Binûn

Hac — 18. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَالَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، قَالَ: قَرَأْتُ عَلَى مَالِكٍ عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄: أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ: مَا يَلْبَسُ الْمُحْرِمُ مِنَ الثِّيَابِ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «لَا تَلْبَسُوا الْقُمُصَ، وَلَا الْعَمَائِمَ، وَلَا السَّرَاوِيلَاتِ، وَلَا الْبَرَانِسَ، وَلَا الْخِفَافَ، إِلَّا أَحَدٌ لَا يَجِدُ النَّعْلَيْنِ فَلْيَلْبَسِ الْخُفَّيْنِ وَلِيَقْطَعْهُمَا أَسْفَلَ مِنَ الْكَعْبَيْنِ، وَلَا تَلْبَسُوا مِنَ الثِّيَابِ شَيْئًا مَسَّهُ الزَّعْفَرَانُ وَلَا الْوَرْسُ» . وَأَخْرَجَ مُسْلِمٌ ﵀ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَيْضًا مِنْ طَرِيقِ ابْنِهِ سَالِمٍ. وَأَخْرَجَ بَعْضَهُ أَيْضًا مِنْ طَرِيقِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ. ثُمَّ قَالَ مُسْلِمٌ: حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، وَأَبُو الرَّبِيعِ الزَّهْرَانِيُّ، وَقُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ جَمِيعًا، عَنْ حَمَّادٍ، قَالَ يَحْيَى: أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ يَخْطُبُ يَقُولُ: «السَّرَاوِيلُ لِمَنْ لَمْ يَجِدِ الْإِزَارَ، وَالْخُفَّانِ لِمَنْ لَمْ يَجِدِ النَّعْلَيْنِ» يَعْنِي: الْمُحْرِمَ. وَقَدْ ذَكَرَ مُسْلِمٌ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ طُرُقٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَزَادَ شُعْبَةُ فِي رِوَايَتِهِ، عَنْ عَمْرٍو: يَخْطُبُ بِعَرَفَاتٍ.

Müslim b. el-Haccâc rahimehullâh Sahih'inde şöyle demiştir: Bize Yahyâ b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Mâlik'e, Nâfi'den, onun İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan [naklettiği şu hadisi] okudum: Bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'İhramlı elbiselerden ne giyer?' diye sordu. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Gömlekleri, sarıkları, pantolonları/şalvarları, bürnüsleri ve mestleri giymeyiniz; ancak iki ayakkabı/terlik bulamayan kimse müstesna; o iki mest giysin ve onları topukların altından kessin. Elbiselerden de zağferan ve vers değmiş hiçbir şeyi giymeyiniz' buyurdu. Müslim rahimehullâh bu hadisi İbn Ömer'den oğlu Sâlim yoluyla da rivayet etmiştir. Bir kısmını da Abdullah b. Dînâr yoluyla rivayet etmiştir. Sonra Müslim şöyle demiştir: Bize Yahyâ b. Yahyâ, Ebü'r-Rebî' ez-Zehrânî ve Kuteybe b. Saîd hep birlikte Hammâd'dan rivayet ettiler. Yahyâ dedi ki: Bize Hammâd b. Zeyd, Amr'dan, o Câbir b. Zeyd'den, o İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan haber verdi ki şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i hutbe irat ederken şöyle buyururken işittim: 'İzâr (alt ihram bezi) bulamayan kimse için pantolon/şalvar; iki ayakkabı/terlik bulamayan kimse için iki mest vardır' -yani ihramlı için-. Müslim bu hadisi Amr b. Dînâr'dan, o Câbir b. Zeyd'den, o İbn Abbâs'tan [gelen] muhtelif yollarla zikretmiştir. Şu'be, Amr'dan yaptığı rivayetinde: 'Arafat'ta hutbe irat ederken' [ifadesini] ziyade etmiştir.

وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ نَحْوَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا، قَالَ مُسْلِمٌ ﵀: وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرُ، حَدَّثَنَا أَبُو الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «مَنْ لَمْ يَجِدْ نَعْلَيْنِ، فَلْيَلْبَسْ خُفَّيْنِ، وَمَنْ لَمْ يَجِدْ إِزَارًا فَلْيَلْبَسْ سَرَاوِيلَ» انْتَهَى مِنْ صَحِيحِ مُسْلِمٍ، وَهُوَ يَدُلُّ دَلَالَةً وَاضِحَةً عَلَى جَوَازِ لُبْسِ السَّرَاوِيلِ لِلْمُحْرِمِ، الَّذِي لَمْ يَجِدْ إِزَارًا، كَجَوَازِ لُبْسِ الْخُفَّيْنِ لِمَنْ لَمْ يَجِدْ نَعْلَيْنِ، وَفِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَجَابِرٍ الْمَذْكُورَيْنِ زِيَادَةٌ عَلَى حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ: وَهِيَ جَوَازُ السَّرَاوِيلِ لِمَنْ لَمْ يَجِدْ إِزَارًا، وَهَذِهِ الزِّيَادَةُ يَجِبُ قَبُولُهَا، خِلَافًا لِمَنْ مَنَعَ قَبُولَهَا، وَإِطْلَاقُ الْخُفَّيْنِ فِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَجَابِرٍ الْمَذْكُورَيْنِ يَجِبُ تَقْيِيدُهُ بِمَا فِي حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ مِنْ قَطْعِهِمَا أَسْفَلَ مِنَ الْكَعْبَيْنِ ; لِوُجُوبِ حَمْلِ الْمُطْلَقِ عَلَى الْمُقَيَّدِ، وَلَا سِيَّمَا إِذَا اتَّحَدَ حُكْمُهُمَا وَسَبَبُهُمَا كَمَا هُنَا، كَمَا هُوَ مُقَرَّرٌ فِي الْأُصُولِ.

Buhârî de İbn Abbâs'tan benzerini rivayet etmiştir. Müslim rahimehullâh şöyle demiştir: Bize Ahmed b. Abdillâh b. Yûnus rivayet etti, bize Züheyr rivayet etti, bize Ebü'z-Zübeyr, Câbir radıyallâhu anh'tan rivayet etti ki şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Kim iki terlik/ayakkabı bulamazsa iki mest giysin; kim de izâr bulamazsa pantolon/şalvar giysin' buyurmuştur. [Müslim'in Sahih'inden alıntı sona erdi.] Bu [rivayet], izâr bulamayan ihramlının pantolon/şalvar giymesinin caiz olduğuna, tıpkı iki terlik/ayakkabı bulamayan kimsenin iki mest giymesinin caiz oluşu gibi açık bir delaletle delalet etmektedir. Zikredilen İbn Abbâs ve Câbir hadisinde İbn Ömer hadisine bir ziyade vardır; o da izâr bulamayan kimse için pantolon/şalvarın caiz oluşudur. Bu ziyadeyi kabul etmeyenlerin aksine, bu ziyadenin kabul edilmesi vaciptir. Zikredilen İbn Abbâs ve Câbir hadisindeki mestlerin mutlak [kayıtsız zikredilmiş] oluşunu, İbn Ömer hadisindeki onların topukların altından kesilmesi kaydı ile takyit etmek vaciptir; zira mutlakın mukayyede hamledilmesi vaciptir; bilhassa usulde yerleşik olduğu üzere buradaki gibi hükümleri ve sebepleri bir olduğunda.

فَأَظْهَرُ الْأَقْوَالِ دَلِيلًا: أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لُبْسُ الْخُفَّيْنِ، إِلَّا فِي حَالَةِ عَدَمِ وُجُودِ النَّعْلَيْنِ، وَأَنَّ قَطْعَهُمَا حَتَّى يَكُونَا أَسْفَلَ مِنَ الْكَعْبَيْنِ لَا بُدَّ مِنْهُ، وَأَنَّ لُبْسَ السَّرَاوِيلِ جَائِزٌ لِلْمُحْرِمِ الَّذِي لَمْ يَجِدْ إِزَارًا، خِلَافًا لِمَنْ ذَهَبَ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ.

Delil bakımından görüşlerin en kuvvetli ve açığı şudur: İki mestin giyilmesi ancak iki terlik/ayakkabı bulunmaması durumunda caizdir; mestlerin topukların altında kalacak şekilde kesilmesi kaçınılmazdır ve izâr bulamayan ihramlının pantolon/şalvar giymesi -bunun aksini savunanların hilafına- caizdir.

وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» : وَأَمَّا حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «لَا يَلْبَسُ الْمُحْرِمُ الْقَمِيصَ، وَلَا السَّرَاوِيلَاتِ، وَلَا الْبُرْنُسَ، وَلَا الْعِمَامَةَ، وَلَا الْخُفَّ، إِلَّا

Nevevî «Şerhu'l-Mühezzeb»de şöyle demiştir: İbn Ömer'in, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: 'İhramlı gömlek, pantolon/şalvar, bürnüs, sarık ve mest giymez; ancak

أَلَّا يَجِدَ نَعْلَيْنِ فَلْيَلْبَسِ الْخُفَّيْنِ وَلْيَقْطَعْهُمَا حَتَّى يَكُونَا أَسْفَلَ مِنَ الْكَعْبَيْنِ وَلَا يَلْبَسُ مِنَ الثِّيَابِ مَا مَسَّهُ وَرْسٌ أَوْ زَعْفَرَانٌ» فَرَوَاهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ هَكَذَا، وَزَادَ الْبَيْهَقِيُّ وَغَيْرُهُ فِيهِ: «وَلَا يَلْبَسُ الْقَبَاءَ» وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ: هَذِهِ الزِّيَادَةُ صَحِيحَةٌ مَحْفُوظَةٌ، انْتَهَى مِنْهُ وَهُوَ دَلِيلٌ عَلَى مَنْعِ لُبْسِ الْقَبَاءِ لِلْمُحْرِمِ.

iki terlik/ayakkabı bulamaması müstesnadır; [bu takdirde] iki mest giysin ve onları topukların altında kalacak şekilde kessin. Elbiselerden de kendisine vers veya zağferan değmiş olanı giymesin' buyurduğuna dair hadisine gelince; bunu Buhârî ve Müslim bu şekilde rivayet etmişlerdir. Beyhakî ve başkaları ise bu hadiste: 'Kaftan da giymez' [ifadesini] ziyade etmişlerdir. Beyhakî: 'Bu ziyade sahih ve mahfuzdur' demiştir. [Nevevî'den nakil sona erdi.] Bu da ihramlının kaftan giymesinin yasak olduğuna delildir.

وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «فَتْحِ الْبَارِي» فِي شَرْحِهِ لِحَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ الْمَذْكُورِ: زَادَ الثَّوْرِيُّ فِي رِوَايَتِهِ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ فِي هَذَا الْحَدِيثِ: «وَلَا الْقَبَاءَ» ، أَخْرَجَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَرَوَاهُ الطَّبَرَانِيُّ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ عَنِ الثَّوْرِيِّ، وَأَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ مِنْ طَرِيقِ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ أَيْضًا. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ. وَهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا مِنْ تَحْرِيمِ اللِّبَاسِ الْمَذْكُورِ إِنَّمَا هُوَ فِي حَقِّ الرِّجَالِ، وَأَمَّا النِّسَاءُ فَلَهُنَّ أَنْ يَلْبَسْنَ مَا شِئْنَ مِنْ أَنْوَاعِ الثِّيَابِ، إِلَّا أَنَّهُنَّ لَا يَجُوزُ لَهُنَّ أَنْ يَنْتَقِبْنَ، وَلَا أَنْ يَلْبَسْنَ الْقُفَّازَيْنِ ; لِأَنَّ إِحْرَامَ الْمَرْأَةِ فِي وَجْهِهَا وَكَفَّيْهَا.

İbn Hacer «Fethu'l-Bârî»de zikredilen İbn Ömer hadisinin şerhinde şöyle demiştir: Sevrî, Eyyûb'dan, o Nâfi'den [yaptığı] rivayetinde bu hadiste: 'Kaftan da [giymez]' [ifadesini] ziyade etmiştir. Bunu Abdürrezzâk rivayet etmiş, Taberânî de başka bir yoldan Sevrî'den rivayet etmiştir. Dârekutnî ve Beyhakî de Hafs b. Gıyâs yoluyla Abdullah b. Ömer'den, o da Nâfi'den rivayet etmişlerdir. [İbn Hacer'den] aktarılmak istenen kısım sona erdi. Zikredilen giysilerin haram oluşuna dair bu belirttiklerimiz sadece erkekler hakkındadır. Kadınlara gelince; onlar diledikleri elbise çeşitlerini giyebilirler; ancak nikap takmaları ve eldiven giymeleri caiz değildir; zira kadının ihramı yüzünde ve ellerindedir.

وَقَدْ قَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، حَدَّثَنَا نَافِعٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ﵄ قَالَ: قَامَ رَجُلٌ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَاذَا تَأْمُرُنَا أَنْ نَلْبَسَ مِنَ الثِّيَابِ. . . الْحَدِيثَ، وَفِيهِ «وَلَا تَنْتَقِبُ الْمَرْأَةُ الْمُحْرِمَةُ، وَلَا تَلْبَسُ الْقُفَّازَيْنِ» تَابَعَهُ مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عُقْبَةَ، وَجُوَيْرِيَةُ، وَابْنُ إِسْحَاقَ فِي النِّقَابِ وَالْقُفَّازَيْنِ، وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ: وَلَا وَرْسَ، وَكَانَ يَقُولُ: لَا تَنْتَقِبُ الْمَرْأَةُ وَلَا تَلْبَسُ الْقُفَّازَيْنِ، وَقَالَ مَالِكٌ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ: لَا تَنْتَقِبُ الْمُحْرِمَةُ، وَتَابَعَهُ لَيْثُ بْنُ أَبِي سُلَيْمٍ. انْتَهَى مِنْ صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ.

Buhârî rahimehullâh Sahih'inde şöyle demiştir: Bize Abdullah b. Yezîd rivayet etti, bize Leys rivayet etti, bize Nâfi', Abdullah b. Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti ki şöyle demiştir: Bir adam kalkıp: 'Ey Allah'ın Resûlü, elbiselerden ne giymemizi emredersin?' dedi... [Buhârî] hadisi zikretti ve hadiste şu [ifade] yer aldı: 'İhramlı kadın nikap takmaz ve eldiven giymez.' Nikap ve eldiven hususunda Mûsâ b. Ukbe, İsmâil b. İbrâhîm b. Ukbe, Cüveyriye ve İbn İshâk da ona [Leys'e] mutâbaat etmiştir. Abdullah [b. Ömer]: 'Ve vers [değmiş elbise de giymez]' demiş olup şöyle derdi: 'Kadın nikap takmaz ve eldiven giymez.' Mâlik de Nâfi'den, o İbn Ömer'den: 'İhramlı kadın nikap takmaz' [şeklinde rivayet etmiş] ve Leys b. Ebî Süleym de ona mutâbaat etmiştir. [Buhârî'nin Sahih'inden alıntı sona erdi.]

وَقَالَ أَبُو دَاوُدَ ﵀ فِي سُنَنِهِ بَعْدَ أَنْ سَاقَ حَدِيثَ ابْنِ عُمَرَ الْمُتَقَدِّمَ: حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، ثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ بِمَعْنَاهُ. وَزَادَ: «وَلَا تَنْتَقِبُ الْمَرْأَةُ الْحَرَامُ، وَلَا تَلْبَسُ الْقُفَّازَيْنِ» . وَفِي لَفْظٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ «الْمُحْرِمَةُ لَا تَنْتَقِبُ وَلَا تَلْبَسُ الْقُفَّازَيْنِ» وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» فِي هَذَا الْحَدِيثِ: وَأَمَّا حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ نَهَى النِّسَاءَ فِي إِحْرَامِهِنَّ عَنِ الْقُفَّازَيْنِ، وَالنِّقَابِ، وَمَا مَسَّهُ الْوَرْسُ، وَالزَّعْفَرَانُ مِنَ الثِّيَابِ وَلْيَلْبَسْنَ بَعْدَ ذَلِكَ مَا أَحْبَبْنَ مِنْ أَنْوَاعِ الثِّيَابِ مِنْ مُعَصْفَرٍ أَوْ خَزٍّ أَوْ حَرِيرٍ، أَوْ حُلِيًّا، أَوْ سَرَاوِيلَ، أَوْ قَمِيصًا، أَوْ خُفًّا، فَرَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ بِإِسْنَادٍ حَسَنٍ، وَهُوَ مِنْ رِوَايَةِ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ صَاحِبِ الْمَغَازِي، إِلَّا أَنَّهُ قَالَ: حَدَّثَنِي نَافِعٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَكْثَرُ مَا أُنْكِرَ عَلَى ابْنِ إِسْحَاقَ التَّدْلِيسُ، وَإِذَا قَالَ الْمُدَلِّسُ: حَدَّثَنِي،

Ebû Dâvûd rahimehullâh Sünen'inde daha önce geçen İbn Ömer hadisini sevk ettikten sonra şöyle demiştir: Bize Kuteybe b. Saîd rivayet etti, bize Leys, Nâfi'den, o İbn Ömer'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den aynı anlamda rivayet etti ve şu ziyadeyi yaptı: 'İhramlı kadın nikap takmaz ve eldiven giymez.' İbn Ömer'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen bir diğer lafızda ise: 'İhramlı kadın nikap takmaz ve eldiven giymez' buyrulmuştur. Nevevî «Şerhu'l-Mühezzeb»de bu hadis hakkında şöyle demiştir: İbn Ömer'in, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kadınları ihramlarında eldiven takmaktan, nikaptan, elbiselerden vers ve zağferan değmiş olandan nehyettiği, bundan sonra ise aspir ile boyanmış, ipekli yün kumaş, ipek, ziynet eşyası, pantolon/şalvar, gömlek veya mestten diledikleri elbise türlerini giyebileceklerine dair hadisine gelince; bunu Ebû Dâvûd hasen bir senetle rivayet etmiştir. Bu rivayet Megâzî müellifi Muhammed b. İshâk'ın rivayetindendir; ancak o: 'Bana Nâfi', İbn Ömer'den rivayet etti' demiştir. İbn İshâk'a en çok yöneltilen tenkit tedlistir; müdellis ravi: 'Bana rivayet etti' dediği zaman,

احْتُجَّ بِهِ عَلَى الْمَذْهَبِ الصَّحِيحِ الْمَشْهُورِ. انْتَهَى مِنْهُ.

sahih ve meşhur olan mezhebe göre [rivayetiyle] ihticac edilir. [Nevevî'den nakil sona erdi.]

وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّلْخِيصِ» : حَدِيثُ أَنَّهُ ﷺ نَهَى النِّسَاءَ فِي إِحْرَامِهِنَّ عَنِ النِّقَابِ، وَلْيَلْبَسْنَ بَعْدَ ذَلِكَ مَا أَحْبَبْنَ مِنْ أَلْوَانِ الثِّيَابِ مُعَصْفَرًا، أَوْ خَزًّا، أَوْ حُلِيًّا، أَوْ سَرَاوِيلَ، أَوْ قَمِيصًا، أَوْ خُفًّا. رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَالْحَاكِمُ وَالْبَيْهَقِيُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ، وَاللَّفْظُ لِأَبِي دَاوُدَ زَادَ فِيهِ بَعْدَ قَوْلِهِ: عَنِ النِّقَابِ: «وَمَا مَسَّ الزَّعْفَرَانُ وَالْوَرْسُ مِنَ الثِّيَابِ وَلْيَلْبَسْنَ بَعْدَ ذَلِكَ» . وَرَوَاهُ أَحْمَدُ إِلَى قَوْلِهِ «مِنَ الثِّيَابِ» ، وَمِنْ ذَلِكَ اسْتِعْمَالُ الْمُحْرِمِ الطِّيبَ فِي بَدَنِهِ، أَوْ ثِيَابِهِ، وَالطِّيبُ هُوَ مَا يُتَطَيَّبُ بِهِ، وَيُتَّخَذُ مِنْهُ الطِّيبُ، كَالْمِسْكِ، وَالْكَافُورِ، وَالْعَنْبَرِ، وَالصَّنْدَلِ، وَالْوَرْسِ، وَالزَّعْفَرَانِ، وَالْوَرْدِ، وَالْيَاسَمِينِ وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَالْأَصْلُ فِي مَنْعِ اسْتِعْمَالِ الطِّيبِ لِلْمُحْرِمِ هُوَ مَا قَدَّمْنَا فِي حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ مِنْ نَهْيِهِ ﷺ عَنْ لُبْسِ مَا مَسَّهُ الزَّعْفَرَانُ، وَالْوَرْسُ مِنَ الثِّيَابِ فِي الْإِحْرَامِ، وَمَا قَدَّمْنَا مِنْ حَدِيثِ مُسْلِمٍ فِي الَّذِي وَقَعَ عَنْ رَاحِلَتِهِ فَأَوْقَصَتْهُ فَمَاتَ. فَفِي لَفْظٍ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ: فَأَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يُغْسَلَ بِمَاءٍ وَسِدْرٍ وَأَنْ يُكَفَّنَ فِي ثَوْبَيْنِ، وَلَا يُمَسَّ طِيبًا، الْحَدِيثَ. وَفِي لَفْظٍ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ: فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «اغْسِلُوهُ وَلَا تُقْرِبُوهُ طِيبًا، وَلَا تُغَطُّوا وَجْهَهُ فَإِنَّهُ يُبْعَثُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُلَبِّي» ، فَقَوْلُهُ: «وَلَا يُمَسَّ طِيبًا» فِي الرِّوَايَةِ الْأُولَى نَكِرَةٌ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ وَقَوْلُهُ: «وَلَا تُقْرِبُوهُ طِيبًا» فِي الرِّوَايَةِ الثَّانِيَةِ نَكِرَةٌ فِي سِيَاقِ النَّهْيِ، وَكِلْتَاهُمَا مِنْ صِيَغِ الْعُمُومِ، كَمَا هُوَ مُقَرَّرٌ فِي الْأُصُولِ فَهُوَ يَدُلُّ عَلَى مَنْعِ جَمِيعِ أَنْوَاعِ الطِّيبِ لِلْمُحْرِمِ، وَتَرْتِيبُهُ ﷺ عَلَى ذَلِكَ بِالْفَاءِ.

İbn Hacer «et-Telhîs»te şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ihramlarında kadınları nikaptan nehyettiği, bundan sonra ise ister aspirle boyanmış olsun, ister ipekli yün kumaş, ziynet eşyası, pantolon/şalvar, gömlek veya mest olsun elbiselerin diledikleri renklerinden giyebileceklerine dair hadisi Ebû Dâvûd, Hâkim ve Beyhakî, İbn Ömer hadisinden rivayet etmişlerdir. Lafız Ebû Dâvûd'a aittir; o, 'nikaptan' sözünden sonra: 've elbiselerden zağferan ve vers değmiş olanı; bundan sonra ise giysinler' ziyadesinde bulunmuştur. Ahmed ise bunu 'elbiselerden' sözüne kadar rivayet etmiştir. Bunlardan biri de ihramlının bedeninde veya elbiselerinde koku kullanmasıdır. Koku (tîb); kendisiyle kokulanılan ve misk, kâfûr, amber, sandal ağacı, vers, zağferan, gül, yasemin ve benzeri gibi kendisinden koku elde edilen şeylerdir. İhramlı için koku kullanımının yasak oluşunun asıl delili, İbn Ömer'in üzerinde ittifak edilen ve daha önce zikrettiğimiz hadisinde geçen, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ihramda elbiselerden zağferan ve vers değmiş olanın giyilmesini nehyetmesidir; bir de binitinden düşüp boynu kırılarak vefat eden kimse hakkında daha önce zikrettiğimiz Müslim hadisidir. Sahih-i Müslim'deki bir lafızda: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun su ve sidr ile yıkanmasını, iki parça kumaş içine kefenlenmesini ve ona koku sürülmemesini emretti' şeklinde hadis zikredilmiştir. Sahih-i Müslim'deki diğer bir lafızda ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Onu yıkayınız, ona koku yaklaştırmayınız ve yüzünü örtmeyiniz; zira o kıyamet günü telbiye getirir halde diriltilecektir.' Birinci rivayetteki 'ona koku sürülmemesini' ifadesi nefy (olumsuzluk) bağlamında nekredir; ikinci rivayetteki 'ona koku yaklaştırmayınız' ifadesi ise nehiy (yasaklama) bağlamında nekredir. Usulde yerleşik olduğu üzere her ikisi de umum (kapsam) sîgalarındandır. Dolayısıyla bu, ihramlıya bütün koku çeşitlerinin yasak olduğuna ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu 'fâ' harfi ile bağlamasına delalet eder.

قَوْلُهُ: «فَإِنَّهُ يُبْعَثُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُلَبِّيًا» دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ عِلَّةَ مَنْعِ ذَلِكَ الطِّيبِ كَوْنُهُ مُحْرِمًا مُلَبِّيًا، وَالدِّلَالَةُ عَلَى الْعِلَّةِ الْمَذْكُورَةِ هِيَ مِنْ دَلَالَةِ مَسْلَكِ الْإِيمَاءِ وَالتَّنْبِيهِ، كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ فِي الْأُصُولِ. وَمِنْ ذَلِكَ عَقْدُ النِّكَاحِ، فَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ لِلْمُحْرِمِ أَنْ يَتَزَوَّجَ، وَلَا أَنْ يُزَوِّجَ غَيْرَهُ بِوِلَايَةٍ أَوْ وِكَالَةٍ، وَسَيَأْتِي الْخِلَافُ فِي تَزْوِيجِ الْمُحْرِمِ غَيْرَهُ بِالْوِلَايَةِ الْعَامَّةِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: 'Zira o kıyamet günü telbiye getirir halde diriltilecektir' sözü, söz konusu kokunun yasaklanma illetinin kişinin telbiye getiren bir ihramlı oluşu olduğuna delildir. Zikredilen illete delalet ise usulde bilindiği üzere îmâ ve tenbih mesleğinin delaletindendir. Bunlardan biri de nikâh akdidir; nitekim ihramlının evlenmesi, velayet veya vekâlet yoluyla başkasını evlendirmesi caiz değildir. İhramlının genel velayet ile başkasını evlendirmesi hususundaki ihtilaf ise inşaallah Teâlâ gelecektir.

وَكَوْنُ إِحْرَامِ أَحَدِ الزَّوْجَيْنِ أَوِ الْوَلِيِّ مَانِعًا مِنْ عَقْدِ النِّكَاحِ، هُوَ الَّذِي عَلَيْهِ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَعَزَاهُ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» لِجَمَاهِيرِ الْعُلَمَاءِ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ فَمَنْ بَعْدَهُمْ. وَقَالَ: وَهُوَ مَذْهَبُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، وَعُثْمَانَ، وَعَلِيٍّ، وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، وَابْنِ عُمَرَ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَسُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، وَالزُّهْرِيِّ، وَمَالِكٍ، وَأَحْمَدَ، وَالشَّافِعِيِّ، وَإِسْحَاقَ، وَدَاوُدَ، وَغَيْرِهِمْ. وَقَالَ فِي «شَرْحِ مُسْلِمٍ» : قَالَ مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ مِنَ الصَّحَابَةِ، فَمَنْ بَعْدَهُمْ: لَا يَصِحُّ نِكَاحُ الْمُحْرِمِ، اهـ. وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» . وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عُمَرَ وَابْنِهِ، وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ ﵃ وَبِهِ

Eşlerden birinin veya velinin ihramlı olmasının nikâh akdine engel teşkil etmesi, ilim ehlinin çoğunluğunun benimsediği görüştür. Nevevî «Şerhu'l-Mühezzeb»de bunu sahabe, tabiîn ve onlardan sonrakilerden oluşan ulema cumhuruna nispet etmiştir. Ve şöyle demiştir: Bu; Ömer b. el-Hattâb, Osman, Ali, Zeyd b. Sâbit, İbn Ömer, İbn Abbâs, Saîd b. el-Müseyyeb, Süleymân b. Yesâr, Zührî, Mâlik, Ahmed, Şâfiî, İshâk, Dâvûd ve diğerlerinin mezhebidir. «Şerhu Müslim»de ise şöyle demiştir: Mâlik, Şâfiî, Ahmed ve sahabeden ve sonrakilerden ulemanın cumhuru: 'İhramlının nikâhı sahih olmaz' demişlerdir. [Nevevî'den nakil sona erdi.] İbn Kudâme «el-Muğnî»de şöyle demiştir: Bu görüş Ömer'den, oğlundan ve Zeyd b. Sâbit radıyallâhu anhüm'den rivayet edilmiştir; bununla

قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَسُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ، وَالزُّهْرِيُّ، وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَمَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، اهـ.

Saîd b. el-Müseyyeb, Süleymân b. Yesâr, ez-Zührî, el-Evzâî, Mâlik ve eş-Şâfiî hükmetmişlerdir. [İbn Kudâme'den nakil sona erdi.]

وَذَهَبَتْ جَمَاعَةٌ أُخْرَى مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّ إِحْرَامَ أَحَدِ الزَّوْجَيْنِ، أَوِ الْوَلِيِّ، لَيْسَ مَانِعًا مِنْ عَقْدِ النِّكَاحِ، وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا الْقَوْلِ: أَبُو حَنِيفَةَ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ الْحَكَمِ، وَالثَّوْرِيِّ، وَعَطَاءٍ، وَعِكْرِمَةَ، وَعَزَاهُ صَاحِبُ «الْمُغْنِي» ، لِابْنِ عَبَّاسٍ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ عَزْوَ هَذَا الْقَوْلِ الْأَخِيرِ لِابْنِ عَبَّاسٍ أَصَحُّ مِنْ عَزْوِ النَّوَوِيِّ لَهُ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ كَمَا ذَكَرْنَاهُ عَنْهُ آنِفًا كَمَا سَتَرَى: مَا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.

İlim ehlinden diğer bir topluluk ise eşlerden birinin veya velinin ihramlı olmasının nikâh akdine engel teşkil etmediği görüşüne varmıştır. Bu görüşü savunanlardan biri Ebû Hanîfe'dir; bu görüş el-Hakem, Sevrî, Atâ ve İkrime'den de rivayet edilmiştir. «el-Muğnî» sahibi bunu İbn Abbâs'a nispet etmiştir. Görünen o ki, bu son görüşün İbn Abbâs'a nispet edilmesi, Nevevî'nin az önce kendisinden naklettiğimiz birinci görüşü ona nispet etmesinden daha sahihtir; nitekim buna delalet eden hususu inşaallah Teâlâ göreceksin.

وَإِذَا عَلِمْتَ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْإِحْرَامِ بِحَجٍّ أَوْ عُمْرَةٍ، هَلْ هُوَ مَانِعٌ مِنْ عَقْدِ النِّكَاحِ، أَوْ لَا؟ ، فَهَذِهِ أَدِلَّتُهُمْ. أَمَّا الْجُمْهُورُ الْقَائِلُونَ: بِأَنَّ الْإِحْرَامَ مَانِعٌ مِنَ النِّكَاحِ، فَاسْتَدَلُّوا بِمَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى قَالَ:

Hac veya umre ihramının nikâh akdine engel olup olmadığı hususundaki ilim ehlinin görüşlerini öğrendiğinde, işte onların delilleri şunlardır: İhramın nikâha engel olduğunu söyleyen cumhur, Müslim rahimehullâh'ın Sahih'inde rivayet ettiği şu hadisle istidlal etmişlerdir: Bize Yahyâ b. Yahyâ rivayet edip dedi ki:

قَرَأْتُ عَلَى مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ نَبِيهِ بْنِ وَهْبٍ أَنَّ عُمَرَ بْنَ عُبَيْدِ اللَّهِ أَرَادَ أَنْ يُزَوِّجَ طَلْحَةَ بْنَ عُمَرَ، بِنْتَ شَيْبَةَ بْنِ جُبَيْرٍ. فَأَرْسَلَ إِلَى أَبَانَ بْنِ عُثْمَانَ يَحْضُرُ ذَلِكَ وَهُوَ أَمِيرُ الْحَجِّ. فَقَالَ أَبَانُ: سَمِعْتُ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ ﵁ يَقُولُ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَا تَنْكِحِ الْمُحْرِمَ، وَلَا يَنْكِحُ وَلَا يَخْطُبُ» .

Mâlik'e, Nâfi'den, onun Nebîh b. Vehb'den [naklettiği şu rivayeti] okudum: Ömer b. Ubeydillâh, Talha b. Ömer'i Şeybe b. Cübeyr'in kızıyla evlendirmek istedi. Hac emîri olan Ebân b. Osmân'a haber göndererek buna şahitlik etmesini/katılmasını istedi. Bunun üzerine Ebân: Osman b. Affân radıyallâhu anh'ı şöyle derken işittim dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'İhramlı olanı nikâhlamayınız/evlendirmeyiniz, o nikâhlanamaz ve dünürlük yapamaz/kız isteyemez' buyurdu.

وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ الْمُقَدَّمِيُّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ. حَدَّثَنِي نَبِيهُ بْنُ وَهْبٍ، قَالَ: بَعَثَنِي عُمَرُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْمَرٍ، وَكَانَ يَخْطُبُ بِنْتَ شَيْبَةَ بْنِ عُثْمَانَ عَلَى ابْنِهِ. فَأَرْسَلَنِي إِلَى أَبَانَ بْنِ عُثْمَانَ وَهُوَ عَلَى الْمَوْسِمِ. فَقَالَ: أَلَا أَرَاهُ أَعْرَابِيًّا: «إِنَّ الْمُحْرِمَ لَا يَنْكِحُ وَلَا يُنْكَحُ» ، أَخْبَرَنَا بِذَلِكَ عُثْمَانُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَحَدَّثَنِي أَبُو غَسَّانَ الْمِسْمَعِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْأَعْلَى (ح) ، وَحَدَّثَنِي أَبُو الْخَطَّابِ زِيَادُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَوَاءٍ. قَالَا جَمِيعًا: حَدَّثَنَا سَعِيدٌ عَنْ مَطَرٍ، وَيَعْلَى بْنُ حَكِيمٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ نَبِيهِ بْنِ وَهْبٍ، عَنْ أَبَانَ بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ عُثْمَانِ بْنِ عَفَّانَ ﵁: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «لَا يَنْكِحُ الْمُحْرِمُ، وَلَا يُنْكِحُ وَلَا يَخْطُبُ» .

Bize Muhammed b. Ebî Bekr el-Mukaddemî rivayet etti, bize Hammâd b. Zeyd, Eyyûb'dan, o Nâfi'den rivayet etti. [Nâfi'] dedi ki: Bana Nebîh b. Vehb rivayet edip dedi ki: Ömer b. Ubeydillâh b. Ma'mer beni gönderdi -kendisi Şeybe b. Osmân'ın kızını oğlu için istiyordu-. Beni mevsim [hac] emîri olan Ebân b. Osmân'a yolladı. Bunun üzerine Ebân: 'Onu ancak bir bedevi gibi bilgisiz görüyorum! Şüphesiz ihramlı kimse evlenemez ve evlendirilemez; bize bunu Osman, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den haber verdi' dedi. Bana Ebû Gassân el-Misma'î rivayet etti, bize Abdül'a'lâ rivayet etti (H). Bana Ebü'l-Hattâb Ziyâd b. Yahyâ rivayet etti, bize Muhammed b. Sevâ' rivayet etti. Her ikisi dediler ki: Bize Saîd; Matar ve Ya'lâ b. Hakîm'den, onlar Nâfi'den, o Nebîh b. Vehb'den, o Ebân b. Osmân'dan, o Osman b. Affân radıyallâhu anh'tan rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'İhramlı evlenemez, evlendiremez ve kız isteyemez' buyurmuştur.

وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَمْرٌو النَّاقِدُ، وَزُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ. جَمِيعًا عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ. قَالَ زُهَيْرٌ: حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ مُوسَى، عَنْ نَبِيهِ بْنِ وَهْبٍ، عَنْ أَبَانَ بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ عُثْمَانَ يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ «الْمُحْرِمُ لَا يَنْكِحُ وَلَا يَخْطُبُ» .

Bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe, Amr en-Nâkıd ve Züheyr b. Harb hep birlikte İbn Uyeyne'den rivayet ettiler. Züheyr dedi ki: Bize Süfyân b. Uyeyne, Eyyûb b. Mûsâ'dan, o Nebîh b. Vehb'den, o Ebân b. Osmân'dan, o Osman'dan rivayet etti ve bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaştırdı: 'İhramlı evlenemez ve kız isteyemez' buyurmuştur.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنِ شُعَيْبِ بْنِ اللَّيْثِ، حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ جَدِّي، حَدَّثَنِي خَالِدُ بْنُ يَزِيدَ، حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ أَبِي هِلَالٍ، عَنْ نَبِيهِ بْنِ وَهْبٍ: أَنَّ عُمَرَ بْنَ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْمَرٍ أَرَادَ

Bize Abdülmelik b. Şuayb b. Leys rivayet etti, bana babam dedemden rivayet etti, bana Hâlid b. Yezîd rivayet etti, bana Saîd b. Ebî Hilâl, Nebîh b. Vehb'den rivayet etti ki: Ömer b. Ubeydillâh b. Ma'mer

أَنْ يُنْكِحَ ابْنَهُ طَلْحَةَ بِنْتَ شَيْبَةَ بْنِ جُبَيْرٍ فِي الْحَجِّ، وَأَبَانُ بْنُ عُثْمَانَ يَوْمَئِذٍ أَمِيرُ الْحَجِّ، فَأَرْسَلَ إِلَى أَبَانَ: إِنِّي أَرَدْتُ أَنْ أُنْكِحَ طَلْحَةَ بْنَ عُمَرَ. فَأُحِبُّ أَنْ تَحْضُرَ ذَلِكَ، فَقَالَ لَهُ أَبَانُ: أَلَا أَرَاكَ عِرَاقِيًّا جَافِيًا! إِنِّي سَمِعْتُ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ يَقُولُ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَا يَنْكِحُ الْمُحْرِمُ» .

hac esnasında oğlu Talha'yı Şeybe b. Cübeyr'in kızıyla evlendirmek istedi; Ebân b. Osmân da o gün hac emîri idi. Ebân'a: 'Ben Talha b. Ömer'i evlendirmek istedim; buna hazır bulunmanı arzu ederim' diye haber gönderdi. Ebân ona: 'Seni kaba bir Iraklıdan başkası olarak görmüyorum! Ben Osman b. Affân'ı şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «İhramlı kimse evlenemez» buyurdu' dedi.

وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ نُمَيْرِ، وَإِسْحَاقُ الْحَنْظَلِيُّ جَمِيعًا، عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ، قَالَ ابْنُ نُمَيْرٍ: حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ أَبِي الشَّعْثَاءِ: أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ أَخْبَرَهُ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ تَزَوَّجَ مَيْمُونَةَ وَهُوَ مُحْرِمٌ، زَادَ ابْنُ نُمَيْرٍ: فَحَدَّثْتُ بِهِ الزُّهْرِيَّ فَقَالَ: أَخْبَرَنِي يَزِيدُ بْنُ الْأَصَمِّ: أَنَّهُ نَكَحَهَا وَهُوَ حَلَالٌ، وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا دَاوُدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ أَبِي الشَّعْثَاءِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: تَزَوَّجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَيْمُونَةَ وَهُوَ مُحْرِمٌ.

Bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe, İbn Nümeyr ve İshâk el-Hanzalî hep birlikte İbn Uyeyne'den rivayet ettiler. İbn Nümeyr dedi ki: Bize Süfyân b. Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan, o Ebü'ş-Şa'sâ'dan rivayet etti ki İbn Abbâs ona: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Meymûne ile ihramlı iken evlendiğini haber vermiştir. İbn Nümeyr ziyade etti: Bunu ez-Zührî'ye anlattım, o da: 'Bana Yezîd b. el-Esamm, Resûlullah'ın onunla ihramsız (helâl) iken evlendiğini haber verdi' dedi. Bize Yahyâ b. Yahyâ rivayet etti, bize Dâvûd b. Abdirrahmân, Amr b. Dînâr'dan, o Câbir b. Zeyd Ebü'ş-Şa'sâ'dan, o İbn Abbâs'tan haber verdi ki şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Meymûne ile ihramlı iken evlendi.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ، حَدَّثَنَا أَبُو فَزَارَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ الْأَصَمِّ، حَدَّثَتْنِي مَيْمُونَةُ بِنْتُ الْحَارِثِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ تَزَوَّجَهَا وَهُوَ حَلَالٌ. قَالَ: وَكَانَتْ خَالَتِي وَخَالَةَ ابْنِ عَبَّاسٍ. انْتَهَى مِنْ صَحِيحِ مُسْلِمٍ. وَحَدِيثُ عُثْمَانَ الْمَذْكُورُ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ رَوَاهُ أَيْضًا مَالِكٌ، وَأَحْمَدُ، وَأَصْحَابُ السُّنَنِ. وَقَالَ أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ بَعْدَ أَنْ سَاقَهُ: حَدِيثُ عُثْمَانَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ، وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْهُمْ: عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، وَعَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ، وَابْنُ عُمَرَ، وَهُوَ قَوْلُ بَعْضِ فُقَهَاءِ التَّابِعِينَ، وَبِهِ يَقُولُ مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَإِسْحَاقُ، لَا يَرَوْنَ أَنْ يَتَزَوَّجَ الْمُحْرِمُ. وَقَالُوا: إِنْ نَكَحَ فَنِكَاحُهُ بَاطِلٌ. وَحَدِيثُ يَزِيدَ بْنِ الْأَصَمِّ عَنْ مَيْمُونَةَ الْمَذْكُورُ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ: «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ نَكَحَهَا وَهُوَ حَلَالٌ» رَوَاهُ أَيْضًا التِّرْمِذِيُّ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَالْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ: حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، ثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ عَنْ مَطَرٍ الْوَرَّاقُ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ قَالَ: «تَزَوَّجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَيْمُونَةَ، وَهُوَ حَلَالٌ وَبَنَى بِهَا وَهُوَ حَلَالٌ وَكُنْتُ أَنَا الرَّسُولَ فِيمَا بَيْنَهُمَا» . قَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ، لَا نَعْلَمُ أَحَدًا أَسْنَدَهُ غَيْرَ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ عَنْ مَطَرٍ الْوَرَّاقِ، عَنْ رَبِيعَةَ. وَرَوَى مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنْ رَبِيعَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ: «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ تَزَوَّجَ مَيْمُونَةَ وَهُوَ حَلَالٌ» رَوَاهُ مَالِكٌ مُرْسَلًا، وَرَوَاهُ أَيْضًا سُلَيْمَانُ بْنُ بِلَالٍ عَنْ رَبِيعَةَ مُرْسَلًا. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ. وَحَدِيثُ أَبِي رَافِعٍ هَذَا رَوَاهُ أَيْضًا الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَرَوَى مَالِكٌ ﵀ فِي مُوَطَّئِهِ، عَنْ نَافِعٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ ﵄ كَانَ يَقُولُ: لَا يَنْكِحُ الْمُحْرِمُ، وَلَا يَخْطُبُ عَلَى نَفْسِهِ، وَلَا عَلَى غَيْرِهِ. وَفِي «الْمُوَطَّأِ» أَيْضًا، عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ بَلَغَهُ: أَنَّ سَعِيدَ بْنَ

Bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe rivayet etti, bize Yahyâ b. Âdem rivayet etti, bize Cerîr b. Hâzim rivayet etti, bize Ebû Fezâre, Yezîd b. el-Esamm'dan rivayet etti: Bana Meymûne bint el-Hâris rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onunla ihramsız (helâl) iken evlenmiştir. [Yezîd] dedi ki: O benim de teyzemdi, İbn Abbâs'ın da teyzesiydi. [Müslim'in Sahih'inden alıntı sona erdi.] Sahih-i Müslim'deki zikredilen Osman hadisini Mâlik, Ahmed ve Sünen sahipleri de rivayet etmişlerdir. Ebû Îsâ et-Tirmizî onu sevk ettikten sonra şöyle demiştir: Osman hadisi hasen-sahih bir hadistir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazılarının tatbikatı da bu doğrultudadır; onlardan bazıları Ömer b. el-Hattâb, Ali b. Ebî Tâlib ve İbn Ömer'dir. Tâbiîn fakihlerinden bazılarının görüşü de budur; Mâlik, Şâfiî, Ahmed ve İshâk da bunu söylemekte ve ihramlının evlenmesini caiz görmemektedirler. Onlar: 'Eğer evlenirse nikâhı bâtıldır' demişlerdir. Yezîd b. el-Esamm'ın Meymûne'den rivayet ettiği Sahih-i Müslim'deki: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onunla ihramsız (helâl) iken evlendi' hadisini Tirmizî, Ebû Dâvûd, İbn Mâce ve İmam Ahmed de rivayet etmişlerdir. Tirmizî şöyle demiştir: Bize Kuteybe rivayet etti, bize Hammâd b. Zeyd, Matar el-Verrâk'tan, o Rebîa b. Ebî Abdirrahmân'dan, o Süleymân b. Yesâr'dan, o Ebû Râfi'den rivayet etti ki şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Meymûne ile ihramsız (helâl) iken evlendi, ihramsız (helâl) iken onunla zifafa girdi ve aralarındaki elçi de bendim.' Ebû Îsâ [Tirmizî] dedi ki: Bu hasen bir hadistir; Hammâd b. Zeyd'in Matar el-Verrâk'tan, onun Rebîa'dan rivayeti dışında bunu müsned olarak rivayet eden birini bilmiyoruz. Mâlik b. Enes de Rebîa'dan, o Süleymân b. Yesâr'dan: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Meymûne ile ihramsız (helâl) iken evlendi' şeklinde rivayet etmiştir; Mâlik bunu mürsel olarak rivayet etmiştir. Süleymân b. Bilâl de Rebîa'dan mürsel olarak rivayet etmiştir. [Tirmizî'den] nakledilmek istenen kısım sona erdi. Ebû Râfi'in bu hadisini İmam Ahmed de rivayet etmiştir. Mâlik rahimehullâh el-Muvatta'ında Nâfi'den rivayet etmiştir ki: Abdullah b. Ömer radıyallâhu anhümâ: 'İhramlı olan kimse evlenemez, ne kendisi için ne de başkası için kız isteyemez' derdi. «el-Muvatta»da yine Mâlik'ten rivayet edildiğine göre ona şu haber ulaşmıştır: Saîd b.

الْمُسَيَّبِ وَسَالِمَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، وَسُلَيْمَانَ بْنَ يَسَارٍ سُئِلُوا عَنْ نِكَاحِ الْمُحْرِمِ؟ فَقَالُوا: لَا يَنْكِحُ الْمُحْرِمُ، وَلَا يُنْكِحُ. وَفِي «الْمُوَطَّأِ» أَيْضًا عَنْ مَالِكٍ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَيْنِ: أَنَّ أَبَا غَطَفَانَ بْنِ طَرِيفٍ الْمُرِّيَّ، أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَاهُ طَرِيفًا، تَزَوَّجَ امْرَأَةً وَهُوَ مُحْرِمٌ. فَرَدَّ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁ نِكَاحَهُ. وَحَدِيثُ أَبِي غَطَفَانَ بْنِ طَرِيفٍ، هَذَا رَوَاهُ أَيْضًا الدَّارَقُطْنِيُّ، وَرَوَى الْإِمَامُ أَحْمَدُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ امْرَأَةٍ أَرَادَ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا رَجُلٌ، وَهُوَ خَارِجٌ مِنْ مَكَّةَ، فَأَرَادَ أَنْ يَعْتَمِرَ أَوْ يَحُجَّ؟ فَقَالَ: لَا تَتَزَوَّجْهَا، وَأَنْتَ مُحْرِمٌ، نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْهُ، انْتَهَى مِنْهُ بِوَاسِطَةِ نَقْلِ الْمُجِدِّ فِي «الْمُنْتَقَى» .

el-Müseyyeb, Sâlim b. Abdillâh ve Süleymân b. Yesâr'a ihramlının nikâhı sorulduğunda: 'İhramlı kimse evlenemez ve evlendiremez' demişlerdir. Yine «el-Muvatta»da Mâlik'ten, o Dâvûd b. el-Husayn'dan rivayet edildiğine göre: Ebû Gatafân b. Tarîf el-Mürrî ona babası Tarîf'in ihramlı iken bir kadınla evlendiğini, bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'ın onun nikâhını iptal edip geri çevirdiğini haber vermiştir. Ebû Gatafân b. Tarîf'in bu hadisini Dârekutnî de rivayet etmiştir. İmam Ahmed de İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etmiştir ki: Mekke'den çıkmakta olan ve umre yahut hac yapmak isteyen bir adamın evlenmek istediği bir kadın hakkında kendisine sorulduğunda [İbn Ömer]: 'İhramlı iken onunla evlenme; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu nehyetti' demiştir. [el-Mecd'in «el-Müntekâ»daki nakli vasıtasıyla yapılan iktibas sona erdi.]

فَهَذَا هُوَ حَاصِلُ أَدِلَّةِ مَنْ قَالَ: بِأَنَّ الْإِحْرَامَ مَانِعٌ مِنْ عَقْدِ النِّكَاحِ، وَأَمَّا الَّذِينَ قَالُوا: بِأَنَّ الْإِحْرَامَ لَا يَمْنَعُ عَقْدَ النِّكَاحِ، فَقَدِ اسْتَدَلُّوا بِمَا رَوَاهُ الشَّيْخَانِ فِي صَحِيحَيْهِمَا، وَأَصْحَابُ السُّنَنِ، وَالْإِمَامُ أَحْمَدَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ تَزَوَّجَ مَيْمُونَةَ وَهُوَ مُحْرِمٌ» ، وَلِلْبُخَارِيِّ: «تَزَوَّجَ النَّبِيُّ ﷺ مَيْمُونَةَ وَهُوَ مُحْرِمٌ، وَبَنَى بِهَا وَهُوَ حَلَالٌ وَمَاتَتْ بِسَرَفٍ» ، اهـ.

İhramın nikâh akdine engel olduğunu söyleyenlerin delillerinin özeti budur. İhramın nikâh akdine engel olmadığını söyleyenlere gelince; onlar Şeyhayn'ın (Buhârî ve Müslim) Sahihlerinde, Sünen sahiplerinin ve İmam Ahmed'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettikleri şu hadisle istidlal etmişlerdir: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Meymûne ile ihramlı iken evlendi.' Buhârî'nin lafzında ise: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Meymûne ile ihramlı iken evlendi, ihramsız (helâl) iken onunla gerdeğe girdi ve [Meymûne] Seref'te vefat etti' şeklindedir.

قَالُوا: فَهَذَا الْحَدِيثُ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ فِيهِ التَّصْرِيحُ بِأَنَّهُ ﷺ تَزَوَّجَ مَيْمُونَةَ وَهُوَ مُحْرِمٌ، وَاللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ [٣٣ \ ٢١] وَهُوَ الْمُشَرِّعُ لِأُمَّتِهِ بِأَقْوَالِهِ، وَأَفْعَالِهِ، وَتَقْرِيرِهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِ، فَلَوْ كَانَ تَزْوِيجُ الْمُحْرِمِ حَرَامًا لَمَا فَعَلَهُ ﷺ وَاحْتَجَّ الْجُمْهُورُ الْقَائِلُونَ بِمَنْعِ نِكَاحِ الْمُحْرِمِ بِالْأَحَادِيثِ الْمُتَقَدِّمَةِ، قَالُوا: ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ ﵁ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «لَا يَنْكِحُ الْمُحْرِمُ، وَلَا يُنْكِحُ، وَلَا يَخْطُبُ» وَصِيغَةُ النَّفْيِ فِي قَوْلِهِ: «لَا يَنْكِحُ، وَلَا يُنْكِحُ، وَلَا يَخْطُبُ» يُرَادُ بِهَا النَّهْيُ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ أَيْ: لَا تَرْفُثُوا، وَلَا تَفْسُقُوا، وَلَا تُجَادِلُوا فِي الْحَجِّ، وَإِيرَادُ الْإِنْشَاءِ بِصِيغَةِ الْخَبَرِ أَبْلَغُ مِنْ إِيرَادِهِ بِصِيغَةِ الْإِنْشَاءِ ; كَمَا هُوَ مُقَرَّرٌ فِي الْمَعَانِي.

Dediler ki: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan gelen üzerinde ittifak edilmiş bu hadiste, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Meymûne ile ihramlı iken evlendiği sarih bir şekilde belirtilmektedir. Allah Teâlâ ise: { لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ } “Andolsun ki sizin için Allah'ın Resûlü'nde güzel bir örnek vardır” [el-Ahzâb, 33/21] buyurmaktadır. O; sözleri, fiilleri ve takrirleriyle ümmetinin şâriidir (hüküm koyucusudur) -Allah'ın salât ve selâmı üzerine olsun-. Şayet ihramlının evlenmesi haram olsaydı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu yapmazdı. İhramlının nikâhının yasak olduğunu savunan cumhur ise daha önce geçen hadislerle delil getirmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Sahih-i Müslim'de Osman b. Affân radıyallâhu anh hadisinden sabit olmuştur ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'İhramlı evlenemez, evlendiremez ve kız isteyemez' buyurmuştur. Resûlullah'ın: 'evlenemez, evlendiremez ve kız isteyemez' sözündeki olumsuzluk sîgası ile nehiy (yasaklama) kastedilmektedir; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ } “Artık hacda kadına yaklaşmak, günah işlemek ve kavga etmek yoktur” buyruğu gibidir; yani: 'Hacda kadına yaklaşmayınız, günah işlemeyiniz ve kavga etmeyiniz' demektir. İnşânın haber sîgasıyla getirilmesi, meânî ilminde yerleşik olduğu üzere inşâ sîgasıyla getirilmesinden daha beliğdir.

وَالْحَدِيثُ دَلِيلٌ صَحِيحٌ مِنْ قَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ عَلَى مَنْعِ نِكَاحِ الْمُحْرِمِ وَهُوَ مُعْتَضِدٌ بِمَا ذَكَرْنَا مَعَهُ مِنَ الْأَحَادِيثِ، وَالْآثَارِ الدَّالَّةِ عَلَى مَنْعِ نِكَاحِ الْمُحْرِمِ. وَأَجَابَ الْجُمْهُورُ الْقَائِلُونَ: يَمْنَعُ إِحْرَامُ أَحَدِ الزَّوْجَيْنِ أَوِ الْوَلِيِّ عَقْدَ النِّكَاحِ عَنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمَذْكُورِ، بِأَجْوِبَةٍ.

Bu hadis, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözünden ihramlının nikâhının yasak olduğuna dair sahih bir delildir ve ihramlının nikâhının yasak olduğuna delalet eden onunla birlikte zikrettiğimiz hadisler ve âsâr ile desteklenmektedir. Eşlerden birinin veya velinin ihramlı olmasının nikâh akdine engel olduğunu söyleyen cumhur, zikredilen İbn Abbâs hadisine muhtelif cevaplar vermişlerdir.

وَاعْلَمْ أَوَّلًا: أَنَّ الْمُقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ: أَنَّهُ إِذَا اخْتَلَفَ نَصَّانِ وَجَبَ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا إِنْ أَمْكَنَ، وَإِنْ لَمْ يُمْكِنْ وَجَبَ التَّرْجِيحُ.

Öncelikle bil ki, usulde yerleşik olan kural şudur: İki nass ihtilaf ettiğinde mümkünse aralarını cem etmek (uzlaştırmak) vaciptir; şayet bu mümkün değilse tercih (tercîh) yapmak vaciptir.

وَإِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةَ فَاعْلَمْ أَنَّ مِنْ أَجْوِبَتِهِمْ عَنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمَذْكُورِ، أَنَّهُ يُمْكِنُ الْجَمْعُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ حَدِيثِ مَيْمُونَةَ، وَأَبِي رَافِعٍ: «أَنَّهُ تَزَوَّجَهَا وَهُوَ حَلَالٌ» وَوَجْهُ الْجَمْعِ فِي ذَلِكَ، هُوَ أَنْ يُفَسَّرَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُ تَزَوَّجَهَا وَهُوَ مُحْرِمٌ بِأَنَّ الْمُرَادَ بِكَوْنِهِ مُحْرِمًا فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ، وَقَدْ تَزَوَّجَهَا ﷺ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ، وَهُوَ ذُو الْقِعْدَةِ عَامَ سَبْعٍ فِي عُمْرَةِ الْقَضَاءِ، كَمَا ذَكَرَهُ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ فِي كِتَابِ: «الْمَغَازِي فِي بَابِ عُمْرَةِ الْقَضَاءِ» .

