Binûn

Hac — 20. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فِي ثَلَاثِ شَعَرَاتٍ فَصَاعِدًا، سَوَاءٌ كَانَتْ مِنْ شَعْرِ الرَّأْسِ أَوْ غَيْرِهِ مِنَ الْجَسَدِ، وَفِي الشَّعْرَةِ، أَوِ الشَّعْرَتَيْنِ مِنَ الْجَسَدِ عِنْدَهُمُ الْأَقْوَالُ الْأَرْبَعَةُ الْمُتَقَدِّمَةُ، وَإِنْ حَلَقَ شَعْرَ رَأْسِهِ وَشَعْرَ بَدَنِهِ مَعًا، لَزِمَهُ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ، وَأَصْحَابِهِ: فِدْيَةٌ وَاحِدَةٌ، خِلَافًا لِأَبِي الْقَاسِمِ الْأَنْمَاطِيِّ الْقَائِلِ: يَلْزَمُهُ فِدْيَتَانِ، مُحْتَجًّا بِأَنَّ شَعْرَ الرَّأْسِ مُخَالِفٌ لِشَعْرِ الْبَدَنِ ; لِأَنَّ النُّسُكَ يَتَعَلَّقُ بِشَعْرِ الرَّأْسِ، فَيَلْزَمُ حَلْقُهُ، أَوْ تَقْصِيرُهُ بِخِلَافِ شَعْرِ الْبَدَنِ.

...üç veya daha fazla kıl için; ister baş kılı olsun ister bedenin diğer yerlerinden olsun [fark etmez]. Bedenin bir veya iki kılında ise onlara göre daha önce geçen dört görüş geçerlidir. Eğer başının kılını ve bedeninin kılını birlikte tıraş ederse, Şâfiî ve ashabına göre tek bir fidye gerekir. Baş kılının beden kılından farklı olduğunu; çünkü haccın ibadetlerinin (nüsük) baş kılı ile bağlantılı olup tıraş edilmesinin veya kısaltılmasının vacip olduğunu, beden kılının ise böyle olmadığını delil getirerek iki fidye gerekeceğini söyleyen Ebu’l-Kâsım el-Enmâtî buna muhaliftir.

وَاحْتَجَّ الشَّافِعِيَّةُ بِأَنَّهُمَا وَإِنِ اخْتَلَفَ حُكْمُهُمَا فِي النُّسُكِ فَهُمَا جِنْسٌ وَاحِدٌ: فَأَجْزَأَتْ لَهُمَا فِدْيَةٌ وَاحِدَةٌ.

Şâfiîler ise her ikisinin menâsik içindeki hükmü farklı olsa bile tek bir cins oldukları, bu yüzden her ikisi için tek bir fidyenin yeterli olacağı şeklinde delil getirmişlerdir.

وَمَذْهَبُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ كَمَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ فَشَعْرُ الرَّأْسِ وَشَعْرُ الْبَدَنِ حُكْمُهُمَا عِنْدَهُ سَوَاءٌ. وَإِنْ حَلَقَ شَعْرَ رَأْسِهِ وَبَدَنِهِ: فَعَلَيْهِ فِدْيَةٌ وَاحِدَةٌ، وَعَنْهُ رِوَايَةٌ أُخْرَى: أَنَّهُ يَلْزَمُهُ دَمَانِ، إِذَا حَلَقَ مِنْ كُلٍّ مِنَ الرَّأْسِ، وَالْجَسَدِ مَا تَجِبُ بِهِ الْفِدْيَةُ مُنْفَرِدًا عَنِ الْآخَرِ كَقَوْلِ الْأَنْمَاطِيِّ الْمُتَقَدِّمِ.

İmam Ahmed'in bu meseledeki mezhebi de Şâfiî'nin mezhebi gibidir; zira baş kılı ile beden kılının hükmü ona göre birdir. Kişi başının ve bedeninin kılını tıraş ederse üzerine tek bir fidye gerekir. Kendisinden nakledilen diğer bir rivayette ise; baş ve bedenin her birinden tek başına fidyeyi gerektirecek miktarı tıraş ettiğinde, yukarıda geçen el-Enmâtî'nin görüşü gibi iki kurban (dem) gerekeceği belirtilmiştir.

قَالَ فِي «الْمُغْنِي» : وَهُوَ الَّذِي ذَكَرَهُ الْقَاضِي، وَابْنُ عَقِيلٍ ; لِأَنَّ الرَّأْسَ يُخَالِفُ الْبَدَنَ، بِحُصُولِ التَّحَلُّلِ بِهِ دُونَ الْبَدَنِ، وَلَنَا أَنَّ الشَّعْرَ كُلَّهُ جِنْسٌ وَاحِدٌ فِي الْبَدَنِ، فَلَمْ تَتَعَدَّدِ الْفِدْيَةُ فِيهِ بِاخْتِلَافِ مَوَاضِعِهِ كَسَائِرِ الْبَدَنِ، وَكَاللِّبَاسِ، وَدَعْوَى الِاخْتِلَافِ تَبْطُلُ بِاللِّبَاسِ فَإِنَّهُ يَجِبُ كَشْفُ الرَّأْسِ، دُونَ غَيْرِهِ، وَالْجَزَاءُ فِي اللُّبْسِ فِيهِمَا وَاحِدٌ.

«el-Muğnî»de şöyle demiştir: "Bu görüş el-Kâdî ve İbn Akîl'in zikrettiği görüştür; çünkü ihramdan çıkış (tahallül) bedenle değil baş ile gerçekleştiği için baş bedenden farklıdır. Bizim delilimiz ise, bedendeki bütün kılların tek bir cins olmasıdır; dolayısıyla bedenin diğer kısımları gibi ve elbise gibi, yerlerinin farklılaşmasıyla fidye teaddüt etmez (çoğalmaz). İhtilaf iddiası elbise ile iptal olur; zira başın açılması vacip iken diğer yerlerin açılması vacip değildir, buna rağmen her ikisinde de giyinmenin cezası birdir."

وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» أَيْضًا: وَإِنْ حَلَقَ مِنْ رَأْسِهِ شَعْرَتَيْنِ، وَمِنْ بَدَنِهِ شَعْرَتَيْنِ فَعَلَيْهِ دَمٌ وَاحِدٌ، هَذَا ظَاهِرُ كَلَامِ الْخِرَقِيِّ، وَاخْتِيَارُ أَبِي الْخَطَّابِ، وَمَذْهَبُ أَكْثَرِ الْفُقَهَاءِ. وَمَذْهَبُ مَالِكٍ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: أَنَّ شَعْرَ الْبَدَنِ كَشَعْرِ الرَّأْسِ، فَإِنْ حَلَقَ مِنْ شَعْرِ بَدَنِهِ مَا فِيهِ تَرَفُّهٌ، أَوْ إِمَاطَةُ أَذًى: لَزِمَتْهُ الْفِدْيَةُ، وَإِلَّا فَالتَّصَدُّقُ بِحَفْنَةٍ بِيَدٍ وَاحِدَةٍ.

İbn Kudâme «el-Muğnî»de yine şöyle demiştir: "Eğer başından iki kıl, bedeninden de iki kıl tıraş ederse, ona tek bir kurban (dem) gerekir. Bu, el-Hırakî'nin sözünün zahiri, Ebu'l-Hattâb'ın tercihi ve fakihlerin çoğunun mezhebidir." Mâlik'in bu meseledeki mezhebi ise; beden kılının baş kılı gibi olduğudur. Dolayısıyla kişi beden kılından bir rahatlama (tereffüh) veya eziyetin giderilmesini içeren bir miktarı tıraş ederse ona fidye gerekir; aksi halde tek bir avuçla sadaka vermek gerekir.

وَسُئِلَ مَالِكٌ: عَنِ الْمُحْرِمِ يَتَوَضَّأُ فَيُمِرُّ يَدَيْهِ عَلَى وَجْهِهِ، أَوْ يُخَلِّلُ لِحْيَتَهُ فِي الْوُضُوءِ، أَوْ يُدْخِلُ يَدَهُ فِي أَنْفِهِ لِمُخَاطٍ يَنْزِعُهُ، أَوْ يَمْسَحُ رَأْسَهُ، أَوْ يَرْكَبُ دَابَّتَهُ، فَيَحْلِقُ سَاقَهُ الْإِكَافُ أَوِ السَّرْجُ؟ قَالَ مَالِكٌ: لَيْسَ عَلَيْهِ فِي ذَلِكَ كُلِّهِ شَيْءٌ، وَهَذَا خَفِيفٌ، وَلَا بُدَّ لِلنَّاسِ مِنْهُ. انْتَهَى بِوَاسِطَةِ نَقْلِ الْحَطَّابِ فِي كَلَامِهِ عَلَى قَوْلِ خَلِيلٍ: وَتَسَاقُطُ شَعْرٍ لِوُضُوءٍ أَوْ رُكُوبٍ، اهـ.

Mâlik'e; abdest alırken ellerini yüzünden geçiren veya abdestte sakalını hilalleyen yahut çıkaracağı bir sümük için elini burnuna sokan veya başını mesheden yahut bineğine bindiğinde semer veya eyerin bacağını tıraş ettiği (kıllarını döktüğü) ihramlı kimse hakkında soruldu. Mâlik: "Bütün bunlarda onun üzerine hiçbir şey gerekmez. Bu hafiftir ve insanların bundan kaçınması mümkün değildir" dedi. Halîl'in: "Abdest veya binek sebebiyle kılın dökülmesi..." sözü üzerine el-Hattâb'ın nakli vasıtasıyla aktarılan söz burada sona erdi.

وَإِذَا عَلِمْتَ أَقْوَالَ الْأَئِمَّةِ ﵏ فِي شَعْرِ الْجَسَدِ. فَاعْلَمْ أَنِّي لَا أَعْلَمُ لِشَيْءٍ مِنْهَا مُسْتَنَدًا مِنْ نَصِّ كِتَابٍ، أَوْ سُنَّةٍ.

İmamların -Allah'ın rahmeti üzerlerine olsun- beden kılı hakkındaki görüşlerini öğrendiğinde, bil ki ben bunlardan hiçbirinin Kitap veya Sünnet'in sarih bir nassına dayandığını bilmiyorum.

وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُمْ قَاسُوا شَعْرَ الْجَسَدِ عَلَى شَعْرِ الرَّأْسِ، بِجَامِعِ أَنَّ الْكُلَّ قَدْ يَحْصُلُ بِحَلْقِهِ التَّرَفُّهُ، وَالتَّنَظُّفُ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ اجْتِهَادَهُمْ فِي حَلْقِ بَعْضِ شَعْرِ الرَّأْسِ يُشْبِهُ بَعْضَ أَنْوَاعِ تَحْقِيقِ الْمَنَاطِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

En belirgin olan [görüş], hepsinin tıraş edilmesiyle rahatlama ve temizlenme hasıl olduğu ortak illetine dayanarak beden kılını baş kılına kıyas etmiş olmalarıdır. Görünen odur ki, baş kılının bir kısmının tıraş edilmesi hakkındaki içtihatları tahkîku'l-menâtın (hükmün illetinin teyit edilmesinin) bazı türlerine benzemektedir. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.

الْفَرْعُ الرَّابِعَ عَشَرَ فِي حُكْمِ قَصِّ الْمُحْرِمِ أَظَافِرَهُ أَوْ بَعْضَهَا

ON DÖRDÜNCÜ MESELE: İHRAMLININ TIRNAKLARINI VEYA BİR KISMINI KESMESİNİN HÜKMÜ HAKKINDADIR

وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي ذَلِكَ، فَالصَّحِيحُ مِنْ مَذْهَبِ مَالِكٍ: أَنَّهُ إِنْ قَلَّمَ ظُفْرَيْنِ فَصَاعِدًا: لَزِمَتْهُ الْفِدْيَةُ مُطْلَقًا، وَإِنْ قَلَّمَ ظُفْرًا وَاحِدًا، لِإِمَاطَةِ أَذًى عَنْهُ: لَزِمَتْهُ الْفِدْيَةُ أَيْضًا، وَإِنْ قَلَّمَهُ لَا لِإِمَاطَةِ أَذًى: لَزِمَهُ إِطْعَامُ حَفْنَةٍ بِيَدٍ وَاحِدَةٍ.

İlim ehli bu konuda ihtilaf etmiştir. Mâlik'in mezhebinden sahih olan görüşe göre: Eğer iki veya daha fazla tırnak keserse, mutlak olarak fidye gerekir. Eğer bir eziyeti gidermek amacıyla tek bir tırnak keserse yine fidye gerekir. Şayet eziyeti gidermek için değil de kesmişse, tek bir el ile bir avuç yiyecek vermesi gerekir.

