Binûn

Hac — 19. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَالَ فِي «الْمُغْنِي» : فِي هَذِهِ الرِّوَايَةِ اخْتَارَهَا الْخِرَقِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ، وَهُوَ قَوْلُ عَطَاءٍ،

el-Muğnî'de şöyle dedi: "Bu rivayeti Hırakî ve Ebû Bekir tercih etmiştir; bu aynı zamanda Atâ,

وَالْحَسَنِ، وَالْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، وَمَالِكٍ، وَإِسْحَاقَ.

Hasan, Kāsım b. Muhammed, Mâlik ve İshak'ın da görüşüdür."

وَالرِّوَايَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ إِنْ أَنْزَلَ فَعَلَيْهِ بَدَنَةٌ، وَلَا يَفْسُدُ حَجُّهُ.

İkinci rivayet ise şöyledir: Boşalırsa ona bir deve gerekir, fakat haccı bozulmaz.

وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : فِي هَذِهِ الرِّوَايَةِ: وَهِيَ الصَّحِيحَةُ، إِنْ شَاءَ اللَّهُ ; لِأَنَّهُ اسْتِمْتَاعٌ لَا يَجِبُ بِنَوْعِهِ حَدٌّ فَلَمْ يَفْسُدُ الْحَجُّ كَمَا لَوْ لَمْ يُنْزِلْ، وَلِأَنَّهُ لَا نَصَّ فِيهِ وَلَا إِجْمَاعَ، وَلَا هُوَ فِي مَعْنَى الْمَنْصُوصُ عَلَيْهِ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.

İbn Kudâme el-Muğnî'de bu rivayet hakkında şöyle demiştir: "İnşâallâh sahih olan da budur; zira bu, cinsine had [cezası] gerekmeyen bir faydalanmadır (zevk almadır); bu sebeple tıpkı boşalmadığı durumdaki gibi hac bozulmaz. Ayrıca bu konuda ne bir nass ne de bir icmâ vardır, nass ile belirlenmiş olanın anlamı kapsamında da değildir." Buradan kastedilen kısım sona erdi.

وَمَا ذَكَرْنَا عَنْ أَحْمَدَ: مِنْ أَنَّهُ إِنْ أَنْزَلَ تَلْزَمُهُ بَدَنَةٌ: أَيْ سَوَاءٌ قُلْنَا بِفَسَادِ الْحَجِّ، أَوْ عَدَمِ فَسَادِهِ، وَمِمَّنْ قَالَ بِلُزُومِ الْبَدَنَةِ فِي ذَلِكَ: الْحَسَنُ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَالثَّوْرِيُّ، وَأَبُو ثَوْرٍ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمْ صَاحِبُ «الْمُغْنِي» . وَإِنْ قَبَّلَ امْرَأَتَهُ، وَلَمْ يُنْزِلْ أَوْ أَنْزَلَ جَرَى عَلَى حُكْمِ الْوَطْءِ فِيمَا دُونَ الْفَرْجِ، وَقَدْ أَوْضَحْنَاهُ قَرِيبًا.

Ahmed'den naklettiğimiz "boşalırsa ona bir deve gerekir" hükmü; haccın bozulduğunu söylesek de bozulmadığını söylesek de [aynıdır]. Bu durumda devenin gerekeceğini söyleyenler arasında -el-Muğnî yazarının kendilerinden naklettiği üzere- Hasan, Saîd b. Cübeyr, Sevrî ve Ebû Sevr de vardır. Eğer karısını öper de boşalmazsa yahut boşalırsa, cinsel organ dışındaki temas hükmüne tabidir; bunu az önce açıklamıştık.

وَإِنْ نَظَرَ إِلَى امْرَأَتِهِ، فَصَرَفَ بَصَرَهُ، فَأَمْنَى فَعَلَيْهِ دَمٌ عِنْدَ أَحْمَدَ، وَإِنْ كَرَّرَ النَّظَرَ، حَتَّى أَمْنَى: فَعَلَيْهِ بَدَنَةٌ عِنْدَهُ.

Eğer karısına bakar da hemen gözünü çevirdiği halde meni gelirse, Ahmed'e göre ona bir kan (kurban) gerekir; şayet bakışı tekrarlar da meni gelirse, ona göre bir deve gerekir.

وَقَدْ قَدَّمْنَا عَنْ مَالِكٍ: أَنَّهُ إِنْ كَرَّرَ النَّظَرَ، حَتَّى أَمْنَى فَسَدَ حَجُّهُ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ الْحَسَنِ وَعَطَاءٍ.

Mâlik'ten ise bakışı tekrarlayıp meni gelirse haccının bozulacağını daha önce nakletmiştik; bu, Hasan ve Atâ'dan da rivayet edilmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ أَظْهَرَ قَوْلَيْ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدِي: أَنَّ الْحَجَّ الْفَاسِدَ بِالْجِمَاعِ يَجِبُ قَضَاؤُهُ فَوْرًا فِي الْعَامِ الْقَابِلِ، خِلَافًا لِمَنْ قَالَ: إِنَّهُ عَلَى التَّرَاخِي، وَدَلِيلُ ذَلِكَ الْآثَارُ الَّتِي سَتَرَاهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ فِي الْكَلَامِ عَلَى أَدِلَّةِ هَذَا الْمَبْحَثِ.

Bilesin ki, ilim ehlinin iki görüşünden bana göre en tercihe şayan olanı; cinsi münasebetle bozulan haccın, tehir edilebileceğini (terahi üzere olduğunu) söyleyenlerin aksine, gelecek yıl derhal kaza edilmesinin vacip olduğudur. Bunun delili de bu bahsin delillerini incelerken inşâallâh göreceğin rivayetlerdir.

وَأَظْهَرُ قَوْلَيْ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدِي أَيْضًا - أَنَّ الزَّوْجَيْنِ اللَّذَيْنِ أُفْسِدَا حَجُّهُمَا يُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا إِذَا أَحْرَمَا بِحَجَّةِ الْقَضَاءِ لِئلا يُفْسِدَا حَجَّةَ الْقَضَاءِ أَيْضًا بِجِمَاعٍ آخَرَ، كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ بَعْضُ الْآثَارِ الْمَرْوِيَّةِ عَنِ الصَّحَابَةِ، وَالْأَظْهَرُ أَيْضًا: أَنَّ الزَّوْجَةَ إِنْ كَانَتْ مُطَاوِعَةً لَهُ فِي الْجِمَاعِ يَلْزَمُهَا مِثْلُ مَا يَلْزَمُ الرَّجُلَ مِنَ الْهَدْيِ وَالْمُضِيِّ فِي الْفَاسِدِ وَالْقَضَاءِ فِي الْعَامِ الْقَابِلِ، خِلَافًا لِمَنْ قَالَ: يَكْفِيهِمَا هَدْيٌ وَاحِدٌ. وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُ إِنْ أَكْرَهَهَا: لَا هَدْيَ عَلَيْهَا. وَإِذَا عَلِمْتَ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي جِمَاعِ الْمُحْرِمِ، وَمُبَاشَرَتِهِ بِغَيْرِ الْجِمَاعِ، فَاعْلَمْ أَنَّ غَايَةَ مَا دَلَّ عَلَيْهِ الدَّلِيلُ: أَنَّ ذَلِكَ لَا يَجُوزُ فِي الْإِحْرَامِ ; لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى نَصَّ عَلَى ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ [٢ \ ١٩٧] ، أَمَّا أَقْوَالُهُمْ فِي فَسَادِ الْحَجِّ وَعَدَمِ فَسَادِهِ، وَفِيمَا يَلْزَمُ فِي ذَلِكَ، فَلَيْسَ عَلَى شَيْءٍ مِنْ أَقْوَالِهِمْ فِي ذَلِكَ دَلِيلٌ مِنْ كِتَابٍ وَلَا سُنَّةٍ، وَإِنَّمَا يَحْتَجُّونَ بِآثَارٍ مَرْوِيَّةٍ عَنِ الصَّحَابَةِ. وَلَمْ أَعْلَمْ بِشَيْءٍ

Yine bana göre ilim ehlinin iki görüşünden en tercihe şayan olanı; haclarını bozan karı kocanın, kaza haccını da başka bir cinsi münasebetle bozmamaları için kaza haccına ihrama girdiklerinde aralarının ayrılmasıdır; nitekim sahabeden rivayet edilen bazı haberler de buna delalet etmektedir. Yine en tercihe şayan olan görüşe göre; kadın cinsi münasebette kocasına rıza göstermişse, ikisine tek bir kurbanın yeteceğini söyleyenlerin aksine, kurban kesmek, fasit olan hacca devam etmek ve ertesi yıl kaza etmek hususunda erkeğe gerekenlerin aynısı kadına da gerekir. En tercihe şayan olana göre ise kadın zorlanmışsa (ikrah altındaysa) ona kurban gerekmez. İhramlının cinsi münasebette bulunması ve cinsi münasebet dışındaki teması hakkındaki ilim ehlinin görüşlerini öğrendiğinde bil ki delilin gösterdiği en kesin husus şudur: İhramda buna cevaz yoktur; çünkü Yüce Allah {فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ} “Kim o aylarda hacca başlarsa, artık hacda kadına yaklaşmak (cinsel münasebet ve ön hazırlıkları), günaha sapmak ve kavga etmek yoktur” buyruğunda bunu açıkça belirtmiştir. Haccın bozulup bozulmayacağı ve bu durumda neyin gerekeceği hususundaki görüşlerine gelince; onların bu konudaki sözlerinin hiçbirinde Kitap ve Sünnet'ten [doğrudan] bir delil yoktur; onlar sadece sahabeden rivayet edilen eserlerle delil getirmektedirler. Bunun hakkında...

مَرْوِيٍّ فِي ذَلِكَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ إِلَّا حَدِيثًا مُنْقَطِعًا لَا تَقُومُ بِمِثْلِهِ حُجَّةٌ: وَهُوَ مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ فِي الْمَرَاسِيلِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ: أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ صَالِحٍ، أَنْبَأَ أَبُو الْحَسَنِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْفَسَوِيُّ الدَّاوُدِيُّ، ثَنَا أَبُو عَلِيٍّ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ اللُّؤْلُؤِيُّ، ثَنَا أَبُو دَاوُدَ السِّجِسْتَانِيُّ، ثَنَا أَبُو تَوْبَةَ، ثَنَا مُعَاوِيَةُ يَعْنِي: ابْنَ سَلَامٍ، عَنْ يَحْيَى قَالَ: أَخْبَرَنِي يَزِيدُ بْنُ نُعَيْمٍ أَوْ زَيْدُ بْنُ نُعَيْمٍ: شَكَّ أَبُو تَوْبَةَ: أَنَّ رَجُلًا مِنْ جُذَامٍ جَامَعَ امْرَأَتَهُ، وَهُمَا مُحْرِمَانِ، فَسَأَلَ الرَّجُلُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ لَهُمَا «اقْضِيَا نُسُكَكُمَا وَأَهْدِيَا هَدْيًا، ثُمَّ ارْجِعَا حَتَّى إِذَا جِئْتُمَا الْمَكَانَ الَّذِي أَصَبْتُمَا فِيهِ مَا أَصَبْتُمَا فَتَفَرَّقَا وَلَا يَرَى وَاحِدٌ مِنْكُمَا صَاحِبَهُ، وَعَلَيْكُمَا حَجَّةٌ أُخْرَى فَتُقْبِلَانِ حَتَّى إِذَا كُنْتُمَا فِي الْمَكَانِ الَّذِي أَصَبْتُمَا فِيهِ مَا أَصَبْتُمَا فَأَحْرِمَا وَأَتِمَّا نُسُكَكُمَا وَاهْدِيَا» .

...Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzeriyle delil ikame edilemeyecek olan şu munkatı hadis dışında rivayet edilen bir şey bilmiyorum: Ebû Dâvûd'un el-Merâsîl'de ve Beyhakī'nin Sünen'inde rivayet ettiğine göre: Bize Ebû Bekir Muhammed b. Sâlih haber verdi, bize Ebu'l-Hasan Abdullah b. İbrâhîm el-Fesevî ed-Dâvûdî bildirdi, bize Ebû Ali Muhammed b. Ahmed el-Lü'lüî anlattı, bize Ebû Dâvûd es-Sicistânî anlattı, bize Ebû Tevbe anlattı, bize Muâviye -yani İbn Sellâm- Yahyâ'dan anlattı, o şöyle dedi: Bana Yezîd b. Nüaym veya Zeyd b. Nüaym -Ebû Tevbe şüphe etti- bildirdi ki: Cüzâm kabilesinden bir adam, ikisi de ihramlıyken karısıyla cinsi münasebette bulundu. Adam bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara şöyle buyurdu: “Hac ibadetinizi tamamlayın ve bir kurban kesin. Sonra dönün; birbirinize yaklaştığınız o yere vardığınızda ayrılın ve birbirinizi görmeyin. Size bir hac daha gerekir; [ertesi yıl] gelirsiniz, birbirinize yaklaştığınız o yere vardığınızda ihrama girin, hac ibadetinizi tamamlayın ve kurban kesin.”

هَذَا مُنْقَطِعٌ، وَهُوَ يَزِيدُ بْنُ نُعَيْمٍ الْأَسْلَمِيُّ بِلَا شَكٍّ، انْتَهَى مِنَ الْبَيْهَقِيِّ. وَتَرَاهُ صَرَّحَ بِأَنَّهُ مُنْقَطِعٌ وَانْقِطَاعُهُ ظَاهِرٌ ; لِأَنَّ يَزِيدَ بْنَ نُعَيْمٍ الْمَذْكُورَ مِنْ صِغَارِ التَّابِعِينَ. وَقَالَ الزَّيْلَعِيُّ فِي «نَصْبِ الرَّايَةِ» بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ الْحَدِيثَ الْمَذْكُورَ، عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ فِي الْمَرَاسِيلِ، وَالْبَيْهَقِيِّ، وَذَكَرَ قَوْلَ الْبَيْهَقِيِّ: أَنَّهُ مُنْقَطِعٌ - مَا نَصُّهُ: وَقَالَ ابْنُ الْقَطَّانِ فِي كِتَابِهِ: هَذَا حَدِيثٌ لَا يَصِحُّ، فَإِنَّ زَيْدَ بْنَ نُعَيْمٍ مَجْهُولٌ، وَيَزِيدُ بْنُ نُعَيْمِ بْنِ هَزَّالٍ ثِقَةٌ. وَقَدْ شَكَّ أَبُو تَوْبَةَ، وَلَا يُعْلَمُ عَمَّنْ هُوَ مِنْهُمَا، وَلَا عَمَّنْ حَدَّثَهُمْ بِهِ مُعَاوِيَةُ بْنُ سَلَّامٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، فَهُوَ لَا يَصِحُّ. قَالَ ابْنُ الْقَطَّانِ: وَرَوَى ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَرْمَلَةَ، عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ: أَنَّ رَجُلًا مِنْ جُذَامٍ جَامَعَ امْرَأَتَهُ، وَهُمَا مُحْرِمَانِ، فَسَأَلَ الرَّجُلُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ لَهُمَا: «أَتِمَّا حَجَّكُمَا، ثُمَّ ارْجِعَا، وَعَلَيْكُمَا حَجَّةٌ أُخْرَى، فَإِذَا كُنْتُمَا بِالْمَكَانِ الَّذِي أَصَبْتُمَا فِيهِ مَا أَصَبْتُمَا، فَأَحْرِمَا وَتَفَرَّقَا، وَلَا يَرَى وَاحِدٌ مِنْكُمَا صَاحِبَهُ، ثُمَّ أَتِمَّا نُسُكَكُمَا وَاهْدِيَا» انْتَهَى.

Bu munkatıdır; şüphesiz o [kişi] Yezîd b. Nüaym el-Eslemî'dir. Beyhakī'den nakil bitti. Görüldüğü üzere onun munkatı olduğunu açıkça belirtmiştir ve kopukluğu da açıktır; çünkü adı geçen Yezîd b. Nüaym küçük tabiîndendir. Zeylaî Nasbu'r-râye'de Ebû Dâvûd'un el-Merâsîl'inde ve Beyhakī'de geçen mezkûr hadisi zikredip Beyhakī'nin onun munkatı olduğuna dair sözünü belirttikten sonra aynen şöyle demiştir: İbnü'l-Kattân kitabında şöyle demiştir: "Bu hadis sahih değildir; çünkü Zeyd b. Nüaym meçhuldür, Yezîd b. Nüaym b. Hezzâl ise sikadır. Ebû Tevbe şüpheye düşmüştür ve ikisinden hangisi olduğu, Muâviye b. Sellâm'ın Yahyâ b. Ebî Kesîr'den rivayetle kendilerine bunu kimin rivayet ettiği bilinmemektedir; dolayısıyla sahih değildir." İbnü'l-Kattân dedi ki: İbn Vehb rivayet etti, bana İbn Lehîa Yezîd b. Ebî Habîb'den, o Abdurrahman b. Harmele'den, o İbnü'l-Müseyyeb'den bildirdi ki: Cüzâm kabilesinden bir adam, ikisi de ihramlıyken karısıyla cinsi münasebette bulundu. Adam bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara şöyle buyurdu: “Haccınızı tamamlayın, sonra dönün; size bir hac daha gerekir. Birbirinize yaklaştığınız o yere vardığınızda ihrama girin ve ayrılın; birbirinizi görmeyin. Sonra hac ibadetinizi tamamlayın ve kurban kesin.”