Bu mukaddimeyi bildiğinde bil ki, onların zikredilen İbn Abbâs hadisine verdikleri cevaplardan biri; bu hadis ile Meymûne ve Ebû Râfi'in: 'Resûlullah onunla ihramsız (helâl) iken evlendi' hadisinin arasını cem etmenin mümkün olduğudur. Bu husustaki uzlaştırma yönü ise şudur: İbn Abbâs'ın 'onunla ihramlı iken evlendi' sözü, 'ihramlı' oluşunun 'Haram Ayda' bulunması şeklinde tefsir edilmesidir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onunla Haram Ayda evlenmiştir; o da Buhârî rahimehullâh'ın Sahih'inde «Kitâbu'l-Megâzî»nin «Bâbu Umreti'l-Kazâ» bölümünde zikrettiği gibi yedinci yılda Kazâ Umresi'nde vuku bulan Zilkade ayıdır.

قَالَ بَعْدَ أَنْ سَاقَ حَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمَذْكُورِ، وَزَادَ ابْنُ إِسْحَاقَ: حَدَّثَنِي ابْنُ أَبِي نَجِيحٍ، وَأَبَانُ بْنُ صَالِحٍ، عَنْ عَطَاءٍ، وَمُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: «تَزَوَّجَ النَّبِيُّ ﷺ مَيْمُونَةَ فِي عُمْرَةِ الْقَضَاءِ» انْتَهَى مِنْهُ. وَمَعْلُومٌ أَنَّ عُمْرَةَ الْقَضَاءِ كَانَتْ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ، وَهُوَ ذُو الْقِعْدَةِ مِنْ سَنَةِ سَبْعٍ، وَلَا خِلَافَ بَيْنَ أَهْلِ اللِّسَانِ الْعَرَبِيِّ فِي إِطْلَاقِ الْإِحْرَامِ عَلَى الدُّخُولِ فِي حُرْمَةٍ لَا تُهْتَكُ كَالدُّخُولِ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ، أَوْ فِي الْحَرَمِ أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ.

[Buhârî] zikredilen İbn Abbâs hadisini sevk ettikten sonra dedi ki: İbn İshâk şunu ziyade etti: Bana İbn Ebî Necîh ve Ebân b. Sâlih, Atâ ve Mücâhid'den, onlar da İbn Abbâs'tan rivayet ettiler ki: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Meymûne ile Kazâ Umresi'nde evlendi.' [Buhârî'den nakil sona erdi.] Bilinmektedir ki Kazâ Umresi Haram Ayda, yani yedinci yılın Zilkade ayında idi. Arap lisanı ehli arasında; haram ayına veya Harem bölgesine girmek yahut başka bir hürmete girmek gibi çiğnenemeyecek bir hürmete dâhil olmaya ihram (ihrâm) lafzının ıtlak edilmesinde hiçbir ihtilaf yoktur.

وَقَالَ ابْنُ مَنْظُورٍ فِي «اللِّسَانِ» : وَأَحْرَمَ الرَّجُلُ: إِذَا دَخَلَ فِي حُرْمَةٍ لَا تُهْتَكُ. وَمِنْ إِطْلَاقِ الْإِحْرَامِ عَلَى الدُّخُولِ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ، وَقَدْ أَنْشَدَهُ فِي اللِّسَانِ شَاهِدًا لِذَلِكَ - قَوْلُ زُهَيْرٍ:

İbn Manzûr «el-Lisân»da şöyle demiştir: Bir kimse çiğnenemeyecek bir hürmete girdiği zaman 'ahrama'r-racul' (adam ihrama girdi) denir. İhram lafzının haram aya girmek manasında kullanılmasına dair -ki Lisân'da buna şahit olarak inşad edilmiştir- Züheyr'in şu sözü örnek gösterilir:

جَعَلْنَ الْقِنَانَ عَنْ يَمِينٍ وَحُزْنَهُ ... وَكَمْ بِالْقِنَانِ مِنْ مُحِلٍّ وَمُحْرِمِ

Kınân'ı ve onun engebeli yerini sağlarına aldılar... Oysa Kınân'da helâl olan ve ihrama girmiş [hürmet ayında bulunan] nice kimse vardı.

وَقَوْلُ الْآخَرِ:

Bir diğer şairin şu sözü de [buna örnektir]:

وَإِذْ فَتَكَ النُّعْمَانُ بِالنَّاسِ مُحْرِمًا ... فَمَلِيءٌ مِنْ عَوْفِ بْنِ كَعْبٍ سَلَاسِلُهْ

Ve Nu'mân haram ayda insanlara ansızın baskın yaptığında... Avf b. Ka'b'ın zincirleri doluverdi.

وَقَوْلُ الرَّاعِي:

er-Râî'nin şu sözü de [buna örnektir]:

قَتَلُوا ابْنَ عَفَّانَ الْخَلِيفَةَ مُحْرِمًا ... وَدَعَا فَلَمْ أَرَ مِثْلَهُ مَقْتُولًا

Halife İbn Affân'ı hürmet halinde iken [haram ayda] öldürdüler... O dua etmişti; onun gibi öldürülmüş birini görmedim.

فَتَفَرَّقَتْ مِنْ بَعْدِ ذَاكَ عَصَاهُمُ ... شَقَقًا وَأَصْبَحَ سَيْفُهُمْ مَسْلُولًا

Bundan sonra onların birliği parçalandı... Parça parça oldu ve kılıçları kınından sıyrıldı.

وَيُرْوَى: فَلَمْ أَرَ مِثْلَهُ مَخْذُولًا، فَقَوْلُهُ: قَتَلُوا ابْنَ عَفَّانَ الْخَلِيفَةَ مُحْرِمًا: أَيْ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ وَهُوَ ذُو الْحِجَّةِ، وَقِيلَ الْمَعْنَى: أَنَّهُمْ قَتَلُوهُ فِي حَرَمِ الْمَدِينَةِ ; لِأَنَّ الْمُحْرِمَ يُطْلَقُ لُغَةً عَلَى كُلِّ دَاخِلٍ فِي حُرْمَةٍ لَا تُهْتَكُ، سَوَاءٌ كَانَتْ زَمَانِيَّةً، أَوْ مَكَانِيَّةً أَوْ غَيْرَ ذَلِكَ.

Şöyle de rivayet edilir: 'Onun gibi yapayalnız bırakılmış birini görmedim.' Şairin: 'Halife İbn Affân'ı hürmet halinde iken öldürdüler' sözü; yani haram ayda -ki o Zilhicce'dir- demektir. Denildi ki mana: Onu Medine Harem'inde öldürdüler demektir; zira lügatte 'muhrim' (ihramlı), ister zamana, ister mekâna veya başka bir şeye ait olsun, çiğnenemeyecek bir hürmete dâhil olan herkese denir.

وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ اللُّغَةِ، مِنْهُمُ الْأَصْمَعِيُّ: إِنَّ مَعْنَى قَوْلِ الرَّاعِي: مُحْرِمًا فِي بَيْتِهِ

Aralarında Asmaî'nin de bulunduğu lügat ehlinden bazıları şöyle demiştir: er-Râî'nin zikredilen beytindeki

الْمَذْكُورِ كَوْنُهُ فِي حُرْمَةِ الْإِسْلَامِ، وَذِمَّتِهِ الَّتِي يَجِبُ حِفْظُهَا، وَيَحْرُمُ انْتِهَاكُهَا وَأَنَّهُ لَمْ يُحِلَّ مِنْ نَفْسِهِ شَيْئًا يَسْتَوْجِبُ بِهِ الْقَتْلَ، وَمِنْ إِطْلَاقِ الْمُحْرِمِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى الْأَخِيرِ، قَوْلُ عَدِيِّ بْنِ زَيْدٍ:

'muhrimen' ifadesinin manası; korunması vacip olan ve çiğnenmesi haram kılınan İslâm'ın hürmeti ve zimmeti içinde oluşu ve kendisinden öldürülmesini gerektirecek hiçbir şeyi helâl kılmamış olmasıdır. 'Muhrim' lafzının bu son anlama ıtlak edilmesine dair Adî b. Zeyd'in şu sözü örnek verilir:

قَتَلُوا كِسْرَى بِلَيْلٍ مُحْرِمًا ... غَادَرُوهُ لَمْ يُمَتَّعْ بِكَفَنْ

Kisrâ'yı geceleyin dokunulmazlık/ahid hürmeti içindeyken öldürdüler... Onu bir kefenden bile mahrum bırakıp terk ettiler.

يُرِيدُ قَتْلَ شِيرَوَيْهِ أَبَاهُ أَبْرُوِيزَ بْنَ هُرْمُزَ، مَعَ أَنَّ لَهُ حُرْمَةَ الْعَهْدِ الَّذِي عَاهَدُوهُ بِهِ، حِينَ مَلَّكُوهُ عَلَيْهِمْ، وَحُرْمَةَ الْأُبُوَّةِ وَلَمْ يَفْعَلْ لَهُمْ شَيْئًا يَسْتَوْجِبُ بِهِ مِنْهُمُ الْقَتْلَ. وَذَلِكَ هُوَ مُرَادُهُ بِقَوْلِهِ: مُحْرِمًا، وَعَلَى تَفْسِيرِ قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ: وَهُوَ مُحْرِمٌ بِمَا ذَكَرَ فَلَا تَعَارُضَ بَيْنَ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَبَيْنَ حَدِيثِ مَيْمُونَةَ وَأَبِي رَافِعٍ، وَلَوْ فَرَضْنَا أَنَّ تَفْسِيرَ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ بِمَا ذُكِرَ لَيْسَ بِمُتَعَيِّنٍ وَلَيْسَ بِظَاهِرٍ كُلَّ الظُّهُورِ، وَأَنَّ التَّعَارُضَ بَيْنَ الْحَدِيثَيْنِ بَاقٍ، وَالْمَصِيرَ إِلَى التَّرْجِيحِ إِذًا وَاجِبٌ. وَحَدِيثُ مَيْمُونَةَ وَأَبِي رَافِعٍ أَرْجَحُ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ، لِأَنَّ مَيْمُونَةَ هِيَ صَاحِبَةُ الْقِصَّةِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ صَاحِبَ الْقِصَّةِ أَدْرَى بِمَا جَرَى لَهُ فِي نَفْسِهِ مِنْ غَيْرِهِ. وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ أَنَّ خَبَرَ صَاحِبِ الْوَاقِعَةِ الْمَرْوِيَّةِ مُقَدَّمٌ عَلَى خَبَرِ غَيْرِهِ، لِأَنَّهُ أَعْرَفُ بِالْحَالِ مِنْ غَيْرِهِ، وَالْأُصُولِيُّونَ يُمَثِّلُونَ لَهُ بِحَدِيثِ مَيْمُونَةَ الْمَذْكُورِ، مَعَ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَإِلَيْهِ أَشَارَ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» فِي مَبْحَثِ التَّرْجِيحِ، بِاعْتِبَارِ حَالِ الرَّاوِي بِقَوْلِهِ عَاطِفًا عَلَى مَا تُرَجَّحُ بِهِ رِوَايَةُ أَحَدِ الرَّاوِيَيْنِ عَلَى رِوَايَةِ الْآخَرِ:

[Şair bununla], Şîreveyh'in babası Ebruvez b. Hürmüz'ü, onu üzerlerine hükümdar kıldıklarında kendisine verdikleri ahit hürmetine ve babalık hürmetine sahip olmasına ve kendisini öldürmelerini gerektirecek hiçbir şey yapmamış olmasına rağmen öldürmesini kastetmektedir. İşte onun 'muhrimen' sözüyle kastettiği budur. İbn Abbâs'ın: 've hüve muhrimun' (ihramlı iken) sözünün bu zikredilen şekilde tefsir edilmesine göre; İbn Abbâs hadisi ile Meymûne ve Ebû Râfi' hadisleri arasında hiçbir çelişki kalmaz. Farz edelim ki İbn Abbâs hadisinin bu şekilde tefsir edilmesi muayyen değildir ve bütünüyle zâhir değildir ve iki hadis arasındaki çelişki devam etmektedir; bu durumda tercihe başvurmak vacip olur. Meymûne ve Ebû Râfi'in hadisi ise İbn Abbâs hadisinden daha râcihtir (üstündür); çünkü Meymûne hadisenin bizzat tarafıdır (sahibidir). Şüphe yok ki olayın bizzat tarafı olan kimse, kendi nefsinde cereyan eden şeyi başkasından daha iyi bilir. Usul ilminde yerleşik bir kuraldır ki; rivayet edilen olayın bizzat tarafı olan kimsenin haberi, başkasının haberine takdim edilir; çünkü o, durumu başkasından daha iyi bilir. Usulcüler buna zikredilen İbn Abbâs hadisi karşısında Meymûne'nin hadisini örnek verirler. «Merâkı's-Su'ûd»da râvinin durumuna göre tercih bahsinde, iki râviden birinin rivayetinin diğerinin rivayetine tercih edilmesini gerektiren sebeplere atıfta bulunarak buna şöyle işaret etmiştir:

أَوْ رَاوِيًا بِاللَّفْظِ أَوْ ذَا الْوَاقِعِ ... وَكَوْنَ مَنْ رَوَاهُ غَيْرَ مَانِعِ

Yahut lafızla rivayet eden veya olayın bizzat tarafı olan... Ve onu rivayet edenin [anlamaya] mâni bir durumu olmaması.

وَمَحَلُّ الشَّاهِدِ مِنْهُ قَوْلُهُ: أَوْ ذَا الْوَاقِعِ: أَيْ يُقَدَّمُ خَبَرُ ذِي الْوَاقِعِ الْمَرْوِيِّ عَلَى خَبَرِ غَيْرِهِ كَخَبَرِ مَيْمُونَةَ، مَعَ خَبَرِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمِمَّا يُرَجَّحُ بِهِ حَدِيثُ أَبِي رَافِعٍ عَلَى حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ أَبَا رَافِعٍ هُوَ رَسُولُهُ إِلَيْهَا يَخْطُبُهَا عَلَيْهِ، فَهُوَ مُبَاشِرٌ لِلْوَاقِعَةِ، وَابْنُ عَبَّاسٍ لَيْسَ كَذَلِكَ، وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ تَرْجِيحُ خَبَرِ الرَّاوِي الْمُبَاشِرِ لِمَا رَوَى عَلَى خَبَرِ غَيْرِهِ ; لِأَنَّ الْمُبَاشِرَ لِمَا رَوَى أَعْرَفُ بِحَالِهِ مِنْ غَيْرِهِ، وَالْأُصُولِيُّونَ يُمَثِّلُونَ لَهُ بِخَبَرِ أَبِي رَافِعٍ الْمَذْكُورِ: أَنَّهُ ﷺ تَزَوَّجَ مَيْمُونَةَ وَهُوَ حَلَالٌ، قَالَ: وَكُنْتُ الرَّسُولَ فِيمَا بَيْنَهُمَا، مَعَ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمَذْكُورِ: «أَنَّهُ تَزَوَّجَهَا وَهُوَ مُحْرِمٌ» .

Burada şahit olunan yer onun: 'Yahut olayın bizzat tarafı olan' sözüdür; yani rivayet edilen olayın bizzat tarafı olan kimsenin haberi, İbn Abbâs'ın haberi karşısında Meymûne'nin haberi gibi başkasının haberine takdim edilir. Ebû Râfi' hadisinin İbn Abbâs hadisine tercih edilmesini sağlayan hususlardan biri de şudur: Ebû Râfi', Resûlullah'ın Meymûne'ye gönderdiği ve onu Resûlullah adına isteyen elçisidir; dolayısıyla o olayı bizzat yaşayan/yürüten kimsedir; İbn Abbâs ise böyle değildir. Usul ilminde yerleşik kuraldır ki; rivayet ettiği şeyi bizzat yaşayan râvinin haberi, başkasının haberine tercih edilir; zira rivayet ettiği şeyi bizzat yaşayan kimse onun durumunu başkasından daha iyi bilir. Usulcüler buna; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Meymûne ile ihramsız (helâl) iken evlendiğini nakledip: 'Aralarındaki elçi bendim' diyen Ebû Râfi'in zikredilen haberi ile İbn Abbâs'ın: 'Onunla ihramlı iken evlendi' şeklindeki zikredilen hadisini örnek verirler.

وَمِمَّا يَرْجُحُ بِهِ حَدِيثُ مَيْمُونَةَ، وَحَدِيثُ أَبِي رَافِعٍ مَعًا، عَلَى حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنْ مَيْمُونَةَ، وَأَبَا رَافِعٍ كَانَا بَالِغَيْنِ وَقْتَ تَحَمُّلِ الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ، وَابْنَ عَبَّاسٍ لَيْسَ بِبَالِغٍ وَقْتَ التَّحَمُّلِ. وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ تَرْجِيحُ خَبَرِ الرَّاوِي الْمُتَحَمِّلِ بَعْدَ الْبُلُوغِ عَلَى الْمُتَحَمِّلِ قَبْلَهُ ; لِأَنَّ الْبَالِغَ أَضْبَطُ مِنَ الصَّبِيِّ لِمَا تَحْمَّلَ، وَلِلِاخْتِلَافِ فِي قَبُولِ

Hem Meymûne'nin hem de Ebû Râfi'in hadisini birlikte İbn Abbâs'ın hadisine râcih kılan hususlardan biri de şudur: Meymûne ve Ebû Râfi' söz konusu hadisi tahammül (işitip öğrenme) vaktinde büluğa ermiş kimselerdi; İbn Abbâs ise tahammül vaktinde henüz bülûğa ermemişti. Usul ilminde yerleşik kuraldır ki; büluğdan sonra tahammül eden râvinin haberi, büluğdan önce tahammül edenin haberine tercih edilir; çünkü bülûğa eren kimse tahammül ettiği şeyi çocuktan daha iyi zapt eder. Ayrıca büluğdan önce

خَبَرِ الْمُتَحَمِّلِ، قَبْلَ الْبُلُوغِ مِنَ الِاتِّفَاقِ عَلَى قَبُولِ خَبَرِ الْمُتَحَمِّلِ بَعْدَ الْبُلُوغِ، وَإِنْ كَانَ الرَّاجِحُ قَبُولَ خَبَرِ الْمُتَحَمِّلِ قَبْلَ الْبُلُوغِ إِذَا كَانَ الْأَدَاءُ بَعْدَ الْبُلُوغِ ; لِأَنَّ الْمُتَّفَقَ عَلَيْهِ أَرْجَحُ مِنَ الْمُخْتَلَفِ فِيهِ، وَإِلَى تَقْدِيمِ خَبَرِ الرَّاوِي الْمُبَاشِرِ عَلَى خَبَرِ غَيْرِهِ، وَتَقْدِيمِ خَبَرِ الْمُتَحَمِّلِ بَعْدَ الْبُلُوغِ عَلَى خَبَرِ الْمُتَحَمِّلِ قَبْلَهُ.

tahammül edenin haberinin kabulü ihtilaflı iken, büluğdan sonra tahammül edenin haberinin kabulü üzerinde ittifak vardır -her ne kadar râcih olan görüş, edâ (rivayet etme) bülûğdan sonra olduğu takdirde bülûğdan önceki tahammülün haberinin de kabul edilmesi yönünde olsa bile-; çünkü üzerinde ittifak edilen şey, üzerinde ihtilaf edilenden daha râcihtir. Olayı bizzat yaşayan râvinin haberinin başkasının haberine takdim edilmesine ve bülûğdan sonra tahammül edenin haberinin bülûğdan önce tahammül edene takdim edilmesine,

أَشَارَ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» فِي مَبْحَثِ التَّرْجِيحِ بِاعْتِبَارِ حَالِ الرَّاوِي، بِقَوْلِهِ عَاطِفًا عَلَى مَا يُرَجِّحُ أَحَدَ الْخَبَرَيْنِ:

«Merâkı's-Su'ûd»da râvinin durumuna göre tercih bahsinde, iki haberden birini tercih ettiren hususlara atıfta bulunarak şu sözüyle işaret etmiştir:

أَوْ كَوْنَهُ مُبَاشِرًا أَوْ كَلِفًا ... أَوْ غَيْرَ ذِي اسْمَيْنِ لِلْأَمْنِ مِنْ خَفَا

Yahut olayı bizzat yaşayan veya mükellef olan olması... Veya kapalılıktan emin olmak için iki ismi olmayanın [tercih edilmesi].