قَالَ الشَّيْخُ الْحَطَّابُ فِي كَلَامِهِ عَلَى قَوْلِ خَلِيلٍ فِي مُخْتَصَرِهِ: وَفِي الظُّفْرِ الْوَاحِدِ لَا لِإِمَاطَةِ الْأَذَى حَفْنَةٌ، مَا نَصُّهُ: أَمَّا لَوْ قَلَّمَ ظُفْرَيْنِ فَلَمْ أَرَ فِي ابْنِ عَبْدِ السَّلَامِ وَالتَّوْضِيحِ، وَابْنِ فَرْحُونَ فِي شَرْحِهِ، لَا وَمَنَاسِكِهِ وَابْنِ عَرَفَةَ، وَالتَّادِلِيِّ، وَالطَّرَّازِ وَغَيْرِهِمْ خِلَافًا فِي لُزُومِ الْفِدْيَةِ، وَلَمْ يُفَصِّلُوا كَمَا فَصَّلُوا فِي الظُّفْرِ الْوَاحِدِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. انْتَهَى مِنْهُ.

Şeyh el-Hattâb, Halîl'in Muhtasar'ındaki "Eziyeti gidermek için olmaksızın tek bir tırnak kesmede bir avuç [yiyecek vardır]" sözünü açıklarken metni şöyle ifade etmiştir: "İki tırnak kesmesine gelince; İbn Abdisselâm'da, et-Tavdîh'te, İbn Ferhûn'un şerhinde ve menâsikinde, İbn Afe'de, et-Tâdilî'de, et-Tırâz'da ve diğerlerinde fidyenin gerekliliği konusunda bir ihtilaf görmedim. Tek tırnakta yaptıkları gibi bir ayrıma da gitmemişlerdir, Allah en doğrusunu bilir." Sözü burada bitti.

وَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُخْتَلَفَ فِي أَنَّ الظُّفْرَ إِذَا انْكَسَرَ جَازَ أَخْذُهُ، وَلَا شَيْءَ فِيهِ ; لِأَنَّهُ بَعْدَ الْكَسْرِ لَا يَنْمُو فَهُوَ كَحَطَبِ شَجَرِ الْحَرَمِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Tırnak kırıldığında onu koparıp almanın caiz olduğu ve bunda bir şey gerekmediği hususunda ihtilaf edilmemelidir; çünkü kırıldıktan sonra büyümez, dolayısıyla Harem ağacının odunu gibidir. Allah en doğrusunu bilir.

وَمَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ وَأَصْحَابِهِ: أَنَّ حُكْمَ الْأَظْفَارِ كَحُكْمِ الشِّعْرِ، فَإِنْ قَلَّمَ ثَلَاثَةَ أَظْفَارٍ فَصَاعِدًا، فَعَلَيْهِ الْفِدْيَةُ كَامِلَةٌ، وَأَظْفَارُ الْيَدِ وَالرِّجْلِ فِي ذَلِكَ سَوَاءٌ، وَإِنْ قَلَّمَ ظُفْرًا وَاحِدًا أَوْ ظُفْرَيْنِ فَفِيهِ الْأَقْوَالُ الْأَرْبَعَةُ فِيمَنْ حَلَقَ شَعْرَةً وَاحِدَةً أَوْ شَعْرَتَيْنِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ أَصَحَّهَا عِنْدَهُمْ أَنَّ فِي الشَّعْرَةِ مُدًّا، وَفِي الشَّعْرَتَيْنِ: مُدَّيْنِ، وَبَاقِي الْأَقْوَالِ الْمَذْكُورَةِ مُوَضَّحٌ قَرِيبًا وَمَذْهَبُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ فِي الْأَظْفَارِ كَمَذْهَبِهِ فِي الشَّعْرِ، فَفِي أَرْبَعَةِ أَظْفَارٍ، أَوْ ثَلَاثَةٍ عَلَى الرِّوَايَةِ الْأُخْرَى: فِدْيَةٌ كَامِلَةٌ، وَحُكْمُ الظُّفْرِ الْوَاحِدِ كَحُكْمِ الشَّعْرَةِ الْوَاحِدَةِ، وَحُكْمُ الظُّفْرَيْنِ كَحُكْمِ الشَّعْرَتَيْنِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ مُوَضَّحًا قَرِيبًا.

Şâfiî ve ashabının mezhebine göre tırnakların hükmü kılın hükmü gibidir. Üç veya daha fazla tırnak keserse, üzerine tam fidye gerekir. El ve ayak tırnakları bu konuda eşittir. Bir veya iki tırnak keserse, bir veya iki kıl tıraş eden kimse hakkındaki dört görüş burada da geçerlidir. Onlara göre en sahih olanın bir kıl için bir müdd, iki kıl için iki müdd olduğunu az önce zikretmiştik; zikredilen diğer görüşler de az önce açıklanmıştı. İmam Ahmed'in tırnaklar hakkındaki mezhebi de kıl hakkındaki mezhebi gibidir; dolayısıyla dört tırnakta veya diğer rivayete göre üç tırnakta tam bir fidye gerekir. Tek tırnağın hükmü tek kılın hükmü, iki tırnağın hükmü de iki kılın hükmü gibidir; bu da az önce açıklandığı üzere geçmiştir.

وَمَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: أَنَّهُ لَوْ قَصَّ أَظْفَارَ يَدَيْهِ وَرِجْلَيْهِ جَمِيعًا بِمَجْلِسٍ وَاحِدٍ، أَوْ قَصَّ أَظْفَارَ يَدٍ وَاحِدَةٍ كَامِلَةً فِي مَجْلِسٍ، أَوْ رِجْلٍ كَذَلِكَ لَزِمَهُ الدَّمُ، وَإِنْ قَطَعَ مَثَلًا خَمْسَةَ أَظْفَارٍ ثَلَاثَةً مِنْ يَدٍ وَاثْنَانِ مِنْ رِجْلٍ، أَوْ يَدٍ أُخْرَى، أَوْ عَكْسَ ذَلِكَ: فَعَلَيْهِ الصَّدَقَةُ، وَهِيَ نِصْفُ صَاعٍ مِنْ بُرٍّ عَنْ كُلِّ ظُفْرٍ، وَالْمَعْرُوفُ عِنْدَ الْحَنَفِيَّةِ فِي بَابِ الْفِدْيَةِ: أَنَّ مَا كَانَ لِعُذْرٍ فَفِيهِ فِدْيَةُ الْأَذَى الْمَذْكُورَةُ فِي الْآيَةِ، وَمَا كَانَ لِغَيْرِ عُذْرٍ فَفِيهِ الدَّمُ، كَمَا تَقَدَّمَ. أَمَّا لَوْ

Ebû Hanîfe'nin bu meseledeki mezhebi ise şöyledir: Eğer ellerinin ve ayaklarının bütün tırnaklarını tek bir mecliste keserse veya bir mecliste tek bir elin yahut tek bir ayağın tırnaklarının tamamını keserse kurban (dem) gerekir. Şayet meselâ üçü bir elden, ikisi ayaktan veya diğer elden olmak üzere beş tırnak keserse yahut bunun aksini yaparsa; ona sadaka gerekir, bu da her bir tırnak için yarım sâ buğdaydır. Hanefîlerde fidye bahsinde bilinen kural şudur: Mazeret sebebiyle olan şeyde ayette zikredilen eziyet fidyesi gerekir; mazeretsiz olan şeyde ise daha önce geçtiği gibi kurban (dem) gerekir. Şayet...

قَصَّ أَظْفَارَ إِحْدَى يَدَيْهِ، أَوْ رِجْلَيْهِ فِي مَجْلِسٍ، وَالْأُخْرَى فِي مَجْلِسٍ آخَرَ، فَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ، وَأَبِي يُوسُفَ: يَتَعَدَّدُ الدَّمُ، حَتَّى إِنَّهُ يُمْكِنُ أَنْ تَلْزَمَهُ أَرْبَعَةُ دِمَاءٍ لِلرِّجْلَيْنِ وَالْيَدَيْنِ، إِذَا كَانَتْ كُلُّ وَاحِدَةٍ فِي مَجْلِسٍ، وَعِنْدَ مُحَمَّدٍ: لَا يَلْزَمُهُ إِلَّا دَمٌ وَاحِدٌ، وَلَوْ تَعَدَّدَتِ الْمَجَالِسُ إِلَّا إِذَا تَخَلَّلَتِ الْكَفَّارَةُ بَيْنَهُمَا، وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّهُ لَوْ قَصَّ أَظَافِرَ أَكْثَرَ مِنْ خَمْسَةٍ مُتَفَرِّقَةٍ مِنَ الرِّجْلَيْنِ وَالْيَدَيْنِ: لَيْسَ عَلَيْهِ إِلَّا الصَّدَقَةُ عِنْدَهُمْ.

...iki elinden veya iki ayağından birinin tırnaklarını bir mecliste, diğerininkini başka bir mecliste keserse; Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf'a göre kurban (dem) çoğalır, hatta her biri ayrı mecliste olduğunda iki ayak ve iki el için dört kurban gerekmesi mümkündür. Muhammed'e göre ise aralarında kefaret ödenmiş olmadıkça meclisler çoğalsa bile tek bir kurbandan başkası gerekmez. Bildin ki ellerden ve ayaklardan dağınık olarak beşten fazla tırnak kestiğinde onlara göre sadece sadaka gerekir.

وَقَالَ زُفَرُ: يَجِبُ الدَّمُ بِقَصِّ ثَلَاثَةِ أَظْفَارٍ مِنَ الْيَدِ أَوْ مِنَ الرِّجْلِ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ الْأَوَّلُ، بِنَاءً عَلَى اعْتِبَارِ الْأَكْثَرِ، وَالثَّلَاثَةُ أَكْثَرُ مِنَ الْبَاقِي بَعْدَهَا بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْخَمْسَةِ.

Züfer şöyle demiştir: Elden veya ayaktan üç tırnak kesmekle kurban (dem) vacip olur. Bu, Ebû Hanîfe'nin de ilk görüşüdür; bu da çoğunluğun itibar edilmesi esasına dayanır, zira beşe nispetle üç, geriye kalandan daha fazladır.

وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَأَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ الْمُحْرِمَ مَمْنُوعٌ مِنْ أَخْذِ أَظْفَارِهِ، وَعَلَيْهِ الْفِدْيَةُ بِأَخْذِهَا فِي قَوْلِ أَكْثَرِهِمْ، وَهُوَ قَوْلُ حَمَّادٍ، وَمَالِكٍ، وَالشَّافِعِيِّ، وَأَبِي ثَوْرٍ، وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ. وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عَطَاءٍ، وَعَنْهُ لَا فِدْيَةَ عَلَيْهِ ; لِأَنَّ الشَّرْعَ لَمْ يَرِدْ فِيهِ بِفِدْيَةٍ، وَلَمْ يَعْتَبِرِ ابْنُ الْمُنْذِرِ فِي حِكَايَتِهِ الْإِجْمَاعَ قَوْلَ دَاوُدَ الظَّاهِرِيِّ: إِنَّ الْمُحْرِمَ لَهُ أَنْ يَقُصَّ أَظْفَارَهُ، وَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ لِعَدَمِ النَّصِّ، وَفِي اعْتِبَارِ دَاوُدَ فِي الْإِجْمَاعِ خِلَافٌ مَعْرُوفٌ، وَالْأَظْهَرُ عِنْدَ الْأُصُولِيِّينَ اعْتِبَارُهُ فِي الْإِجْمَاعِ. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

İbn Kudâme «el-Muğnî»de şöyle demiştir: "İbnü'l-Münzir dedi ki: İlim ehli, ihramlının tırnaklarını kesmekten menedildiği ve çoğunluğunun kavline göre onları kesmesiyle fidye gerekeceği hususunda icma etmiştir; bu Hammâd, Mâlik, Şâfiî, Ebû Sevr ve re'y ehlinin görüşüdür. Bu görüş Atâ'dan da rivayet edilmiştir. Yine ondan, şeriat bu konuda bir fidye bildirmediği için üzerine fidye gerekmediği de rivayet edilmiştir. İbnü'l-Münzir icmayı aktarırken Dâvûd ez-Zâhirî'nin 'Nass bulunmadığı için ihramlı tırnaklarını kesebilir ve ona hiçbir şey gerekmez' sözünü dikkate almamıştır. Dâvûd'un icmada dikkate alınıp alınmayacağı hususunda bilinen bir ihtilaf vardır; usûlcülere göre en belirgin olan, onun icmada dikkate alınacağıdır." Allah Teâlâ en doğrusunu bilir.

ثُمَّ قَالَ صَاحِبُ «الْمُغْنِي» : وَلَنَا أَنَّهُ أَزَالَ مَا مُنِعَ إِزَالَتُهُ لِأَجْلِ التَّرَفُّهِ، فَوَجَبَتْ عَلَيْهِ الْفِدْيَةُ كَحَلْقِ الشَّعْرِ، وَعَدَمُ النَّصِّ فِيهِ لَا يَمْنَعُ قِيَاسَهُ. كَشَعْرِ الْبَدَنِ مَعَ شَعْرِ الرَّأْسِ، وَالْحُكْمُ فِي فِدْيَةِ الْأَظْفَارِ كَالْحُكْمِ فِي فِدْيَةِ الشِّعْرِ سَوَاءٌ، فِي أَرْبَعَةٍ مِنْهَا دَمٌ. وَعَنْهُ فِي ثَلَاثَةٍ دَمٌ، وَفِي الظُّفْرِ الْوَاحِدِ مُدٌّ مِنْ طَعَامٍ وَفِي الظُّفْرَيْنِ: مُدَّانِ عَلَى مَا ذَكَرْنَا مِنَ التَّفْصِيلِ وَالِاخْتِلَافِ فِيهِ. وَقَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَبِي ثَوْرٍ كَذَلِكَ انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.