قَالَ ابْنُ الْقَطَّانِ: وَفِي هَذَا أَنَّهُ أَمَرَهُمَا بِالتَّفَرُّقِ فِي الْعَوْدَةِ، لَا فِي الرُّجُوعِ. وَحَدِيثُ الْمَرَاسِيلِ عَلَى الْعَكْسِ مِنْهُ، قَالَ: وَهَذَا ضَعِيفٌ أَيْضًا بِابْنِ لَهِيعَةَ، انْتَهَى كَلَامُهُ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ مِنْ «نَصْبِ الرَّايَةِ» لِلزَّيْلَعِيِّ.

İbnü'l-Kattân dedi ki: "Bu rivayette onlara dönüş yolunda değil, [ertesi yıl] tekrar geldiklerinde ayrılmalarını emretmiştir. el-Merâsîl hadisi ise bunun tam aksinedir." Şöyle devam etti: "Bu rivayet de İbn Lehîa sebebiyle zayıftır." Sözü burada bitti. Zeylaî'nin Nasbu'r-râye'sinden kastedilen kısım sona erdi.

وَإِذَا كَانَتْ هَذِهِ الْمَسْأَلَةُ الْمَذْكُورَةُ لَيْسَ فِيهَا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ إِلَّا هَذَا الْحَدِيثَ الْمُنْقَطِعَ سَنَدُهُ تَبَيَّنَ: أَنَّ عُمْدَةَ الْفُقَهَاءِ فِيهَا عَلَى الْآثَارِ الْمَرْوِيَّةِ عَنِ الصَّحَابَةِ، فَمِنْ ذَلِكَ مَا رَوَاهُ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» بَلَاغًا أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، وَعَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ، وَأَبَا هُرَيْرَةَ ﵃ سَأَلُوا عَنْ رَجُلٍ أَصَابَ أَهْلَهُ، وَهُوَ مُحْرِمٌ بِالْحَجِّ؟ فَقَالُوا: يَنْفُذَانِ يَمْضِيَانِ لِوَجْهِهِمَا حَتَّى يَقْضِيَا حَجَّهُمَا ثُمَّ عَلَيْهِمَا حَجُّ قَابِلٍ وَالْهَدْيُ. قَالَ: وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ - رَضِيَ اللَّهُ

Zikredilen bu meselede Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den senedi munkatı olan bu hadisten başkası bulunmayınca şu anlaşılmıştır: Fakihlerin bu konudaki dayanağı sahabeden nakledilen rivayetlerdir. Bunlardan biri de Mâlik'in el-Muvatta'da belağan rivayet ettiği şu haberdir: Ömer b. el-Hattâb, Ali b. Ebî Tâlib ve Ebû Hureyre radıyallâhu anhum'a, hac için ihramlıyken karısıyla cinsi münasebette bulunan bir adam hakkında soruldu. Onlar şöyle dediler: "Haclarını tamamlayıncaya kadar yollarına devam ederler, sonra gelecek yılın haccı ve kurban üzerlerine gerekir." Dedi ki: Ali b. Ebî Tâlib -radıyallâhu

عَنْهُ -: وَإِذَا أَهَلَّا بِالْحَجِّ مِنْ عَامِ قَابِلٍ تَفَرَّقَا حَتَّى يَقْضِيَا حَجَّهُمَا، اهـ.

anh- şöyle dedi: "Gelecek yıl hac için ihrama girdiklerinde, haclarını tamamlayıncaya kadar birbirlerinden ayrılırlar."

وَهَذَا الْأَثَرُ عَنْ هَؤُلَاءِ الصَّحَابَةِ مُنْقَطِعٌ أَيْضًا كَمَا تَرَى.

Gördüğün gibi bu sahâbîlerden gelen bu rivayet de munkatıdır.

وَفِي «الْمُوَطَّأِ» أَيْضًا: عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ أَنَّهُ سَمِعَ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبَ يَقُولُ: مَا تَرَوْنَ فِي رَجُلٍ وَقَعَ بِامْرَأَتِهِ وَهُوَ مُحْرِمٌ؟ فَلَمْ يَقُلْ لَهُ الْقَوْمُ شَيْئًا. فَقَالَ سَعِيدٌ: إِنَّ رَجُلًا وَقَعَ بِامْرَأَتِهِ، وَهُوَ مُحْرِمٌ، فَبَعَثَ إِلَى الْمَدِينَةِ يَسْأَلُ عَنْ ذَلِكَ، فَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ: يُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا إِلَى عَامِ قَابِلٍ، فَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: لِيَنْفُذَا لِوَجْهِهِمَا فَلْيُتِمَّا حَجَّهُمَا الَّذِي أَفْسَدَاهُ، فَإِذَا فَرَغَا رَجَعَا، فَإِنْ أَدْرَكَهُمَا حَجُّ قَابِلٍ فَعَلَيْهِمَا الْحَجُّ وَالْهَدْيُ، وَيُهِلَّانِ مِنْ حَيْثُ أَهَلَّا بِحَجِّهِمَا الَّذِي أَفْسَدَاهُ وَيَتَفَرَّقَانِ، حَتَّى يَقْضِيَا حَجَّهُمَا. قَالَ مَالِكٌ: يَهْدِيَانِ جَمِيعًا بَدَنَةً بَدَنَةً.

Yine el-Muvatta'da Mâlik'ten, o Yahyâ b. Saîd'den rivayetle; o Saîd b. el-Müseyyeb'i şöyle derken işitmiştir: "İhramlıyken karısıyla cinsi münasebette bulunan bir adam hakkında ne dersiniz?" Topluluk ona bir şey söylemedi. Bunun üzerine Saîd dedi ki: "Bir adam ihramlıyken karısıyla cinsi münasebette bulundu ve bunu sormak üzere Medine'ye haber gönderdi. İnsanlardan bazıları: 'Gelecek yıla kadar araları ayrılır' dedi. Saîd b. el-Müseyyeb ise şöyle dedi: 'Yollarına devam etsinler ve bozdukları o haclarını tamamlasınlar; bitirdiklerinde dönerler. Gelecek yılın haccına eriştiklerinde hac ve kurban üzerlerine gerekir; bozdukları haclarına nereden ihrama girmişlerse oradan ihrama girerler ve haclarını tamamlayıncaya kadar birbirlerinden ayrılırlar.'" Mâlik dedi ki: "İkisi de birer deve kurban eder."

قَالَ مَالِكٌ فِي رَجُلٍ وَقَعَ بِامْرَأَتِهِ فِي الْحَجِّ مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ أَنْ يَدْفَعَ مِنْ عَرَفَةَ، وَيَرْمِيَ الْجَمْرَةَ: إِنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِ الْهَدْيُ وَحَجُّ قَابِلٍ، فَإِنْ كَانَتْ إِصَابَتُهُ أَهْلَهُ بَعْدَ رَمْيِ الْجَمْرَةِ، فَإِنَّمَا عَلَيْهِ أَنْ يَعْتَمِرَ، وَيَهْدِيَ، وَلَيْسَ عَلَيْهِ حَجُّ قَابِلٍ.

Mâlik, hacda Arafat'tan ayrılmak ile cemreleri taşlamak arasında karısıyla cinsi münasebette bulunan bir adam hakkında şöyle dedi: "Ona kurban ve gelecek yılın haccı vacip olur. Şayet karısına yaklaşması cemre taşlamasından sonra olmuşsa, ona sadece umre yapmak ve kurban kesmek gerekir; gelecek yılın haccı gerekmez."

قَالَ مَالِكٌ: وَالَّذِي يُفْسِدُ الْحَجَّ أَوِ الْعُمْرَةَ الْتِقَاءُ الْخِتَانَيْنِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مَاءٌ دَافِقٌ. قَالَ: وَيُوجِبُ ذَلِكَ أَيْضًا الْمَاءُ الدَّافِقُ، إِذَا كَانَ مِنْ مُبَاشَرَةٍ، فَأَمَّا رَجُلٌ ذَكَرَ شَيْئًا حَتَّى خَرَجَ مِنْهُ مَاءٌ دَافِقٌ، فَلَا أَرَى عَلَيْهِ شَيْئًا، وَلَوْ أَنَّ رَجُلًا قَبَّلَ امْرَأَتَهُ، وَلَمْ يَكُنْ مِنْ ذَلِكَ مَاءٌ دَافِقٌ، لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ فِي الْقُبْلَةِ إِلَّا الْهَدْيِ، وَلَيْسَ عَلَى الْمَرْأَةِ الَّتِي يُصِيبُهَا زَوْجُهَا، وَهِيَ مُحْرِمَةٌ مِرَارًا فِي الْحَجِّ أَوِ الْعُمْرَةِ، وَهِيَ لَهُ فِي ذَلِكَ مُطَاوِعَةٌ: إِلَّا الْهَدْيُ وَحَجٌّ قَابِلٌ، إِنْ أَصَابَهَا فِي الْحَجِّ، وَإِنْ كَانَ أَصَابَهَا فِي الْعُمْرَةِ، فَإِنَّمَا عَلَيْهَا قَضَاءُ الْعُمْرَةِ الَّتِي أُفْسِدَتْ وَالْهَدْيُ، اهـ. وَفِي «الْمُوَطَّأِ» أَيْضًا، عَنْ مَالِكٍ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ الْمَكِّيِّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ﵄: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ وَقَعَ بِأَهْلِهِ، وَهُوَ بِمِنًى، قَبْلَ أَنْ يُفِيضَ، فَأَمَرَهُ أَنْ يَنْحَرَ بَدَنَةً. وَفِي «الْمُوَطَّأِ» أَيْضًا عَنْ مَالِكٍ عَنْ ثَوْرِ بْنِ زَيْدٍ الدِّيلِيِّ، عَنْ عِكْرِمَةَ مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: الَّذِي يُصِيبُ أَهْلَهُ قَبْلَ أَنْ يُفِيضَ يَعْتَمِرُ وَيَهْدِي. وَفِي «الْمُوَطَّأِ» أَيْضًا عَنْ مَالِكٍ: أَنَّهُ سَمِعَ رَبِيعَةَ بْنَ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ يَقُولُ فِي ذَلِكَ مِثْلَ قَوْلِ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. قَالَ مَالِكٌ: وَذَلِكَ أَحَبُّ مَا سَمِعْتُ إِلَيَّ فِي ذَلِكَ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.

Mâlik dedi ki: "Haccı veya umreyi bozan şey, meni gelmese bile sünnet yerlerinin birbirine kavuşmasıdır." Yine dedi ki: "Temas sonucu olması halinde fışkıran meni de bunu gerektirir. Bir şeyi hatırlayıp (düşünüp) de kendisinden fışkırarak meni çıkan adama gelince; ona bir şey gerekeceğini görmüyorum. Bir adam karısını öper de bundan dolayı meni çıkmazsa, öpmeden dolayı ona sadece kurban gerekir. İhramlıyken kocası hac veya umrede kendisiyle defalarca cinsi münasebette bulunan ve bu hususta ona rıza gösteren kadına gelince; eğer hacda onunla münasebette bulunmuşsa sadece kurban ve gelecek yılın haccı gerekir; şayet umrede münasebette bulunmuşsa ona sadece bozulan umrenin kazası ve kurban gerekir." el-Muvatta'da yine Mâlik'ten, o Ebû ez-Zübeyr el-Mekkî'den, o Atâ b. Ebî Rabâh'tan, o Abdullah b. Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayetle; İbn Abbâs'a Mina'dayken İfâda tavafından önce karısıyla cinsi münasebette bulunan bir adam sorulduğunda, onun bir deve kurban etmesini emretti. el-Muvatta'da yine Mâlik'ten, o Sevr b. Zeyd ed-Dîlî'den, o İbn Abbâs'ın azatlısı İkrime'den rivayetle; İkrime şöyle demiştir: "İfâda tavafından önce karısına yaklaşan kimse umre yapar ve kurban keser." el-Muvatta'da yine Mâlik'ten; o Rebîa b. Ebî Abdirrahman'ı bu konuda İkrime'nin İbn Abbâs'tan naklettiği sözün benzerini söylerken işitmiştir. Mâlik: "Bu konuda duyduklarımın bana en sevimli olanı budur" demiştir. Buradan kastedilen kısım sona erdi.

وَرَوَى الْبَيْهَقِيُّ بِإِسْنَادِهِ، عَنْ عَطَاءٍ: أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ - رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ - قَالَ فِي مُحْرِمٍ بِحَجَّةٍ أَصَابَ امْرَأَتَهُ: يَعْنِي وَهِيَ مُحْرِمَةٌ؟ قَالَ: يَقْضِيَانِ حَجَّهُمَا وَعَلَيْهِمَا الْحَجُّ مِنْ

Beyhakī kendi senediyle Atâ'dan rivayet etti ki; Ömer b. el-Hattâb -radıyallâhu teâlâ anh- hac için ihramlıyken karısına yaklaşan adam hakkında -yani kadın da ihramlıyken- şöyle demiştir: "Haclarını tamamlarlar, gelecek...

قَابِلٍ مِنْ حَيْثُ كَانَا أَحْرَمَا، وَيَفْتَرِقَانِ حَتَّى يُتِمَّا حَجَّهُمَا، قَالَ: وَقَالَ عَطَاءٌ: وَعَلَيْهِمَا بَدَنَةٌ، إِنْ أَطَاعَتْهُ، أَوِ اسْتَكْرَهَهَا، فَإِنَّمَا عَلَيْهِمَا بَدَنَةٌ وَاحِدَةٌ، اهـ. وَهَذَا الْأَثَرُ مُنْقَطِعٌ أَيْضًا ; لِأَنَّ عَطَاءً لَمْ يُدْرِكْ عُمَرَ ﵁ وَرَوَى الْبَيْهَقِيُّ بِإِسْنَادِهِ أَيْضًا: أَنْ مُجَاهِدًا سُئِلَ عَنِ الْمُحْرِمِ، يُوَاقِعُ امْرَأَتَهُ؟ فَقَالَ: كَانَ ذَلِكَ عَلَى عَهْدِ عُمَرَ ﵁ قَالَ: يَقْضِيَانِ حَجَّهُمَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِحَجِّهِمَا، ثُمَّ يَرْجِعَانِ حَلَالًا، كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا لِصَاحِبِهِ، فَإِذَا كَانَ مَنْ قَابِلٍ حَجَّا وَأَهْدَيَا، وَتَفَرَّقَا فِي الْمَكَانِ الَّذِي أَصَابَهَا فِيهِ.

...yılda ilk ihrama girdikleri yerden ihrama girip hac yapmaları gerekir ve haclarını tamamlayıncaya kadar birbirlerinden ayrılırlar." Dedi ki: Atâ şöyle dedi: "Kadın ona itaat etmişse (rıza göstermişse) her birine bir deve gerekir; şayet kadın zorlanmışsa ikisine yalnızca bir deve gerekir." Bu rivayet de munkatıdır; çünkü Atâ, Ömer radıyallâhu anh'a yetişmemiştir. Beyhakī kendi senediyle şunu da rivayet etmiştir: Mücâhid'e ihramlıyken karısıyla cinsi münasebette bulunan kimse hakkında soruldu. O şöyle dedi: "Bu durum Ömer radıyallâhu anh devrinde olmuştu. O şöyle demişti: Haclarını tamamlarlar -haclarını Allah bilir-, sonra helâl olarak dönerler; her biri eşine helâl olur. Gelecek yıl olunca hac yaparlar, kurban keserler ve ona yaklaştığı yerde birbirlerinden ayrılırlar."