فَإِنْ قِيلَ: يُرَجَّحُ حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ، بِأَنَّهُ اتَّفَقَ عَلَيْهِ الشَّيْخَانِ فِي صَحِيحَيْهِمَا. وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَا اتَّفَقَ عَلَيْهِ مُسْلِمٌ وَالْبُخَارِيُّ، أَرْجَحُ مِمَّا انْفَرَدَ بِهِ مُسْلِمٌ، وَهُوَ حَدِيثُ مَيْمُونَةَ، وَأَرْجَحُ مِمَّا أَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ وَأَحْمَدُ، وَهُوَ حَدِيثُ أَبِي رَافِعٍ.

Eğer denilirse ki: İbn Abbâs hadisi, Şeyhayn'ın (Buhârî ve Müslim) kendi Sahihlerinde üzerinde ittifak etmiş olmaları sebebiyle tercih edilir. Malumdur ki Müslim ve Buhârî'nin üzerinde ittifak ettiği rivayet, Müslim'in tek başına kaldığı Meymûne hadisinden daha üstündür ve Tirmizî ile Ahmed'in tahric ettiği Ebû Râfi' hadisinden de daha üstündür.

فَالْجَوَابُ: أَنَّ غَايَةَ مَا يُفِيدُهُ اتِّفَاقُ الشَّيْخَيْنِ صِحَّةُ الْحَدِيثِ، إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ، وَنَحْنُ لَوْ جَزَمْنَا بِأَنَّهُ قَالَهُ قَطْعًا لَمْ يَمْنَعْ ذَلِكَ مِنْ تَرْجِيحِ حَدِيثِ مَيْمُونَةَ وَأَبِي رَافِعٍ عَلَيْهِ ; لِأَنَّهُمَا أَعْلَمُ بِحَالِ الْوَاقِعَةِ مِنْهُ ; لِأَنَّ مَيْمُونَةَ صَاحِبَةُ الْوَاقِعَةِ، وَأَبُو رَافِعٍ هُوَ الرَّسُولُ الْمُبَاشِرُ لِذَلِكَ. فَلْنَفْرِضْ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ قَالَ ذَلِكَ، وَأَنَّ أَبَا رَافِعٍ وَمَيْمُونَةَ خَلَّفَاهُ، وَهُمَا أَعْلَمُ بِالْحَالِ مِنْهُ ; لِأَنَّ لِكُلٍّ مِنْهُمَا تَعَلُّقًا خَاصًّا بِنَفْسِ الْوَاقِعَةِ لَيْسَ لِابْنِ عَبَّاسٍ مِثْلُهُ.

Cevap şudur: Şeyhayn'ın ittifakının ifade ettiği nihai netice, hadisin İbn Abbâs'a kadar sahih olduğudur. Biz onun bunu kesinlikle söylediğini kabul etsek bile, bu durum Meymûne ve Ebû Râfi' hadisinin ona tercih edilmesine engel olmaz; zira bu ikisi olayın durumunu ondan daha iyi bilmektedirler; çünkü Meymûne olayın bizzat tarafıdır, Ebû Râfi' de bu işi bizzat yürüten elçidir. Farz edelim ki İbn Abbâs öyle demiştir; Ebû Râfi' ve Meymûne ise ona muhalefet etmişlerdir; bu ikisi durumu ondan daha iyi bilmektedirler; çünkü her ikisinin de bizzat olayın kendisiyle İbn Abbâs'ta olmayan özel bir irtibatı bulunmaktadır.

وَمِنَ الْمُرَجِّحَاتِ الَّتِي رَجَّحَ بِهَا بَعْضُ الْعُلَمَاءِ حَدِيثَ تَزَوُّجِهِ ﷺ مَيْمُونَةَ، وَهُوَ حَلَالٌ عَلَى حَدِيثِ تَزَوُّجِهِ إِيَّاهَا، وَهُوَ مُحْرِمٌ، أَنَّ الْأَوَّلَ: رَوَاهُ أَبُو رَافِعٍ، وَمَيْمُونَةُ. وَالثَّانِي: رَوَاهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَحْدَهُ، وَمَا رَوَاهُ الِاثْنَانِ أَرْجَحُ مِمَّا رَوَاهُ الْوَاحِدُ كَمَا هُوَ مُقَرَّرٌ فِي الْأُصُولِ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِ صَاحِبِ «مَرَاقِي السُّعُودِ» فِي مَبْحَثِ التَّرْجِيحِ بِاعْتِبَارِ حَالِ الْمَرْوِيِّ:

Bazı âlimlerin, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Meymûne ile ihramsız (helâl) iken evlendiğine dair hadisi, onunla ihramlı iken evlendiğine dair hadise tercih etmelerini sağlayan gerekçelerden biri de şudur: Birincisini Ebû Râfi' ve Meymûne [birlikte] rivayet etmiştir; ikincisini ise tek başına İbn Abbâs rivayet etmiştir. Usulde yerleşik olduğu üzere iki kişinin rivayet ettiği şey, tek kişinin rivayet ettiğinden daha râcihtir. «Merâkı's-Su'ûd» sahibinin rivayet edilenin durumuna göre tercih bahsindeki şu sözü buna işaret etmektedir:

وَكَثْرَةُ الدَّلِيلِ وَالرِّوَايَةِ ... مُرَجِّحٌ لَدَى ذَوِي الدِّرَايَةِ

Delilin ve rivayetin çokluğu... dirayet sahipleri nezdinde bir tercih sebebidir.

كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ. وَلَكِنَّ هَذَا التَّرْجِيحَ الْمَذْكُورَ يَرُدُّهُ مَا ذَكَرَهُ ابْنُ حَجَرٍ فِي «فَتْحِ الْبَارِي» ، وَلَفْظُهُ: فَالْمَشْهُورُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ تَزَوَّجَهَا وَهُوَ مُحْرِمٌ» وَصَحَّ نَحْوُهُ عَنْ عَائِشَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ. انْتَهَى مِنْهُ.

Nitekim Bakara Suresi'nde geçmişti. Fakat zikredilen bu tercihi, İbn Hacer'in «Fethu'l-Bârî»de zikrettiği şu lafızlar reddetmektedir: "İbn Abbâs'tan meşhur olan rivayet: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onunla ihramlı iken evlendi» şeklindedir. Bunun benzeri Âişe ve Ebû Hureyre'den de sahih olarak rivayet edilmiştir." [İbn Hacer'den nakil] bitti.

وَعَلَى تَقْدِيرِ صِحَّةِ مَا ذَكَرَهُ ابْنُ حَجَرٍ فَمَنْ رَوَى أَنَّ تَزْوِيجَهَا فِي حَالَةِ الْإِحْرَامِ - أَكْثَرُ.

İbn Hacer'in zikrettiğinin sahih olduğu varsayımına göre, onun ihram halindeyken evlendiğini rivayet edenler daha çoktur.

فَإِنْ قِيلَ: يُرْجَّحُ حَدِيثُهُمْ إِذًا بِالْكَثْرَةِ.

Eğer: "O halde onların hadisi çokluk sebebiyle tercih edilir" denilirse,

فَالْجَوَابُ: أَنَّهُمْ وَإِنْ كَثُرُوا فَمَيْمُونَةُ، وَأَبُو رَافِعٍ أَعْلَمُ مِنْهُمْ بِالْوَاقِعَةِ كَمَا تَقَدَّمَ، وَالْمُرَجِّحَاتُ يُرَجَّحُ بَعْضُهَا عَلَى بَعْضٍ، وَضَابِطُ ذَلِكَ عِنْدَ الْأُصُولِيِّينَ هُوَ قُوَّةُ الظَّنِّ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَا أَخْبَرَتْ بِهِ مَيْمُونَةُ ﵂ عَنْ نَفْسِهَا، وَأَخْبَرَ بِهِ الرَّسُولُ بَيْنَهَا، وَبَيْنَ زَوْجِهَا ﷺ الَّذِي هُوَ أَبُو رَافِعٍ أَقْوَى فِي ظَنِّ الصِّدْقِ مِمَّا أَخْبَرَ بِهِ غَيْرُهُمَا، وَأَشَارَ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» إِلَى مَا ذَكَرْنَا بِقَوْلِهِ:

Cevap şudur: Onlar çok olsalar bile, Meymûne ve Ebû Râfi' daha önce geçtiği üzere olayı onlardan daha iyi bilmektedirler. Tercih sebepleri (müreccihler) de birbirine tercih edilir; usulcüler nezdinde bunun ölçütü ise zannın kuvvetidir. Meymûne radıyallâhu anhâ'nın bizzat kendisi hakkında haber verdiği ve onunla eşi [olan Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem arasındaki elçi olan Ebû Râfi'in haber verdiği şeyin doğruluk zannı bakımından, bu ikisinin dışındakilerin haber verdiğinden daha güçlü olduğu malumdur. «Merâkı's-Su'ûd»da zikrettiğimiz bu hususa şu sözüyle işaret edilmiştir:

قُطْبُ رَحَاهَا قُوَّةُ الْمَظِنَّهْ ... فَهِيَ لَدَى تَعَارُضٍ مَئِنَّهْ

Onun değirmeninin mili zannın kuvvetidir... Zira o, tearuz (çelişki) anında [tercihe] alamettir.

وَمِنْ أَقْوَى الْأَدِلَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ حَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ، لَا تَنْهَضُ بِهِ الْحُجَّةُ، عَلَى جَوَازِ عَقْدِ النِّكَاحِ فِي حَالِ الْإِحْرَامِ هُوَ أَنَّا لَوْ سَلَّمْنَا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ تَزَوَّجَ مَيْمُونَةَ، وَهُوَ مُحْرِمٌ، لَمْ تَكُنْ فِي ذَلِكَ حُجَّةٌ عَلَى جَوَازِ ذَلِكَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى أَمَتِهِ ﷺ ; لِأَنَّهُ ثَبَتَ عَنْهُ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ مِنْ حَدِيثِ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ ﵁ مَا يَدُلُّ عَلَى مَنْعِ النِّكَاحِ فِي حَالِ الْإِحْرَامِ وَهُوَ عَامٌّ لِجَمِيعِ الْأُمَّةِ. وَالْأَظْهَرُ دُخُولُهُ هُوَ ﷺ فِي ذَلِكَ الْعُمُومِ، فَإِذَا فَعَلَ فِعْلًا يُخَالِفُ ذَلِكَ الْعُمُومَ الْمَنْصُوصَ عَلَيْهِ بِالْقَوْلِ، دَلَّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْفِعْلَ خَاصٌّ بِهِ ﷺ لِتَحَتُّمِ تَخْصِيصِ ذَلِكَ الْعُمُومِ الْقَوْلِيِّ بِذَلِكَ الْفِعْلِ. فَيَكُونُ خَاصًّا بِهِ ﷺ.

İbn Abbâs hadisinin, ihram halindeyken nikâh akdi yapmanın caiz olduğuna delil teşkil edemeyeceğini gösteren en kuvvetli delillerden biri şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Meymûne ile ihramlı iken evlendiğini kabul etsek bile, bu durum onun ümmeti hakkında bunun caiz olduğuna bir delil olmaz. Çünkü Sahîh-i Müslim ve diğerlerinde Osman b. Affân radıyallâhu anh hadisinden, ihram halindeyken nikâhı meneden rivayet sabit olmuştur ve bu bütün ümmet için geneldir (âmm). Zahir olan, kendisinin sallallâhu aleyhi ve sellem de bu genel kapsama dâhil olmasıdır. Sözlü olarak nass ile sabit kılınan bu genel hükme aykırı bir fiil işlediğinde, bu sözlü genel hükmün o fiille tahsis edilmesi zorunlu olduğu için, o fiilin ona sallallâhu aleyhi ve sellem has (özel) olduğunu gösterir. Dolayısıyla ona sallallâhu aleyhi ve sellem has olur.

وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ: أَنَّ النَّصَّ الْقَوْلِيَّ الْعَامَّ الَّذِي يَشْمَلُ النَّبِيَّ بِظَاهِرِ عُمُومِهِ لَا بِنَصٍّ صَرِيحٍ، إِذَا فَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ فِعْلًا يُخَالِفُهُ كَانَ ذَلِكَ الْفِعْلُ مُخَصِّصًا لِذَلِكَ الْعُمُومِ الْقَوْلِيِّ، فَيَكُونُ ذَلِكَ الْفِعْلُ خَاصًّا بِهِ ﷺ. وَقَدْ أَشَارَ صَاحِبُ «مَرَاقِي السُّعُودِ» إِلَى ذَلِكَ فِي كِتَابِ السُّنَّةِ بِقَوْلِهِ:

Usulde yerleşmiştir ki: Açık bir nass ile değil de genel kapsamının zahiriyle Peygamber'i de içine alan sözlü genel nass, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona muhalif bir fiil işlediğinde, o fiil bu sözlü genel hükmü tahsis edici olur; dolayısıyla bu fiil ona sallallâhu aleyhi ve sellem has kılınmış olur. «Merâkı's-Su'ûd» sahibi Sünnet kitabında şu sözüyle buna işaret etmiştir:

فِي حَقِّهِ الْقَوْلُ بِفِعْلٍ خُصَّا ... إِنْ يَكُ فِيهِ الْقَوْلُ لَيْسَ نَصًّا

Söz [konusu hüküm] onun hakkında açık nass değilse, onun hakkında sözlü hüküm fiil ile tahsis edilmiştir.

فَإِنْ قِيلَ: لَا حُجَّةَ فِي حَدِيثِ عُثْمَانَ الْمَذْكُورِ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ، عَلَى مَنْعِ عَقْدِ النِّكَاحِ فِي حَالِ الْإِحْرَامِ ; لِأَنَّ الْمُرَادَ بِالنِّكَاحِ فِيهِ وَطْءُ الزَّوْجَةِ، وَهُوَ حَرَامٌ فِي حَالِ الْإِحْرَامِ إِجْمَاعًا، وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِهِ الْعَقْدُ.

Eğer denilirse ki: Sahîh-i Müslim'de zikredilen Osman hadisinde, ihram halindeyken nikâh akdinin menedildiğine dair delil yoktur; çünkü oradaki nikâhtan maksat eşle cinsi münasebette bulunmaktır (vat') ve bu da ihram halinde icma ile haramdır; yoksa akit kastedilmemiştir.

فَالْجَوَابُ مِنْ أَوْجُهٍ:

Cevap birkaç yöndendir:

الْأَوَّلُ: أَنَّ فِي نَفْسِ الْحَدِيثِ قَرِينَتَيْنِ دَالَّتَيْنِ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ عَقْدُ النِّكَاحِ، لَا الْوَطْءُ. الْأُولَى: أَنَّهُ ﷺ قَالَ فِي الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ: «لَا يَنْكِحُ الْمُحْرِمُ، وَلَا يُنْكِحُ» فَقَوْلُهُ: «وَلَا يُنْكِحُ» بِضَمِّ الْيَاءِ، دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ: لَا يُزَوِّجُ، وَلَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِذَلِكَ

Birincisi: Hadisin bizzat kendisinde, kastedilenin cinsi münasebet değil nikâh akdi olduğuna delalet eden iki karine vardır. Birincisi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zikredilen hadiste şöyle buyurmuştur: «İhramlı kişi nikâhlanmaz ve nikâhlamaz.» Hadisteki ye harfinin dammesiyle «ve lâ yünkihu (وَلَا يُنْكِحُ)» ifadesi, kastedilenin "başkasıyla evlendirmez/nikâh kıymaz" olduğuna delildir. Bununla kastedilenin

الْوَطْءُ ; لِأَنَّ الْوَلِيَّ إِذَا زَوَّجَ قَبْلَ الْإِحْرَامِ، وَطَلَبَ الزَّوْجُ وَطْءَ زَوْجِهِ فِي حَالِ إِحْرَامِ وَلِيِّهَا، فَعَلَيْهِ أَنْ يُمَكِّنَهُ مِنْ ذَلِكَ إِجْمَاعًا، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: «وَلَا يُنْكِحُ» لَيْسَ الْوَطْءَ بَلِ التَّزْوِيجَ، كَمَا هُوَ ظَاهِرُ الْقَرِينَةِ الثَّانِيَةِ: أَنَّهُ ﷺ قَالَ أَيْضًا: «وَلَا يَخْطُبُ» ، وَالْمُرَادُ خِطْبَةُ الْمَرْأَةِ الَّتِي هِيَ طَلَبَ تَزْوِيجَهَا، وَذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ الْعَقْدُ، لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي يُطْلَبُ بِالْخِطْبَةِ، وَلَيْسَ مِنْ شَأْنِ وَطْءِ الزَّوْجَةِ أَنْ يُطْلَبَ بِخِطْبَةٍ كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ.

cinsi münasebet olması mümkün değildir; çünkü veli ihramdan önce evlendirmiş olsa ve koca, velisinin ihramlı olduğu sırada eşiyle cinsi münasebette bulunmayı talep etse, icma ile [velinin] buna imkân tanıması gerekir. Bu da «ve lâ yünkihu» sözünden maksadın cinsi münasebet değil nikâhlamak (evlendirmek) olduğuna delalet eder. İkinci karinenin zahiri de şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ayrıca «ve dünürlük de yapmaz (ve lâ yahtubu)» buyurmuştur; maksat evlenmeyi talep etmek olan kadına dünür olmaktır. Bu da maksadın akit olduğuna delildir; zira dünürlükle talep edilen şey akittir; bilindiği üzere eşle cinsi münasebet dünürlük yoluyla talep edilmez.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ أَبَانَ بْنَ عُثْمَانَ رَاوِيَ الْحَدِيثِ، وَهُوَ مِنْ أَعْلَمِ النَّاسِ بِمَعْنَاهُ، فَسَّرَهُ بِأَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: «وَلَا يُنْكِحُ» : أَيْ لَا يُزَوِّجُ ; لِأَنَّ السَّبَبَ الَّذِي أَوْرَدَ فِيهِ الْحَدِيثَ، هُوَ أَنَّهُ أَرْسَلَ لَهُ عُمَرُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ حِينَ أَرَادَ أَنْ يُزَوِّجَ ابْنَهُ طَلْحَةَ بْنَ عُمَرَ ابْنَةَ شَيْبَةَ بْنِ جُبَيْرٍ، فَأَنْكَرَ عَلَيْهِ ذَلِكَ أَشَدَّ الْإِنْكَارِ وَبَيَّنَ لَهُ أَنَّ حَدِيثَ عُثْمَانَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ دَلِيلٌ عَلَى مَنْعِ عَقْدِ النِّكَاحِ فِي حَالِ الْإِحْرَامِ، وَلَمْ يُعْلَمْ أَنَّهُ أَنْكَرَ عَلَيْهِ أَحَدٌ تَفْسِيرَهُ الْحَدِيثَ، بِأَنَّ الْمُرَادَ بِالنِّكَاحِ فِيهِ الْعَقْدُ لَا الْوَطْءُ.