Sonra «el-Muğnî» sahibi şöyle dedi: "Bizim delilimiz şudur: O, rahatlamak amacıyla giderilmesi yasaklanan şeyi gidermiştir; bu yüzden tıpkı saç tıraşında olduğu gibi ona fidye vacip olmuştur. Bu konuda nass bulunmaması, baş kılı ile birlikte beden kılında olduğu gibi onun kıyas edilmesine engel değildir. Tırnakların fidyesindeki hüküm, kılın fidyesindeki hükümle tamamen aynıdır; bunlardan dördünde kurban (dem) vardır. Ondan gelen diğer bir rivayette üçünde kurban, tek tırnakta bir müdd yiyecek, iki tırnakta ise zikrettiğimiz tafsilat ve ihtilaf üzere iki müdd vardır. Şâfiî ve Ebû Sevr'in görüşü de böyledir." Ondan nakledilmek istenen kısım burada bitti.

وَإِذَا عَرَفْتَ مَذَاهِبَ الْأَئِمَّةِ فِي حُكْمِ قَصِّ الْمُحْرِمِ أَظْفَارَهُ، وَمَا يَلْزَمُهُ فِي ذَلِكَ فَاعْلَمْ أَنِّي لَا أَعْلَمُ لِأَقْوَالِهِمْ مُسْتَنَدًا مِنَ النُّصُوصِ، إِلَّا مَا ذَكَرْنَا عَنِ ابْنِ الْمُنْذِرِ، مِنَ الْإِجْمَاعِ عَلَى أَنَّ الْمُحْرِمَ مَمْنُوعٌ مِنْ أَخْذِ أَظْفَارِهِ، أَمَّا لُزُومُ الْفِدْيَةِ، فَلَمْ يَدَّعِ فِيهِ إِجْمَاعًا، وَإِلَّا مَا جَاءَ عَنْ بَعْضِ السَّلَفِ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ، مِنْ تَفْسِيرِ آيَةِ الْحَجِّ، فَإِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى مَنْعِ الْمُحْرِمِ مِنْ أَخْذِ أَظْفَارِهِ كَمَنْعِهِ مِنْ حَلْقِ شَعْرِهِ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ، وَالْآيَةُ الْمَذْكُورَةُ هِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ الْآيَةَ [٢٢ \ ٢٩] .

İmamların ihramlının tırnaklarını kesmesinin hükmü ve bu hususta neyin gerekeceği hakkındaki mezheplerini öğrendiğinde bil ki ben; İbnü'l-Münzir'den aktardığımız ihramlının tırnaklarını kesmekten menedildiğine dair icma dışında -ki fidyenin gerekliliği hususunda icma iddia etmemiştir- ve kurban yerine ulaşıncaya kadar saçını tıraş etmekten menedildiği gibi tırnaklarını kesmekten de menedildiğine delalet eden, Hac suresindeki ayetin sahabi ve tâbiînden bazı selef tarafından yapılan tefsiri dışında onların görüşleri için nasslardan bir dayanak bilmiyorum. Bahsi geçen ayet Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ } “Sonra kirlerini gidersinler...” [Hac 22/29].

قَالَ صَاحِبُ «الدُّرِّ الْمَنْثُورِ فِي التَّفْسِيرِ بِالْمَأْثُورِ» : وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ قَالَ: «يَعْنِي

«ed-Dürrü'l-Mensûr fi't-Tefsîri bi'l-Me'sûr» sahibi şöyle dedi: İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ { ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ } “Sonra kirlerini gidersinler” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Tefes (kirlerin giderilmesi) ile...»

بِالتَّفَثِ: وَضْعَ إِحْرَامِهِمْ مِنْ حَلْقِ الرَّأْسِ، وَلُبْسِ الثِّيَابِ، وَقَصِّ الْأَظْفَارِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ» .

«...başın tıraş edilmesi, elbiselerin giyilmesi, tırnakların kesilmesi ve benzeri şeylerle ihramlarından çıkmalarını kastetmektedir.»

وَقَالَ أَيْضًا: وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ قَالَ: التَّفَثُ: حَلْقُ الْعَانَةِ وَنَتْفُ الْإِبِطِ، وَالْأَخْذُ مِنَ الشَّارِبِ، وَتَقْلِيمُ الْأَظْفَارِ، اهـ. وَنَحْوُ هَذَا كَثِيرٌ فِي كَلَامِ الْمُفَسِّرِينَ وَإِنْ فَسَّرَ بَعْضُهُمُ الْآيَةَ بِغَيْرِهِ.

Yine şöyle dedi: İbn Ebî Şeybe, Muhammed b. Ka'b'dan nakletti; o şöyle dedi: Tefes; kasık tıraşı olmak, koltuk altını yolmak, bıyıktan almak ve tırnakları kesmektir. Bazıları ayeti başka şekilde tefsir etmiş olsalar da müfessirlerin sözlerinde buna benzer [açıklamalar] pek çoktur.

وَعَلَى التَّفْسِيرِ الْمَذْكُورِ فَالْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى: أَنَّ الْأَظْفَارَ كَالشَّعْرِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْمُحْرِمِ، وَلَا سِيَّمَا أَنَّهَا مَعْطُوفَةٌ بِـ «ثُمَّ» عَلَى نَحْرِ الْهَدَايَا ; لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ وَالْمُرَادُ بِذِكْرِ اسْمِهِ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ التَّسْمِيَةُ عِنْدَ نَحْرِ الْهَدَايَا وَالضَّحَايَا، ثُمَّ رَتَّبَ عَلَى ذَلِكَ قَوْلَهُ: ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْحَلْقَ وَقَصَّ الْأَظَافِرِ وَنَحْوَ ذَلِكَ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ بَعْدَ النَّحْرِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ [٢ \ ١٩٦] ، وَقَدْ بَيَّنَ النَّبِيُّ ﷺ: أَنَّ مَنْ حَلَقَ قَبْلَ أَنْ يَنْحَرَ لَا شَيْءَ عَلَيْهِ. كَمَا بَيَّنَّاهُ مُوَضَّحًا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ، وَيُؤَيِّدُ التَّفْسِيرَ الْمَذْكُورَ الدَّالَّ عَلَى مَا ذَكَرْنَا كَلَامُ أَهْلِ اللُّغَةِ.

Zikredilen tefsire göre ayet, ihramlı açısından tırnakların da kıl gibi olduğuna delalet etmektedir; özellikle de «sümme (sonra)» edatıyla kurbanların kesilmesine atfedilmiştir. Çünkü Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ } “Kendilerine ait birtakım menfaatlere şahit olsunlar ve kendilerine rızık olarak verdiği dört ayaklı davarlar üzerine belirli günlerde Allah'ın adını ansınlar.” Kendilerine rızık olarak verilen dört ayaklı davarlar üzerine O'nun adının anılmasından maksat, hedy ve kurbanlar kesilirken besmele çekilmesidir. Sonra bunun peşine { ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ } “Sonra kirlerini gidersinler” buyruğunu bağlamıştır; bu da tıraş olmanın, tırnak kesmenin ve benzeri şeylerin kurban kesiminden sonra olması gerektiğine delalet etmiştir; nitekim Allah Teâlâ: { وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ } “Kurban yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin” [el-Bakara 2/196] buyurmuştur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de kurban kesmeden önce tıraş olan kimseye bir sorumluluk olmadığını açıklamıştır; nitekim bunu Bakara suresinde: { فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “Eğer engellenirseniz, kolayınıza gelen bir kurban gönderin” buyruğunun açıklamasında etraflıca beyan etmiştik. Zikrettiğimiz hususa delalet eden bu tefsiri, lügat ehlinin sözleri de desteklemektedir.

قَالَ الْجَوْهَرِيُّ فِي صِحَاحِهِ: التَّفَثُ فِي الْمَنَاسِكِ: مَا كَانَ مِنْ نَحْوِ قَصِّ الْأَظْفَارِ، وَالشَّارِبِ وَحَلْقِ الرَّأْسِ، وَالْعَانَةِ، وَرَمْيِ الْجِمَارِ، وَنَحْرِ الْبُدْنِ، وَأَشْبَاهِ ذَلِكَ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: وَلَمْ يَجِئْ فِيهِ شِعْرٌ يُحْتَجُّ بِهِ انْتَهَى مِنْهُ.

el-Cevherî «es-Sıhâh»ında şöyle demiştir: Menâsikte et-Tefes (التَّفَث); tırnakların ve bıyığın kesilmesi, başın ve kasığın tıraş edilmesi, taşların atılması, kurbanlık develerin kesilmesi ve benzeri fiillerdir. Ebû Ubeyde: "Bu hususta delil getirilecek bir şiir gelmemiştir" dedi. [Sıhâh'tan aktarılan kısım] sona erdi.

قَالَ صَاحِبُ «الْقَامُوسِ» : التَّفَثُ مُحَرَّكَةٌ فِي الْمَنَاسِكِ: الشَّعَثُ، وَمَا كَانَ مِنْ نَحْوِ قَصِّ الْأَظْفَارِ، وَالشَّارِبِ، وَحَلْقِ الْعَانَةِ، وَغَيْرِ ذَلِكَ. وَكَكَتِفِ الشَّعِثِ وَالْمُغْبَرِّ، اهـ.

«el-Kâmûs» sahibi şöyle demiştir: Harekeli olarak et-Tefes (التَّفَثُ) menâsikte; üst-baş dağınıklığı ve tırnak kesmek, bıyık kırpmak, kasık tıraşı olmak ve benzeri durumlardır. Ketif (كَتِف) vezninde [et-tefis ise] saçı başı dağınık ve toza toprağa bulanmış kimsedir.

وَقَالَ صَاحِبُ «اللِّسَانِ» : التَّفَثُ: نَتْفُ الشَّعْرِ وَقَصُّ الْأَظْفَارِ، إِلَخْ.

«el-Lisân» sahibi de şöyle demiştir: et-Tefes (التَّفَث); kıl yolmak ve tırnak kesmektir, ilâ ahir.

وَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ فِي الْكَلَامِ عَلَى مَعْنَى التَّفَثِ: قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذِهِ اللَّفْظَةُ غَرِيبَةٌ لَمْ يَجِدْ أَهْلُ الْعَرَبِيَّةِ فِيهَا شِعْرًا، وَلَا أَحَاطُوا بِهَا خُبْرًا، لَكِنِّي تَتَبَّعْتُ التَّفَثَ لُغَةً فَرَأَيْتُ أَبَا عُبَيْدَةَ مَعْمَرَ بْنَ الْمُثَنَّى قَالَ: إِنَّهُ قَصُّ الْأَظْفَارِ وَأَخْذُ الشَّارِبِ، وَكُلُّ مَا يَحْرُمُ عَلَى الْمُحْرِمِ إِلَّا النِّكَاحَ، وَلَمْ يَجِئْ فِيهِ شِعْرٌ يُحْتَجُّ بِهِ. وَقَالَ صَاحِبُ «الْعَيْنِ» : التَّفَثُ: هُوَ الرَّمْيُ وَالْحَلْقُ، وَالتَّقْصِيرُ، وَالذَّبْحُ، وَقَصُّ الْأَظْفَارِ، وَالشَّارِبِ، وَالْإِبِطِ. وَذَكَرَ الزَّجَّاجُ وَالْفَرَّاءُ نَحْوَهُ، وَلَا أَرَاهُمْ أَخَذُوهُ إِلَّا مِنْ قَوْلِ الْعُلَمَاءِ، وَقَالَ قُطْرُبٌ: تَفَثَ الرَّجُلُ: إِذَا كَثُرَ وَسَخُهُ. قَالَ أُمَيَّةُ بْنُ أَبِي الصَّلْتِ:

Ebû Abdillâh el-Kurtubî tefsirinde tefes kelimesinin anlamını açıklarken şöyle demiştir: İbnü'l-Arabî dedi ki: "Bu kelime garip bir lafızdır; Arap dili ehli bu hususta bir şiir bulamamış ve onu tam olarak ihata edememişlerdir. Fakat ben tefes kelimesini lügat bakımından araştırdım ve Ebû Ubeyde Ma'mer b. el-Müsennâ'nın şöyle dediğini gördüm: 'O, tırnakları kesmek, bıyıktan almak ve nikâh hariç ihramlıya haram olan her şeydir; bu konuda delil getirilecek bir şiir de gelmemiştir.' «el-Ayn» sahibi ise şöyle demiştir: 'Tefes; taş atmak, tıraş olmak, saç kısaltmak, kurban kesmek, tırnakları, bıyığı ve koltuk altını kesip temizlemektir.' ez-Zeccâc ve el-Ferrâ da benzerini zikretmiştir; kanaatimce onlar bunu sadece âlimlerin sözünden almışlardır. Kutrub ise şöyle demiştir: Adamın kiri çoğaldığında (تَفَثَ الرَّجُلُ) denir. Ümeyye b. Ebi's-Salt şöyle demiştir:

حَلَقُوا رُءُوسَهُمْ لَمْ يَحْلِقُوا تَفَثًا ... وَلَمْ يُسِلُّوا لَهُمْ قَمْلًا وَصِئْبَانًا

Başlarını tıraş ettiler, [ihramdan çıkmadıkça] kirlerini gidermediler... Ve kendilerinden biti, sirkeyi söküp atmadılar.

وَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قُطْرُبٌ هُوَ الَّذِي قَالَهُ ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ، وَهُوَ الصَّحِيحُ فِي التَّفَثِ، وَهَذِهِ صُورَةُ إِلْقَاءِ التَّفَثِ لُغَةً، إِلَى أَنْ قَالَ: قُلْتُ: مَا حَكَاهُ عَنْ قُطْرُبٍ، وَذَكَرَ مِنَ الشِّعْرِ قَدْ ذَكَرَهُ فِي تَفْسِيرِهِ الْمَاوَرْدِيُّ، وَذَكَرَ بَيْتًا آخَرَ فَقَالَ: قَضَوْا تَفَثًا وَنَحْبًا ثُمَّ سَارُوا إِلَى نَجْدٍ وَمَا انْتَظَرُوا عَلِيًا

Kutrub'un işaret ettiği şey, İbn Vehb'in Mâlik'ten rivayet ettiğidir ve tefes hakkında sahih olan da budur; bu da lügat bakımından tefesi (kiri) atmanın şeklidir." -şuraya kadar devam etti- Ben derim ki: Onun Kutrub'dan aktardığını ve zikrettiği şiiri, el-Mâverdî de tefsirinde zikretmiş ve başka bir beyit daha zikrederek şöyle demiştir: Kirlerini ve adaklarını yerine getirdiler, sonra Necid'e doğru yürüdüler ve Ali'yi beklemediler.

وَقَالَ الثَّعْلَبِيُّ: وَأَصْلُ التَّفَثِ فِي اللُّغَةِ: الْوَسَخُ، تَقُولُ الْعَرَبُ لِلرَّجُلِ تَسْتَقْذِرُهُ: مَا أَتْفَثَكَ أَيْ: مَا أَوْسَخَكَ وَأَقْذَرَكَ.

es-Sa'lebî şöyle dedi: Tefes kelimesinin dildeki aslı kirdir. Araplar pis gördükleri bir adama: "مَا أَتْفَثَكَ" (Ne kadar da kirli ve pissin!) derler.

قَالَ أُمَيَّةُ بْنُ أَبِي الصَّلْتِ:

Ümeyye b. Ebi's-Salt şöyle demiştir:

سَاخِينَ آبَاطَهُمْ لَمْ يَقْذِفُوا تَفَثًا ... وَيَنْزِعُوا عَنْهُمْ قَمْلًا وَصِئْبَانًا

Koltuk altlarını rahat bırakmış olarak kirlerini atmadılar... Ve kendilerinden biti, sirkeyi söküp çıkarmadılar.

انْتَهَى مِنَ الْقُرْطُبِيِّ.

el-Kurtubî'den nakil sona erdi.

وَالظَّاهِرُ أَنَّ قَوْلَهُ: سَاخِينَ آبَاطَهُمُ. . الْبَيْتَ، مِنْ قَوْلِهِمْ: سَخَا يَسْخُو سَخْوًا إِذَا سَكَنَ مِنْ حَرَكَتِهِ: يَعْنِي: أَنَّهُمْ سَاكِنُونَ عَنِ الْحَرَكَةِ إِلَى آبَاطِهِمْ بِالْحَلْقِ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ بَعْدَهُ:

Görünen o ki, onun: «Koltuk altlarını rahat bırakmış olarak...» şeklindeki mısraı, hareketinden durgunlaştığında söylenen «سَخَا يَسْخُو سَخْوًا» sözündendir. Yani: Onlar tıraş etmek suretiyle koltuk altlarına müdahale hareketinden uzaktırlar (durmaktadırlar); nitekim sonrasındaki şu sözü de buna delildir:

. . . لَمْ يَقْذِفُوا تَفَثًا ... وَيَنْزِعُوا عَنْهُمْ قَمْلًا وَصِئْبَانًا

...Kirlerini atmadılar... Ve kendilerinden biti, sirkeyi söküp çıkarmadılar.

الْفَرْعُ الْخَامِسَ عَشَرَ: قَدْ قَدَّمْنَا فِي أَوَّلِ الْكَلَامِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ الَّتِي هِيَ مَسْأَلَةُ مَا يَمْتَنِعُ عَلَى الْمُحْرِمِ بِسَبَبِ إِحْرَامِهِ، مَا يُمْنَعُ الْمُحْرِمُ مِنْ لُبْسِهِ مِنْ أَنْوَاعِ الْمَلْبُوسِ، وَسَنَذْكُرُ فِي هَذَا الْفَرْعِ مَا يَلْزَمُ فِي ذَلِكَ عِنْدَ الْأَئِمَّةِ.

ON BEŞİNCİ MESELE: İhram sebebiyle ihramlıya yasak olan şeyler konusunun başında, ihramlının giysi türlerinden giymekten menedildiği şeyleri zikretmiştik. Bu meselede ise bu hususta imamlara göre neyin gerekeceğini zikredeceğiz.

فَذَهَبَ الشَّافِعِيُّ، وَأَصْحَابُهُ: إِلَى أَنَّهُ إِنْ لَبِسَ شَيْئًا مِمَّا قَدَّمْنَا أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لُبْسُهُ مُخْتَارًا عَامِدًا، أَثِمَ بِذَلِكَ، وَلَزِمَتْهُ الْمُبَادَرَةُ إِلَى إِزَالَتِهِ وَلَزِمَتْهُ الْفِدْيَةُ، سَوَاءٌ قَصُرَ زَمَانُ اللُّبْسِ أَوْ طَالَ، لَا فَرْقَ عِنْدَهُمْ فِي ذَلِكَ، وَلَا دَلِيلَ عِنْدَهُمْ لِلُزُومِ الْفِدْيَةِ فِي ذَلِكَ، إِلَّا الْقِيَاسُ عَلَى حَلْقِ الرَّأْسِ الْمَنْصُوصِ عَلَيْهِ فِي آيَةِ الْفِدْيَةِ، وَاللُّبْسُ الْحَرَامُ الْمُوجِبُ لِلْفِدْيَةِ عِنْدَهُمْ مَحْمُولٌ عَلَى مَا يُعْتَادُ فِي كُلِّ مَلْبُوسٍ، فَلَوِ الْتَحَفَ بِقَمِيصٍ أَوْ قَبَاءٍ، أَوِ ارْتَدَى بِهِمَا، أَوِ ائْتَزَرَ سَرَاوِيلَ: فَلَا فِدْيَةَ عَلَيْهِ عِنْدَهُمْ ; لِأَنَّهُ لَيْسَ لُبْسًا لَهُ فِي الْعَادَةِ، فَهُوَ عِنْدَهُمْ كَمَنْ لَفَّقَ إِزَارًا مِنْ خِرَقٍ وَطَبَقَتِهَا وَخَاطَهَا: فَلَا فِدْيَةَ عَلَيْهِ بِلَا خِلَافٍ، وَكَذَا لَوِ الْتَحَفَ بِقَمِيصٍ أَوْ بِعَبَاءَةٍ أَوْ إِزَارٍ وَنَحْوِهَا وَلَفَّهَا عَلَيْهِ طَاقًا أَوْ طَاقَيْنِ، أَوْ أَكْثَرَ فَلَا فِدْيَةَ، وَسَوَاءٌ فَعَلَ ذَلِكَ فِي النَّوْمِ أَوِ الْيَقَظَةِ،

Şâfiî ve ashabı şu görüşe varmışlardır: Kişi daha önce giyilmesinin caiz olmadığını belirttiğimiz şeylerden birini isteyerek ve kasten giyerse, bununla günaha girer, onu derhal çıkarması gerekir ve üzerine fidye vacip olur. Giyme süresi ister kısa olsun ister uzun olsun, onlara göre bu konuda bir fark yoktur. Bu durumda fidyenin gerekliliğine dair, fidye ayetinde açıkça belirtilen baş tıraşına kıyas etmekten başka bir delilleri de yoktur. Onlara göre fidyeyi gerektiren haram giyinme, her elbisede mutat olan giyim tarzına hamledilir. Dolayısıyla kişi gömlek veya cübbeyi örtü edinir (omzuna atar) yahut bunları rida gibi sarınırsa veya şalvarı izâr (eteklik) gibi bağlarsa, onlara göre üzerine fidye gerekmez; çünkü bu, adeten onun giyilmesi sayılmaz. Dolayısıyla bu durum onlara göre, bez parçalarını birbirine ekleyip kat kat yapan ve diken kimse gibidir ki ihtilafsız olarak üzerine fidye gerekmez. Aynı şekilde gömleğe, abaya veya izâra bürünür ve onu üzerine bir, iki veya daha fazla kat sararsa fidye gerekmez; bunu uykuda veya uyanıkken yapması da farksızdır.

قَالَهُ النَّوَوِيُّ، ثُمَّ قَالَ: قَالَ أَصْحَابُنَا: وَلَهُ أَنْ يَتَقَلَّدَ الْمُصْحَفَ وَحَمَائِلَ السَّيْفِ، وَأَنْ يَشُدَّ الْهِمْيَانَ وَالْمِنْطَقَةَ فِي وَسَطِهِ، وَيَلْبَسَ الْخَاتَمَ، وَلَا خِلَافَ فِي جَوَازِ هَذَا كُلِّهِ، وَهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَاهُ فِي الْمِنْطَقَةِ وَالْهِمْيَانِ مَذْهَبُنَا، وَبِهِ قَالَ الْعُلَمَاءُ كَافَّةً، إِلَّا ابْنَ عُمَرَ فِي أَصَحِّ الرِّوَايَتَيْنِ عَنْهُ فَكَرِهَهُمَا، وَبِهِ قَالَ نَافِعٌ مَوْلَاهُ.

Bunu en-Nevevî söylemiş, sonra şöyle demiştir: "Ashabımız (Şâfiî âlimleri) dedi ki: Kişinin Mushaf'ı ve kılıç bağlarını boynuna asması, para kesesini (himyân) ve kemeri beline bağlaması ve yüzük takması caizdir; bütün bunların caiz olduğunda hiçbir ihtilaf yoktur. Kemer ve para kesesi hakkında zikrettiğimiz bu husus bizim mezhebimizdir ve kendisinden gelen en sahih iki rivayetten birinde bunları mekruh gören İbn Ömer hariç bütün âlimler de böyle demiştir; azatlısı Nâfi' de İbn Ömer'in görüşündedir."

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: مَا ذَكَرَهُ النَّوَوِيُّ ﵀ مِنْ كَوْنِ جَوَازِ شَدِّ الْمِنْطَقَةِ وَالْهِمْيَانِ فِي وَسَطِهِ، هُوَ قَوْلُ الْعُلَمَاءِ كَافَّةً، إِلَّا ابْنَ عُمَرَ فِي أَصَحِّ الرِّوَايَتَيْنِ - فِيهِ نَظَرٌ، فَإِنَّ مَذْهَبَ مَالِكٍ، وَأَصْحَابِهِ: مَنْعُ شَدِّ الْمِنْطَقَةِ وَالْهِمْيَانِ، فَوْقَ الْإِزَارِ مُطْلَقًا، وَتَجِبُ بِهِ الْفِدْيَةُ عِنْدَهُمْ. أَمَّا شَدُّ الْمِنْطَقَةِ مُبَاشِرَةً لِلْجِلْدِ تَحْتَ الْإِزَارِ، فَهُوَ جَائِزٌ عِنْدَهُمْ، بِشَرْطِ كَوْنِهِ يُرِيدُ بِذَلِكَ حِفْظَ نَفَقَتِهِ، فَلَا يَجُوزُ إِلَّا تَحْتَ الْإِزَارِ، لِضَرُورَةِ حِفْظِ النَّفَقَةِ خَاصَّةً، وَإِلَّا فَتَجِبُ الْفِدْيَةُ، وَشَدُّ الْمِنْطَقَةِ لِغَيْرِ النَّفَقَةِ تَجِبُ بِهِ الْفِدْيَةُ أَيْضًا، عِنْدَ أَحْمَدَ. وَالْهِمْيَانُ قَرِيبٌ مِمَّا تُسَمِّيهِ الْعَامَّةُ الْيَوْمَ: بِالْكَمَرِ.

Bu kitabın yazarı -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: en-Nevevî'nin -Allah ona rahmet etsin- kemeri ve para kesesini bele bağlamanın caiz oluşunun, en sahih iki rivayetten birindeki İbn Ömer hariç bütün âlimlerin görüşü olduğunu zikretmesi tartışmalıdır. Zira Mâlik ve ashabının mezhebi; kemerin ve para kesesinin izârın (etekliğin) üzerinden bağlanmasını mutlak olarak menetmektir ve onlara göre bununla fidye vacip olur. Kemerin izârın altından doğrudan cilde bağlanmasına gelince, bununla harçlığını korumayı kastetmesi şartıyla onlara göre caizdir; dolayısıyla yalnızca harçlığı koruma zaruretinden ötürü izârın altında caiz olur, aksi takdirde fidye vacip olur. Kemerin harçlık dışındaki bir amaçla bağlanması Ahmed'e göre de fidyeyi gerektirir. Himyân (para kesesi), halkın bugün kemer (kemer cüzdanı) dediği şeye yakındır.