وَرَوَى الْبَيْهَقِيُّ بِإِسْنَادِهِ أَيْضًا، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: فِي رَجُلٍ وَقَعَ عَلَى امْرَأَتِهِ وَهُوَ مُحْرِمٌ؟ قَالَ: اقْضِيَا نُسُكَكُمَا، وَارْجِعَا إِلَى بَلَدِكُمَا، فَإِذَا كَانَ عَامُ قَابِلٍ فَاخْرُجَا حَاجَّيْنِ، فَإِذَا أَحْرَمْتُمَا فَتَفَرَّقَا، وَلَا تَلْتَقِيَا حَتَّى تَقْضِيَا نُسُكَكُمَا، وَاهْدِيَا هَدْيًا. وَفِي رِوَايَةٍ: ثُمَّ أَهِلَّا مِنْ حَيْثُ أَهْلَلْتُمَا أَوَّلَ مَرَّةٍ، اهـ. قَالَ النَّوَوِيُّ فِي هَذَا الْأَثَرِ الَّذِي رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: إِسْنَادُهُ صَحِيحٌ. وَرَوَى الْبَيْهَقِيُّ بِإِسْنَادِهِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ: أَنَّ رَجُلًا أَتَى عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو يَسْأَلُهُ عَنْ مُحْرِمٍ وَقَعَ بِامْرَأَتِهِ؟ فَأَشَارَ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ فَقَالَ: اذْهَبْ إِلَى ذَلِكَ فَسَلْهُ. قَالَ شُعَيْبٌ: فَلَمْ يَعْرِفْهُ الرَّجُلُ، فَذَهَبْتُ مَعَهُ، فَسَأَلَ ابْنَ عُمَرَ فَقَالَ: بَطَلَ حَجُّكَ. فَقَالَ الرَّجُلُ: فَمَا أَصْنَعُ؟ قَالَ: اخْرُجْ مَعَ النَّاسِ وَاصْنَعْ مَا يَصْنَعُونَ، فَإِذَا أَدْرَكْتَ قَابِلًا، فَحَجٌ وَاحِدٌ، فَرَجَعَ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، وَأَنَا مَعَهُ فَأَخْبَرَهُ، فَقَالَ: اذْهَبْ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَسَلْهُ، قَالَ شُعَيْبٌ: فَذَهَبْتُ مَعَهُ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَسَأَلَهُ فَقَالَ لَهُ كَمَا قَالَ ابْنُ عُمَرَ، فَرَجَعَ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، وَأَنَا مَعَهُ، فَأَخْبَرَهُ بِمَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، ثُمَّ قَالَ: مَا تَقُولُ أَنْتَ؟ فَقَالَ: قَوْلِي مِثْلُ مَا قَالَا، اهـ. ثُمَّ قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: هَذَا إِسْنَادٌ صَحِيحٌ، وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى صِحَّةِ سَمَاعِ شُعَيْبِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ جَدِّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، فَتَرَى هَذَا الْأَثَرَ عَنْ هَؤُلَاءِ الصَّحَابَةِ الثَّلَاثَةِ فِيهِ ذَلِكَ الْحُكْمُ عَنْهُمْ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ.

Beyhakī kendi senediyle İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan da rivayet etti: İhramlıyken karısıyla cinsi münasebette bulunan adam hakkında şöyle dedi: "Hac ibadetinizi tamamlayın ve memleketinize dönün. Gelecek yıl olunca hacı olarak yola çıkın; ihrama girdiğinizde ayrılın ve ibadetinizi tamamlayıncaya kadar bir araya gelmeyin; bir de kurban kesin." Bir rivayette: "Sonra ilk defa nereden ihrama girdiyseniz oradan ihrama girin." Nevevî, Beyhakī'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiği bu eser hakkında: "İsnadı sahihtir" demiştir. Beyhakī kendi senediyle Amr b. Şuayb'dan, o da babasından rivayet etti: Bir adam Abdullah b. Amr'a gelip ihramlıyken karısıyla cinsi münasebette bulunan kimseyi sordu. O, Abdullah b. Ömer'i işaret ederek: "Şuna git ve ona sor" dedi. Şuayb dedi ki: Adam onu tanımıyordu, onunla birlikte gittim. İbn Ömer'e sordu; o: "Haccın bozuldu" dedi. Adam: "Ne yapayım?" dedi. O: "İnsanlarla birlikte çık ve onların yaptıklarını yap. Gelecek yıla eriştiğinde tek bir hac yaparsın" dedi. Adam Abdullah b. Amr'a döndü, ben de onunla beraberdim, ona haber verdi. O: "İbn Abbâs'a git ve ona sor" dedi. Şuayb dedi ki: Onunla birlikte İbn Abbâs'a gittim, ona sordu. O da İbn Ömer'in dediği gibi söyledi. Tekrar Abdullah b. Amr'a döndü, ben de yanındaydım; ona İbn Abbâs'ın dediklerini haber verdi. Sonra: "Sen ne dersin?" dedi. O da: "Benim sözüm de onların dediği gibidir" dedi. Sonra Beyhakī şöyle dedi: "Bu sahih bir isnaddır ve Şuayb b. Muhammed b. Abdullah'ın dedesi [Abdullah] b. Amr b. el-Âs'tan bizzat işittiğinin sahih olduğuna delildir." Gördüğün gibi bu üç sahâbîden nakledilen bu hüküm onlardan sahih bir senetle gelmiştir.

وَرَوَى الْبَيْهَقِيُّ أَيْضًا مِنْ طُرُقٍ أُخْرَى، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِثْلَ ذَلِكَ، وَفِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بَدَنَةً، وَفِي بَعْضِهَا: أَنَّهُمَا تَكْفِيهِمَا بَدَنَةٌ وَاحِدَةٌ، فَهَذِهِ الْآثَارُ عَنِ الصَّحَابَةِ وَبَعْضِ خِيَارِ التَّابِعِينَ هِيَ عُمْدَةُ الْفُقَهَاءِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ.

Beyhakī başka yollardan da İbn Abbâs'tan bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Abbâs'tan gelen bazı rivayetlerde her birine birer deve gerekeceği, bazılarında ise ikisine bir devenin yeteceği geçmektedir. İşte sahabeden ve tabiînin seçkinlerinden nakledilen bu rivayetler, bu meselede fakihlerin dayanağıdır.

الْفَرْعُ التَّاسِعُ: اعْلَمْ أَنَّ أَظْهَرَ أَقْوَالِ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدِي: أَنَّهُ إِذَا جَامَعَ مِرَارًا قَبْلَ أَنْ يُكَفِّرَ كَفَاهُ هَدْيٌ وَاحِدٌ، وَإِنْ كَانَ كَفَّرَ لَزِمَتْهُ بِالْجِمَاعِ الثَّانِي كَفَّارَةٌ أُخْرَى، كَمَا أَنَّهُ إِنْ زَنَى مِرَارًا قَبْلَ إِقَامَةِ الْحَدِّ عَلَيْهِ كَفَاهُ حَدٌّ وَاحِدٌ إِجْمَاعًا، وَإِنْ زَنَى بَعْدَ إِقَامَةِ الْحَدِّ عَلَيْهِ لَزِمَهُ حَدٌّ آخَرُ،

Dokuzuncu Mesele: Bilesin ki, ilim ehlinin görüşlerinden bana göre en tercihe şayan olanı; keffaret vermeden önce defalarca cinsi münasebette bulunursa tek bir kurbanın ona yeteceği, şayet keffaret vermişse ikinci münasebet sebebiyle başka bir keffaretin gerekeceğidir; nitekim had cezası uygulanmadan önce defalarca zina ederse icmâen tek bir had cezası yeterli olur, şayet had cezası uygulandıktan sonra tekrar zina ederse başka bir had cezası gerekir.

وَهَذَا هُوَ مَذْهَبُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ، وَمِمَّنْ قَالَ بِهِ بِأَنَّهُ يَكْفِيهِ هَدْيٌ وَاحِدٌ مُطْلَقًا: مَالِكٌ، وَإِسْحَاقُ، وَعَطَاءٌ.

İmam Ahmed'in mezhebi budur. Mutlak olarak tek bir kurbanın yeteceğini söyleyenler arasında Mâlik, İshak ve Atâ da vardır.

وَالْأَصَحُّ فِي مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ: أَنَّهُ يَلْزَمُهُ فِي الْجِمَاعِ الْأَوَّلِ بَدَنَةٌ، وَفِي كُلِّ مَرَّةٍ بَعْدَ ذَلِكَ شَاةٌ. وَعَنْ أَبِي ثَوْرٍ: تَلْزَمُهُ بِكُلِّ مَرَّةٍ بَدَنَةٌ، وَهُوَ رِوَايَةٌ عَنْ أَحْمَدَ.

Şâfiî mezhebinde en sahih olan görüşe göre; ilk cinsi münasebette bir deve, bundan sonraki her sefer için bir koyun gerekir. Ebû Sevr'den ise her sefer için bir deve gerekeceği nakledilmiştir; bu, Ahmed'den gelen bir rivayettir.

وَعَنْ أَبِي حَنِيفَةَ: إِنْ كَانَ ذَلِكَ فِي مَجْلِسٍ وَاحِدٍ. فَدَمٌ وَاحِدٌ وَإِلَّا فَدَمَانِ.

Ebû Hanîfe'den ise: Eğer bu tek bir mecliste olmuşsa tek bir kurban (kan), aksi halde iki kurban gerekir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِيمَا إِذَا جَامَعَ نَاسِيًا لِإِحْرَامِهِ؟ وَمَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ، وَمَالِكٍ، وَأَحْمَدَ: أَنَّ الْعَمْدَ وَالنِّسْيَانَ سَوَاءٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى فَسَادِ الْحَجِّ، وَهُوَ قَوْلٌ لِلشَّافِعِيِّ، وَهُوَ قَوْلُهُ الْقَدِيمُ. وَقَالَ فِي الْجَدِيدِ: إِنْ وَطِئَ نَاسِيًا أَوْ جَاهِلًا لَا يَفْسُدُ حَجُّهُ وَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ، أَمَّا إِنْ قَبَّلَ امْرَأَتَهُ نَاسِيًا لِإِحْرَامِهِ، فَلَيْسَ عَلَيْهِ شَيْءٌ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ وَأَصْحَابِهِ قَوْلًا وَاحِدًا.

Bilesin ki, ihramlı olduğunu unutarak cinsi münasebette bulunan kimse hakkında ihtilaf etmişlerdir. Ebû Hanîfe, Mâlik ve Ahmed'in mezhebine göre; haccın bozulması bakımından kasten yapmak ile unutarak yapmak aynıdır; bu Şâfiî'nin bir görüşü olup onun eski (kavli kadîm) görüşüdür. Yeni (kavli cedîd) görüşünde ise şöyle demiştir: Unutarak veya bilmeyerek cinsel ilişkide bulunursa haccı bozulmaz ve üzerine bir şey gerekmez. İhramlı olduğunu unutarak karısını öpen kimseye gelince; Şâfiî ve ashabına göre ittifakla (tek görüşle) ona hiçbir şey gerekmez.

وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» :

İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle dedi:

يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فِي الْمَذْهَبِ الْحَنْبَلِيِّ.

Hanbelî mezhebinde de durumun böyle olması gerekir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْجِمَاعَ الْمُفْسِدَ لِلْحَجِّ هُوَ الْتِقَاءُ الْخِتَانَيْنِ الْمُوجِبُ لِلْحَدِّ وَالْغُسْلِ، كَمَا قَدَّمْنَاهُ فِي كَلَامِ مَالِكٍ فِي «الْمُوَطَّأِ» ، وَالْأَظْهَرُ أَنَّ الْإِتْيَانَ فِي الدُّبُرِ كَالْجِمَاعِ فِي إِفْسَادِ الْحَجِّ، وَكَذَلِكَ الزِّنَا أَعَاذَنَا اللَّهُ وَإِخْوَانَنَا الْمُسْلِمِينَ مِنْ فِعْلِ كُلِّ مَا لَا يُرْضِي اللَّهَ تَعَالَى.

Bilesin ki, haccı bozan cinsi münasebet; Mâlik'in el-Muvatta'daki sözünde daha önce belirttiğimiz gibi, had ve guslü gerektiren sünnet yerlerinin birbirine kavuşmasıdır. En tercihe şayan olana göre arkadan (dübürden) yaklaşmak da haccı bozma konusunda cinsi münasebet gibidir; aynı şekilde zina da böyledir. Allah bizi ve Müslüman kardeşlerimizi Yüce Allah'ın razı olmayacağı her türlü fiili işlemekten korusun.

وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ أَظْهَرَ قَوْلَيْ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدَنَا أَنَّهُ يُفَرَّقُ بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ اللَّذَيْنِ أَفْسَدَا حَجَّهُمَا، وَذَلِكَ التَّفْرِيقُ بَيْنَهُمَا فِي حِجَّةِ الْقَضَاءِ. لَا فِي جَمِيعِ السَّنَةِ.

Daha önce bizim katımızda ilim ehlinin iki görüşünden en tercihe şayan olanının; haclarını bozan karı kocanın arasının ayrılması olduğunu belirtmiştik; bu aralarının ayrılması bütün sene boyunca değil, sadece kaza haccı esnasındadır.

وَظَاهِرُ الْآثَارِ الْمُتَقَدِّمَةِ أَنَّ ذَلِكَ التَّفْرِيقَ بَيْنَهُمَا إِنَّمَا يَكُونُ مِنَ الْمَوْضِعِ الَّذِي جَامَعَهَا فِيهِ، وَعَنْ مَالِكٍ: يَفْتَرِقَانِ مِنْ حَيْثُ يُحْرِمَانِ، وَلَا يُنْتَظَرُ مَوْضِعُ الْجِمَاعِ، وَهُوَ رِوَايَةٌ عَنْ أَحْمَدَ، وَهُوَ أَظْهَرُ. وَعَنْ مَالِكٍ وَأَحْمَدَ: أَنَّ التَّفْرِيقَ الْمَذْكُورَ وَاجِبٌ وَهُوَ قَوْلٌ أَوْ وَجْهٌ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ، وَالثَّانِي عِنْدَهُمْ: أَنَّهُ مُسْتَحَبٌّ وَهُوَ وَجْهٌ أَيْضًا عَنِ الْحَنَابِلَةِ، وَمِمَّنْ قَالَ بِالتَّفْرِيقِ بَيْنَهُمَا: عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، وَعُثْمَانُ، وَابْنُ عَبَّاسٍ، وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَالثَّوْرِيُّ، وَإِسْحَاقُ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ. كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» وَنَقْلَهَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» ، عَنْ عُمَرَ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَعَطَاءٍ، وَالنَّخَعِيِّ وَالثَّوْرِيِّ، وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ وَغَيْرِهِمْ، وَعَنْ أَبِي حَنِيفَةَ وَعَطَاءٍ: لَا يُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا، وَلَا يَفْتَرِقَانِ قِيَاسًا عَلَى الْجِمَاعِ فِي نَهَارِ رَمَضَانَ، فَإِنَّهُمَا إِذَا قَضَيَا الْيَوْمَ الَّذِي أَفْسَدَاهُ لَا يُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا.

Geçen rivayetlerin zahirine göre onların bu şekilde ayrılması ancak cinsi münasebette bulunduğu yerden itibaren olur. Mâlik'ten gelen rivayete göre ise cinsi münasebet yeri beklenmeksizin ihrama girdikleri yerden itibaren ayrılırlar; bu Ahmed'den gelen bir rivayettir ve en tercihe şayan olan da budur. Mâlik ve Ahmed'den nakledildiğine göre mezkûr ayrılma vaciptir; Şâfiîlerde de bir görüş veya bir vecih böyledir. Onlardaki ikinci vecih ise bunun müstehap olduğudur; Hanbelîlerden gelen bir vecih de böyledir. Aralarının ayrılması gerektiğini söyleyenler arasında -Nevevî'nin Şerhu'l-Mühezzeb'de kendilerinden naklettiği üzere- Ömer b. el-Hattâb, Osman, İbn Abbâs, Saîd b. el-Müseyyeb, Sevrî, İshak ve İbnü'l-Münzir vardır. İbn Kudâme de el-Muğnî'de bunu Ömer, İbn Abbâs, Saîd b. el-Müseyyeb, Atâ, Nehaî, Sevrî, re'y ehli ve diğerlerinden nakletmiştir. Ebû Hanîfe ve Atâ'dan ise ramazan gündüzündeki cinsi münasebete kıyasla aralarının ayrılmayacağı ve birbirlerinden uzak durmayacakları nakledilmiştir; zira o ikisi bozdukları günü kaza ettiklerinde araları ayrılmaz.

وَاعْلَمْ أَنَّا قَدَّمْنَا خِلَافَ الْعُلَمَاءِ فِي الْهَدْيِ الَّذِي عَلَى الْمُفْسِدِ حَجَّهُ بِالْجِمَاعِ، وَذَكَرْنَا أَنَّهُ عِنْدَ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ: بَدَنَةٌ، وَهُوَ قَوْلُ جَمَاعَاتٍ مِنَ الصَّحَابَةِ وَغَيْرِهِمْ مِنْهُمُ ابْنُ

Bilesin ki, haccını cinsi münasebetle bozan kimseye gereken kurban hususundaki âlimlerin ihtilafını daha önce zikretmiş ve Mâlik, Şâfiî ve Ahmed'e göre bunun bir deve olduğunu belirtmiştik; bu, sahabeden ve başkalarından bir topluluğun görüşüdür; aralarında İbn...