İkinci yön: Hadisin râvisi olan ve onun manasını insanların en iyi bilenlerinden biri bulunan Ebân b. Osmân, «ve lâ yünkihu» sözünden maksadın "nikâh kıymaz/evlendirmez" olduğunu açıklamıştır; zira hadisi zikretmesine sebep olan olay şudur: Ömer b. Ubeydillâh, oğlu Talha b. Ömer'i Şeybe b. Cübeyr'in kızıyla evlendirmek istediğinde ona haber göndermiş, o da bunu şiddetle kınamış ve Osmân'ın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiği hadisin ihram halindeyken nikâh akdi yapmayı menettiğine delil olduğunu açıklamıştır. Hadisteki nikâhtan maksadın cinsi münasebet değil de akit olduğuna dair yaptığı bu tefsire herhangi birinin itiraz ettiği bilinmemektedir.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: هُوَ مَا قَدَّمْنَا مِنَ الْأَحَادِيثِ، وَالْآثَارِ الدَّالَّةِ عَلَى مَنْعِ التَّزْوِيجِ فِي حَالِ الْإِحْرَامِ، كَحَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ، عِنْدَ أَحْمَدَ: أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ امْرَأَةٍ أَرَادَ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا رَجُلٌ، وَهُوَ خَارِجٌ مِنْ مَكَّةَ: فَأَرَادَ أَنْ يَعْتَمِرَ أَوْ يَحُجَّ، قَالَ: لَا تَتَزَوَّجْهَا وَأَنْتَ مُحْرِمٌ، نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْهُ، اهـ.

Üçüncü yön: İhram halindeyken evlenmenin/evlendirmenin menedildiğine delalet eden daha önce sunduğumuz hadisler ve eserlerdir. Nitekim Ahmed'in rivayet ettiği İbn Ömer hadisinde o, Mekke'den çıkıp umre veya hac yapmak isteyen ve bir kadınla evlenmek isteyen bir adam hakkında sorulduğunda şöyle demiştir: "Sen ihramlı iken onunla evlenme, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu yasakladı."

فَتَرَاهُ صَرَّحَ بِأَنَّ النِّكَاحَ الْمَنْهِيَّ عَنْهُ فِي الْإِحْرَامِ التَّزْوِيجُ.

Görüldüğü üzere o, ihramda yasaklanan nikâhın evlenme/nikâh akdi olduğunu açıkça ifade etmiştir.

وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي «نَيْلِ الْأَوْطَارِ» فِي حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ هَذَا: فِي إِسْنَادِهِ أَيُّوبُ بْنُ عُيَيْنَةَ، وَهُوَ ضَعِيفٌ وَقَدْ وُثِّقَ، وَكَالْأَثَرِ الَّذِي رَوَاهُ مَالِكٌ وَالْبَيْهَقِيُّ وَالدَّارَقُطْنِيُّ، عَنْ أَبِي غَطَفَانَ بْنِ طَرِيفٍ: أَنَّ أَبَاهُ طَرِيفًا تَزَوَّجَ امْرَأَةً، وَهُوَ مُحْرِمٌ فَرَدَّ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ نِكَاحَهُ، اهـ.

Şevkânî «Neylü'l-Evtâr»da bu İbn Ömer hadisi hakkında şöyle demiştir: "İsnadında Eyyûb b. Uyeyne vardır; o zayıftır, fakat güvenilir de sayılmıştır." Mâlik, Beyhakî ve Dârekutnî'nin Ebû Gatafân b. Tarîf'ten rivayet ettiği şu rivayet de [buna örnektir]: Babası Tarîf ihramlı iken bir kadınla evlendi ve Ömer b. el-Hattâb onun nikâhını iptal etti (reddetti).

وَذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ عُمَرَ يُفَسِّرُ النِّكَاحَ الْمَمْنُوعَ فِي الْإِحْرَامِ بِالتَّزْوِيجِ وَلَا يَخُصُّهُ بِالْوَطْءِ. وَقَدْ رَوَى الْبَيْهَقِيُّ فِي «السُّنَنِ الْكُبْرَى» بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: مَنْ تَزَوَّجَ وَهُوَ مُحْرِمٌ نَزَعْنَا مِنْهُ امْرَأَتَهُ.

Bu da Ömer'in, ihramda yasaklanan nikâhı evlenme (akit) olarak tefsir ettiğine ve onu cinsi münasebete hasretmediğine bir delildir. Beyhakî «es-Sünenü'l-Kübrâ»da isnadıyla Hasan'dan, o da Ali'den şöyle rivayet etmiştir: "Kim ihramlı iken evlenirse, kadınını ondan ayırırız."

وَرَوَى بِإِسْنَادِهِ أَيْضًا عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ: أَنَّ عَلِيًا ﵁ قَالَ: لَا يَنْكِحُ الْمُحْرِمُ، فَإِنْ نَكَحَ رُدَّ نِكَاحُهُ. وَرُوِيَ بِإِسْنَادِهِ أَيْضًا عَنْ شَوْذَبٍ مَوْلَى زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ: أَنَّهُ تَزَوَّجَ، وَهُوَ مُحْرِمٌ، فَفَرَّقَ بَيْنَهُمَا زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ.

Yine isnadıyla Ca'fer b. Muhammed'den, o da babasından rivayet ettiğine göre Ali radıyallâhu anh şöyle demiştir: "İhramlı kişi evlenmez; şayet evlenirse nikâhı iptal edilir." Yine isnadıyla Zeyd b. Sâbit'in âzatlısı Şevzeb'den rivayet edildiğine göre o, ihramlı iken evlenmiş, bunun üzerine Zeyd b. Sâbit ikisinin arasını ayırmıştır.

قَالَ: وَرُوِّينَا فِي ذَلِكَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵄ وَرُوِيَ بِإِسْنَادِهِ أَيْضًا عَنْ قُدَامَةَ بْنِ مُوسَى قَالَ: تَزَوَّجْتُ، وَأَنَا مُحْرِمٌ فَسَأَلْتُ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبَ فَقَالَ: يُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا، وَرُوِيَ بِإِسْنَادِهِ أَيْضًا عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ: أَنَّ رَجُلًا تَزَوَّجَ، وَهُوَ مُحْرِمٌ فَأَجْمَعَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ عَلَى أَنْ يُفَرَّقَ بَيْنَهُمَا.

[Beyhakî] dedi ki: Bu hususta bize Abdullah b. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anhümâ'dan da rivayet edildi. Yine isnadıyla Kudâme b. Mûsâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "İhramlı iken evlendim, ardından Saîd b. el-Müseyyeb'e sordum; o da: 'İkisinin arası ayrılır' dedi." Yine isnadıyla Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet edildiğine göre: Bir adam ihramlı iken evlenmiş, Medine ehli de onların arasının ayrılması gerektiği konusunda icma etmiştir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الَّذِي يَظْهَرُ لِي رُجْحَانُهُ بِالدَّلِيلِ، هُوَ أَنَّ إِحْرَامَ أَحَدِ الزَّوْجَيْنِ أَوِ الْوَلِيِّ مَانِعٌ مِنْ عَقْدِ النِّكَاحِ ; لِحَدِيثِ عُثْمَانَ الثَّابِتِ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ، وَلِمَا قَدَّمْنَا مِنَ الْآثَارِ الدَّالَّةِ عَلَى ذَلِكَ، وَلَمْ يَثْبُتْ فِي كِتَابِ اللَّهِ، وَلَا سُنَّةِ نَبِيِّهِ ﷺ شَيْءٌ يُعَارِضُ ذَلِكَ الْحَدِيثَ. وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ مُعَارَضٌ بِحَدِيثِ مَيْمُونَةَ، وَأَبِي رَافِعٍ، وَقَدْ قَدَّمْنَا لَكَ أَوْجُهَ تَرْجِيحِهِمَا عَلَيْهِ. وَلَوْ فَرَضْنَا أَنَّ حَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ، لَمْ يُعَارِضْهُ مُعَارِضٌ، وَأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ تَزَوَّجَ مَيْمُونَةَ، وَهُوَ مُحْرِمٌ. فَهَذَا فِعْلٌ خَاصٌّ لَا يُعَارِضُ عُمُومًا قَوْلِيًّا لِوُجُوبِ تَخْصِيصِ الْعُمُومِ الْقَوْلِيِّ الْمَذْكُورِ بِذَلِكَ الْفِعْلِ كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ.

Bu eseri kaleme alan [Şinkîtî] -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Delil bakımından bana râcih görünen şudur: Eşlerden birinin veya velinin ihramlı olması, nikâh akdine engeldir; zira Sahîh-i Müslim'de sabit olan Osman hadisi ve buna delalet eden daha önce sunduğumuz eserler mevcuttur. Allah'ın Kitabı'nda ve Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetinde bu hadise aykırı bir şey sabit olmamıştır. İbn Abbâs hadisine ise Meymûne ve Ebû Râfi' hadisiyle karşı çıkılmıştır; bu ikisinin ona tercih edilme gerekçelerini daha önce sana sunmuştuk. İbn Abbâs hadisine karşı çıkan bir delil bulunmadığını ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Meymûne ile ihramlı iken evlendiğini farz etsek bile; bu, sözlü genel hükme aykırı düşmeyen özel bir fiildir; çünkü zikredilen sözlü genel hükmün o fiille tahsis edilmesi zorunludur; nitekim açıklaması daha önce geçmişti.

أَمَّا مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا ابْنُ بَشَّارٍ، ثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، ثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أُمَيَّةَ، عَنْ رَجُلٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ قَالَ: وَهِمَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي تَزْوِيجِ مَيْمُونَةَ وَهُوَ مُحْرِمٌ، فَلَا تَنْهَضُ بِهِ حُجَّةٌ عَلَى تَوْهِيمِ ابْنِ عَبَّاسٍ ; لِأَنَّ الرَّاوِيَ عَنْ سَعِيدٍ، لَمْ تُعْرَفْ عَيْنُهُ كَمَا تَرَى، وَمَا احْتَجَّ بِهِ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْمُتَنَازِعِينَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مِنَ الْأَقْيِسَةِ كَقِيَاسِ مَنْ أَجَازَ النِّكَاحَ فِي الْإِحْرَامِ، النِّكَاحَ عَلَى شِرَاءِ الْأَمَةِ فِي الْإِحْرَامِ لِقَصْدِ الْوَطْءِ، وَكَقِيَاسِ مَنْ مَنَعَهُ النِّكَاحَ فِي الْإِحْرَامِ عَلَى نِكَاحِ الْمُعْتَدَّةِ بِجَامِعِ أَنَّ كُلًّا مِنْهُمَا لَا يَعْقُبُهُ جَوَازُ التَّلَذُّذِ ; كَالْوَطْءِ وَالْقُبْلَةِ تَرَكْنَاهُ وَتَرَكْنَا مُنَاقَشَتَهُ، لِأَنَّ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ مِنَ الْمَسَائِلِ الْمَنْصُوصَةِ فَلَا حَاجَةَ فِيهَا إِلَى الْقِيَاسِ، مَعَ أَنَّ كُلَّ الْأَقْيِسَةِ الَّتِي اسْتَدَلَّ بِهَا الطَّرَفَانِ لَا تَنْهَضُ بِهَا حُجَّةٌ.

Ebû Dâvûd'un Sünen'inde rivayet ettiği şu habere gelince: "Bize İbn Beşşâr anlattı, bize Abdurrahman b. Mehdî anlattı, bize Süfyân, İsmâîl b. Ümeyye'den, o bir adamdan, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den anlattı; o şöyle dedi: 'İbn Abbâs, [Peygamber'in] ihramlı iken Meymûne ile evlenmesi konusunda yanılmıştır.'" Bu rivayet, İbn Abbâs'ın yanıldığına dair bir hüccet teşkil etmez; çünkü gördüğün gibi Saîd'den rivayet eden râvinin kimliği bilinmemektedir (müphemdir). Bu meselede ihtilaf eden taraflardan her birinin ileri sürdüğü kıyaslara gelince —mesela ihramda nikâhı caiz görenlerin, nikâhı ihramda cinsi münasebet amacıyla cariye satın almaya kıyas etmesi gibi; ya da ihramda nikâhı menedenlerin, nikâhı iddet bekleyen kadının nikâhına kıyas etmesi gibi ki her ikisinin ortak illeti akabinde cinsi münasebet ve öpme gibi lezzetlenmenin caiz olmamasıdır— biz bu kıyasları ve bunların tartışılmasını terk ettik; çünkü bu mesele hakkında nass bulunan meselelerdendir, dolayısıyla kıyasa ihtiyaç yoktur. Bununla birlikte iki tarafın da delil getirdiği bütün kıyaslar hüccet teşkil edecek güçte değildir.

فُرُوعٌ تَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ

Bu meseleyle ilgili fıkhî meseleler (fürû)

الَّتِي هِيَ مَا يَمْتَنِعُ بِالْإِحْرَامِ عَلَى الْمُحْرِمِ حَتَّى يَحِلَّ مِنْ إِحْرَامِهِ

Ki bu da ihramdan çıkıncaya kadar ihram sebebiyle ihramlı kişiye yasak olan şeylerdir

الْفَرْعُ الْأَوَّلُ: اعْلَمْ أَنَّ أَظْهَرَ قَوْلَيْ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدِي: أَنَّ الْمُحْرِمَ يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَرْتَجِعَ مُطَلَّقَتَهُ فِي حَالِ الْإِحْرَامِ ; لِأَنَّ الرَّجْعَةَ لَيْسَتْ بِنِكَاحٍ مُؤْتَنَفٍ ; لِأَنَّهَا لَا يُحْتَاجُ فِيهَا إِلَى عَقْدٍ، وَلَا صَدَاقٍ، وَلَا إِلَى إِذْنِ الْوَلِيِّ وَلَا الزَّوْجَةِ فَلَا تَدْخُلُ فِي قَوْلِهِ ﷺ: «لَا يَنْكِحُ الْمُحْرِمُ وَلَا يُنْكِحُ» وَجَوَازُ الرَّجْعَةِ فِي الْإِحْرَامِ هُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمُ الْأَئِمَّةُ الثَّلَاثَةُ، وَأَصْحَابُهُمْ:

Birinci mesele: Bil ki ilim ehlinin iki görüşünden bana göre en zahir olanı: İhramlının, ihram halinde iken boşadığı hanımına geri dönmesinin (ric'at) caiz olduğudur; çünkü ric'at yeni baştan yapılan bir nikâh değildir; zira onda nikâh akdine, mehre, velinin iznine ve kadının rızasına ihtiyaç duyulmaz. Dolayısıyla o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «İhramlı kişi nikâhlanmaz ve nikâhlamaz» sözünün kapsamına girmez. İhramda ric'atin caiz olması, üç imam ve onların mezhep mensupları dâhil ilim ehlinin çoğunluğunun görüşüdür:

مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَهُوَ إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ، عَنِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ، وَعَزَاهُ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» لِعَامَّةِ الْعُلَمَاءِ إِلَّا رِوَايَةً عَنِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ.

Mâlik, Şâfiî ve Ebû Hanîfe. Bu aynı zamanda İmam Ahmed'den gelen iki rivayetten biridir. Nevevî «Şerhu'l-Mühezzeb»de, İmam Ahmed'den gelen bir rivayet hariç bunu âlimlerin geneline nispet etmiştir.

وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» فِي شَرْحِهِ قَوْلَ الْخِرَقِيِّ: وَلِلْمُحْرِمِ أَنْ يَتَّجِرَ وَيَصْنَعَ الصَّنَائِعَ، وَيَرْتَجِعَ امْرَأَتَهُ - مَا نَصُّهُ:

İbn Kudâme «el-Mugnî»de Hırakî'nin: "İhramlının ticaret yapması, zanaat icra etmesi ve hanımına ric'at etmesi caizdir" sözünü açıklarken aynen şöyle demiştir:

فَأَمَّا الرَّجْعَةُ: فَالْمَشْهُورُ إِبَاحَتُهَا، وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَفِيهِ رِوَايَةٌ ثَانِيَةٌ أَنَّهَا لَا تُبَاحُ. إِلَى أَنْ قَالَ: وَجْهُ الرِّوَايَةِ الصَّحِيحَةِ: أَنَّ الرَّجْعِيَّةَ زَوْجَةٌ وَالرَّجْعَةَ إِمْسَاكٌ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ [٦٥ \ ٢] فَأُبِيحَ ذَلِكَ كَالْإِمْسَاكِ قَبْلَ الطَّلَاقِ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.

"Ric'ate gelince: Meşhur olan onun mubahlığıdır ve bu ilim ehlinin çoğunun görüşüdür. Bu konuda mubah olmadığına dair ikinci bir rivayet de vardır." Sözlerine devamla şöyle demiştir: "Sahih rivayetin gerekçesi şudur: Ric'i talakla boşanmış kadın hâlâ eştir; ric'at ise Yüce Allah'ın: { فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ } “Onları meşru ölçüler içinde nikâhınızda tutun” [Talak 65/2] ayetinin delaletiyle [evlilikte] tutmaktır. Dolayısıyla bu, boşamadan önceki nikâh altında tutma gibi mubah kılınmıştır." Maksat olan kısım sona erdi.

