Hedeflerinden sapmış' (فَوَاسِقًا عَنْ قَصْدِهَا) sözüyle, kastettikleri yönün dışına çıkmış olduklarını kastetmektedir.
وَالْأَظْهَرُ فِي الْجِدَالِ فِي مَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّهُ الْمُخَاصَمَةُ وَالْمِرَاءُ: أَيْ لَا تُخَاصِمْ صَاحِبَكَ وَتُمَارِهِ حَتَّى تُغْضِبَهُ، وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: مَعْنَى وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ: أَيْ لَمْ يَبْقَ فِيهِ مِرَاءٌ وَلَا خُصُومَةٌ ; لِأَنَّ اللَّهَ أَوْضَحَ أَحْكَامَهُ عَلَى لِسَانِ رَسُولِهِ ﷺ وَمِنْ ذَلِكَ مَا صَرَّحَ اللَّهُ بِالنَّهْيِ عَنْهُ فِي كِتَابِهِ، مِنْ حَلْقِ شَعْرِ الرَّأْسِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ [٢ \ ١٩٦] ، وَمِنْ ذَلِكَ تَغْطِيَةُ الْمُحْرِمِ الذَّكَرِ رَأْسَهُ لِمَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ، مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ فِي الْمُحْرِمِ الَّذِي خَرَّ عَنْ رَاحِلَتِهِ فَوَقَصَتْهُ فَمَاتَ: «لَا تُخَمِّرُوا رَأْسَهُ فَإِنَّ اللَّهَ يَبْعَثُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُلَبِّيًا» ، وَفِي رِوَايَةٍ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ: «وَلَا تُخَمِّرُوا رَأْسَهُ وَلَا وَجْهَهُ فَإِنَّهُ يُبْعَثُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُلَبِّيًا» وَهَذَا الْحَدِيثُ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ بِأَلْفَاظٍ مُتَعَدِّدَةٍ فِي بَعْضِهَا الِاقْتِصَارُ عَلَى النَّهْيِ عَنْ تَخْمِيرِ الرَّأْسِ، وَفِيهَا النَّهْيُ عَنْ تَخْمِيرِ الرَّأْسِ وَالْوَجْهِ، وَفِي بَعْضِهَا: النَّهْيُ عَنْ مَسِّهِ بِطِيبٍ، وَفِي بَعْضِهَا: النَّهْيُ عَنْ أَنْ يُقَرِّبُوهُ طِيبًا وَأَنْ يُغَطُّوا وَجْهَهُ، وَكُلُّ ذَلِكَ ثَابِتٌ، وَهُوَ نَصٌّ صَرِيحٌ فِي مَنْعِ تَغْطِيَةِ الْمُحْرِمِ الذَّكَرِ رَأْسَهُ أَوْ وَجْهَهُ، أَمَّا الْمَرْأَةُ فَإِنَّهَا تُغَطِّي رَأْسَهَا، وَلَا تُغَطِّي وَجْهَهَا، إِلَّا إِذَا خَافَتْ نَظَرَ الرِّجَالِ الْأَجَانِبِ إِلَيْهِ، كَمَا سَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَمِنْ ذَلِكَ لُبْسُ كُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٍ بِالْبَدَنِ، أَوْ بَعْضِهِ، وَكُلُّ شَيْءٍ يُغَطِّي الرَّأْسَ كَمَا تَقَدَّمَ قَرِيبًا: فَلَا يَجُوزُ لِلْمُحْرِمِ لُبْسُ الْقَمِيصِ، وَلَا الْعِمَامَةِ، وَلَا السَّرَاوِيلِ، وَلَا الْبُرْنُسِ، وَلَا الْقَبَاءِ، وَلَا الْخُفِّ إِلَّا إِذَا لَمْ يَجِدْ نَعْلًا فَإِنَّهُ يَجُوزُ لَهُ لُبْسُ الْخُفَّيْنِ، وَيَلْزَمُهُ أَنْ يَقْطَعَهُمَا أَسْفَلَ مِنَ الْكَعْبَيْنِ، وَكَذَلِكَ إِذَا لَمْ يَجِدْ إِزَارًا: فَلَهُ أَنْ يَلْبَسَ السَّرَاوِيلَ عَلَى الْأَصَحِّ فِيهِمَا.