عَبَّاسٍ، وَطَاوُسٌ، وَمُجَاهِدٌ، وَالثَّوْرِيُّ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَإِسْحَاقُ، وَغَيْرُهُمْ. وَلَمْ نَتَكَلَّمْ عَلَى مَا يَلْزَمُهُ إِنْ عَجَزَ عَنِ الْبَدَنَةِ، وَفِي ذَلِكَ خِلَافٌ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ، فَذَهَبَ بَعْضُهُمْ إِلَى أَنَّهُ إِنْ عَجَزَ عَنِ الْبَدَنَةِ كَفَتْهُ شَاةٌ، وَمِمَّنْ قَالَ بِهِ الثَّوْرِيُّ، وَإِسْحَاقُ، وَذَهَبَ بَعْضُهُمْ: إِلَى أَنَّهُ إِنْ لَمْ يَجِدْ بَدَنَةً فَبَقَرَةٌ، فَإِنْ لَمْ يَجِدْ بَقَرَةً فَسَبْعٌ مِنَ الْغَنَمِ، فَإِنْ لَمْ يَجِدْ أَخْرَجَ بِقِيمَةِ الْبَدَنَةِ طَعَامًا، فَإِنْ لَمْ يَجِدْ صَامَ عَنْ كُلِّ مُدٍّ يَوْمًا، وَهَذَا هُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ، وَبِهِ قَالَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَعَنْ أَحْمَدَ رِوَايَةٌ: أَنَّهُ مُخَيَّرٌ بَيْنَ هَذِهِ الْخَمْسَةِ الْمَذْكُورَةِ.

...Abbâs, Tâvûs, Mücâhid, Sevrî, Ebû Sevr, İshak ve başkaları da vardır. Deveye güç yetiremezse ne gerekeceği konusuna değinmemiştik; bu hususta ilim ehli arasında ihtilaf vardır: Bazıları deveye güç yetiremezse bir koyunun yeteceği görüşüne varmıştır; bunu söyleyenler arasında Sevrî ve İshak da vardır. Bazıları ise deve bulamazsa bir sığır, sığır bulamazsa yedi koyun, onu da bulamazsa devenin kıymeti kadar yiyecek vermesi, onu da bulamazsa her bir müdd için bir gün oruç tutması gerektiği görüşüne varmıştır; bu Şâfiî'nin mezhebidir ve ilim ehlinden bir topluluk da bu görüşü benimsemiştir. Ahmed'den gelen bir rivayete göre ise kişi bu zikredilen beş seçenek arasında muhayyerdir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُفْسِدَ حَجَّهُ بِالْجِمَاعِ إِذَا قَضَاهُ عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي أَحْرَمَ بِهِ فِي حَجِّهِ الْفَاسِدِ، كَأَنْ يَكُونَ فِي حَجِّهِ الْفَاسِدِ مُفْرِدًا وَيَقْضِيهِ مُفْرِدًا أَوْ قَارِنًا، وَيَقْضِيهِ قَارِنًا فَلَا إِشْكَالَ فِي ذَلِكَ وَكَذَلِكَ إِنْ كَانَ مُفْرِدًا فِي الْحَجِّ الَّذِي أَفْسَدَهُ وَقَضَاهُ قَارِنًا فَلَا إِشْكَالَ ; لِأَنَّهُ جَاءَ بِقَضَاءِ الْحَجِّ مَعَ زِيَادَةِ الْعُمْرَةِ، وَأَمَّا إِذَا كَانَ قَارِنًا فِي الْحَجِّ الَّذِي أَفْسَدَهُ ثُمَّ قَضَاهُ مُفْرِدًا، فَالظَّاهِرُ أَنَّ الدَّمَ اللَّازِمَ لَهُ بِسَبَبِ الْقِرَانِ لَا يَسْقُطُ عَنْهُ بِإِفْرَادِهِ فِي الْقَضَاءِ، خِلَافًا لِمَنْ زَعَمَ ذَلِكَ.

Bilesin ki, haccını cinsi münasebetle bozan kimse, fasit olan haccında hangi tür ihrama girmişse kazayı da o şekilde yaparsa -mesela fasit haccında ifrad haccı yapmış olup ifrad olarak kaza etmesi yahut kıran haccı yapmış olup kıran olarak kaza etmesi gibi- bu hususta hiçbir müşkül yoktur. Aynı şekilde bozduğu hacda ifrad haccı yapmış olup kıran olarak kaza ederse de müşkül yoktur; zira o, umre ilavesiyle birlikte haccın kazasını yerine getirmiştir. Fakat bozduğu hacda kıran haccı yapmış olup sonra onu ifrad olarak kaza ederse; zahir olan şudur ki, kıran sebebiyle üzerine gereken kurban, bunu iddia edenlerin aksine, kazada ifrad yapmasıyla üzerinden düşmez.

وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» : إِذَا وَطِئَ الْقَارِنُ، فَسَدَ حَجُّهُ وَعُمْرَتُهُ، وَلَزِمَهُ الْمُضِيُّ فِي فَاسِدِهِمَا، وَتَلْزَمُهُ بَدَنَةٌ لِلْوَطْءِ، وَشَاةٌ بِسَبَبِ الْقِرَانِ، فَإِذَا قَضَى لَزِمَتْهُ أَيْضًا شَاةٌ أُخْرَى، سَوَاءٌ قَضَى قَارِنًا، أَمْ مُفْرِدًا لِأَنَّهُ تَوَجَّبَ عَلَيْهِ الْقَضَاءُ قَارِنًا، فَإِذَا قَضَى مُفْرِدًا لَا يَسْقُطُ عَنْهُ دَمُ الْقِرَانِ. قَالَ الْعَبْدَرِيُّ: وَبِهَذَا كُلِّهِ قَالَ مَالِكٌ، وَأَحْمَدُ.

Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle dedi: Kıran haccı yapan kimse cinsi münasebette bulunursa haccı ve umresi bozulur, ikisinin de fasidine devam etmesi gerekir; münasebet için bir deve, kıran sebebiyle de bir koyun gerekir. Kaza ettiğinde ise -ister kıran ister ifrad olarak kaza etsin- başka bir koyun daha gerekir; çünkü kaza ona kıran olarak vacip olmuştur, dolayısıyla ifrad olarak kaza ettiğinde kıran kurbanı üzerinden düşmez. Abderî dedi ki: Mâlik ve Ahmed de tamamen böyle söylemiştir.

وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِنْ وَطِئَ قَبْلَ طَوَافِ الْعُمْرَةِ، فَسَدَ حَجُّهُ وَعُمْرَتُهُ، وَلَزِمَهُ الْمُضِيُّ فِي فَاسِدِهِمَا وَالْقَضَاءُ، وَعَلَيْهِ شَاتَانِ: شَاةٌ لِإِفْسَادِ الْحَجِّ، وَشَاةٌ لِإِفْسَادِ الْعُمْرَةِ وَيَسْقُطُ عَنْهُ دَمُ الْقِرَانِ، فَإِنْ وَطِئَ بَعْدَ طَوَافِ الْعُمْرَةِ فَسَدَ حَجُّهُ، وَعَلَيْهِ قَضَاؤُهُ وَذَبْحُ شَاةٍ، وَلَا تَفْسُدُ عُمْرَتُهُ فَتَلْزَمُهُ بَدَنَةٌ بِسَبَبِهَا، وَيَسْقُطُ عَنْهُ دَمُ الْقِرَانِ.

Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Umre tavafından önce cinsi münasebette bulunursa haccı da umresi de bozulur; her ikisinin fasidine devam etmesi ve kaza etmesi gerekir, üzerine iki koyun vacip olur: Biri haccı bozduğu için, biri de umreyi bozduğu içindir ve kıran kurbanı üzerinden düşer. Şayet umre tavafından sonra münasebette bulunursa haccı bozulur, onu kaza etmesi ve bir koyun kesmesi gerekir; umresi bozulmaz, onun sebebiyle bir deve gerekir ve kıran kurbanı üzerinden düşer.

قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَمِمَّنْ قَالَ يَلْزَمُهُ هَدْيٌ وَاحِدٌ: عَطَاءٌ، وَابْنُ جُرَيْجٍ، وَمَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَإِسْحَاقُ، وَأَبُو ثَوْرٍ. وَقَالَ الْحَكَمُ: يَلْزَمُهُ هَدْيَانِ انْتَهَى مِنْ «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» .

İbnü'l-Münzir dedi ki: Tek bir kurbanın gerekeceğini söyleyenler arasında Atâ, İbn Cüreyc, Mâlik, Şâfiî, İshak ve Ebû Sevr vardır. Hakem ise iki kurban gerekir demiştir. Şerhu'l-Mühezzeb'den nakil bitti.

وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ الْأَظْهَرَ عِنْدَنَا: أَنَّ الزَّوْجَيْنِ الْمُفْسِدَيْنِ حَجَّهُمَا بِالْجِمَاعِ تَلْزَمُ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بَدَنَةٌ، إِنْ كَانَتْ مُطَاوِعَةً لَهُ، وَهُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ. وَبِهِ قَالَ النَّخَعِيُّ، وَهُوَ أَحَدُ الْقَوْلَيْنِ لِلشَّافِعِيِّ.

Haclarını cinsi münasebetle bozan karı kocanın -kadın ona rıza göstermişse- her birine birer deve gerekeceğinin katımızda en tercihe şayan görüş olduğunu daha önce belirtmiştik; bu Mâlik'in mezhebidir. Nehaî de böyle demiştir ve bu, Şâfiî'nin iki görüşünden biridir.

قَالَ النَّوَوِيُّ: قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَأَوْجَبَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَابْنُ الْمُسَيَّبِ، وَالضَّحَّاكُ وَالْحَكَمُ، وَحَمَّادٌ، وَالثَّوْرِيُّ، وَأَبُو ثَوْرٍ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا هَدْيًا، وَقَالَ النَّخَعِيُّ وَمَالِكٌ:

Nevevî dedi ki: İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: İbn Abbâs, İbnü'l-Müseyyeb, Dahhâk, Hakem, Hammâd, Sevrî ve Ebû Sevr her birine birer kurban vacip kılmışlardır. Nehaî ve Mâlik ise:

عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بَدَنَةٌ.

"Her birine birer deve gerekir" demişlerdir.

وَقَالَ أَصْحَابُ الرَّأْيِ: إِنْ كَانَ قَبْلَ عَرَفَةَ، فَعَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا شَاةٌ، وَعَنْ أَحْمَدَ رِوَايَتَانِ:

Re'y ehli ise: "Eğer Arafat'tan önce ise her birine birer koyun gerekir" demişlerdir. Ahmed'den ise iki rivayet vardır:

إِحْدَاهُمَا: يُجْزِئُهُمَا هَدْيٌ وَاحِدٌ.

Birincisi: İkisine tek bir kurban yeterlidir.

وَالثَّانِيَةُ: عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا هَدْيٌ، وَقَالَ عَطَاءٌ وَإِسْحَاقُ: لَزِمَهُمَا هَدْيٌ وَاحِدٌ.

İkincisi: Her birine birer kurban gerekir. Atâ ve İshak da: "İkisine tek bir kurban gerekir" demişlerdir.

الْفَرْعُ الْعَاشِرُ: إِذَا جَامَعَ الْمُحْرِمُ بِعُمْرَةٍ قَبْلَ طَوَافِهِ: فَسَدَتْ عُمْرَتُهُ إِجْمَاعًا، وَعَلَيْهِ الْمُضِيُّ فِي فَاسِدِهَا وَالْقَضَاءُ وَالْهَدْيُ، فَإِنْ كَانَ جِمَاعُهُ بَعْدَ الطَّوَافِ، وَقَبْلَ السَّعْيِ فَعُمْرَتُهُ فَاسِدَةٌ أَيْضًا عِنْدَ الشَّافِعِيِّ، وَأَحْمَدَ، وَأَبِي ثَوْرٍ، وَهُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ فَعَلَيْهِ إِتْمَامُهَا، وَالْقَضَاءُ وَالدَّمُ، وَقَالَ عَطَاءٌ: عَلَيْهِ شَاةٌ، وَلَمْ يَذْكُرِ الْقَضَاءَ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِنْ جَامَعَ الْمُعْتَمِرُ بَعْدَ أَنْ طَافَ بِالْبَيْتِ أَرْبَعَةَ أَشْوَاطٍ لَمْ تَفْسُدْ عُمْرَتُهُ، وَعَلَيْهِ دَمٌ، وَإِنْ طَافَ ثَلَاثَةَ أَشْوَاطٍ، فَسَدَتْ، وَعَلَيْهِ إِتْمَامُهَا وَالْقَضَاءُ وَدَمٌ، وَأَمَّا إِنْ كَانَ جِمَاعُهُ بَعْدَ الطَّوَافِ وَالسَّعْيِ، وَلَكِنَّهُ قَبْلَ الْحَلْقِ، فَلَمْ يَقُلْ بِفَسَادِ عُمْرَتِهِ إِلَّا الشَّافِعِيُّ.

Onuncu Mesele: Umre için ihrama giren kimse tavafından önce cinsi münasebette bulunursa, icmâen umresi bozulur; fasit olan umreye devam etmesi, kaza etmesi ve kurban kesmesi gerekir. Şayet münasebeti tavaftan sonra ve sa'yden önce olmuşsa; Şâfiî, Ahmed, Ebû Sevr ve Mâlik'in mezhebine göre umresi yine fasittir; onu tamamlaması, kaza etmesi ve kurban kesmesi gerekir. Atâ: "Ona bir koyun gerekir" demiş, kazayı zikretmemiştir. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Umre yapan kimse Beyt'i dört şavt tavaf ettikten sonra cinsi münasebette bulunursa umresi bozulmaz, ona bir kurban gerekir; şayet üç şavt tavaf etmişse bozulur, onu tamamlaması, kaza etmesi ve kurban kesmesi gerekir. Cinsi münasebeti tavaf ve sa'yden sonra fakat tıraştan önce olmuşsa; umresinin bozulacağını sadece Şâfiî söylemiştir.

قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَلَا أَحْفَظُ هَذَا عَنْ غَيْرِ الشَّافِعِيِّ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَالثَّوْرِيُّ، وَأَبُو حَنِيفَةَ: عَلَيْهِ دَمٌ، وَقَالَ مَالِكٌ: عَلَيْهِ الْهَدْيُ، وَعَنْ عَطَاءٍ: أَنَّهُ يَسْتَغْفِرُ اللَّهَ، وَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ، قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ أَعْلَى. انْتَهَى بِوَاسِطَةِ نَقْلِ النَّوَوِيِّ.

İbnü'l-Münzir dedi ki: "Bunu Şâfiî'den başkasından bilmiyorum." İbn Abbâs, Sevrî ve Ebû Hanîfe: "Ona bir kurban (kan) gerekir" demişlerdir. Mâlik: "Ona kurban gerekir" demiştir. Atâ'dan ise: "Allah'tan bağışlanma diler, ona bir şey gerekmez" rivayeti vardır. İbnü'l-Münzir: "İbn Abbâs'ın sözü daha üstündür" demiştir. Nevevî'nin nakli vasıtasıyla aktarılan kısım sona erdi.

وَأَظْهَرُ قَوْلَيْ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدِي: أَنَّ الْمُحْرِمَةَ الَّتِي أَكْرَهَهَا زَوْجُهَا عَلَى الْوَطْءِ حَتَّى أَفْسَدَ حَجَّهَا أَوْ عُمْرَتَهَا بِذَلِكَ، أَنَّ جَمِيعَ التَّكَالِيفِ اللَّازِمَةَ لَهَا بِسَبَبِ حَجَّةِ الْقَضَاءِ مِنْ نَفَقَاتِ سَفَرِهَا فِي الْحَجِّ، كَالزَّادِ وَالرَّاحِلَةِ وَالْهَدْيِ اللَّازِمِ لَهَا كُلَّهُ عَلَى الزَّوْجِ ; لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي تَسَبَّبَ لَهَا فِي ذَلِكَ وَإِنْ كَانَتْ بَانَتْ مِنْهُ، وَنَكَحَتْ غَيْرَهُ، وَأَنَّهُ إِنْ كَانَ عَاجِزًا لِفَقْرِهِ صَرَفَتْ ذَلِكَ مِنْ مَالِهَا، ثُمَّ رَجَعَتْ عَلَيْهِ بِذَلِكَ، إِنْ أَيْسَرَ، وَهَذَا مَذْهَبُ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ وَعَطَاءٍ، وَمَنْ وَافَقَهُمْ، خِلَافًا لِمَنْ قَالَ: إِنَّ جَمِيعَ تَكَالِيفِ حَجَّةِ الْقَضَاءِ فِي مَالِهَا لَا فِي مَالِ الزَّوْجِ، وَهُوَ قَوْلُ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ.

Bana göre ilim ehlinin iki görüşünden en tercihe şayan olanı; kocasının kendisini cinsel ilişkiye zorlaması sebebiyle haccı veya umresi bozulan ihramlı kadının, kaza haccı sebebiyle üzerine gereken hac yolculuğu masrafları -azık, binek ve gereken kurban gibi bütün masraflar- kocasının üzerinedir; çünkü -kadın ondan boşanıp başkasıyla evlenmiş olsa bile- kadının buna maruz kalmasına sebep olan bizzat odur. Şayet adam fakirliği sebebiyle aciz durumda ise kadın bunu kendi malından harcar, daha sonra adam zenginleştiğinde ona rücu eder. Mâlik ve ashabının, Atâ'nın ve onlara muvafakat edenlerin mezhebi budur; nitekim kaza haccının bütün masraflarının kocanın malından değil kadının kendi malından karşılanacağını söyleyen bazı ilim ehlinin hilafınadır.