وَقَالَ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» فِي الرَّجُلِ الْمُحْرِمِ: أَنَّهُ يُرَاجِعُ امْرَأَتَهُ، إِذَا كَانَتْ فِي عِدَّةٍ مِنْهُ. وَذَكَرَ النَّوَوِيُّ عَنِ الْخُرَاسَانِيِّينَ مِنَ الشَّافِعِيَّةِ وَجْهَيْنِ، أَصَحُّهُمَا: جَوَازُ الرَّجْعَةِ، وَالثَّانِي: مَنْعُهَا فِي الْإِحْرَامِ.

Mâlik «el-Muvatta»da ihramlı adam hakkında şöyle demiştir: "Şayet kadın onun iddeti içindeyse hanımına ric'at eder." Nevevî, Horasanlı Şâfiîlerden iki vecih zikretmiştir; bunlardan en sahih olanı: Ric'atin caiz olmasıdır; ikincisi ise: İhramda menedilmesidir.

الْفَرْعُ الثَّانِي: اعْلَمْ أَنَّ التَّحْقِيقَ أَنَّ الْوَلِيَّ إِذَا وَكَّلَ وَكِيلًا عَلَى تَزْوِيجِ وَلِيَّتِهِ، فَلَا يَجُوزُ لِذَلِكَ الْوَكِيلِ تَزْوِيجُهَا بِالْوَكَالَةِ فِي حَالَةِ إِحْرَامِهِ ; لِأَنَّهُ يَدْخُلُ فِي عُمُومِ الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ، وَكَذَلِكَ وَكِيلُ الزَّوْجِ.

İkinci mesele: Bil ki tahkik edilen görüşe göre; veli vesayeti altındaki kadını evlendirmek üzere bir vekil tayin ederse, o vekilin kendi ihramı sırasında vekâleten onu evlendirmesi caiz değildir; çünkü o, zikredilen hadisin genel kapsamına dâhildir. Kocanın vekili de aynı şekildedir.

الْفَرْعُ الثَّالِثُ: اعْلَمْ أَنَّ أَظْهَرَ قَوْلَيْ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدِي: أَنَّ السُّلْطَانَ لَا يَجُوزُ لَهُ أَنْ يُزَوِّجَ بِالْوِلَايَةِ الْعَامَّةِ فِي حَالِ إِحْرَامِهِ، لِدُخُولِهِ فِي عُمُومِ قَوْلِهِ ﷺ: «لَا يَنْكِحُ الْمُحْرِمُ وَلَا يُنْكِحُ» فَلَا يَجُوزُ إِخْرَاجُ السُّلْطَانِ مِنْ هَذَا الْعُمُومِ، إِلَّا بِدَلِيلٍ خَاصٍّ بِهِ مِنْ كِتَابٍ أَوْ سُنَّةٍ، وَلَمْ يَرِدْ بِذَلِكَ دَلِيلٌ ; فَالتَّحْقِيقُ مَنْعُ تَزْوِيجِهِ فِي الْإِحْرَامِ، وَهُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ الْعُلَمَاءِ خِلَافًا لِبَعْضِ الشَّافِعِيَّةِ الْقَائِلِينَ: يَجُوزُ ذَلِكَ لِلسُّلْطَانِ، وَلَا دَلِيلَ مَعَهُمْ مِنْ كِتَابٍ وَلَا سُنَّةٍ، وَإِنَّمَا يَحْتَجُّونَ بِأَنَّ الْوِلَايَةَ الْعَامَّةَ أَقْوَى مِنَ الْوِلَايَةِ الْخَاصَّةِ. بِدَلِيلِ أَنَّ الْوَلِيَّ الْمُسْلِمَ الْخَاصَّ، لَا يُزَوِّجُ الْكَافِرَةَ بِخِلَافِ السُّلْطَانِ، فَلَهُ عِنْدَهُمْ أَنْ يُزَوِّجَ الْكَافِرَةَ بِالْوِلَايَةِ الْعَامَّةِ.

Üçüncü mesele: Bil ki ilim ehlinin iki görüşünden bana göre en zahir olanı: Hükümdarın/devlet başkanının (sultan), ihramlı olduğu sırada genel velayet (velâyet-i âmme) yetkisiyle nikâh kıymasının caiz olmadığıdır; zira o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «İhramlı kişi nikâhlanmaz ve nikâhlamaz» sözünün genel kapsamına dâhildir. Kitap veya Sünnet'ten ona has özel bir delil olmadıkça sultanı bu genel kapsamdan çıkarmak caiz değildir; bu konuda ise bir delil vârid olmamıştır. Dolayısıyla tahkik edilen görüş, ihramda iken onun nikâh kıymasının menedilmesidir; bu da cumhur ulemanın görüşüdür. Sultan için bunun caiz olduğunu söyleyen bazı Şâfiîler ise buna muhaliftir; oysa onların yanında ne Kitap'tan ne de Sünnet'ten bir delil vardır. Onlar sadece genel velayetin özel velayetten daha güçlü olduğunu delil getirirler; nitekim Müslüman özel veli kâfir kadını evlendiremezken, sultanın aksine onlara göre sultan genel velayet yetkisiyle kâfir kadını evlendirebilir.

الْفَرْعُ الرَّابِعُ: اعْلَمْ أَنَّ أَظْهَرَ قَوْلَيْ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدِي: أَنَّ لِلشَّاهِدِ الْمُحْرِمِ أَنْ يَشْهَدَ عَلَى عَقْدِ نِكَاحٍ ; لِأَنَّ الشَّاهِدَ لَا يَتَنَاوَلُهُ حَدِيثُ: «لَا يَنْكِحُ الْمُحْرِمُ، وَلَا يُنْكِحُ» لِأَنَّ عَقْدَ النِّكَاحِ بِالْإِيجَابِ وَالْقَبُولِ وَالشَّاهِدُ لَا صُنْعَ لَهُ فِي ذَلِكَ، وَخَالَفَ فِي ذَلِكَ أَبُو سَعِيدٍ الْإِصْطَخْرِيُّ مِنَ الشَّافِعِيَّةِ، قَائِلًا: إِنَّ شَهَادَةَ الشَّاهِدِ رُكْنٌ فِي الْعَقْدِ، فَلَمْ تَجُزْ فِي حَالِ الْإِحْرَامِ كَالْوَلِيِّ، وَكَرِهَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لِلْمُحْرِمِ أَنْ يَشْهَدَ عَلَى النِّكَاحِ.

Dördüncü mesele: Bil ki ilim ehlinin iki görüşünden bana göre en zahir olanı: İhramlı şahidin nikâh akdine şahitlik edebileceğidir; çünkü şahit: «İhramlı kişi nikâhlanmaz ve nikâhlamaz» hadisinin kapsamına girmez; zira nikâh akdi icap ve kabul ile meydana gelir, şahidin ise bunda bir dahli yoktur. Şâfiîlerden Ebû Saîd el-İstahrî buna muhalefet ederek: "Şahidin şahitliği akdin bir rüknüdür, dolayısıyla tıpkı veli gibi ihram halinde caiz olmaz" demiştir. Bazı ilim ehli de ihramlının nikâha şahitlik etmesini mekruh görmüştür.

الْفَرْعُ الْخَامِسُ: الْأَظْهَرُ عِنْدِي: أَنَّ الْمُحْرِمَ لَا يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَخْطُبَ امْرَأَةً، وَكَذَلِكَ الْمُحْرِمَةُ، لَا يَجُوزُ لِلرَّجُلِ خِطْبَتُهَا لِمَا تَقَدَّمَ مِنْ حَدِيثِ عُثْمَانَ، عِنْدَ مُسْلِمٍ: «لَا يَنْكِحُ الْمُحْرِمُ وَلَا يُنْكِحُ وَلَا يَخْطُبُ» فَالظَّاهِرُ أَنَّ حُرْمَةَ الْخِطْبَةِ كَحُرْمَةِ النِّكَاحِ، لِأَنَّ الصِّيغَةَ فِيهِمَا مُتَّحِدَةٌ، فَالْحُكْمُ بِحُرْمَةِ أَحَدِهِمَا دُونَ الْآخَرِ، يَحْتَاجُ إِلَى دَلِيلٍ خَاصٍّ، وَلَا دَلِيلَ عَلَيْهِ. وَالظَّاهِرُ مِنَ الْحَدِيثِ حُرْمَةُ النِّكَاحِ وَحُرْمَةُ وَسِيلَتِهِ الَّتِي هِيَ الْخِطْبَةُ كَمَا تَحْرُمُ خِطْبَةُ الْمُعْتَدَّةِ.

Beşinci mesele: Bana göre en zahir olan görüş: İhramlı erkeğin bir kadına dünür olmasının caiz olmadığı, aynı şekilde ihramlı kadına da bir erkeğin dünür olmasının caiz olmadığıdır. Çünkü daha önce geçtiği üzere Müslim'deki Osman hadisinde şöyle buyrulmuştur: «İhramlı kişi nikâhlanmaz, nikâhlamaz ve dünürlük de yapmaz.» Zahir olan şudur ki dünürlüğün haramlığı nikâhın haramlığı gibidir; zira her ikisindeki lafız kalıbı (sîga) aynıdır. Birinin haramlığına hükmedip diğerine hükmetmemek özel bir delile muhtaçtır ve buna dair bir delil yoktur. Hadisin zahirinden anlaşılan; tıpkı iddet bekleyen kadına dünür olmanın haram olması gibi nikâhın haramlığı ve onun vesilesi olan dünürlüğün de haram olduğudur.

وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ مَا ذَكَرَهُ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَنَّ الْخِطْبَةَ لَا تَحْرُمُ فِي الْإِحْرَامِ، وَإِنَّمَا تُكْرَهُ أَنَّهُ خِلَافُ الظَّاهِرِ مِنَ النَّصِّ وَلَا دَلِيلَ عَلَيْهِ، وَمَا اسْتَدَلَّ بِهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ الشَّافِعِيَّةِ وَغَيْرِهِمْ: عَلَى أَنَّ الْمُتَعَاطِفَيْنِ قَدْ يَكُونُ أَحَدُهُمَا مُخَالِفًا لِحُكْمِ الْآخَرِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ الْآيَةَ [٦ \ ١٤١] . قَالُوا: الْأَكْلُ مُبَاحٌ وَإِيتَاءُ الْحَقِّ وَاجِبٌ، لَا دَلِيلَ فِيهِ ; لِأَنَّ الْأَمْرَ بِالْأَكْلِ مَعْلُومٌ أَنَّهُ لَيْسَ لِلْوُجُوبِ، بِخِلَافِ قَوْلِهِ فِي الْحَدِيثِ «وَلَا يَخْطُبُ» فَلَا دَلِيلَ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ لِلتَّحْرِيمِ، كَقَوْلِهِ قَبْلَهُ: «لَا يَنْكِحُ الْمُحْرِمُ» .

Buradan anlarsın ki; birçok ilim ehlinin zikrettiği, ihramda dünürlüğün haram olmayıp sadece mekruh olduğuna dair görüş, nassın zahirine aykırıdır ve buna dair bir delil yoktur. Şâfiîlerden ve diğerlerinden bazı ilim ehlinin, birbirine atfedilen iki şeyden birinin hükmünün diğerine muhalif olabileceğine dair Yüce Allah'ın şu ayetiyle delil getirmeleri: { كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ } “Meyve verince meyvesinden yiyin ve hasat günü de hakkını verin...” [En'am 6/141] —onlar: "Yemek mubahtır, hakkını vermek ise vaciptir" demişlerdir— bir delil teşkil etmez; çünkü yemeyle ilgili emrin vücub (farziyet) için olmadığı malumdur. Hadisteki «ve lâ yahtubu» sözünde ise durum farklıdır; zira kendisinden önceki: «İhramlı kişi nikâhlanmaz» ifadesi gibi onun da tahrim (yasaklık) için olmadığını gösteren bir delil bulunmamaktadır.

الْفَرْعُ السَّادِسُ: إِذَا وَقَعَ عَقْدُ النِّكَاحِ فِي حَالِ إِحْرَامِ أَحَدِ الزَّوْجَيْنِ أَوِ الْوَلِيِّ، فَالْعَقْدُ فَاسِدٌ، وَلَا يُحْتَاجُ إِلَى فَسْخِهِ بِطَلَاقٍ ; كَمَا هُوَ ظَاهِرُ الْآثَارِ الَّتِي قَدَّمْنَا، وَمَذْهَبُ مَالِكٍ وَأَحْمَدَ: أَنَّهُ يُفْسَخُ بِطَلَاقٍ مُرَاعَاةً لِقَوْلِ مَنْ أَجَازَهُ كَأَبِي حَنِيفَةَ وَمَنْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمْ.

Altıncı mesele: Nikâh akdi, eşlerden birinin veya velinin ihramlı olduğu sırada yapılmışsa akit fasittir ve daha önce sunduğumuz eserlerin zahirinde olduğu gibi talak yoluyla feshedilmesine ihtiyaç yoktur. Mâlik ve Ahmed'in mezhebine göre ise, Ebû Hanîfe ve daha önce zikredilenler gibi bunu caiz görenlerin görüşünü gözetmek amacıyla talak ile feshedilir.

الْفَرْعُ السَّابِعُ: أَظْهَرُ قَوْلَيْ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدِي: أَنَّهُ إِذَا وَكَّلَ حَلَالٌ حَلَالًا فِي التَّزْوِيجِ، ثُمَّ أَحْرَمَ أَحَدُهُمَا أَوِ الْمَرْأَةُ أَنَّ الْوِكَالَةَ لَا تَنْفَسِخُ بِذَلِكَ، بَلْ لَهُ أَنْ يُزَوِّجَ بَعْدَ التَّحَلُّلِ بِالْوِكَالَةِ السَّابِقَةِ، خِلَافًا لِمَنْ قَالَ: تَنْفَسِخُ الْوِكَالَةُ بِذَلِكَ، وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ الْوَكِيلَ إِذَا كَانَ حَلَالًا وَالْمُوَكِّلَ مُحْرِمًا، فَلَيْسَ لِلْوَكِيلِ الْحَلَالِ عَقْدُ النِّكَاحِ، قَبْلَ تَحَلُّلِ مُوَكِّلِهِ خِلَافًا لِمَنْ حَكَى وَجْهًا بِجَوَازِ ذَلِكَ، وَلَا شَكَّ أَنَّ تَجْوِيزَ ذَلِكَ غَلَطٌ.

Yedinci mesele: İlim ehlinin iki görüşünden bana göre en zahir olanı: İhramsız (helâl) olan bir kişi başka bir ihramsıza evlendirme konusunda vekâlet verse, ardından ikisinden biri yahut kadın ihrama girse vekâletin bununla fesholmayacağıdır; aksine ihramdan çıktıktan sonra önceki vekâletle nikâh kıyabilir. "Vekâlet bununla fesholur" diyenlerin görüşü bunun aksinedir. Tahkik edilen görüşe göre; vekil ihramsız, müvekkil ise ihramlı olduğu takdirde, ihramsız vekilin müvekkili ihramdan çıkmadan önce nikâh akdi yapma yetkisi yoktur. Bunun caiz olduğuna dair bir vecih nakledenlerin görüşü ise bunun aksinedir; şüphe yok ki bunu caiz görmek bir hatadır.

الْفَرْعُ الثَّامِنُ: اعْلَمْ أَنَّا قَدَّمْنَا فِي أَوَّلِ الْكَلَامِ عَلَى هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: أَنَّ الْإِحْرَامَ يَحْرُمُ بِسَبَبِهِ عَلَى الْمُحْرِمِ وَطْءُ امْرَأَتِهِ فِي الْفَرْجِ وَمُبَاشَرَتُهَا فِيمَا دُونَ الْفَرْجِ ; لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ [٢ \ ١٩٧] وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ الرَّفَثَ شَامِلٌ لِلْجِمَاعِ، وَمُقَدِّمَاتِهِ. وَقَدْ أَرَدْنَا فِي هَذَا الْفَرْعِ أَنْ نُبَيِّنَ مَا يَلْزَمُهُ لَوْ فَعَلَ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ، وَلَا خِلَافَ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ: أَنَّ الْمُحْرِمَ إِذَا جَامَعَ امْرَأَتَهُ قَبْلَ الْوُقُوفِ بِعَرَفَاتٍ: أَنَّ

Sekizinci mesele: Bil ki bu meselenin başındaki açıklamalarımızda; Yüce Allah'ın: { فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ } “Kim o aylarda haccı farz kılarsa (ihrama girerse), artık hacda cinsi münasebet (refes), günah işlemek ve kavga etmek yoktur” [Bakara 2/197] buyruğu sebebiyle ihramlıya karısıyla cinsel ilişkide bulunmanın ve cinsel ilişki dışındaki ten temasının haram kılındığını daha önce belirtmiştik. Refes kelimesinin cinsi münasebeti ve onun ön hazırlıklarını kapsadığını da daha önce ifade etmiştik. Bu meselede ise bunlardan birini yapması durumunda kendisine neyin gerekeceğini açıklamak istedik: İlim ehli arasında ihramlının Arafat vakfesinden önce hanımıyla cinsi münasebette bulunması durumunda,

حَجَّهُ يَفْسُدُ بِذَلِكَ، وَلَا خِلَافَ بَيْنَهُمْ أَنَّهُ لَا يُفْسِدُ الْحَجَّ مِنْ مَحْظُورَاتِ الْإِحْرَامِ، إِلَّا الْجِمَاعُ خَاصَّةً، وَإِذَا فَسَدَ حَجُّهُ بِجِمَاعِهِ قَبْلَ الْوُقُوفِ بِعَرَفَاتٍ: فَعَلَيْهِ إِتْمَامُ حَجِّهِ هَذَا الَّذِي أَفْسَدَهُ وَعَلَيْهِ قَضَاءُ الْحَجِّ، وَعَلَيْهِ الْهَدْيُ. وَهُوَ عِنْدَ مَالِكٍ، وَالشَّافِعِيِّ، وَأَحْمَدَ، وَجَمَاعَاتٍ مِنَ الصَّحَابَةِ بَدَنَةٌ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: عَلَيْهِ شَاةٌ، وَقَالَ دَاوُدُ: هُوَ مُخَيَّرٌ بَيْنَ بَدَنَةٍ وَبَقَرَةٍ وَشَاةٍ، فَإِنْ كَانَ جِمَاعُهُ بَعْدَ الْوُقُوفِ بِعَرَفَاتٍ، وَقَبْلَ رَمْيِ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ، وَطَوَافِ الْإِفَاضَةِ فَحَجُّهُ فَاسِدٌ عِنْدَ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ ﵏.

haccının bununla fasit olacağı konusunda ihtilaf yoktur. İhram yasaklarından haccı fasit kılan tek şeyin cinsi münasebet olduğu konusunda da aralarında ihtilaf yoktur. Arafat vakfesinden önce cinsi münasebette bulunmasıyla haccı fasit olduğunda; bozduğu bu haccını tamamlaması, haccı kaza etmesi ve kurban (hedy) kesmesi gerekir. Bu kurban Mâlik, Şâfiî, Ahmed ve bir grup sahabeye göre bir devedir (bedene). Ebû Hanîfe: "Ona bir koyun gerekir" demiştir. Dâvûd ise: "Deve, sığır ve koyun arasında muhayyerdir" demiştir. Eğer cinsi münasebeti Arafat vakfesinden sonra, Akabe cemresini taşlamadan ve ziyaret tavafından önce vuku bulmuşsa; Mâlik, Şâfiî ve Ahmed rahimehumullâh'a göre haccı fasittir.

وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀: حَجُّهُ صَحِيحٌ، وَعَلَيْهِ أَنْ يُهْدِيَ بَدَنَةً مُتَمَسِّكًا بِظَاهِرِ حَدِيثِ: «الْحَجُّ عَرَفَةُ» وَإِنْ كَانَ جِمَاعُهُ بَعْدَ رَمْيِ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ، وَقَبْلَ طَوَافِ الْإِفَاضَةِ: فَحَجُّهُ صَحِيحٌ عِنْدَ الْجَمِيعِ، وَعِنْدَ الشَّافِعِيِّ: تَلْزَمُهُ فِدْيَةٌ، وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ: إِنْ جَامَعَ بَعْدَ الْحَلْقِ: فَعَلَيْهِ شَاةٌ، وَإِنْ جَامَعَ قَبْلَ الْحَلْقِ، وَبَعْدَ الْوُقُوفِ: فَعَلَيْهِ بَدَنَةٌ.

Ebû Hanîfe rahimehullâh ise: «Hac Arafat'tır» hadisinin zahirine tutunarak, haccının sahih olduğunu ve bir deve kurban etmesi gerektiğini söylemiştir. Eğer cinsi münasebeti Akabe cemresini taşladıktan sonra ve ziyaret tavafından önce vuku bulmuşsa, hepsine göre haccı sahihtir; Şâfiî'ye göre fidye gerekir; Ebû Hanîfe'ye göre ise tıraş olduktan sonra cinsi münasebette bulunmuşsa bir koyun, tıraştan önce ve vakfeden sonra bulunmuşsa bir deve gerekir.

وَعَنْ أَحْمَدَ رِوَايَتَانِ: فِيمَا يَلْزَمُهُ هَلْ هُوَ شَاةٌ، أَوْ بَدَنَةٌ، وَمَذْهَبُ مَالِكٍ: أَنَّ حَجَّهُ صَحِيحٌ، وَعَلَيْهِ هَدْيٌ وَعُمْرَةٌ، وَوَجْهُهُ عِنْدَهُ أَنَّ الْجِمَاعَ لَمَّا كَانَ بَعْدَ التَّحَلُّلِ الْأَوَّلِ بِرَمْيِ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ، لَمْ يَفْسُدْ بِهِ الْحَجُّ، وَلَكِنَّهُ وَقَعَ فِيهِ نَقْصٌ بِسَبَبِ الْجِمَاعِ قَبْلَ التَّحَلُّلِ الثَّانِي، فَكَانَ هَذَا النَّقْصُ عِنْدَهُ يُجْبَرُ بِالْعُمْرَةِ وَالْهَدْيِ.

Ahmed'den ise kendisine ne gerekeceği konusunda koyun mu yoksa deve mi olduğuna dair iki rivayet vardır. Mâlik'in mezhebi ise haccının sahih olduğu, üzerine bir kurban ve bir umre gerektiğidir. Bunun onun nezdindeki gerekçesi şudur: Cinsi münasebet, Akabe cemresini taşlamakla gerçekleşen birinci tahallülden sonra olduğu için onunla hac fasit olmamıştır; ancak ikinci tahallülden önceki münasebet sebebiyle hacda bir noksanlık meydana gelmiştir ve ona göre bu noksanlık umre ve kurban ile telafi edilir.

وَفِي «الْمُوَطَّأِ» قَالَ مَالِكٌ فِي رَجُلٍ وَقَعَ بِامْرَأَتِهِ فِي الْحَجِّ، مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ أَنْ يَدْفَعَ مِنْ عَرَفَةَ، وَيَرْمِيَ الْجَمْرَةَ أَنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِ الْهَدْيُ وَحَجٌّ قَابِلٌ، قَالَ: فَإِنْ كَانَتْ إِصَابَتُهُ أَهْلَهُ بَعْدَ رَمْيِ الْجَمْرَةِ، فَإِنَّمَا عَلَيْهِ أَنْ يَعْتَمِرَ وَيَهْدِيَ، وَلَيْسَ عَلَيْهِ حَجُّ قَابِلٍ، اهـ.

«el-Muvatta»da Mâlik, hacda Arafat'tan ayrılıp cemreyi taşlayıncaya kadarki süre zarfında hanımıyla cinsi münasebette bulunan adam hakkında, ona kurban ve gelecek sene hac yapmanın vacip olduğunu söylemiş ve şöyle demiştir: "Eğer eşiyle münasebeti cemreyi taşladıktan sonra olmuşsa, ona sadece umre yapmak ve kurban kesmek gerekir, gelecek sene hac yapması gerekmez."

وَنَقَلَ الْبَاجِّيُّ عَنْ مَالِكٍ: أَنَّ مَحِلَّ فَسَادِ الْحَجِّ بِالْجِمَاعِ قَبْلَ الرَّمْيِ وَالْإِفَاضَةِ وَبَعْدَ الْوُقُوفِ بِعَرَفَةَ، فِيمَا إِذَا كَانَ الْوَطْءُ وَاقِعًا يَوْمَ النَّحْرِ، أَمَّا إِنْ أَخَّرَ رَمْيَ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ، وَطَوَافَ الْإِفَاضَةِ مَعًا عَنْ يَوْمِ النَّحْرِ، وَجَامَعَ قَبْلَهُمَا: فَلَا يَفْسُدُ حَجُّهُ: وَعَلَيْهِ عُمْرَةٌ وَهَدْيَانِ: هَدْيٌ لِوَطْئِهِ، وَهَدْيٌ لِتَأْخِيرِ رَمْيِ الْجَمْرَةِ انْتَهَى مِنْهُ بِوَاسِطَةِ نَقْلِ الْمَوَّاقِ فِي شَرْحِهِ لِمُخْتَصَرِ خَلِيلٍ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: وَالْجِمَاعُ وَمُقَدِّمَاتُهُ، وَأَفْسَدَ مُطْلَقًا كَاسْتِدْعَاءِ مَنِيٍّ، وَإِنْ يَنْظُرْ قَبْلَ الْوُقُوفِ مُطْلَقًا، إِنْ وَقَعَ قَبْلَ إِفَاضَتِهِ وَعَقِبَهُ يَوْمَ النَّحْرِ أَوْ قَبْلَهُ وَإِلَّا فَهَدْيٌ، اهـ.

Bâcî Mâlik'ten şunu nakletmiştir: Vakfeden sonra, taşlama ve ifaza tavafından önce yapılan cinsi münasebet sebebiyle haccın fasit olması, cinsi münasebetin kurban bayramı günü (yevm-i nahr) gerçekleşmesi durumundadır. Şayet Akabe cemresini taşlamayı ve ifaza tavafını birlikte kurban bayramı gününden sonraya erteler ve ikisinden önce cinsi münasebette bulunursa haccı fasit olmaz; üzerine bir umre ve iki kurban gerekir: Biri münasebeti için kurban, diğeri cemreyi geciktirdiği için kurbandır. [Bu nakil] Mevvâk'ın Muhtasaru Halîl şerhinde: "Cinsi münasebet ve ön hazırlıkları, meninin gelmesini sağlamak gibi mutlak olarak bozar; vakfeden önce mutlak olarak baksın, bayram gününde veya öncesinde tavafından önce ve sonrasında vuku bulursa [bozar], aksi takdirde kurban gerekir" sözünü açıklarken yaptığı nakil vasıtasıyla sona erdi.

فَتَحَصَّلَ: أَنَّ الْجِمَاعَ قَبْلَ الْوُقُوفِ بِعَرَفَاتٍ مُفْسِدٌ لِلْحَجِّ، عِنْدَ الْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ وَبَعْدَ التَّحَلُّلِ الْأَوَّلِ، وَقَبْلَ الثَّانِي: لَا يَفْسُدُ الْحَجُّ عِنْدَ الْأَرْبَعَةِ.

Netice olarak: Arafat vakfesinden önceki cinsi münasebet dört imama göre haccı bozar. Birinci tahallülden sonra ve ikincisinden önceki cinsi münasebet ise dört imama göre haccı bozmaz.

وَقَدْ عَرَفْتَ مِمَّا قَدَّمْنَا مَا يَقَعُ بِهِ التَّحَلُّلُ عِنْدَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ، وَإِنْ وَقَعَ بَعْدَ الْوُقُوفِ

Daha önce sunduğumuz açıklamalardan onlardan her birine göre tahallülün ne ile hâsıl olduğunu öğrenmiştin. Eğer [münasebet] Arafat vakfesinden sonra

بِعَرَفَةَ، وَقَبْلَ التَّحَلُّلِ: أَفْسَدَ عِنْدَ الثَّلَاثَةِ، خِلَافًا لِأَبِي حَنِيفَةَ كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ قَرِيبًا.

ve tahallülden önce vuku bulursa; az önce açıklandığı üzere Ebû Hanîfe'nin muhalif görüşü hariç, üç imama göre [haccı] bozar.

وَإِذَا عَرَفْتَ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْجِمَاعِ، فَاعْلَمْ أَنَّهُمْ مُتَّفِقُونَ عَلَى مُقَدِّمَاتِ الْجِمَاعِ كَالْقُبْلَةِ، وَالْمُفَاخَذَةِ، وَاللَّمْسِ بِقَصْدِ اللَّذَّةِ حَرَامٌ عَلَى الْمُحْرِمِ.

Cinsi münasebet konusunda ilim ehlinin görüşlerini öğrendiğine göre, bil ki onlar öpme, uyluklar arasına temas (müfâhazat) ve lezzet alma kastıyla dokunma gibi cinsi münasebetin ön hazırlıklarının da ihramlıya haram olduğu hususunda müttefiktirler.

وَلَكِنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِيمَا يَلْزَمُهُ لَوْ فَعَلَ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ: فَمَذْهَبُ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ: أَنَّ كُلَّ تَلَذُّذٍ بِمُبَاشَرَةِ الْمَرْأَةِ مِنْ قُبْلَةٍ، أَوْ غَيْرِهَا، إِذَا حَصَلَ مَعَهُ إِنْزَالٌ أَفْسَدَ الْحَجَّ. وَقَدْ بَيَّنَّا قَرِيبًا مَا يَلْزَمُ مَنْ أَفْسَدَ حَجَّهُ حَتَّى إِنَّهُ لَوْ أَدَامَ النَّظَرَ بِقَصْدِ اللَّذَّةِ فَأَنْزَلَ: فَسَدَ عِنْدَ مَالِكٍ حَجُّهُ، وَلَوْ أَنْزَلَ بِسَبَبِ النَّظْرَةِ الْأُولَى مِنْ غَيْرِ إِدَامَةٍ: لَمْ يَفْسُدْ حَجُّهُ عِنْدَ مَالِكٍ، وَعَلَيْهِ الْهَدْيُ. أَمَّا إِذَا تَلَذَّذَ بِالْمَرْأَةِ بِمَا دُونَ الْجِمَاعِ، وَلَمْ يُنْزِلْ فَإِنْ كَانَ بِتَقْبِيلِ الْفَمِ: فَعَلَيْهِ هَدْيٌ، وَالْقُبْلَةُ حَرَامٌ عَلَى الْمُحْرِمِ مُطْلَقًا عِنْدَ مَالِكٍ، وَأَمَّا إِنْ كَانَ بِغَيْرِ الْقُبْلَةِ كَاللَّمْسِ بِالْيَدِ، فَهُوَ مَمْنُوعٌ إِنْ قَصَدَ بِهِ اللَّذَّةَ، وَإِنْ لَمْ يَقْصِدْهَا بِهِ، فَلَيْسَ بِمَمْنُوعٍ، وَلَا هَدْيَ فِيهِ وَلَوْ قَصَدَ بِهِ اللَّذَّةَ، وَإِنَّمَا عَلَيْهِ الْإِثْمُ إِلَّا إِذَا حَصَلَ بِسَبَبِهِ مَذْيٌ فَيَلْزَمُ فِيهِ الْهَدْيُ، وَمَحَلُّ هَذَا عِنْدَهُمْ فِي غَيْرِ الْمُلَاعَبَةِ الطَّوِيلَةِ وَالْمُبَاشَرَةِ الْكَثِيرَةِ فَفِيهَا الْهَدْيُ.

Ancak bunlardan birini yaparsa kendisine neyin gerekeceği konusunda ihtilaf etmişlerdir: Mâlik ve ashabının mezhebine göre öpme veya başka bir yolla kadına temas ederek lezzetlenmenin her birinde şayet boşalma (inzâl) gerçekleşirse bu haccı bozar. Haccını bozana ne gerekeceğini az önce açıklamıştık; öyle ki lezzet kastıyla bakmayı sürdürür de boşalırsa Mâlik'e göre haccı fasit olur. Eğer sürdürmeksizin ilk bakış sebebiyle boşalırsa Mâlik'e göre haccı bozulmaz, fakat kurban kesmesi gerekir. Şayet cinsi münasebet dışındaki yollarla kadından lezzetlenir ve boşalmazsa; eğer bu ağızdan öpmekle olmuşsa kurban gerekir; Mâlik'e göre öpmek ihramlıya mutlak olarak haramdır. Öpmenin dışındaki elle dokunma gibi şeylerle olmuşsa, lezzet kastetmişse bu yasaktır; lezzet kastetmemişse yasak değildir; lezzet kastetse bile boşalma olmadıkça kurban gerekmez, sadece günahkâr olur; ancak bundan dolayı mezi gelirse kurban kesmesi gerekir. Onlara göre bunun yeri, uzun süren oynaşma ve çokça temas dışındaki durumlardır; zira bunlarda kurban gerekir.

فَتَحَصَّلَ: أَنَّ مَذْهَبَ مَالِكٍ فَسَادُ الْحَجِّ بِمُقْدِّمَاتِ الْجِمَاعِ، إِنْ أَنْزَلَ، وَإِنْ لَمْ يُنْزِلْ فَفِي الْقُبْلَةِ خَاصَّةً مُطْلَقًا: هَدْيٌ وَكَذَلِكَ كَلُّ تَلَذُّذٍ خَرَجَ بِسَبَبِهِ مَذْيٌ، وَكَذَلِكَ الْمُلَاعَبَةُ الطَّوِيلَةُ وَالْمُبَاشَرَةُ الْكَثِيرَةُ، وَمَا عَدَا ذَلِكَ مِنَ التَّلَذُّذِ، فَلَيْسَ فِيهِ إِلَّا التَّوْبَةُ وَالِاسْتِغْفَارُ، وَلَا يَفْسُدُ الْحَجُّ عِنْدَهُ إِلَّا بِالْجِمَاعِ، أَوِ الْإِنْزَالِ. وَمَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀: أَنَّ التَّلَذُّذَ بِمَا دُونَ الْجِمَاعِ كَالْقُبْلَةِ، وَاللَّمْسِ بِشَهْوَةٍ، وَالْمُفَاخَذَةِ وَنَحْوِ ذَلِكَ: يَلْزَمُ بِسَبَبِهِ دَمٌ، وَسَوَاءً عِنْدَهُ فِي ذَلِكَ أَنَزَلَ أَوْ لَمْ يُنْزِلْ، وَلَوْ رَدَّدَ النَّظَرَ إِلَى امْرَأَتِهِ حَتَّى أَمْنَى، فَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ.

Netice olarak: Mâlik'in mezhebine göre boşalma vuku bulursa cinsi münasebetin ön hazırlıkları haccı bozar. Eğer boşalma olmazsa özellikle öpmede mutlak olarak kurban gerekir; aynı şekilde sebebiyle mezi çıkan her lezzetlenmede, uzun süreli oynaşmada ve çokça temasta da kurban gerekir. Bunların dışındaki lezzetlenmelerde ise sadece tövbe ve istiğfar gerekir; onun nezdinde hac yalnızca cinsi münasebet veya boşalma ile bozulur. Ebû Hanîfe rahimehullâh'ın mezhebine göre ise; öpme, şehvetle dokunma, uyluklar arasına temas ve benzeri cinsi münasebet dışındaki lezzetlenmeler sebebiyle bir kan (kurban) gerekir; ona göre bu hususta boşalsın veya boşalmasın fark etmez. Hanımına bakışını tekrarlayıp meni gelse dahi Ebû Hanîfe'ye göre ona bir şey gerekmez.

وَمَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ ﵀: هُوَ أَنَّهُ إِنْ بَاشَرَ امْرَأَتَهُ فِيمَا دُونَ الْفَرْجِ بِشَهْوَةٍ أَوْ قَبَّلَهَا بِشَهْوَةٍ: أَنَّ عَلَيْهِ فِدْيَةُ الْأَذَى وَالِاسْتِمْنَاءُ عِنْدَهُ، كَالْمُبَاشَرَةِ فِيمَا دُونَ الْفَرْجِ. وَصَحَّحَ بَعْضُ الشَّافِعِيَّةِ: أَنَّ عَلَيْهِ شَاةً، وَلَوْ رَدَّدَ النَّظَرَ إِلَى امْرَأَتِهِ، حَتَّى أَمْنَى، فَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ. وَمَذْهَبُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ ﵀: أَنَّهُ إِنْ وَطِئَ فِيمَا دُونَ الْفَرْجِ، وَلَمْ يُنْزِلْ: فَعَلَيْهِ دَمٌ، وَإِنْ أَنْزَلَ: فَعَلَيْهِ بَدَنَةٌ. وَفِي فَسَادِ حَجِّهِ رِوَايَتَانِ:

Şâfiî rahimehullâh'ın mezhebi ise şudur: Karısına cinsi münasebet olmaksızın şehvetle temas eder veya onu şehvetle öperse, üzerine eza fidyesi gerekir; istimna da ona göre cinsi münasebet dışındaki temas gibidir. Bazı Şâfiîler ise üzerine bir koyun gerekeceğini sahih görmüşlerdir. Karısına bakışını tekrarlayıp meni gelse dahi Şâfiî'ye göre ona bir şey gerekmez. İmam Ahmed rahimehullâh'ın mezhebine göre ise: Cinsi münasebet dışındaki yolla temas eder de boşalmazsa bir kan (koyun kurbanı) gerekir; şayet boşalırsa bir deve gerekir. Haccının bozulup bozulmayacağı konusunda ise iki rivayet vardır:

إِحْدَاهُمَا: أَنَّهُ إِنْ أَنْزَلَ فَسَدَ حَجُّهُ، وَعَلَيْهِ بَدَنَةٌ وَبِهَا جَزَمَ الْخِرَقِيُّ.

Birincisi: Boşalırsa haccı fasit olur ve ona bir deve gerekir; Hırakî bu görüşü kesin olarak benimsemiştir.