قَالَ الشَّيْخُ الْحَطَّابُ فِي كَلَامِهِ عَلَى قَوْلِ خَلِيلٍ فِي مُخْتَصَرِهِ عَاطِفًا عَلَى مَا يَجُوزُ لِلْمُحْرِمِ: وَشَدُّ مِنْطَقَةٍ لِنَفَقَتِهِ عَلَى جِلْدِهِ. قَالَ ابْنُ فَرْحُونَ فِي «شَرْحِ ابْنِ الْحَاجِبِ» : الْمِنْطَقَةُ: الْهِمْيَانُ، وَهُوَ مِثْلُ الْكِيسِ تُجْعَلُ فِيهِ الدَّرَاهِمُ، اهـ.

Şeyh el-Hattâb, Halîl'in Muhtasar'ındaki ihramlıya caiz olan şeylere atıfla söylediği: "Ve harçlığı için cildi üzerine bir kemer bağlaması [caizdir]" sözünü açıklarken şöyle demiştir: İbn Ferhûn «Şerhu İbni'l-Hâcib»de şöyle dedi: "Mıntaka (kemeri); himyândır (para kemeridir), o da içine dirhemlerin konulduğu kese gibidir." Sözü bitti.

وَرَوَى الْبَيْهَقِيُّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَائِشَةَ: أَنَّهُ لَا بَأْسَ بِشَدِّ الْمِنْطَقَةِ لِحِفْظِ النَّفَقَةِ، وَمَا فِي «الْمُغْنِي» مَنْ رَفَعَ ذَلِكَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فِيهِ نَظَرٌ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ مِنْ قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَالْمَرْفُوعُ عِنْدَ الطَّبَرَانِيِّ وَفِي إِسْنَادِهِ يُوسُفُ بْنُ خَالِدٍ السَّمْتِيُّ، وَهُوَ ضَعِيفٌ. قَالَهُ فِي: «مَجْمَعِ الزَّوَائِدِ» ، وَقَالَ فِي: «التَّقْرِيبِ» فِي يُوسُفَ الْمَذْكُورِ: تَرَكُوهُ، وَكَذَّبُوهُ.

el-Beyhakî senediyle Âişe'den, harçlığı korumak için kemer bağlamakta bir beis olmadığını rivayet etmiştir. «el-Muğnî»de bunu Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem merfû olarak nispet eden rivayette ise nazar (tartışma) vardır; görünen o ki bu İbn Abbâs'ın sözüdür. et-Taberânî'deki merfû rivayetin senedinde ise Yûsuf b. Hâlid es-Semtî vardır ki o zayıftır; bunu «Mecmeu'z-Zevâid»de belirtmiştir. «et-Takrîb»de ise adı geçen Yûsuf hakkında: "Onu terk ettiler ve yalancılıkla itham ettiler" demiştir.

وَإِذَا عَلِمْتَ مِمَّا مَرَّ أَنَّ اللُّبْسَ الْحَرَامَ عَلَى الْمُحْرِمِ، تَجِبُ بِهِ الْفِدْيَةُ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ، وَأَنَّهُ لَا فَرْقَ عِنْدَهُمْ بَيْنَ اللَّحْظَةِ وَالزَّمَنِ الطَّوِيلِ، فَاعْلَمْ أَنَّ الْأَصَحَّ عِنْدَهُمْ، وَبِهِ جَزَمَ الْأَكْثَرُونَ: أَنَّ اللَّازِمَ فِي ذَلِكَ هُوَ فِدْيَةُ الْأَذَى الْمَذْكُورَةُ فِي آيَةِ الْفِدْيَةِ. وَدَلِيلُهُمُ الْقِيَاسُ كَمَا تَقَدَّمَ، وَلَهُمْ طَرِيقَانِ غَيْرَ هَذَا فِي الْمَسْأَلَةِ إِحْدَاهُمَا، وَذَكَرَهَا أَبُو عَلِيٍّ الطَّبَرِيُّ فِي الْإِيضَاحِ، وَآخَرُونَ مِنَ الْعِرَاقِيِّينَ أَنَّ فِي الْمَسْأَلَةِ قَوْلَيْنِ:

Geçen açıklamalardan ihramlıya haram olan giyinmenin Şâfiîlere göre fidye gerektirdiğini ve onlara göre bir anlık süre ile uzun süre arasında bir fark olmadığını öğrendiğinde bil ki, onlara göre en sahih olan ve çoğunluğun kesin olarak belirttiği görüş: Bu durumda gereken şeyin fidye ayetinde zikredilen eziyet fidyesi olduğudur. Delilleri ise daha önce geçtiği üzere kıyastır. Bu meselede onların bundan başka iki yolu (tarîkı) daha vardır. Birincisi -ki bunu Ebû Alî et-Taberî el-Îzâh'ta ve Iraklılardan başkaları da zikretmiştir- meselede iki görüş olduğudur:

أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ كَالْمُتَمَتِّعِ، فَيَلْزَمُهُ مَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَإِنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ عَشَرَةِ أَيَّامٍ، كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ.

Birincisi: O kimsenin temettu haccı yapan gibi olduğu, dolayısıyla bilindiği üzere kolayına gelen bir kurban kesmesi, bulamazsa on gün oruç tutması gerektiğidir.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ يَلْزَمُهُ الْهَدْيُ فَإِنْ لَمْ يَجِدْهُ قَوَّمَهُ دَرَاهِمَ، وَقَوَّمَ الدَّرَاهِمَ طَعَامًا، ثُمَّ

İkinci görüş ise: Ona kurban gerektiği, şayet bulamazsa onun değerini dirhem olarak belirleyip dirhemleri de yiyeceğe çevireceği, sonra da...

يَصُومُ عَنْ كُلِّ مُدٍّ يَوْمًا.

...her bir müdd için bir gün oruç tutacağıdır.

الطَّرِيقُ الثَّانِيَةُ: هِيَ أَنَّ فِي الْمَسْأَلَةِ عِنْدَهُمْ أَرْبَعَةَ أَوْجُهٍ، أَصَحُّهَا أَنَّهُ كَالْحَلْقِ لِاشْتِرَاكِهِمَا فِي التَّرَفُّهِ.

İkinci yol ise: Onlara göre meselede dört vechin (görüşün) bulunmasıdır. Bunların en sahihi, rahatlama ortak paydasında buluştukları için tıraş olmak gibi olduğudur.

وَالثَّانِي: أَنَّهُ مُخَيَّرٌ بَيْنَ شَاةٍ، وَبَيْنَ تَقْوِيمِهَا، وَيُخْرِجُ قِيمَتَهَا طَعَامًا، وَيَصُومُ عَنْ كُلِّ مُدٍّ يَوْمًا.

İkincisi: Bir koyun kesmek ile onun değerini takdir edip değerini yiyecek olarak çıkarmak ve her bir müdd için bir gün oruç tutmak arasında muhayyer olduğudur.

الثَّالِثُ: تَجِبُ شَاةٌ، فَإِنْ عَجَزَ عَنْهَا، لَزِمَهُ الطَّعَامُ بِقِيمَتِهَا.

Üçüncüsü: Bir koyun kesmenin vacip olduğu, şayet buna gücü yetmezse onun değeri kadar yiyecek vermenin gerektiğidir.

وَالرَّابِعُ: أَنَّهُ كَالْمُتَمَتِّعِ. انْتَهَى مِنَ النَّوَوِيِّ.

Dördüncüsü: Temettu haccı yapan gibi olduğudur. [Bu nakil] en-Nevevî'den sona erdi.

وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّ الصَّحِيحَ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ: أَنَّ اللُّبْسَ الْحَرَامَ تَلْزَمُ فِيهِ فِدْيَةُ الْأَذَى، وَهَذَا حَاصِلُ مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ، وَأَصْحَابِهِ فِي الْمَسْأَلَةِ، وَمَذْهَبُ أَحْمَدَ وَأَصْحَابِهِ: أَنَّ الْفِدْيَةَ تَجِبُ بِقَلِيلِ اللُّبْسِ وَكَثِيرِهِ كَمَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ. وَيَجُوزُ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ، وَأَصْحَابِهِ: لِلرَّجُلِ الْمُحْرِمِ سَتْرُ وَجْهِهِ، وَلَا فِدْيَةَ عَلَيْهِ، بِخِلَافِ الْبَيَاضِ الَّذِي وَرَاءَ الْآذَانِ.

Şâfiîlere göre sahih olanın; haram olan giyimde eziyet fidyesinin gerektiği olduğunu öğrenmiş oldun. Şâfiî ve ashabının bu meseledeki mezhebinin özeti budur. Ahmed ve ashabının mezhebi ise; tıpkı Şâfiî'nin mezhebi gibi, az veya çok giyinmekle fidyenin vacip olacağı yönündedir. Şâfiî ve ashabına göre ihramlı erkeğin yüzünü örtmesi caizdir ve üzerine bir fidye gerekmez; kulakların arkasındaki beyazlık (açıklık) ise bunun aksinedir.

قَالَ النَّوَوِيُّ: وَبِهِ قَالَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ: يَعْنِي جَوَازَ سَتْرِ الْمُحْرِمِ وَجْهَهُ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَمَالِكٌ: لَا يَجُوزُ كَرَأْسِهِ.

en-Nevevî şöyle demiştir: Âlimlerin cumhuru da bu görüştedir; yani ihramlının yüzünü örtmesinin caiz olduğu görüşündedir. Ebû Hanîfe ve Mâlik ise: Başı gibi [yüzünü örtmesi de] caiz değildir, demişlerdir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: وَهَذَا الْقَوْلُ الْأَخِيرُ أَرْجَحُ عِنْدِي كَمَا تَقَدَّمَ ; لِأَنَّ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ فِي الْمُحْرِمِ الَّذِي خَرَّ مِنْ بَعِيرِهِ، فَمَاتَ: «لَا وَلَا تُخَمِّرُوا وَجْهَهُ وَلَا رَأْسَهُ» وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ الْعِلَّةَ كَوْنُهُ يُبْعَثُ مُلَبِّيًا.

Bu eseri kaleme alan [Şankîtî] -Allah onu affetsin ve mağfiret buyursun- şöyle dedi: Daha önce geçtiği üzere, bu son görüş bana göre daha tercihe şayandır. Çünkü Sahîh-i Müslim'de devesinden düşüp vefat eden ihramlı hakkında: «...Yüzünü ve başını örtmeyin!» buyrulmuştur. Bunun illetinin, onun [kıyamet günü] telbiye getirerek diriltilecek olması olduğunu daha önce açıklamıştık.

فَدَلَّ هَذَا الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ عَلَى أَنَّ إِحْرَامَ الرَّجُلِ مَانِعٌ مِنْ سَتْرِ وَجْهِهِ، وَمَا أَوَّلَ بِهِ الشَّافِعِيَّةُ وَغَيْرُهُمُ الْحَدِيثَ الْمَذْكُورَ، لَيْسَ بِمُقْنِعٍ فَلَا يَجُوزُ الْعُدُولُ عَنْ ظَاهِرِ الْحَدِيثِ إِلَيْهِ، وَلَا عِبْرَةَ بِالْأَجِلَّاءِ الَّذِينَ خَالَفُوا ظَاهِرَهُ ; لِأَنَّ السُّنَّةَ أَوْلَى بِالِاتِّبَاعِ، وَالْآثَارُ الَّتِي رَوَوْهَا عَنْ عُثْمَانَ، وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، وَمَرْوَانَ بْنِ الْحَكَمِ، لَا يُعَارَضُ بِهَا الْمَرْفُوعُ الصَّحِيحُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bu sahih hadis, erkeğin ihramlı oluşunun yüzünü örtmesine engel olduğuna delalet etmiştir. Şâfiîlerin ve diğerlerinin söz konusu hadise getirdikleri tevil ise ikna edici değildir; dolayısıyla hadisin zahirinden dönülüp o tevile itibar edilmesi caiz değildir. Hadisin zahirine muhalefet eden büyük zatlara da itibar edilmez; zira sünnete uymak daha evladır. Onların Osman'dan, Zeyd b. Sâbit'ten ve Mervân b. el-Hakem'den rivayet ettikleri eserlerle (sahabe tatbikatıyla), merfû ve sahih hadise karşı konulamaz. En doğrusunu Allah bilir.