قَالَ الشَّيْخُ شِهَابُ الدِّينِ أَحْمَدُ الشِّلْبِيُّ فِي حَاشِيَتِهِ عَلَى تَبْيِينِ الْحَقَائِقِ، شَرْحِ كَنْزِ الدَّقَائِقِ فِي الْفِقْهِ الْحَنَفِيِّ مَا نَصُّهُ: قَالَ فِي «شَرْحِ الطَّحَاوِيِّ» : أَمَّا الْمَرْأَةُ إِذَا كَانَتْ نَائِمَةً، أَوْ جَامَعَهَا صَبِيٌّ أَوْ مَجْنُونٌ، فَذَلِكَ كُلُّهُ سَوَاءٌ، وَلَا تَرْجِعُ الْمَرْأَةُ مِنْ ذَلِكَ بِمَا لَزِمَهَا عَلَى الْمُكْرِهِ ; لِأَنَّ ذَلِكَ شَيْءٌ لَزِمَهَا فِيمَا بَيْنَهَا، وَبَيْنَ اللَّهِ غَيْرُ مَجْبُورٍ عَلَيْهِ كَرَجُلٍ أُكَرِهَ عَلَى

Şeyh Şihâbüddîn Ahmed eş-Şilbî, Hanefî fıkhına dair Kenzü'd-dekāik'in şerhi Tebyînü'l-hakāik üzerine yazdığı haşiyesinde aynen şöyle demiştir: Şerhu't-Tahâvî'de şöyle denmiştir: "Kadın uyuyor durumda olur veya onunla bir çocuk yahut mecnun cinsi münasebette bulunursa bunların hepsi aynıdır; kadın bu sebeple üzerine gerekenleri zorlayan kimseye rücu edemez; zira bu, adakta bulunmaya zorlanan adam gibi, kendisi ile Allah arasında üzerine vacip olan ve zorlama altında kılınmayan bir şeydir; zira adakta bulunan kimseye...

النَّذْرِ، فَإِنَّهُ يَلْزَمُهُ، فَإِذَا أَدَّى مَا لَزِمَهُ، فَإِنَّهُ لَا يَرْجِعُ عَلَى الْمُكْرِهِ، كَذَلِكَ هُنَا انْتَهَى إِتْقَانِي - رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى -. انْتَهَى كَلَامُ الشِّلْبِيِّ فِي حَاشِيَتِهِ.

...bu vacip olur; gerekeni ödediğinde ise kendisini zorlayana rücu edemez, burada da durum böyledir." el-İtkānî -rahimehullâhu teâlâ- sözü bitti. Şilbî'nin haşiyesindeki sözü burada sona erdi.

وَقَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ مِنْ حَاشِيَتِهِ الْمَذْكُورَةِ: ثُمَّ إِذَا كَانَتْ مُكْرَهَةً حَتَّى فَسَدَ حَجُّهَا وَلَزِمَهَا دَمٌ، هَلْ تَرْجِعُ عَلَى الزَّوْجِ، عَنْ أَبِي شُجَاعٍ: لَا، وَعَنِ الْقَاضِي أَبِي حَازِمٍ: نَعَمْ، اهـ.

Mezkûr haşiyesinin başka bir yerinde şöyle demiştir: "Sonra kadın haccı bozulacak ve kendisine kurban gerekecek derecede zorlanmışsa (ikrah altında ise), kocaya rücu edip edemeyeceği hususunda Ebû Şücâ'dan: 'Hayır', Kadı Ebû Hâzim'den ise: 'Evet' [rücu eder rivayeti vardır]."

وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الْأَظْهَرَ عِنْدَنَا لُزُومُ ذَلِكَ لِزَوْجِهَا الَّذِي أَكْرَهَهَا، وَوَجْهُهُ ظَاهِرٌ جِدًّا ; لِأَنَّ سَبَبَهُ هُوَ جِنَايَتُهُ بِالْجِمَاعِ، الَّذِي لَا يَجُوزُ لَهُ شَرْعًا، وَمَنْ تَسَبَّبَ فِي غَرَامَةِ إِنْسَانٍ بِفِعْلِ حَرَامٍ، فَإِلْزَامُهُ تِلْكَ الْغَرَامَةَ لَا شَكَّ فِي ظُهُورِ وَجْهِهِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bize göre en tercihe şayan olan görüşün, kadını zorlayan kocasına bunun gerekmesi olduğunu belirtmiştik. Bunun gerekçesi de son derece açıktır; zira bunun sebebi, şer'an kendisine caiz olmayan cinsel ilişki cinayetini işlemesidir. Kim haram bir fiille bir insanın zarara uğramasına sebep olursa, o zararın kendisine tazmin ettirilmesinin haklılığı şüphesiz gayet açıktır. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.

وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : فِي مَذْهَبِ أَحْمَدَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مَا نَصُّهُ: وَإِذَا كَانَتِ الْمَرْأَةُ مُكْرَهَةً عَلَى الْجِمَاعِ، فَلَا هَدْيَ عَلَيْهَا، وَلَا عَلَى الرَّجُلِ أَنْ يَهْدِيَ عَنْهَا نَصَّ عَلَيْهِ أَحْمَدُ ; لِأَنَّهُ جِمَاعٌ يُوجِبُ الْكَفَّارَةَ، فَلَمْ يَجِبْ بِهِ حَالَ الْإِكْرَاهِ أَكْثَرُ مِنْ كَفَّارَةٍ وَاحِدَةٍ كَمَا فِي الصِّيَامِ، وَهَذَا قَوْلُ إِسْحَاقَ، وَأَبِي ثَوْرٍ، وَابْنِ الْمُنْذِرِ.

İbn Kudâme el-Muğnî'de, Ahmed'in mezhebinin bu meseledeki görüşü hakkında aynen şöyle demiştir: Kadın cinsel ilişkiye zorlanmışsa (mükrehe ise), kendisine kurban gerekmez; erkeğin de onun yerine kurban kesmesi gerekmez. Ahmed bunu açıkça ifade etmiştir; zira bu, keffareti gerektiren bir cinsel ilişkidir. Dolayısıyla tıpkı oruçta olduğu gibi ikrah durumunda bundan dolayı birden fazla keffaret gerekmez. İshâk, Ebû Sevr ve İbnü'l-Münzir'in görüşü de budur.

وَعَنْ أَحْمَدَ رِوَايَةٌ أُخْرَى: أَنَّ عَلَيْهِ أَنْ يَهْدِيَ عَنْهَا، وَهُوَ قَوْلُ عَطَاءٍ، وَمَالِكٍ ; لِأَنَّ إِفْسَادَ الْحَجِّ وُجِدَ مِنْهُ فِي حَقِّهَا، فَكَانَ عَلَيْهِ لِإِفْسَادِهِ حَجَّهَا هَدْيٌ قِيَاسًا عَلَى حَجِّهِ، وَعَنْهُ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْهَدْيَ عَلَيْهَا ; لِأَنَّ فَسَادَ الْحَجِّ ثَبَتَ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهَا، وَيَحْتَمِلُ أَنَّهُ أَرَادَ أَنَّ الْهَدْيَ عَلَيْهَا، وَيَتَحَمَّلُهُ الزَّوْجُ عَنْهَا، فَلَا يَكُونُ رِوَايَةً ثَالِثَةً. انْتَهَى مِنْهُ.

Ahmed'den gelen diğer bir rivayette ise: Kadının yerine kurban kesmenin erkeğe vacip olduğu belirtilmiştir. Bu, Atâ ve Mâlik'in de görüşüdür; zira kadının haccının bozulması adamın fiiliyle meydana gelmiştir. Dolayısıyla kendi haccına kıyasla kadının haccını bozduğu için de ona kurban kesmek gerekir. Ondan, kurbanın kadına ait olduğunu gösteren bir rivayet de vardır; çünkü haccın bozulması kadın açısından gerçekleşmiştir. Onun, kurbanın kadına ait olup bunu kocanın onun adına üstleneceğini kastetmiş olması da muhtemeldir; bu durumda üçüncü bir rivayet olmaz. el-Muğnî'den [yapılan nakil] sona erdi.

وَفِي مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ وَجْهَانِ، الْأَصَحُّ مِنْهُمَا عِنْدَ أَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ وُجُوبُ ذَلِكَ عَلَى الزَّوْجِ ; كَمَا بَيَّنَهُ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» . كَمَا إِنْ كَانَتْ مُطَاوِعَةً لَهُ، فَالْأَظْهَرُ أَنَّ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا تَكَالِيفَ حَجَّةِ الْقَضَاءِ، وَكُلَّ مَا سَبَّبَهُ الْوَطْءُ الْمَذْكُورُ ; لِأَنَّهُمَا سَوَاءٌ فِيهِ، وَلَا يَنْبَغِي الْعُدُولُ عَنْ ذَلِكَ.

Şâfiî mezhebinde bu meselede iki vecih vardır. Şâfiî ashabına göre bunlardan en sahih olanı, Nevevî'nin Şerhu'l-Mühezzeb'de açıkladığı üzere, bunun kocaya vacip olmasıdır. Kadın erkeğe itaat etmiş (kendi rızasıyla yapmış) ise, en tercihe şayan olan görüş; kaza haccının masraflarının ve mezkûr cinsel ilişkinin sebep olduğu her şeyin her birine ayrı ayrı yüklenmesidir; çünkü bu hususta ikisi de eşittir ve bundan sapmamak gerekir.

الْفَرْعُ الْحَادِيَ عَشَرَ: اعْلَمْ أَنَّا قَدَّمْنَا أَنَّ مَنْ أَفْسَدَ حَجَّهُ أَوْ عُمْرَتَهُ، لَزِمَهُ الْقَضَاءُ، وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الصَّحِيحَ وُجُوبُهُ عَلَى الْفَوْرِ لَا عَلَى التَّرَاخِي، وَسَوَاءٌ فِي ذَلِكَ كَانَ الْحَجُّ وَالْعُمْرَةُ فَرْضًا أَوْ نَفْلًا ; لِأَنَّ النَّفْلَ مِنْهُمَا يَصِيرُ فَرْضًا بِالشُّرُوعِ فِيهِ، وَقَدْ أَرَدْنَا أَنْ نُبَيِّنَ فِي هَذَا الْفَرْعِ أَنَّهُ لَوْ أَحْرَمَ بِالْقَضَاءِ، فَأَفْسَدَهُ أَيْضًا بِالْجِمَاعِ، لَزِمَتْهُ الْكَفَّارَةُ وَلَزِمَهُ قَضَاءٌ وَاحِدٌ، وَلَوْ تَكَرَّرَ ذَلِكَ مِنْهُ مِائَةَ مَرَّةٍ، وَيَقَعُ الْقَضَاءُ عَنِ الْحَجِّ الْأَوَّلِ أَيِ: الَّذِي أَفْسَدَهُ أَوَّلًا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

On Birinci Mesele: Bil ki, haccını veya umresini bozan kimseye kazanın gerekeceğini daha önce belirtmiştik. Sahih olanın, kazanın gevşekliğe bırakılmaksızın (terâhî) derhal (fevrî) vacip olduğunu da açıkladık. Bu hususta haccın ve umrenin farz veya nâfile olması arasında fark yoktur; zira nâfile olan hac ve umre, başlanmasıyla farz haline gelir. Bu alt meselede, kişi kaza haccı için ihrama girip onu da cinsel ilişkiyle bozarsa, keffaretin gerekeceğini ve bu durum kendisinden yüz defa tekrarlansa bile tek bir kaza gerektiğini açıklamak istedik. Bu kaza da birinci haccın, yani ilk bozduğu haccın yerine geçer. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.

الْفَرْعُ الثَّانِيَ عَشَرَ: قَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ مِمَّا يُمْنَعُ بِسَبَبِ الْإِحْرَامِ حَلْقُ شَعْرِ الرَّأْسِ ; لِقَوْلِهِ

On İkinci Mesele: İhram sebebiyle yasaklanan şeylerden birinin de başın tıraş edilmesi olduğunu daha önce belirtmiştik. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

تَعَالَى: وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ [٢ \ ١٩٦] ، فَإِنْ حَلَقَ شَعْرَ رَأْسِهِ لِأَجْلِ مَرَضٍ، أَوْ أَذًى، كَكَثْرَةِ الْقُمَّلِ فِي رَأْسِهِ، فَقَدْ نَصَّ تَعَالَى عَلَى مَا يَلْزَمُهُ بِقَوْلِهِ: وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ [٢ \ ١٩٦] .

{ وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ } “Kurban yerine varıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin.” Eğer bir hastalıktan veya başındaki bitin çokluğu gibi bir eziyetten dolayı başını tıraş ederse, üzerine neyin gerekeceğini Allah Teâlâ şu buyruğu ile açıkça belirtmiştir: { وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ } “Kurban yerine varıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin. İçinizden kim hasta olur veya başında bir eziyet bulunursa [tıraş olmasının ardından] oruçtan, sadakadan yahut kurbandan bir fidye gerekir.”

وَهَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ نَزَلَتْ فِي كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ ﵁ وَالتَّحْقِيقُ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ: أَنَّ الثَّلَاثَةَ الْمَذْكُورَةَ فِي الْآيَةِ عَلَى سَبِيلِ التَّخْيِيرِ بَيْنَهَا ; لِأَنَّ لَفْظَةَ «أَوْ» فِي قَوْلِهِ: فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ حَرْفُ تَخْيِيرٍ، وَالتَّحْقِيقُ: أَنَّ الصِّيَامَ الْمَذْكُورَ ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ، وَأَنَّ الصَّدَقَةَ الْمَذْكُورَةَ ثَلَاثَةُ آصُعٍ بَيْنَ سِتَّةِ مَسَاكِينَ، لِكُلِّ مِسْكِينٍ نِصْفُ صَاعٍ، وَمَا سِوَى هَذَا فَهُوَ خِلَافُ التَّحْقِيقِ.

Bu kerim ayet Ka'b b. Ucre (radıyallâhu anh) hakkında inmiştir. Şüphe götürmeyen kesin tespit şudur: Ayette zikredilen bu üç şey, aralarında seçim hakkı tanıma (muhayyerlik) yoluyladır; zira ayetteki { فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ } “...oruçtan, sadakadan yahut kurbandan bir fidye...” ifadesinde geçen "ev" (أَوْ / veya) kelimesi muhayyerlik bildiren bir harftir. Tahkik edilmiş görüşe göre: Zikredilen oruç üç gündür; zikredilen sadaka ise altı fakir arasında paylaştırılmak üzere, her fakire yarım sâ düşecek şekilde toplam üç sâdır. Bunun dışındaki görüşler tahkike aykırıdır.