Ayetteki cidâl (الْجِدَال) kelimesinin manasında daha açık olan: Tartışmak ve çekişmektir; yani arkadaşınla onu öfkelendirecek şekilde tartışıp çekişme demektir. Bazı ilim ehli: { وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ } ayetinin manası: 'Hacda artık hiçbir şüphe ve çekişme kalmamıştır; çünkü Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle onun hükümlerini açıklamıştır' demektir, demişlerdir. Allah'ın Kitabı'nda açıkça nehyettiği şeylerden biri de başın tıraş edilmesidir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ } [Bakara 2/196] “Kurbanlık yerine varıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin.” Bunlardan biri de erkek ihramlının başını örtmesidir. Zira Sahihte İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan sabit olduğuna göre, bineğinden düşüp boynu kırılarak vefat eden ihramlı hakkında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Onun başını örtmeyiniz; zira Allah onu kıyamet günü telbiye getirir halde diriltecektir.' Sahih-i Müslim'deki bir rivayette: 'Onun başını ve yüzünü örtmeyiniz; zira o kıyamet günü telbiye getirir halde diriltilecektir' buyrulmuştur. Bu hadis Sahih-i Müslim'de muhtelif lafızlarla yer almaktadır; bazılarında sadece başın örtülmesinin yasaklanmasıyla yetinilmiş, bazılarında başın ve yüzün örtülmesi yasaklanmış, bazılarında ona koku sürülmesinin yasaklanması, bazılarında ise ona koku yaklaştırmalarının ve yüzünü örtmelerinin yasaklanması yer almıştır. Bütün bunlar sabittir ve erkek ihramlının başını veya yüzünü örtmesinin yasak olduğuna dair sarih bir nasstır. Kadına gelince; o başını örter, yabancı erkeklerin bakmasından korkmadığı sürece yüzünü örtmez; nitekim bu husus inşaallah Teâlâ gelecektir. Bunlardan biri de az önce geçtiği gibi bedeni veya bir kısmını çevreleyen her şeyi giymek ve başı örten her şeydir: İhramlının gömlek, sarık, pantolon/şalvar, bürnüs (başlıklı cübbe), kaftan ve mest giymesi caiz değildir; ancak terlik/ayakkabı bulamazsa iki mest giymesi caiz olur ve onları topukların altından kesmesi gerekir. Aynı şekilde şayet izâr (alt ihram bezi) bulamazsa en sahih görüşe göre pantolon/şalvar giyebilir.
وَكَذَلِكَ لَا يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَلْبَسَ ثَوْبًا مَسَّهُ وَرْسٌ أَوْ زَعْفَرَانُ. وَهَذِهِ أَدِلَّةُ مَنْعِ مَا ذُكِرَ.
Aynı şekilde kendisine vers (sarı ot boyası) veya zağferan (safran) değmiş bir elbiseyi giymesi de caiz değildir. Zikredilenlerin yasak oluşunun delilleri şunlardır:
قَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ﵄: أَنَّ رَجُلًا قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا يَلْبَسُ الْمُحْرِمُ مِنَ الثِّيَابِ؟ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَا يَلْبَسُ الْقُمُصَ الْمُحْرِمُ، وَلَا الْعَمَائِمَ، وَلَا السَّرَاوِيلَاتِ، وَلَا الْبَرَانِسَ، وَلَا الْخِفَافَ، إِلَّا أَحَدٌ لَا يَجِدُ نَعْلَيْنِ فَلْيَلْبَسْ خُفَّيْنِ وَلِيَقْطَعْهُمَا أَسْفَلَ مِنَ الْكَعْبَيْنِ، وَلَا تَلْبَسُوا مِنَ الثِّيَابِ شَيْئًا مَسَّهُ الزَّعْفَرَانُ أَوْ وَرْسٌ» انْتَهَى مِنْ صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ.
Buhârî rahimehullâh Sahih'inde şöyle demiştir: Bize Abdullah b. Yûsuf rivayet etti, bize Mâlik; Nâfi'den, o Abdullah b. Ömer radıyallâhu anhümâ'dan haber verdi ki: Bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü! İhramlı elbiselerden ne giyer?' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'İhramlı gömlekleri, sarıkları, pantolonları/şalvarları, bürnüsleri ve mestleri giyemez; ancak iki ayakkabı/terlik bulamayan kimse müstesna; o iki mest giysin ve onları topukların altından kessin. Elbiselerden de zağferan veya vers değmiş hiçbir şeyi giymeyiniz.' [Buhârî'nin Sahih'inden alıntı sona erdi.]