وَالظَّاهِرُ لَنَا: أَنَّ مَا يُرْوَى عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ وَالثَّوْرِيِّ وَسَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ: مِنْ جَوَازِ لُبْسِ الْمُحْرِمَةِ الْقُفَّازَيْنِ - خِلَافُ الصَّوَابِ لِمَا قَدَّمْنَا مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ الثَّابِتِ فِي الصَّحِيحِ، وَفِيهِ: «وَلَا تَنْتَقِبُ الْمَرْأَةُ الْمُحْرِمَةُ، وَلَا تَلْبَسُ الْقُفَّازَيْنِ» الْحَدِيثَ. وَلَمْ يَثْبُتْ شَيْءٌ صَحِيحٌ مِنْ كِتَابٍ أَوْ سُنَّةٍ يُخَالِفُهُ، وَمَا قَالَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ الْحَنَابِلَةِ وَغَيْرِهِمْ، مِنَ النَّهْيِ عَنْ لُبْسِ الْمَرْأَةِ الْخُلْخَالَ وَالسُّوَارَ خِلَافُ الصَّوَابِ، وَالظَّاهِرُ: جَوَازُ ذَلِكَ: وَلَا دَلِيلَ يَمْنَعُ مِنْهُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bize göre zahir olan şudur: Ebû Hanîfe, es-Sevrî ve Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan rivayet edilen ihramlı kadının eldiven giymesinin caiz olduğu görüşü -daha önce İbn Ömer'den Sahîh'te sabit olduğunu belirttiğimiz «İhramlı kadın nikap takmaz ve eldiven giymez» hadisinden ötürü- doğruya aykırıdır. Kitap'tan veya Sünnet'ten buna aykırı hiçbir sahih delil sabit olmamıştır. Hanbelîlerden ve başkalarından bazı ilim ehlinin kadının halhal ve bilezik takmaktan nehyedildiğine dair söyledikleri de doğruya aykırıdır. Zahir olan, bunun caiz olduğudur ve buna engel olacak bir delil yoktur. En doğrusunu Allah bilir.

أَمَّا لُبْسُ الرَّجُلِ الْقُفَّازَيْنِ، فَلَمْ يُخَالِفْ فِي مَنْعِهِ أَحَدٌ، وَعِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ: إِذَا طَلَى الْمُحْرِمُ رَأْسَهُ بِطِينٍ، أَوْ حِنَّاءٍ أَوْ مَرْهَمٍ وَنَحْوِ ذَلِكَ، فَإِنْ كَانَ رَقِيقًا لَا يَسْتُرُ فَلَا فِدْيَةَ، وَإِنْ كَانَ ثَخِينًا سَاتِرًا فَوَجْهَانِ، أَصَحُّهُمَا: وُجُوبُ الْفِدْيَةِ.

Erkeğin eldiven giymesine gelince, bunun yasak olduğu konusunda hiç kimse ihtilaf etmemiştir. Şâfiîlere göre: İhramlı kişi başına çamur, kına, merhem ve benzeri bir şey sürdüğünde; şayet bu [tabaka] örtmeyecek kadar ince ise fidye gerekmez, şayet örtücü olacak şekilde kalın ise iki vecih vardır; bunların en sahihi, fidyenin vacip olduğudur.

وَالثَّانِي: لَا تَجِبُ لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يُعَدُّ سَاتِرًا وَلَوْ تَوَسَّدَ وِسَادَةً، أَوْ وَضَعَ يَدَهُ عَلَى رَأْسِهِ، أَوِ انْغَمَسَ فِي مَاءٍ أَوِ اسْتَظَلَّ بِمَحْمَلٍ، أَوْ هَوْدَجٍ، فَذَلِكَ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ: جَائِزٌ، وَلَا شَيْءَ فِيهِ، سَوَاءٌ مَسَّ الْمَحْمَلُ رَأْسَهُ أَمْ لَا، وَفِيهِ قَوْلٌ ضَعِيفٌ: أَنَّهُ إِنْ مَسَّ الْمَحْمَلُ رَأَسَهُ، وَجَبَتِ الْفِدْيَةُ.

İkincisi: Vacip olmadığıdır; çünkü bu bir örtücü sayılmaz. Şayet bir yastığa yaslansa veya elini başına koysa yahut suya dalsa veya bir mahmilin ya da hevdicin gölgesinde gölgelense, bu Şâfiîlere göre caizdir ve bunda bir sakınca yoktur; mahmilin başına temas edip etmemesi eşittir. Bu konuda, mahmilin başına temas etmesi durumunda fidyenin vacip olacağına dair zayıf bir görüş de vardır.

وَضَابِطُ مَا تَجِبُ بِهِ الْفِدْيَةُ عِنْدَهُمْ هُوَ: أَنْ يَسْتُرَ مِنْ رَأْسِهِ قَدْرًا يُقْصَدُ سَتْرُهُ، لِغَرَضٍ كَشَدِّ عِصَابَةٍ وَإِلْصَاقِ لُصُوقٍ لِشَجَّةٍ وَنَحْوِهَا، وَالصَّحِيحُ عِنْدَهُمْ: أَنَّهُ إِنْ شَدَّ خَيْطًا عَلَى رَأْسِهِ لَمْ يَضُرَّهُ، وَلَا فِدْيَةَ عَلَيْهِ، وَلَوْ جُرِحَ الْمَحْرِمُ فَشَدَّ عَلَى جُرْحِهِ خِرْقَةً، فَإِنْ كَانَ الْجُرْحُ فِي غَيْرِ الرَّأْسِ فَلَا فِدْيَةَ، وَإِنْ كَانَ فِي الرَّأْسِ، لَزِمَتْهُ الْفِدْيَةُ وَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ.

Onlara göre fidyeyi vacip kılan şeyin ölçüsü (zâbıtı) şudur: Bir yara ve benzeri sebeple sargı bağlamak ve yakı yapıştırmak gibi bir maksatla başından örtülmesi kastedilen bir miktarı örtmesidir. Onlara göre sahih olan görüş: Başına bir ip bağlarsa bunun ona bir zarar vermeyeceği ve üzerine bir fidye gerekmeyeceğidir. Şayet ihramlı yaralanır da yarasının üzerine bir bez bağlarsa, eğer yara başın dışındaysa fidye gerekmez; şayet başta ise günahkâr olmamakla birlikte üzerine fidye gerekir.

وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ إِحْرَامَ الْمَرْأَةِ فِي وَجْهِهَا فَلَا يَجُوزُ لَهَا سَتْرُهُ بِمَا يُعَدُّ سَاتِرًا، وَلَهَا سَتْرُ وَجْهِهَا عَنِ الرِّجَالِ، وَالْأَظْهَرُ فِي ذَلِكَ: أَنْ تُسْدِلَ الثَّوْبَ عَلَى وَجْهِهَا مُتَجَافِيًا عَنْهُ لَا لَاصِقًا بِهِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Kadının ihramının yüzünde olduğunu, dolayısıyla örtücü sayılan bir şeyle yüzünü örtmesinin caiz olmadığını, ancak [yabancı] erkeklerden yüzünü örtebileceğini daha önce açıklamıştık. Bu hususta en belirgin olan: Elbiseyi yüzüne yapışık olmayacak, ondan uzak duracak şekilde yüzünün üzerine sarkıtmasıdır. En doğrusunu Allah bilir.

وَيَجُوزُ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ: أَنْ يَعْقِدَ الْإِزَارَ وَيَشُدَّ عَلَيْهِ خَيْطَانِ، وَأَنْ يَجْعَلَ لَهُ مِثْلَ الْحُجْزَةِ، وَيُدْخِلَ فِيهَا التِّكَّةَ ; لِأَنَّ ذَلِكَ مِنْ مَصْلَحَةِ الْإِزَارِ، لَا يَسْتَمْسِكُ إِلَّا بِنَحْوِ ذَلِكَ، وَقِيلَ: لَا يَجُوزُ لَهُ جَعْلُ حُجْزَةٍ فِي الْإِزَارِ، وَإِدْخَالُ التِّكَّةِ فِيهَا ; لِأَنَّهُ حِينَئِذٍ يَصِيرُ كَالسَّرَاوِيلِ، وَالصَّحِيحُ عِنْدَهُمُ الْأَوَّلُ، وَالْأَخِيرُ ضَعِيفٌ عِنْدَهُمْ، وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ بِمَنْعِ عَقْدِ الْإِزَارِ ضَعِيفٌ عِنْدَهُمْ. أَمَّا عَقْدُ الرِّدَاءِ فَهُوَ حَرَامٌ عِنْدَهُمْ، وَكَذَلِكَ عِنْدَهُمْ خَلُّهُ بِخِلَالٍ، وَرَبْطُ طَرَفِهِ إِلَى طَرَفِهِ الْآخَرِ بِخَيْطٍ، كُلُّ ذَلِكَ لَا يَجُوزُ عِنْدَهُمْ، وَفِيهِ الْفِدْيَةُ، وَفِيهِ خِلَافٌ ضَعِيفٌ عِنْدَهُمْ. وَوَجْهُ تَفْرِيقِهِمْ بَيْنَ الْإِزَارِ وَالرِّدَاءِ أَنَّ الْإِزَارَ يَحْتَاجُ إِلَى الْعَقْدِ، بِخِلَافِ الرِّدَاءِ، وَلَوْ حَمَلَ الْمُحْرِمُ عَلَى رَأْسِهِ زِنْبِيلًا، أَوْ حِمْلًا، فَفِي ذَلِكَ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ طَرِيقَانِ أَصَحُّهُمَا: أَنَّ ذَلِكَ جَائِزٌ، وَلَا فِدْيَةَ فِيهِ ; لِأَنَّهُ لَا يَقْصِدُ بِهِ السَّتْرَ كَمَا لَا يُمْنَعُ الْمُحْدِثُ مِنْ حَمْلِ الْمُصْحَفِ فِي مَتَاعٍ، اهـ.

Şâfiîlere göre: İzarın bağlanması, üzerine iki ip bağlanması, ona uçkur yeri gibi bir kısım yapılıp içine uçkur geçirilmesi caizdir; çünkü bu, izarın yararınadır ve izar ancak böylesi şeylerle tutunur. İzar üzerinde uçkur yeri yapılmasının ve içine uçkur geçirilmesinin caiz olmadığı da söylenmiştir; çünkü o takdirde şalvar gibi olur. Onlara göre sahih olan birincisidir, sonuncusu ise onlara göre zayıftır. Aynı şekilde izarın bağlanmasını yasaklayan görüş de onlara göre zayıftır. Ridânın bağlanmasına gelince, bu onlara göre haramdır. Aynı şekilde onlara göre onun iğne ile tutturulması, bir ucunun diğer ucuna iple bağlanması, bütün bunlar onlara göre caiz değildir ve bunda fidye vardır; bu konuda onlara göre zayıf bir ihtilaf da mevcuttur. İzar ile ridâ arasını ayırmalarının gerekçesi: İzarın bağlanmaya ihtiyaç duyması, ridânın ise bunun aksine olmasıdır. Şayet ihramlı başına bir zembil veya bir yük koysa, bu konuda Şâfiîlere göre iki yol (tarîk) vardır. Bunların en sahihi: Bunun caiz olduğu ve bunda bir fidye bulunmadığıdır; çünkü abdestsize eşyalar arasındaki Mushaf'ı taşımanın yasak olmadığı gibi, bununla da örtünmeyi kastetmemektedir. [Nakil] sona erdi.

وَمَذْهَبُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ فِي جَوَازِ عَقْدِ الْإِزَارِ، وَمَنْعِ عَقْدِ الرِّدَاءِ كَمَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ. وَيَجُوزُ عِنْدَ الْإِمَامِ أَحْمَدَ أَنْ يَشُدَّ فِي وَسَطِهِ مِنْدِيلًا أَوْ عِمَامَةً أَوْ حَبْلًا وَنَحْوَ ذَلِكَ، إِذَا لَمْ يَعْقِدْهُ فَإِنْ عَقَدَهُ مُنِعَ ذَلِكَ عِنْدَهُ، وَإِنَّمَا يَجُوزُ إِذَا أَدْخَلَ بَعْضَ ذَلِكَ الَّذِي شَدَّ عَلَى وَسَطِهِ فِي بَعْضِهِ.

İmam Ahmed'in mezhebi, izarın bağlanmasının caiz olması ve ridânın bağlanmasının yasaklanması hususunda Şâfiî'nin mezhebi gibidir. İmam Ahmed'e göre bir kimsenin beline mendil, sarık, ip ve benzeri bir şeyi bağlamaması (düğümlememesi) şartıyla sarması caizdir; şayet düğümlerse bu ona göre yasaktır. Bu ancak beline sardığı o şeyin bir kısmını diğer kısmının içine soktuğu zaman caiz olur.