وَقَدْ رَوَى الشَّيْخَانِ فِي صَحِيحَيْهِمَا، عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ ﵁ قَالَ: كَانَ بِي أَذًى مِنْ رَأْسِي، فَحُمِلْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَالْقَمْلُ يَتَنَاثَرُ عَلَى وَجْهِي، فَقَالَ: «مَا كُنْتُ أَرَى أَنَّ الْجَهْدَ قَدْ بَلَغَ مِنْكَ مَا أَرَى، أَتَجِدُ شَاةً» ؟ قُلْتُ: لَا. فَنَزَلَتِ الْآيَةُ: فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ قَالَ: «هُوَ صَوْمُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ، أَوْ إِطْعَامُ سِتَّةِ مَسَاكِينَ نِصْفَ صَاعٍ نِصْفَ صَاعٍ طَعَامًا لِكُلِّ مِسْكِينٍ» وَفِي رِوَايَةٍ: «أَتَى عَلَيَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ زَمَنَ الْحُدَيْبِيَةِ فَقَالَ:» كَأَنَّ هَوَامَّ رَأْسِكَ تُؤْذِيكَ «؟ فَقُلْتُ: أَجَلْ. قَالَ:» فَاحْلِقْهُ، وَاذْبَحْ شَاةً، أَوْ صُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ، أَوْ تَصَدَّقْ بِثَلَاثَةِ آصُعٍ مِنْ تَمْرٍ بَيْنَ سِتَّةِ مَسَاكِينَ «رَوَاهُ مُسْلِمٌ، وَأَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ. وَلِأَبِي دَاوُدَ فِي رِوَايَةٍ» فَدَعَانِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: «احْلِقْ رَأْسَكَ، وَصُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ، أَوْ أَطْعِمْ سِتَّةَ مَسَاكِينَ، فَرَقًا مِنْ زَبِيبٍ، أَوِ انْسُكْ شَاةً، فَحَلَقْتُ رَأْسِي ثُمَّ نَسَكْتُ» وَفِي رِوَايَةٍ عِنْدَ الْبُخَارِيِّ، عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ: «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ لَهُ:» لَعَلَّكَ آذَاكَ هَوَامُّكَ «؟ قَالَ: نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:» احْلِقْ رَأْسَكَ، وَصُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ، أَوْ أَطْعِمْ سِتَّةَ مَسَاكِينَ، أَوِ انْسُكْ بِشَاةٍ «وَفِي رِوَايَةٍ عِنْدَ الْبُخَارِيِّ أَيْضًا، عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ ﵁ قَالَ:» وَقَفَ عَلَيَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِالْحُدَيْبِيَةِ، وَرَأْسِي يَتَهَافَتُ قَمْلًا فَقَالَ: «يُؤْذِيكَ هَوَامَّكَ» ؟ قُلْتُ: نَعَمْ. قَالَ: «فَاحْلِقْ رَأْسَكَ، أَوِ احْلِقْ» قَالَ: فِيَّ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ إِلَى آخِرِهَا، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: صُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ، أَوْ تَصَدَّقْ بِفَرَقٍ بَيْنَ سِتَّةٍ، أَوِ انْسُكْ بِمَا تَيَسَّرَ «وَفِي رِوَايَةٍ عِنْدَ الْبُخَارِيِّ أَيْضًا» فَأَنْزَلَ اللَّهُ الْفِدْيَةَ، فَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يُطْعِمَ فَرَقًا بَيْنَ سِتَّةٍ، أَوْ يَهْدِيَ شَاةً، أَوْ يَصُومَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ، وَبَعْضُ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَفِيهِ غَيْرُهَا بِمَعْنَاهَا،

Buhârî ve Müslim, Ka'b b. Ucre'den (radıyallâhu anh) şöyle rivayet etmişlerdir: Başımda bir rahatsızlık vardı; bitler yüzüme dökülür vaziyette Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) götürüldüm. Bunun üzerine: «Çektiğin sıkıntının gördüğüm bu dereceye ulaştığını tahmin etmezdim; kurban edecek bir koyun bulabilir misin?» buyurdu. Ben de: «Hayır» dedim. Bunun üzerine şu ayet indi: { فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ } “...oruçtan, sadakadan yahut kurbandan bir fidye [gerekir].” Resûlullah: «Bu, üç gün oruç tutmak veya altı fakiri, her birine yarımşar sâ yiyecek düşecek şekilde doyurmaktır» buyurdu. Bir rivayette ise şöyledir: «Hudeybiye zamanında Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanıma geldi ve: “Görünüşe göre başındaki haşerat sana eziyet veriyor?” buyurdu. Ben: “Evet” dedim. Şöyle buyurdu: “Öyleyse başını tıraş et ve bir koyun kes ya da üç gün oruç tut yahut altı fakir arasında üç sâ hurmayı sadaka olarak dağıt.”» Bunu Müslim, Ahmed ve Ebû Dâvûd rivayet etmiştir. Ebû Dâvûd'un bir rivayetinde ise: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) beni çağırdı ve: “Başını tıraş et; üç gün oruç tut veya altı fakire bir ferak kuru üzüm yedir yahut bir koyun kurban et” buyurdu. Ben de başımı tıraş ettim, sonra kurbanımı kestim.» Buhârî'deki bir rivayette Ka'b b. Ucre'den şöyle nakledilir: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona: “Herhalde haşeratın sana eziyet veriyor?” dedi. O: “Evet, ey Allah'ın Resûlü” dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Başını tıraş et, üç gün oruç tut veya altı fakiri doyur yahut bir koyun kurban et” buyurdu.» Buhârî'deki diğer bir rivayette de Ka'b b. Ucre (radıyallâhu anh) şöyle demiştir: «Hudeybiye'de Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanıma uğradı; başımdan bit dökülüyordu. “Haşeratın sana eziyet mi ediyor?” buyurdu. Ben: “Evet” dedim. “Başını tıraş et -veya tıraş ol-” buyurdu.» Ka'b dedi ki: «Benim hakkımda şu ayet indi: { فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ } “İçinizden kim hasta olur veya başında bir eziyet bulunursa...” -ayetin sonuna kadar-. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Üç gün oruç tut veya altı kişi arasında bir ferak sadaka ver yahut kolayına gelen bir kurban kes” buyurdu.» Buhârî'deki bir rivayette de şöyledir: «Bunun üzerine Allah fidye hükmünü indirdi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) de ona altı kişi arasında bir ferak yedirmesini veya bir koyun hedy etmesini yahut üç gün oruç tutmasını emretti.» Bu rivayetlerin bir kısmı Sahîh-i Müslim'de de yer almakta olup, orada aynı manada başka rivayetler de bulunmaktadır.

وَالْفَرَقُ ثَلَاثَةُ آصُعٍ.

Ferak (فَرَق) ise üç sâdır.

فَهَذِهِ النُّصُوصُ الصَّحِيحَةُ الصَّرِيحَةُ: مُبِيِّنَةٌ غَايَةَ الْبَيَانِ آيَةَ الْفِدْيَةِ، مُوَضِّحَةٌ: أَنَّ الصِّيَامَ الْمَذْكُورَ فِي الْآيَةِ ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ، وَأَنَّ الصَّدَقَةَ فِيهَا ثَلَاثَةُ آصُعٍ بَيْنَ سِتَّةِ مَسَاكِينَ، لِكُلِّ مِسْكِينٍ نِصْفُ صَاعٍ، وَأَنَّ النُّسُكَ فِيهَا مَا تَيَسَّرَ شَاةٌ فَمَا فَوْقَهَا، وَأَنَّ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ التَّخْيِيرِ بَيْنَ الثَّلَاثَةِ، كَمَا هُوَ نَصُّ الْآيَةِ، وَالْأَحَادِيثِ الْمَذْكُورَةِ، وَهَذَا لَا يَنْبَغِي الْعُدُولُ عَنْهُ ; لِدَلَالَةِ الْقُرْآنِ، وَالسُّنَّةِ الصَّحِيحَةِ عَلَيْهِ، وَهُوَ قَوْلُ جَمَاهِيرِ الْعُلَمَاءِ.

Bu sahih ve açık nasslar, fidye ayetini son derece net bir şekilde açıklamakta; ayette zikredilen orucun üç gün olduğunu, sadakanın altı fakir arasında her fakire yarım sâ olmak üzere üç sâ olduğunu, kurbanın ise kolayına gelen bir koyun veya daha fazlası olduğunu ve bunun -ayetin ve mezkûr hadislerin lafzında olduğu gibi- üçü arasında muhayyerlik yoluyla olduğunu beyan etmektedir. Kur'an'ın ve sahih sünnetin buna delalet etmesi sebebiyle bundan ayrılmamak gerekir; cumhur-u ulemanın kavli de budur.

وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ قَوْلَ الْحَسَنِ، وَالثَّوْرِيِّ، وَعِكْرِمَةَ، وَنَافِعٍ: أَنَّ الصِّيَامَ عَشَرَةَ أَيَّامٍ، وَالصَّدَقَةَ عَلَى عَشْرَةِ مَسَاكِينَ - خِلَافُ الصَّوَابِ لِمَا ذَكَرْنَا. وَأَنَّ مَا يَقُولُهُ أَصْحَابُ الرَّأْيِ: مِنْ أَنَّهُ يُجْزِئُ نِصْفُ صَاعٍ مِنَ الْبُرِّ خَاصَّةً لِكُلِّ مِسْكِينٍ، وَأَمَّا غَيْرُ الْبُرِّ كَالتَّمْرِ وَالشَّعِيرِ مَثَلًا، فَلَا بُدَّ مِنْ صَاعٍ كَامِلٍ لِكُلِّ مِسْكِينٍ - خِلَافُ الصَّوَابِ أَيْضًا لِمُخَالَفَتِهِ لِلرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا آنِفًا. وَأَنَّ مَا رَوَاهُ الطَّبَرِيُّ وَغَيْرُهُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ: مِنْ أَنَّ الْوَاجِبَ أَوَّلًا النُّسُكُ، فَإِنْ لَمْ يَجِدْ نُسُكًا، فَهُوَ مُخَيَّرٌ بَيْنَ الصَّوْمِ وَالصَّدَقَةِ - خِلَافُ الصَّوَابِ أَيْضًا، لِلْأَدِلَّةِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا، وَهِيَ وَاضِحَةٌ صَرِيحَةٌ فِي التَّخْيِيرِ.

Böylece anlaşılmaktadır ki el-Hasan, es-Sevrî, İkrime ve Nâfi'in; orucun on gün, sadakanın ise on fakire olduğu yönündeki sözleri, zikrettiğimiz sebeplerden ötürü isabetli değildir. Rey ehlinin; her bir fakir için yalnızca buğdaydan yarım sâ verilmesinin yeterli olacağı, hurma ve arpa gibi buğday dışındaki şeylerden ise mutlaka her fakire tam bir sâ verilmesi gerektiği yönündeki sözleri de Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) az önce zikrettiğimiz sahih rivayetlere aykırı olması sebebiyle isabetli değildir. Taberî ve başkalarının Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiği; vacip olanın öncelikle kurban olduğu, kurban bulamazsa oruç ile sadaka arasında muhayyer kalacağı şeklindeki görüş de zikrettiğimiz deliller sebebiyle isabetli değildir; zira o deliller muhayyerlik konusunda gayet açık ve nettir.

وَمِنْ أَصَرَحِهَا فِي التَّخْيِيرِ مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، ثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ دَاوُدَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ لَهُ: «إِنْ شِئْتَ فَانْسُكْ نَسِيكَةً، وَإِنْ شِئْتَ فَصُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ، وَإِنْ شِئْتَ فَأَطْعِمْ ثَلَاثَةَ آصُعٍ مِنْ تَمْرٍ لِسِتَّةِ مَسَاكِينَ» ، اهـ. فَصَرَاحَةُ هَذَا فِي التَّخْيِيرِ بَيْنَ الثَّلَاثَةِ كَمَا تَرَى. وَمَا رَوَاهُ مَالِكٌ فِي مُوَطَّئِهِ، عَنْ عَبْدِ الْكَرِيمِ بْنِ مَالِكٍ الْجَزَرِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ ﵁ أَنَّهُ كَانَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مُحْرِمًا، فَآذَاهُ الْقَمْلُ فِي رَأْسِهِ، فَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يَحْلِقَ رَأْسَهُ، وَقَالَ: «صُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ، أَوْ أَطْعِمْ سِتَّةَ مَسَاكِينَ مُدَّيْنِ مُدَّيْنِ لِكُلِّ إِنْسَانٍ، أَوِ انْسُكْ بِشَاةٍ، أَيَّ ذَلِكَ فَعَلْتَ أَجْزَأَ عَنْكَ» انْتَهَى مِنَ «الْمُوَطَّأِ» .

Muhayyerlik konusunda en açık delillerden biri Ebû Dâvûd'un Sünen'inde rivayet ettiği şu hadistir: Bize Mûsâ b. İsmâîl anlattı, bize Hammâd, Dâvûd'dan, o Şa'bî'den, o Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan, o da Ka'b b. Ucre'den nakletti: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona şöyle buyurmuştur: «Dilersen bir kurban kes, dilersen üç gün oruç tut, dilersen altı fakire üç sâ hurma yedir.» Gördüğün gibi bunun bu üçü arasında muhayyerlik bildirmesi gayet açıktır. Mâlik'in Muvatta'ında Abdülkerîm b. Mâlik el-Cezerî'den, onun Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan, onun da Ka'b b. Ucre'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre: O, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile beraber ihramlı idi. Başındaki bitler ona eziyet verince Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona başını tıraş etmesini emretti ve: «Üç gün oruç tut veya altı fakire her insana ikişer müdd olmak üzere yedir yahut bir koyun kurban et; bunlardan hangisini yaparsan senin için yeterli olur» buyurdu. el-Muvatta'dan nakil bitti.

وَقَوْلُهُ: «أَيَّ ذَلِكَ فَعَلْتَ أَجْزَأَ عَنْكَ» صَرِيحٌ فِي التَّخْيِيرِ كَمَا تَرَى، مَعَ أَنَّ الْآيَةَ الْكَرِيمَةَ، وَالرِّوَايَاتِ الثَّابِتَةَ فِي الصَّحِيحَيْنِ نُصُوصٌ صَرِيحَةٌ فِي ذَلِكَ لِصَرَاحَةِ لَفْظَةِ، أَوْ فِي التَّخْيِيرِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Onun «Bunlardan hangisini yaparsan senin için yeterli olur» sözü, gördüğün gibi muhayyerlik bildirmede gayet açıktır; bununla birlikte kerim ayet ve Sahîhayn'daki sabit rivayetler de "ev" (أَوْ / veya) lafzının muhayyerlik bildirmesindeki açıklığından dolayı bu hususta sarih nasslardır. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.

وَهَذَا الَّذِي بَيَّنَّا حُكْمَهُ الْآنَ: هُوَ حَلْقُ جَمِيعِ شَعْرِ الرَّأْسِ، أَمَّا حَلْقُ بَعْضِ شَعْرِ الرَّأْسِ، أَوْ شَعْرِ بَاقِي الْجَسَدِ غَيْرِ الرَّأْسِ، فَسَيَأْتِي الْكَلَامُ عَلَيْهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

Hükmünü şu ana kadar açıkladığımız bu durum, baş saçının tamamının tıraş edilmesidir. Baş saçının bir kısmının veya baş dışındaki diğer beden tüylerinin tıraş edilmesine gelince; inşallah bunun açıklaması gelecektir.

وَاعْلَمْ أَنَّ مَا جَاءَ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ أَنَّ النُّسُكَ الْمَذْكُورَ فِي الْآيَةِ: بَقَرَةٌ، يُجَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ، وَسَنَذْكُرُ هُنَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ بَعْضَ الرِّوَايَاتِ الْوَارِدَةِ بِذَلِكَ، وَالْجَوَابَ عَنْهَا.

Bil ki, bazı rivayetlerde ayette zikredilen kurbanın sığır olduğuna dair gelen ifadelere iki yönden cevap verilir. İnşallah burada bu hususta vârid olan bazı rivayetleri ve bunlara verilen cevabı zikredeceğiz.

قَالَ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ: أَنَّ رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ أَخْبَرَهُ عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، وَكَانَ قَدْ أَصَابَهُ فِي رَأْسِهِ أَذًى، فَحَلَقَ فَأَمَرَهُ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يَهْدِيَ هَدْيًا بَقَرَةً. انْتَهَى مِنْهُ.

Ebû Dâvûd Sünen'inde şöyle demiştir: Bize Kuteybe b. Saîd anlattı, bize Leys, Nâfi'den anlattı: Ensârdan bir adam ona Ka'b b. Ucre'den naklettiğine göre, Ka'b'ın başında bir eziyet meydana gelmişti ve başını tıraş etti. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona kurbanlık olarak bir sığır hedy etmesini emretti. [Ebû Dâvûd'dan nakil] bitti.

وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «الْفَتْحِ» بَعْدَ أَنْ أَشَارَ لِحَدِيثِ أَبِي دَاوُدَ: هَذَا وَلِلطَّبَرَانِيِّ مِنْ طَرِيقِ عَبْدِ الْوَهَّابِ بْنِ بُخْتٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: حَلَقَ كَعْبُ بْنُ عُجْرَةَ رَأْسَهُ فَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يَفْتَدِيَ فَافْتَدَى بِبَقَرَةٍ.

İbn Hacer el-Feth'te, Ebû Dâvûd'un bu hadisine işaret ettikten sonra şöyle demiştir: Bu rivayet mevcuttur; Taberânî'de de Abdülvehhâb b. Buht tarikiyle, Nâfi'den, o İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre İbn Ömer şöyle demiştir: Ka'b b. Ucre başını tıraş etti; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona fidye vermesini emretti, o da fidye olarak bir sığır kurban etti.

وَلِعَبْدِ بْنِ حُمَيْدٍ مِنْ طَرِيقِ أَبِي مَعْشَرٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: افْتَدَى كَعْبٌ مِنْ أَذًى كَانَ فِي رَأْسِهِ، فَحَلَقَهُ - بِبَقَرَةٍ قَلَّدَهَا وَأَشْعَرَهَا.

Abd b. Humeyd'de ise Ebû Ma'şer tarikiyle, Nâfi'den, o İbn Ömer'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Ka'b, başında bulunan eziyet sebebiyle başını tıraş ettiği için gerdanlık taktığı ve hörgücünü işaretlediği bir sığırla fidye verdi.

وَلِسَعِيدِ بْنِ مَنْصُورٍ مِنْ طَرِيقِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ نَافِعٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، قِيلَ لِابْنِ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ: مَا صَنَعَ أَبُوكَ حِينَ أَصَابَهُ الْأَذَى فِي رَأْسِهِ؟ قَالَ: ذَبْحَ بَقَرَةً. انْتَهَى مِنَ «الْفَتْحِ» . ثُمَّ قَالَ: فَهَذِهِ الطُّرُقُ كُلُّهَا تَدُورُ عَلَى نَافِعٍ.

Saîd b. Mansûr'da ise İbn Ebî Leylâ tarikiyle, Nâfi'den, o Süleymân b. Yesâr'dan naklettiğine göre; Ka'b b. Ucre'nin oğluna: "Başında eziyet meydana geldiğinde baban ne yaptı?" diye soruldu; o da: "Bir sığır kesti" dedi. el-Feth'ten nakil sona erdi. Daha sonra İbn Hacer şöyle dedi: "Bu tariklerin hepsi Nâfi' etrafında dönmektedir.

وَقَدِ اخْتُلِفَ عَلَيْهِ فِي الْوَاسِطَةِ الَّتِي بَيْنَهُ وَبَيْنَ كَعْبٍ، وَقَدْ عَارَضَهَا مَا هُوَ أَصَحُّ مِنْهَا، مِنْ أَنَّ الَّذِي أَمَرَ بِهِ كَعْبٌ وَفَعَلَهُ إِنَّمَا هُوَ شَاةٌ.

Kendisi ile Ka'b arasındaki aracı ravinin kim olduğu hususunda Nâfi'e ihtilaf edilmiştir. Üstelik bu rivayetler; Ka'b'a emredilen ve onun bizzat yaptığı şeyin sadece koyun olduğuna dair bundan daha sahih olan rivayetlere muârızdır.

وَرَوَى سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ مِنْ طَرِيقِ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ: أَنَّ كَعْبَ بْنَ عُجْرَةَ ذَبَحَ شَاةً لِأَذًى كَانَ أَصَابَهُ، وَهَذَا أَصْوَبُ مِنَ الَّذِي قَبْلَهُ، وَاعْتَمَدَ ابْنُ بَطَّالٍ عَلَى رِوَايَةِ نَافِعٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ فَقَالَ: أَخَذَ كَعْبٌ بِأَرْفَعِ الْكَفَّارَاتِ، وَلَمْ يُخَالِفِ النَّبِيَّ ﷺ فِيمَا أَمَرَهُ بِهِ مِنْ ذَبْحِ الشَّاةِ، بَلْ وَافَقَهُ، وَزَادَ. فَفِيهِ: أَنَّ مَنْ أَفْتَى بِأَيْسَرِ الْأَشْيَاءِ فَلَهُ أَنْ يَأْخُذَ بِأَرْفَعِهَا، كَمَا فَعَلَ كَعْبٌ.

Saîd b. Mansûr ve Abd b. Humeyd, el-Makburî tarikiyle Ebû Hüreyre'den: Ka'b b. Ucre'nin başına gelen bir eziyet sebebiyle bir koyun kestiğini rivayet etmişlerdir; bu da bir öncekinden daha doğrudur. İbn Battâl ise Nâfi'in Süleymân b. Yesâr'dan gelen rivayetine dayanarak şöyle demiştir: Ka'b keffaretlerin en üstününü tercih etmiştir; Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendisine koyun kesmesini emrettiği hususta ona aykırı davranmamış, bilakis ona uymuş ve fazlasını yapmıştır. Dolayısıyla bu hadiste; en kolay olan şeyle fetva verilen kimsenin, Ka'b'ın yaptığı gibi en üstün olanı alabileceğine delil vardır.

قُلْتُ: هُوَ فَرْعُ ثُبُوتِ الْحَدِيثِ وَلَمْ يَثْبُتْ لِمَا قَدَّمْتُهُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. انْتَهَى كَلَامُ ابْنِ حَجَرٍ.

Ben derim ki: Bu, hadisin sabit olmasının bir uzantısıdır; oysa daha önce arz ettiğim gerekçelerle hadis sabit olmamıştır. Doğrusunu en iyi Allah bilir." İbn Hacer'in sözü bitti.

وَقَدْ عَلِمْتَ مِنْهُ الرِّوَايَاتِ الْمَقْضِيَّةَ: أَنَّ النُّسُكَ فِي آيَةِ الْفِدْيَةِ الْمَذْكُورَةِ بَقَرَةٌ، وَأَنَّ الْجَوَابَ عَنْهَا مِنْ وَجْهَيْنِ:

Böylece anılan fidye ayetindeki kurbanın sığır olduğuna hükmedilen rivayetleri ve bunlara iki yönden cevap verildiğini öğrenmiş oldun:

الْأَوَّلُ: عَدَمُ ثُبُوتِ الرِّوَايَاتِ الْوَارِدَةِ بِالْبَقَرَةِ، وَمُعَارَضَتُهَا بِمَا هُوَ صَحِيحٌ ثَابِتٌ مِنْ أَنَّ النُّسُكَ الْمَذْكُورَ فِي الْآيَةِ شَاةٌ، كَمَا قَدَّمْنَاهُ.

Birincisi: Sığır ile ilgili vârid olan rivayetlerin sabit olmaması ve daha önce sunduğumuz gibi ayette zikredilen kurbanın koyun olduğuna dair sahih ve sabit rivayetlere muârız olmasıdır.

وَالْجَوَابُ الثَّانِي: أَنَّا لَوْ فَرَضْنَا أَنَّ تِلْكَ الرِّوَايَاتِ ثَابِتَةٌ، فَهِيَ لَا تُعَارِضُ الرِّوَايَاتِ

İkinci cevap: Şayet o rivayetlerin sabit olduğunu varsaysak bile, bu rivayetler...

الصَّحِيحَةَ الدَّالَّةَ، عَلَى أَنَّ النُّسُكَ الْمَذْكُورَ: شَاةٌ، وَذَلِكَ بِأَنَّ اللَّازِمَ هُوَ الشَّاةُ، وَالتَّطَوُّعُ بِالْبَقَرَةِ تَطَوُّعٌ بِأَكْثَرَ مِنَ اللَّازِمِ. وَلَا مَانِعَ مِنَ التَّطَوُّعِ بِأَكْثَرَ مِمَّا يَلْزَمُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

...zikredilen kurbanın koyun olduğuna delalet eden sahih rivayetlerle çelişmez. Zira vacip olan koyundur; sığırı nafile olarak fazladan kesmek ise gerekenden fazlasını gönüllü yapmaktır. Gereken miktardan fazlasını nâfile olarak yapmakta ise hiçbir engel yoktur. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.

وَهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا حُكْمَهُ: هُوَ حَلْقُ الرَّأْسِ لِعُذْرٍ كَمَرَضٍ، أَوْ أَذًى فِي الرَّأْسِ كَكَثْرَةِ الْقَمْلِ فِيهِ، كَمَا هُوَ مَوْضُوعُ آيَةِ الْفِدْيَةِ، وَالْأَحَادِيثِ الَّتِي ذَكَرْنَا.

Hükmünü zikrettiğimiz bu durum; fidye ayetinin ve zikrettiğimiz hadislerin konusu olduğu üzere, hastalık veya baştaki bitin çokluğu gibi bir eziyet sebebiyle başın tıraş edilmesidir.

أَمَّا إِنْ حَلَقَ رَأْسَهُ قَبْلَ وَقْتِ الْحَلْقِ لِغَيْرِ عُذْرٍ مِنْ مَرَضٍ، أَوْ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ، فَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِيمَا يَلْزَمُهُ، فَذَهَبَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَهُوَ ظَاهِرُ مَذْهَبِ أَحْمَدَ: إِلَى أَنَّ الْفِدْيَةَ فِي الْعَمْدِ بِلَا عُذْرٍ، حُكْمُهَا حُكْمُ الْفِدْيَةِ لِعُذْرِ الْمَرَضِ، أَوِ الْأَذَى فِي الرَّأْسِ، وَلَا فَرْقَ بَيْنَ الْمَعْذُورِ وَغَيْرِهِ، إِلَّا فِي الْإِثْمِ، فَإِنَّ الْمَعْذُورَ تَلْزَمُهُ الْفِدْيَةُ، وَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ، وَمَنْ لَا عُذْرَ لَهُ تَلْزَمُهُ الْفِدْيَةُ الْمَذْكُورَةُ مَعَ الْإِثْمِ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ الثَّوْرِيِّ.

Tıraş vaktinden önce, hastalık veya baştaki bir eziyet gibi bir mazeret olmaksızın başını tıraş ederse; üzerine neyin gerekeceği hususunda ilim ehli ihtilaf etmiştir. Mâlik, Şâfiî ve Ahmed'in mezhebinin zâhirine göre: Mazeretsiz olarak kasten tıraş olmanın fidye hükmü, hastalık veya baştaki bir eziyet mazeretiyle verilen fidyenin hükmü gibidir. Mazeret sahibi olan ile olmayan arasında günahtan başka fark yoktur; zira mazeret sahibine fidye gerekir, günah yoktur; mazereti olmayana ise günah ile birlikte mezkûr fidye gerekir. Bu görüş es-Sevrî'den de rivayet edilmiştir.

وَعَنِ الْحَنَابِلَةِ وَجْهٌ: أَنَّهُ لَا فِدْيَةَ عَلَى مَنْ حَلَقَ نَاسِيًا إِحْرَامَهُ، وَهُوَ قَوْلُ إِسْحَاقَ، وَابْنِ الْمُنْذِرِ، وَاحْتَجُّوا بِالْأَدِلَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى الْعُذْرِ بِالنِّسْيَانِ.

Hanbelîlerden bir görüşe göre: İhramlı olduğunu unutarak tıraş olan kimseye fidye gerekmez. Bu, İshâk ve İbnü'l-Münzir'in de görüşüdür ve unutmanın mazeret olduğuna delalet eden delilleri hüccet getirmişlerdir.

وَذَهَبَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِلَى الْفَرْقِ بَيْنَ مَنْ حَلَقَ لِعُذْرٍ وَمَنْ حَلَقَ لِغَيْرِ عُذْرٍ، فَإِنْ حَلَقَهُ لِعُذْرٍ، فَعَلَيْهِ الْفِدْيَةُ الْمَذْكُورَةُ فِي الْآيَةِ عَلَى سَبِيلِ التَّخْيِيرِ، وِفَاقًا لِلْجُمْهُورِ، وَإِنْ كَانَ حَلَقَهُ لِغَيْرِ عُذْرٍ تَعَيَّنَ عَلَيْهِ الدَّمُ دُونَ الصِّيَامِ وَالصَّدَقَةِ، وَلَا أَعْلَمُ لِأَقْوَالِهِمْ ﵏ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ نَصًّا وَاضِحًا يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ مِنْ كِتَابٍ وَلَا سُنَّةٍ وَلَا إِجْمَاعٍ.

Ebû Hanîfe ise mazeret sebebiyle tıraş olan ile mazeretsiz tıraş olan arasında ayrım yapma yoluna gitmiştir: Eğer bir mazeret sebebiyle tıraş etmişse, cumhura muvafakat ederek ayette zikredilen fidye muhayyerlik yoluyla gerekir; şayet mazeretsiz olarak tıraş etmişse, oruç ve sadaka olmaksızın kurban (dem) kesmesi kesinleşir. Bu meselede onların (rıdvânullâhi aleyhim ecmaîn) bu görüşleri için Kitap'tan, Sünnet'ten veya icmadan dönülmesi zorunlu olan açık bir nass bilmiyorum.

أَمَّا الَّذِينَ قَالُوا: إِنَّ فِدْيَةَ غَيْرِ الْمَعْذُورِ كَفِدْيَةِ الْمَعْذُورِ، فَاحْتَجُّوا، بِأَنَّ الْحَلْقَ إِتْلَافٌ، فَاسْتَوَى عَمْدُهُ وَخَطَؤُهُ كَقَتْلِ الصَّيْدِ. قَالُوا: وَلِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْجَبَ الْفِدْيَةَ عَلَى مَنْ حَلَقَ رَأْسَهُ لِأَذًى بِهِ وَهُوَ مَعْذُورٌ، فَكَانَ ذَلِكَ تَنْبِيهًا عَلَى وُجُوبِهَا عَلَى غَيْرِ الْمَعْذُورِ، اهـ. وَلَا يَخْفَى أَنَّ هَذَا النَّوْعَ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ وَأَمْثَالِهِ لَيْسَ فِيهِ مَقْنَعٌ.

Mazeretsiz kimsenin fidyesinin mazeret sahibinin fidyesi gibi olduğunu söyleyenler; tıraşın bir yok etme/telef etme (itlaf) olduğunu, dolayısıyla avı öldürmede olduğu gibi kasti olanı ile hatalı olanının eşit olduğunu delil getirdiler. Dediler ki: "Çünkü Allah Teâlâ, mazeretli olduğu halde başında bulunan bir eziyet sebebiyle başını tıraş eden kimseye fidyeyi vacip kılmıştır; bu da mazeretsiz kimseye hayli hayli vacip olduğuna bir tenbihtir." Bu nevi ve benzeri istidlallerde ikna edici bir yön bulunmadığı gizli değildir.

وَأَمَّا الَّذِينَ فَرَّقُوا بَيْنَ الْمَعْذُورِ وَغَيْرِهِ، وَهُمُ الْحَنَفِيَّةُ فَاسْتَدَلُّوا بِظَاهِرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ قَالُوا: فَرَتَّبَ الْفِدْيَةَ الْمَذْكُورَةَ عَلَى الْعُذْرِ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ مَنْ لَيْسَ لَهُ عُذْرٌ، لَا يَكُونُ لَهُ هَذَا الْحُكْمُ الْمُرَتَّبُ عَلَى الْعُذْرِ خَاصَّةً.

Mazeretli ile mazeretsiz olanın arasını ayıran Hanefîler ise Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ } “İçinizden kim hasta olur veya başında bir eziyet bulunursa oruçtan, sadakadan yahut kurbandan bir fidye gerekir” kavlinin zâhirini delil getirdiler. Dediler ki: "Allah mezkûr fidyeyi mazeret şartına bağlamıştır; bu da gösterir ki mazereti olmayan kimse, özellikle mazerete bağlanmış olan bu hükme tabi olmaz."

وَاحْتَجَّ بَعْضُ أَجِلَّاءِ عُلَمَاءِ الشَّافِعِيَّةِ عَلَى اسْتِدْلَالِ الْحَنَفِيَّةِ بِالْآيَةِ الْمَذْكُورَةِ بِأَنَّهُ قَوْلٌ بِدَلِيلِ الْخِطَابِ: يَعْنِي مَفْهُومَ الْمُخَالَفَةِ، وَالْمُقَرَّرُ فِي أُصُولِ الْحَنَفِيَّةِ: عَدَمُ الِاحْتِجَاجِ بِدَلِيلِ الْخِطَابِ.

Şâfiî ulemasının önde gelenlerinden bazıları, Hanefîlerin mezkûr ayetle istidlal etmelerine karşı çıkarak bunun hitabın deliliyle (yani mefhûm-i muhâlefet ile) hüküm vermek olduğunu, Hanefî usulünde ise mefhûm-i muhâlefet ile istidlal etmemenin yerleşik bir kural olduğunu ileri sürmüşlerdir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: لَا يَلْزَمُ الْحَنَفِيَّةَ احْتِجَاجُ الشَّافِعِيَّةِ الْمَذْكُورُ عَلَيْهِمْ ; لِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ: نَعَمْ نَحْنُ لَا نَعْتَبِرُ مَفْهُومَ الْمُخَالَفَةِ، وَلَكِنْ نَرَى أَنَّ قَوْلَهُ: فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ لَيْسَ فِيهِ تَعَرُّضٌ لِحُكْمِ الْحَالِقِ لِغَيْرِ عُذْرٍ، لَا بِنَفْيِ الْفِدْيَةِ الْمَذْكُورَةِ، وَلَا بِإِثْبَاتِهَا، وَقَدْ ظَهَرَ لَنَا مِنْ دَلِيلٍ آخَرَ خَارِجٍ عَنِ الْآيَةِ: أَنَّهُ يَلْزَمُهُ دَمٌ، اهـ.

Bunu kaydeden [müellif] -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Şâfiîlerin Hanefîlere karşı bu itirazı Hanefîleri bağlamaz; zira onlar şöyle demektedir: "Evet, biz mefhûm-i muhâlefeti muteber saymıyoruz; ancak bizce { فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ } “İçinizden kim hasta olur veya başında bir eziyet bulunursa...” buyruğunda mazeretsiz tıraş olanın hükmüne dair, ne mezkûr fidyenin nefyedilmesi ne de ispat edilmesi hususunda bir temas yoktur. Bize ayetin dışındaki başka bir delilden kurban (dem) kesmesinin gerektiği açıkça ortaya çıkmıştır."