قَالَ فِي «الْمُغْنِي» : قَالَ أَحْمَدُ فِي مُحْرِمٍ حَزَمَ عِمَامَةً عَلَى وَسَطِهِ لَا تَعْقِدْهَا، وَيُدْخِلُ بَعْضُهَا فِي بَعْضٍ، ثُمَّ قَالَ: قَالَ طَاوُسٌ: رَأَيْتُ ابْنَ عُمَرَ يَطُوفُ بِالْبَيْتِ، وَعَلَيْهِ عِمَامَةٌ قَدْ شَدَّهَا عَلَى وَسَطِهِ، فَأَدْخَلَهَا هَكَذَا. وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ مِثْلَ هَذَا يَجُوزُ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ لِضَرُورَةِ الْعَمَلِ خَاصَّةً، ثُمَّ قَالَ فِي «الْمُغْنِي» : وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَشُقَّ أَسْفَلَ رِدَائِهِ نِصْفَيْنِ، وَيَعْقِدَ كُلَّ نِصْفٍ عَلَى سَاقٍ ; لِأَنَّهُ يُشْبِهُ السَّرَاوِيلَ، انْتَهَى مِنَ «الْمُغْنِي» . وَفِيهِ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ وَجْهَانِ، أَصَحُّهُمَا: الْمَنْعُ، وَلُزُومُ الْفِدْيَةِ ; لِأَنَّهُ كَالسَّرَاوِيلِ، كَمَا قَالَ صَاحِبُ «الْمُغْنِي» .

el-Muğnî'de şöyle demiştir: Ahmed, beline sarık bağlayan ihramlı hakkında: Onu düğümlemesin, bir kısmını diğerinin içine soksun, demiştir. Sonra şöyle dedi: Tâvus dedi ki: İbn Ömer'i Kâbe'yi tavaf ederken gördüm, üzerinde beline bağladığı bir sarık vardı ve onu böylece [birbirinin içine] sokmuştu. Bunun benzerinin Mâlikîlere göre sadece iş yapma zaruretinden dolayı caiz olduğunu daha önce belirtmiştik. Sonra el-Muğnî'de şöyle dedi: Ridâsının alt kısmını ikiye ayırıp her bir parçayı bir bacağa bağlaması caiz değildir; çünkü bu şalvara benzer. el-Muğnî'den [nakil] sona erdi. Bu hususta Şâfiîlere göre iki vecih vardır. Bunların en sahihi: el-Muğnî sahibinin de dediği gibi şalvar gibi olduğu için yasak olması ve fidyenin gerekmesidir.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي:

İkinci vecih ise:

لَا فِدْيَةَ فِي ذَلِكَ، وَهُوَ ضَعِيفٌ، اهـ.

Bunda fidye olmadığıdır ve bu zayıftır. [Nakil] sona erdi.

وَأَظْهَرُ قَوْلَيْ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدِي: أَنَّ لُبْسَ الْخُفِّ الْمَقْطُوعِ، مَعَ وُجُودِ النَّعْلِ تَلْزَمُ بِهِ الْفِدْيَةُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

İlim ehlinin iki görüşünden bana göre en açık olanı: Ayakkabı (na'l) varken kesik mest giymekle fidyenin gerekeceğidir. En doğrusunu Allah bilir.

وَمَذْهَبُ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: هُوَ أَنَّ الْمُحْرِمَ إِنْ لَبِسَ مَا يَحْرُمُ عَلَيْهِ لُبْسُهُ لَزِمَتْهُ فِدْيَةُ الْأَذَى، وَيَسْتَوِي عِنْدَهُمُ: الْخِيَاطَةُ وَالْعَقْدُ وَالتَّزَرُّرُ وَالتَّخَلُّلُ وَالنَّسْخُ عَلَى هَيْئَةِ الْمَخِيطِ، وَلَكِنْ بِشَرْطِ أَنْ يَنْتَفِعَ بِذَلِكَ اللُّبْسِ، مِنْ حَرٍّ، أَوْ بَرْدٍ، أَوْ يَطُولَ زَمَنُهُ كَيَوْمٍ كَامِلٍ ; لِأَنَّ ذَلِكَ مَظِنَّةُ انْتِفَاعِهِ بِهِ مِنْ حَرٍّ أَوْ بَرْدٍ. أَمَّا إِذَا لَبِسَ الْمُحْرِمُ مَا يَحْرُمُ عَلَيْهِ لُبْسُهُ، وَلَمْ يَنْتَفِعْ بِلُبْسِهِ مِنْ حَرٍّ أَوْ بَرْدٍ، وَلَمْ يَدُمْ لُبْسُهُ لَهُ يَوْمًا كَامِلًا، فَلَا فِدْيَةَ عَلَيْهِ عِنْدَهُمْ، وَمَشْهُورُ مَذْهَبِ مَالِكٍ: أَنَّ لِلْمُحْرِمِ أَنْ يَشُدَّ فِي وَسَطِهِ الْحِزَامَ ; لِأَجْلِ الْعَمَلِ خَاصَّةً، وَلَا يَعْقِدُهُ، وَأَنَّ لَهُ أَنْ يَسْتَثْفِرَ عِنْدَ الرُّكُوبِ وَالنُّزُولِ. وَعَنْهُ فِي الِاسْتِثْفَارِ لِلرُّكُوبِ وَالنُّزُولِ قَوْلٌ بِالْكَرَاهَةِ وَلَا فِدْيَةَ فِيهِ عَلَى كُلِّ حَالٍ. وَالِاسْتِثْفَارُ: شَدُّ الْفَرْجِ بِخِرْقَةٍ عَرِيضَةٍ وَيَوْثَقُ طَرَفَاهَا إِلَى شَيْءٍ مَشْدُودٍ عَلَى الْوَسَطِ، وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ ثَفَرِ الدَّابَّةِ، الَّذِي يُجْعَلُ تَحْتَ ذَنَبِهَا، أَوْ مِنْ ثَفَرِ الدَّابَّةِ بِمَعْنَى: فَرْجِهَا، وَمِنْهُ قَوْلُ الْأَخْطَلِ:

Mâlik ve ashabının bu meseledeki mezhebi şudur: İhramlı kişi giymesi kendisine haram olan bir şeyi giyerse eziyet fidyesi gerekir. Onlara göre; dikişli olması, düğümlenmesi, düğmelenmesi, iğnelenmesi ve dikilmiş heyetinde dokunması eşittir. Ancak bu giyinmeden dolayı sıcaktan veya soğuktan faydalanması yahut tam bir gün gibi süresinin uzaması şartıyla [bu hüküm geçerlidir]; çünkü bu [süre], sıcaktan veya soğuktan faydalanma zannının bulunduğu yerdir (mazınnedir). Fakat ihramlı giymesi kendisine haram olan bir şeyi giyer de sıcaktan veya soğuktan dolayı o giysisinden faydalanmazsa ve onu giymesi tam bir gün sürmezse, onlara göre üzerine fidye gerekmez. Mâlik'in mezhebinde meşhur olan görüş: İhramlının sadece iş yapabilmek için beline kuşak bağlayabileceği, ancak onu düğümlemeyeceği; ayrıca [binek hayvanına] binerken ve inerken istisfâr yapabileceğidir. Binmek ve inmek için istisfâr yapma konusunda ondan kerâhet görüşü de rivayet edilmiştir; her hâlükârda bunda fidye yoktur. İstisfâr: Avret yerinin geniş bir bezle bağlanıp iki ucunun bele sarılmış bir şeye tutturulmasıdır. Bu, binek hayvanının kuyruğunun altına konulan "sefer"den (kuskun) veya binek hayvanının avret yeri manasındaki "sefer"den türetilmiştir. el-Ahtal'ın şu sözü de bundandır:

جَزَى اللَّهُ عَنَّا الْأَعْوَرَيْنِ مَلَامَةَ ... وَفَرْوَةَ ثَفَرَ الثَّوْرَةِ الْمُتَضَاجِمِ

Allah o iki şaşı adamı ve eğri öküzün arkasını andıran Ferve'yi bizim adımıza kınanmışlıkla cezalandırsın!

فَقَوْلُهُ: ثَفَرَ الثَّوْرَةِ يَعْنِي: فَرْجِ الْبَقَرَةِ، وَهُوَ بَدَلٌ مِنْ فَرْوَةِ، وَالْمُتَضَاجِمُ الْمَائِلُ وَهُوَ مَخْفُوضٌ بِالْمُجَاوَرَةِ ; لِأَنَّهُ صِفَةٌ لِلثَّفَرِ، وَهُوَ مَنْصُوبٌ. وَفَرْوَةُ: اسْمُ رَجُلٍ جَعَلَهُ فِي الْخُبْثِ، وَالْحَقَارَةِ كَأَنَّهُ فَرْجُ بَقَرَةٍ مَائِلٍ.

Onun «öküzün arkası» sözü, ineğin avret yeri demektir ve Ferve kelimesinden bedeldir. «el-Mutedâcim» ise eğri demektir; «sefer» kelimesinin sıfatı ve o da mansub olduğu halde komşuluk (mücâveret) sebebiyle mecrûr okunmuştur. Ferve ise bir adamın ismidir; şair kötülük ve aşağılıkta onu sanki bir ineğin eğri duran avret yeri gibi kılmıştır.

وَسَتْرُ الْمُحْرِمِ وَجْهَهُ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ، كَسَتْرِ رَأْسِهِ: تَلْزَمُ فِيهِ الْفِدْيَةُ، إِنْ سَتَرَ ذَلِكَ بِمَا يُعَدُّ سَاتِرًا كَالْمَخِيطِ، وَيَدْخُلُ فِي ذَلِكَ مَا لَوْ سَتَرَهُ بِطِينٍ أَوْ جِلْدِ حَيَوَانٍ يُسْلَخُ، فَيُلْبَسُ، وَلَا يَمْنَعُ عِنْدَهُمْ لُبْسُ الْمَخِيطِ، إِذَا اسْتُعْمِلَ اسْتِعْمَالَ غَيْرِ الْمَخِيطِ، كَأَنْ يَجْعَلَ الْقَمِيصَ إِزَارًا أَوْ رِدَاءً ; لِأَنَّهُ إِذَا ارْتَدَى بِالْقَمِيصِ مَثَلًا، لَمْ يَدْخُلْ فِيهِ

Mâlikîlere göre ihramlının yüzünü örtmesi, başını örtmesi gibidir: Şayet bunu dikişli gibi örtücü sayılan bir şeyle örterse fidye gerekir. Çamurla veya yüzülüp giyilen bir hayvan derisiyle örtmesi de buna dahildir. Onlara göre dikişli bir elbise, dikişsiz elbise gibi kullanıldığında -mesela gömleği izar veya ridâ yapması gibi- giyilmesi yasak olmaz. Çünkü kişi mesela gömleği ridâ olarak giydiğinde, onu çevreleyecek şekilde içine girmiş olmaz...

حَتَّى يُحِيطَ بِهِ ; لِأَنَّهُ اسْتَعْمَلَهُ اسْتِعْمَالَ الرِّدَاءِ، وَلَا بَأْسَ عِنْدَهُمْ بِاتِّقَاءِ الشَّمْسِ أَوِ الرِّيحِ بِالْيَدِ يَجْعَلُهَا عَلَى رَأْسِهِ أَوْ وَجْهِهِ. وَلَهُ وَضْعُ يَدِهِ عَلَى أَنْفِهِ مِنْ غُبَارٍ، أَوْ جِيفَةٍ مَرَّ بِهَا. وَيُسْتَحَبُّ ذَلِكَ لَهُ عِنْدَهُمْ، إِنْ مَرَّ عَلَى طِيبٍ وَتَلْزَمُ عِنْدَهُمُ الْفِدْيَةُ بِلُبْسِ الْقَبَاءِ، وَإِنْ لَمْ يُدْخِلْ يَدَهُ فِي كُمِّهِ، وَحَمَلَهُ بَعْضُهُمْ عَلَى مَا إِذَا أَدْخَلَ فِيهِ مَنْكِبَيْهِ، وَأَطْلَقَهُ بَعْضُهُمْ. وَلَا يَجُوزُ عِنْدَهُمْ أَنْ يُظَلِّلَ الْمُحْرِمُ عَلَى رَأْسِهِ، أَوْ وَجْهِهِ بِعَصًا فِيهَا ثَوْبٌ فَإِنْ فَعَلَ افْتَدَى، وَفِيهِ قَوْلٌ عِنْدَهُمْ: بَعْدَ لُزُومِ الْفِدْيَةِ، وَهُوَ الْحَقُّ. وَالْحَدِيثُ الَّذِي قَدَّمْنَا فِي التَّظْلِيلِ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ بِثَوْبٍ يَقِيهِ الْحَرَّ، وَهُوَ يَرْمِي جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ: يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ، وَعَلَى أَنَّهُ جَائِزٌ، فَالسُّنَّةُ أَوْلَى بِالِاتِّبَاعِ، وَأَجَازَ الْمَالِكِيَّةُ لِلْمُحْرِمِ أَنْ يَرْفَعَ فَوْقَ رَأْسِهِ شَيْئًا يَقِيهِ مِنَ الْمَطَرِ.

...çünkü onu ridâ gibi kullanmıştır. Onlara göre elini başına veya yüzüne koyarak güneşten veya rüzgardan korunmasında bir sakınca yoktur. Karşılaştığı bir tozdan veya bir leşten ötürü elini burnunun üzerine koyabilir. Bir kokuya rastlarsa bunu yapması onlara göre müstehaptır. Onlara göre elini koluna sokmasa bile kaftan giymekle fidye gerekir. Onlardan bazıları bunu omuzlarını içine soktuğu duruma hamletmiş, bazıları ise mutlak bırakmıştır. Onlara göre ihramlının, ucunda bez bulunan bir sopa ile başını veya yüzünü gölgelendirmesi caiz değildir; şayet yaparsa fidye verir. Onlara göre fidyenin gerekmeyeceğine dair bir görüş de vardır ki hak olan budur. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Akabe cemresini taşlarken sıcaktan korusun diye bir bezle üzerinde gölgelik yapılmasına dair daha önce aktardığımız hadis buna ve bunun caiz olduğuna delalet etmektedir; dolayısıyla sünnete uymak daha evladır. Mâlikîler ihramlının yağmurdan korunmak için başının üzerine bir şey kaldırmasını caiz görmüşlerdir.