وَلَا خِلَافَ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ صِيَامَ الْفِدْيَةِ لَهُ أَنْ يَصُومَهُ حَيْثُ شَاءَ، وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي فِي النُّسُكِ، وَالصَّدَقَةِ أَيْضًا أَنَّ لَهُ أَنْ يَفْعَلَهُمَا حَيْثُ شَاءَ ; لِأَنَّ فِدْيَةَ الْأَذَى أَشْبَهُ بِالْكَفَّارَةِ مِنْهَا بِالْهَدْيِ، وَلِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَذْكُرْ لِلْفِدْيَةِ مَحَلًّا مُعَيَّنًا، وَلَمْ يَذْكُرْهُ النَّبِيُّ ﷺ وَسَمَّاهَا نُسُكًا وَلَمْ يُسَمِّهَا هَدْيًا، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ لَا مَانِعَ مِنْ أَنْ يَنْوِيَ بِالنُّسُكِ الْمَذْكُورِ الْهَدْيَ، فَيَجْرِيَ عَلَى حُكْمِ الْهَدْيِ، فَلَا يَصِحُّ فِي غَيْرِ الْحَرَمِ، إِلَّا أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لَهُ الْأَكْلُ مِنْهُ ; لِأَنَّهُ فِي حُكْمِ الْكَفَّارَةِ، كَمَا قَالَهُ عُلَمَاءُ الْمَالِكِيَّةِ. وَعِنْدَ الْحَنَفِيَّةِ، وَمَنْ وَافَقَهُمْ يَخْتَصُّ النُّسُكُ الْمَذْكُورُ بِالْحَرَمِ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

İlim ehli arasında fidye orucunu dilediği yerde tutabileceği hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Bana göre kurban ve sadakada da en tercihe şayan olan; bunları dilediği yerde yapabilmesidir. Zira eziyet fidyesi hedy kurbanından ziyade keffarete benzemektedir; nitekim Allah fidye için belirli bir mahal zikretmemiş, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de zikretmemiştir. Ayrıca Allah onu kurban (nüsük) olarak isimlendirmiş, hedy olarak isimlendirmemiştir. Zâhir olan şu ki, mezkûr nüsük ile hedy niyetinde bulunmasına bir engel yoktur; bu takdirde hedy hükmüne tabi olur ve Harem bölgesi dışında sahih olmaz. Ancak Mâlikî ulemasının belirttiği gibi keffaret hükmünde olduğu için etinden yemesi caiz olmaz. Hanefîler ve onlara muvafakat edenlere göre ise mezkûr nüsük Harem'e mahsustur. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.

أَمَّا إِذَا كَانَ الَّذِي حَلَقَهُ بَعْضَ شَعْرِ رَأْسِهِ لَا جَمِيعَهُ، أَوْ كَانَ شَعْرَ جَسَدِهِ أَوْ بَعْضَهُ، لَا شَعْرَ الرَّأْسِ، فَلَيْسَ فِي ذَلِكَ نَصٌّ صَرِيحٌ مِنْ كِتَابٍ، وَلَا سُنَّةٍ، وَلَا إِجْمَاعٍ ; لِأَنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَلَا إِنَّمَا ذَكَرَ فِي آيَةِ الْفِدْيَةِ: حَلْقَ الرَّأْسَ، وَظَاهِرُهَا حَلْقُ جَمِيعِهِ لَا بَعْضِهِ، وَالْعُلَمَاءُ مُخْتَلِفُونَ فِي ذَلِكَ وَلَمْ يَظْهَرْ لَنَا فِي مُسْتَنَدَاتِ أَقْوَالِهِمْ مَا فِيهِ مَقْنَعٌ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Tıraş ettiği şey baş saçının tamamı değil de bir kısmı olduğunda veya baş saçı değil de vücut kılı yahut onun bir kısmı olduğunda; bu hususta Kitap'tan, Sünnet'ten ve icmadan sarih bir nass yoktur. Zira Allah Teâlâ fidye ayetinde yalnızca başın tıraş edilmesini zikretmiştir; bunun zâhiri de başın bir kısmını değil tamamını tıraş etmektir. Âlimler bu hususta ihtilaf etmişlerdir ve onların görüşlerinin dayanaklarında kendilerine başvurulması zorunlu olan ikna edici bir delil bize göre ortaya çıkmamıştır. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.

فَذَهَبَ مَالِكٌ ﵀ وَأَصْحَابُهُ إِلَى أَنَّ ضَابِطَ مَا تَلْزَمُ بِهِ فِدْيَةُ الْأَذَى مِنَ الْحَلْقِ هُوَ حُصُولُ أَحَدِ أَمْرَيْنِ:

Mâlik (rahimehullâh) ve ashabı, tıraş sebebiyle eziyet fidyesini gerektiren ölçünün şu iki durumdan birinin gerçekleşmesi olduğu görüşüne varmışlardır:

أَحَدُهُمَا: أَنْ يَحْصُلَ لَهُ بِذَلِكَ تَرَفُّهٌ.

Birincisi: Bununla kendisinde bir rahatlama (tereffüh) meydana gelmesidir.

وَالثَّانِي: أَنْ يُزِيلَ عَنْهُ بِهِ أَذًى. أَمَّا حَلْقُ الْقَلِيلِ مِنْ شَعْرِ رَأْسِهِ، أَوْ غَيْرِهِ مِمَّا لَا يَحْصُلُ بِهِ تَرَفُّهٌ، وَلَا إِمَاطَةُ أَذًى، فَيَلْزَمُ فِيهِ التَّصَدُّقُ بِحَفْنَةٍ: وَهِيَ يَدٌ وَاحِدَةٌ، وَكَذَلِكَ عِنْدَهُمُ الظُّفْرُ الْوَاحِدُ لَا لِإِمَاطَةِ أَذًى، وَقَتْلُ الْقَمْلَةِ أَوِ الْقَمَلَاتِ.

İkincisi: Bununla kendisinden bir eziyeti gidermesidir. Baş saçından az bir kısmını veya başka bir yerini tıraş edip de bununla bir rahatlama yahut eziyetin giderilmesi hâsıl olmazsa; bir avuç (hafne: tek el ayası dolusu) sadaka vermesi gerekir. Aynı şekilde onlara göre bir eziyeti giderme kastı olmaksızın tek bir tırnağın kesilmesi ve bir veya birkaç bitin öldürülmesi durumunda da hüküm böyledir.

وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ فِي الْمُدَوَّنَةِ: مَا سَمِعْتُ بِحَدٍّ فِيمَا دُونَ إِمَاطَةِ الْأَذَى أَكْثَرَ مِنْ حَفْنَةٍ مِنْ شَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ، وَقَدْ قَالَ فِي قَمْلَةٍ أَوْ قَمَلَاتٍ: حَفْنَةٌ مِنْ طَعَامٍ، وَالْحَفْنَةُ بِيَدٍ وَاحِدَةٍ. انْتَهَى بِوَاسِطَةِ نَقْلِ الْمَوَّاقِ فِي شَرْحِهِ لِقَوْلِ خَلِيلٍ فِي مُخْتَصَرِهِ، وَفِي الظُّفْرُ الْوَاحِدُ، لَا لِإِمَاطَةِ الْأَذَى حَفْنَةٌ، اهـ.

İbnü'l-Kāsım el-Müdevvene'de şöyle demiştir: Eziyetin giderilmesinden daha az olan durumlar için hiçbir şeyde bir avuçtan fazlası şeklinde bir sınır işitmedim. Nitekim bir veya birkaç bit hakkında: "Bir avuç yiyecektir; avuç da tek bir elle olur" demiştir. el-Mevvâk'ın, Halîl'in Muhtasar'ındaki «Eziyeti gidermek için olmaksızın tek bir tırnak kesildiğinde bir avuç [sadaka gerekir]» sözünü şerhederken yaptığı nakil vasıtasıyla aktarılan kısım sona erdi.

وَذَهَبَ الشَّافِعِيُّ وَأَصْحَابُهُ: إِلَى أَنَّ حَلْقَ ثَلَاثِ شَعَرَاتٍ فَصَاعِدًا تَلْزَمُ فِيهِ فِدْيَةُ الْأَذَى كَامِلَةً، وَاحْتَجُّوا بِأَنَّ الثَّلَاثَ: يَقَعُ عَلَيْهَا اسْمُ الْجَمْعِ الْمُطْلَقِ، فَكَانَ حَلْقُهَا كَحَلْقِ الْجَمِيعِ، وَهَذَا الْقَوْلُ رِوَايَةٌ عَنِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ، وَقَالَ الْقَاضِي: إِنَّهَا الْمَذْهَبُ، وَبِذَلِكَ قَالَ الْحَسَنُ، وَعَطَاءٌ، وَابْنُ عُيَيْنَةَ، وَأَبُو ثَوْرٍ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمْ صَاحِبُ الْمُغْنِي. أَمَّا حَلْقُ الشَّعْرَةِ الْوَاحِدَةِ، أَوِ الشَّعْرَتَيْنِ فَلِلشَّافِعِيَّةِ فِيهِ أَرْبَعَةُ أَقْوَالٍ:

Şâfiî ve ashabı; üç veya daha fazla tel saç tıraş edildiğinde tam eziyet fidyesinin gerekeceği görüşüne varmışlardır. Onlar, "üç" sayısına mutlak çoğul isminin verildiğini, dolayısıyla üç telin tıraş edilmesinin hepsinin tıraş edilmesi gibi olduğunu delil getirdiler. Bu görüş İmam Ahmed'den gelen bir rivayettir; el-Kādî bunun mezhebin [tercih edilen] görüşü olduğunu söylemiştir. el-Muğnî sahibinin kendilerinden naklettiğine göre el-Hasan, Atâ, İbn Uyeyne ve Ebû Sevr de böyle demiştir. Tek bir kıl veya iki kılın kesilmesine gelince, Şâfiîlerin bu konuda dört görüşü vardır:

الْأَوَّلُ: وَهُوَ أَصَحُّهَا عِنْدَ مُحَقِّقِيهِمْ، وَهُوَ نَصُّ الشَّافِعِيِّ فِي أَكْثَرِ كُتُبِهِ: أَنَّهُ يَجِبُ فِي الشَّعْرَةِ الْوَاحِدَةِ مُدٌّ وَفِي الشَّعْرَتَيْنِ مُدَّانِ.

Birincisi: Muhakkiklerine göre en sahih olanı ve Şâfiî'nin kitaplarının çoğundaki açık ifadesi: Bir kıl için bir müdd, iki kıl için iki müdd gerekmesidir.

الثَّانِي: يَجِبُ فِي شَعْرَةٍ وَاحِدَةٍ دِرْهَمٌ، وَفِي شَعْرَتَيْنِ دِرْهَمَانِ.

İkincisi: Bir kıl için bir dirhem, iki kıl için iki dirhem gerekmesidir.

الثَّالِثُ: يَجِبُ فِي شَعْرَةٍ ثُلُثُ دَمٍ وَفِي شَعْرَتَيْنِ ثُلُثَاهُ.

Üçüncüsü: Bir kıl için kurbanın üçte biri, iki kıl için üçte ikisi gerekmesidir.

الرَّابِعُ: أَنْ فِي الشَّعْرَةِ الْوَاحِدَةِ دَمًا كَامِلًا. وَمَذْهَبُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ: وُجُوبُ الْفِدْيَةِ كَامِلَةً فِي أَرْبَعِ شَعَرَاتٍ فَصَاعِدًا، وَهَذِهِ الرِّوَايَةُ اقْتَصَرَ عَلَيْهَا الْخِرَقِيُّ، وَقَدْ قَدَّمْنَا قَرِيبًا الرِّوَايَةَ عَنْهُ بِوُجُوبِ الْفِدْيَةِ بِثَلَاثِ شَعَرَاتٍ فَصَاعِدًا. أَمَّا مَا هُوَ أَقَلُّ مِنَ الْقَدْرِ الَّذِي يُوجِبُ الْفِدْيَةَ، وَهُوَ ثَلَاثُ شَعَرَاتٍ، أَوْ شَعْرَتَانِ بِحَسَبِ الرِّوَايَتَيْنِ الْمَذْكُورَتَيْنِ فَفِي الشَّعْرَةِ الْوَاحِدَةِ: مُدٌّ مِنْ طَعَامٍ، وَفِي الشَّعْرَتَيْنِ: مُدَّانِ، وَعَنْهُ أَيْضًا فِي كُلِّ شَعْرَةٍ: قَبْضَةٌ مِنْ طَعَامٍ، وَرُوِيَ نَحْوُهُ عَنْ عَطَاءٍ.

Dördüncüsü: Tek bir kıl için tam bir kurban (dem) gerekmesidir. İmam Ahmed'in mezhebi ise; dört veya daha fazla kıl için tam fidyenin vacip olmasıdır. Bu rivayet el-Hırakî'nin sadece zikrettiği görüştür; az önce kendisinden üç veya daha fazla kıl için tam fidyenin vacip olduğuna dair rivayeti de zikretmiştik. Fidyeyi vacip kılan miktardan daha azına, yani mezkûr iki rivayete göre üç veya iki kıla gelince; tek bir kıl için bir müdd yiyecek, iki kıl için iki müdd yiyecek gerekir. Ahmed'den gelen diğer bir rivayette ise her bir kıl için bir tutam (kabza) yiyecek gerekir; Atâ'dan da benzeri rivayet edilmiştir.

وَذَهَبَ أَبُو حَنِيفَةَ إِلَى أَنَّهُ إِنْ حَلَقَ رُبُعَ رَأْسِهِ، أَوْ رُبُعَ لِحْيَتِهِ، أَوْ حَلَقَ عُضْوًا كَامِلًا كَرَقَبَتِهِ، أَوْ عَانَتِهِ أَوْ أَحَدِ إِبِطَيْهِ، وَنَحْوَ ذَلِكَ: لَزِمَتْهُ فِدْيَةُ الْأَذَى، إِنْ كَانَ ذَلِكَ لِعُذْرٍ، وَإِنْ كَانَ لِغَيْرِ عُذْرٍ: لَزِمَهُ دَمٌ، وَيَلْزَمُ عِنْدَهُ فِي حَلْقِ أَقَلَّ مِمَّا ذُكِرَ كَحَلْقِ أَقَلَّ مِنْ رُبُعِ الرَّأْسِ، أَوْ رُبُعِ اللِّحْيَةِ، أَوْ أَقَلَّ مِنْ عُضْوٍ كَامِلٍ صَدَقَةٌ، وَالصَّدَقَةُ عِنْدَهُمْ: نِصْفُ صَاعٍ مَنْ بُرٍّ، أَوْ صَاعٌ مَنْ غَيْرِهِ.

Ebû Hanîfe ise; başının dörtte birini veya sakalının dörtte birini tıraş ederse yahut boynu, kasığı veya koltuk altlarından biri gibi tam bir uzvu tıraş ederse: Eğer bu bir mazeret sebebiyle ise eziyet fidyesinin gerekeceği, mazeretsiz ise kurban (dem) gerekeceği görüşüne varmıştır. Ona göre zikredilenden daha azının, meselâ başın veya sakalın dörtte birinden azının yahut tam bir uzuvdan daha azının tıraş edilmesinde sadaka gerekir. Onlara göre sadaka ise buğdaydan yarım sâ veya buğday dışındakilerden bir sâdır.

وَرُوِيَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ: أَنَّ فِي كُلِّ شَعْرَةٍ قَبْضَةً مِنْ طَعَامٍ كَمَا ذَكَرَهُ عَنْهُمْ صَاحِبُ الْمُغْنِي.

Ebû Hanîfe ve ashabından, el-Muğnî sahibinin onlardan zikrettiği üzere, her bir kıl için bir tutam (kabza) yiyecek gerektiği de rivayet edilmiştir.

وَأَمَّا حَلْقُ شَعْرِ الْبَدَنِ غَيْرَ الرَّأْسِ، فَقَدْ عَلِمْتَ مِمَّا ذَكَرْنَا آنِفًا أَنَّ مَذْهَبَ أَبِي حَنِيفَةَ فِيهِ: أَنَّهُ إِنْ حَلَقَ عُضْوًا كَامِلًا فَفِيهِ الْفِدْيَةُ أَوِ الدَّمُ، وَإِنْ حَلَقَ أَقَلَّ مِنْ عُضْوٍ، فَفِيهِ الصَّدَقَةُ، وَأَنَّ حُكْمَ اللِّحْيَةِ عِنْدَهُ كَحُكْمِ الرَّأْسِ، وَحَلْقُ الرُّبُعِ فِيهِمَا كَحَلْقِ الْجَمِيعِ.

Baş dışındaki beden kıllarının tıraş edilmesine gelince; az önce zikrettiklerimizden bildin ki Ebû Hanîfe'nin bu husustaki mezhebi şöyledir: Eğer tam bir uzvu tıraş ederse fidye veya kurban gerekir; uzuvdan daha azını tıraş ederse sadaka gerekir. Ona göre sakalın hükmü başın hükmü gibidir ve her ikisinde dörtte birini tıraş etmek tamamını tıraş etmek gibidir.

وَمَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ أَنَّ حَلْقَ شَعْرِ الْجَسَدِ غَيْرَ الرَّأْسِ كَحُكْمِ حَلْقِ الرَّأْسِ، فَتَلْزَمُ الْفِدْيَةُ

Şâfiî'nin mezhebi ise baş dışındaki beden kıllarını tıraş etmenin hükmünün başı tıraş etmek gibi olduğu yönündedir; dolayısıyla fidye gerekir...