وَاخْتَلَفُوا فِي رَفْعِهِ فَوْقَهُ شَيْئًا يَقِيهِ مِنَ الْبَرْدِ. وَالْأَظْهَرُ الْجَوَازُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. لِدُخُولِهِ فِي مَعْنَى الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ، إِذْ لَا فَرْقَ بَيْنَ الْأَذَى مِنَ الْبَرْدِ وَالْحَرِّ وَالْمَطَرِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: إِنَّ الْفِدْيَةَ الْمَذْكُورَةَ مَنْدُوبَةٌ لَا وَاجِبَةٌ. وَمَا يَذْكُرُهُ الْمَالِكِيَّةُ، مِنْ أَنَّ مَنْ لَمْ يَجِدِ الْإِزَارَ، يُكْرَهُ لَهُ لُبْسُ السَّرَاوِيلِ أَوْ يُمْنَعُ وَأَنَّ ذَلِكَ تَلْزَمُ فِيهِ الْفِدْيَةُ - خِلَافُ التَّحْقِيقِ لِلْحَدِيثِ الْمُتَقَدِّمِ، الَّذِي قَالَ فِيهِ النَّبِيُّ ﷺ «وَمَنْ لَمْ يَجِدْ إِزَارًا فَلْيَلْبَسِ السَّرَاوِيلَ» وَهُوَ حَدِيثٌ صَحِيحٌ كَمَا تَقَدَّمَ. وَظَاهِرُهُ أَنَّ مَنْ لَمْ يَجِدْ إِزَارًا، فَلَهُ لُبْسُ السَّرَاوِيلِ مِنْ غَيْرِ إِثْمٍ وَلَا فِدْيَةٍ، إِذْ لَوْ كَانَتِ الْفِدْيَةُ تَلْزَمُهُ لِبَيَّنَهُ النَّبِيُّ ﷺ ; لِأَنَّ الْبَيَانَ لَا يَجُوزُ تَأْخِيرُهُ عَنْ وَقْتِ الْحَاجَةِ إِلَيْهِ، وَلَا خِلَافَ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الِاسْتِظْلَالِ بِالْخِبَاءِ، وَالْقُبَّةِ الْمَضْرُوبَةِ وَالْفُسْطَاطِ وَالشَّجَرَةِ، وَأَنْ يَرْمِيَ عَلَيْهَا ثَوْبًا. وَعَنْ مَالِكٍ مَنْعُ إِلْقَاءِ الثَّوْبِ عَلَى الشَّجَرَةِ، وَأَجَازَهُ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنِ الْمَاجِشُونِ قِيَاسًا عَلَى الْخَيْمَةِ، وَهُوَ الْأَظْهَرُ.

Soğuktan korunmak için üzerine bir şey kaldırması hususunda ise ihtilaf etmişlerdir. En belirgin olanı caiz olmasıdır; en doğrusunu Allah bilir. Zira söz konusu hadisin anlamına dahildir; çünkü soğuk, sıcak ve yağmurdan gelen eziyet arasında bir fark yoktur. En doğrusunu Allah bilir. Onlardan bazıları: Söz konusu fidyenin vacip değil mendup olduğunu söyler. Mâlikîlerin, izar bulamayan kimsenin şalvar giymesinin mekruh olduğu veya yasaklandığı ve bunda fidyenin gerekeceği yönündeki zikrettikleri görüş, Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem «İzar bulamayan şalvar giysin» buyurduğu daha önce geçen hadis sebebiyle tahkike (doğruya) aykırıdır. Bu hadis daha önce geçtiği üzere sahihtir. Hadisin zahiri; izar bulamayan kimsenin hiçbir günah ve fidye olmaksızın şalvar giyebileceğidir. Zira şayet fidye gerekseydi, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu açıklardı; çünkü açıklamanın ihtiyaç duyulan vakitten sonraya bırakılması caiz değildir. Çadır, kurulmuş kubbe, otağ ve ağaç ile gölgelenmekte ve ağacın üzerine bir bez atmakta ilim ehli arasında hiçbir ihtilaf yoktur. Mâlik'ten ağacın üzerine bez atmanın yasak olduğu rivayet edilmiş; Abdülmelik b. el-Mâcişûn ise çadıra kıyasla buna cevaz vermiştir ki en belirgin olan da budur.

وَاعْلَمْ: أَنَّ الِاسْتِظْلَالَ بِالثَّوْبِ عَلَى الْعَصَا عِنْدَهُمْ إِذَا فَعَلَهُ وَهُوَ سَائِرٌ لَا خِلَافَ فِي مَنْعِهِ، وَلُزُومِ الْفِدْيَةِ فِيهِ، وَإِنْ فَعَلَهُ وَهُوَ نَازِلٌ فَفِيهِ خِلَافٌ عِنْدَهُمْ أَشَرْنَا لَهُ قَرِيبًا. وَالْحَقُّ: الْجَوَازُ مُطْلَقًا لِلْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ ; لِأَنَّ مَا ثَبَتَتْ فِيهِ سُنَّةٌ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَا يَجُوزُ الْعُدُولُ عَنْهُ إِلَى رَأْيِ مُجْتَهِدٍ مِنَ الْمُجْتَهِدِينَ، وَلَوْ بَلَغَ مَا بَلَغَ مِنَ الْعِلْمِ وَالْعَدَالَةِ ; لِأَنَّ سُنَّتَهُ ﷺ حُجَّةٌ عَلَى كُلِّ أَحَدٍ، وَلَيْسَ قَوْلُ أَحَدٍ حُجَّةً عَلَى سُنَّتِهِ ﷺ وَقَدْ صَحَّ عَلَى الْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ ﵏ أَنَّهُمْ كُلَّهُمْ قَالُوا: إِذَا وَجَدْتُمْ قَوْلِي يُخَالِفُ كِتَابًا أَوْ سُنَّةً، فَاضْرِبُوا بِقَوْلِي الْحَائِطَ، وَاتَّبِعُوا الْكِتَابَ وَالسُّنَّةَ. وَقَدْ قَالَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: وَحَدَّثَنِي سَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، حَدَّثْنَا الْحَسَنُ بْنُ أَعْيَنَ، حَدَّثَنَا مَعْقِلٌ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَبِي أُنَيْسَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ حُصَيْنٍ، عَنْ جَدَّتِهِ أُمِّ الْحُصَيْنِ قَالَ: سَمِعْتُهَا تَقُولُ: حَجَجْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ -

Bil ki: Onlara göre sopadaki bez ile gölgelenmeyi yürürken (seyir halindeyken) yaparsa bunun yasak olduğunda ve fidyenin gerekeceğinde ihtilaf yoktur. Şayet bunu konaklamışken yaparsa, onlara göre bu hususta az önce işaret ettiğimiz bir ihtilaf vardır. Hak olan ise söz konusu hadisten ötürü mutlak olarak caiz olmasıdır. Çünkü Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında bir sünnet sabit olan husustan, ilim ve adalette nereye ulaşırsa ulaşsın müctehidlerden bir müctehidin görüşüne dönmek caiz değildir. Zira onun sallallâhu aleyhi ve sellem sünneti herkes aleyhine bir hüccettir; kimsenin sözü ise onun sallallâhu aleyhi ve sellem sünneti aleyhine bir hüccet değildir. Dört imamdan radıyallâhu anhüm hepsinin şöyle dediği sahih olarak sabit olmuştur: «Sözümü Kitap veya Sünnet'e aykırı bulursanız, sözümü duvara çarpın ve Kitap ile Sünnet'e uyun.» Müslim b. el-Haccâc rahimehullâh Sahîh'inde şöyle demiştir: Bana Seleme b. Şebîb anlattı, bize el-Hasen b. A'yen anlattı, bize Ma'kıl, Zeyd b. Ebî Üneyse'den, o Yahyâ b. Husayn'dan, o ninesi Ümmü'l-Husayn'dan anlattı; dedi ki: Onun şöyle dediğini işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte hac yaptım -

حَجَّةَ الْوَدَاعِ، فَرَأَيْتُهُ حِينَ رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ وَانْصَرَفَ، وَهُوَ عَلَى رَاحِلَتِهِ، وَمَعَهُ بِلَالٌ، وَأُسَامَةُ أَحَدُهُمَا يَقُودُ بِهِ رَاحِلَتَهُ، وَالْآخَرُ رَافِعٌ ثَوْبَهُ عَلَى رَأْسِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنَ الشَّمْسِ. الْحَدِيثَ. وَفِي لَفْظٍ لِمُسْلِمٍ، عَنْ أُمِّ الْحُصَيْنِ: فَرَأَيْتُ أُسَامَةَ وَبِلَالًا وَأَحَدُهُمَا آخِذٌ بِخُطَامِ نَاقَةِ النَّبِيِّ ﷺ وَالْآخَرُ رَافِعٌ ثَوْبَهُ، يَسْتُرُهُ مِنَ الْحَرِّ، حَتَّى رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ صَحِيحِ مُسْلِمٍ، وَهُوَ نَصٌّ صَحِيحٌ صَرِيحٌ فِي جَوَازِ اسْتِظْلَالِ الْمُحْرِمِ الرَّاكِبِ بِثَوْبٍ مَرْفُوعٍ فَوْقَهُ يَقِيهِ حَرَّ الشَّمْسِ. وَالنَّازِلُ أَحْرَى بِهَذَا الْحُكْمِ، عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ مِنَ الرَّاكِبِ، وَهَذَا الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ الْمَرْفُوعُ لَا يُعَارَضُ بِمَا رُوِيَ مِنْ فِعْلِ عُمَرَ وَقَوْلِ ابْنِهِ عَبْدِ اللَّهِ ﵄ مَوْقُوفًا عَلَيْهِمَا، وَلَا بِحَدِيثِ جَابِرٍ الضَّعِيفِ فِي مَنْعِ اسْتِظْلَالِ الْمُحْرِمِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

-Veda Haccı idi. Akabe cemresini taşlayıp döndüğü esnada onu biniti üzerinde gördüm; yanında Bilâl ve Üsâme vardı. Biri binitini güdüyor, diğeri ise elbisesini güneşten korumak için Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem başı üzerine kaldırmıştı. Hadis [böylece devam eder]. Müslim'in Ümmü'l-Husayn'dan gelen bir lafzında ise şöyledir: «Üsâme ve Bilâl'i gördüm; biri Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem devesinin yularını tutuyor, diğeri ise Akabe cemresini taşlayıncaya kadar sıcaktan korumak için elbisesini kaldırıyordu.» Sahîh-i Müslim'den maksat olan yer sona erdi. Bu, binekli ihramlının kendisini güneşin sıcağından koruyacak şekilde üzerinde kaldırılan bir bezle gölgelenmesinin caiz olduğuna dair sahih ve sarih bir nastır. Mâlikîlere göre konaklamış olan kimse bu hükme binekli olandan daha layıktır. Bu sahih ve merfû hadise; Ömer'in fiilinden ve oğlu Abdullah'ın radıyallâhu anhümâ sözünden kendilerine mevkuf olarak rivayet edilen şeylerle ve ihramlının gölgelenmesinin yasaklığına dair Câbir'in zayıf hadisiyle karşı konulamaz. İlim Allah Teâlâ katındadır.

وَيَجُوزُ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ: حَمْلُ الْمُحْرِمِ زَادَهُ عَلَى رَأْسِهِ فِي خَرَجٍ أَوْ جِرَابٍ إِنْ كَانَ فَقِيرًا تَدْعُوهُ الْحَاجَةُ إِلَى ذَلِكَ، أَمَّا إِنْ كَانَ ذَلِكَ لِبُخْلِهِ بِأُجْرَةِ الْحَمْلِ، وَهُوَ غَنِيٌّ، أَوْ لِأَجْلِ تِجَارَةٍ بِالْمَحْمُولِ، فَلَا يَجُوزُ، وَتَلْزَمُ بِهِ الْفِدْيَةُ عِنْدَهُمْ، وَيَجُوزُ عِنْدَهُمْ إِبْدَالُ ثَوْبِهِ الَّذِي أَحْرَمَ فِيهِ بِثَوْبٍ آخَرَ، وَيَجُوزُ عِنْدَهُمْ بَيْعُهُ، وَلَوْ قَصَدَ بِذَلِكَ الِاسْتِرَاحَةَ مِنَ الْهَوَامِّ الَّتِي فِيهِ، إِلَّا أَنْ يَنْقُلَ الْهَوَامَّ مِنْ جَسَدِهِ، أَوْ ثَوْبِهِ الَّذِي عَلَيْهِ إِلَى الثَّوْبِ الَّذِي يُرِيدُ طَرْحَهُ فَيَكُونُ ذَلِكَ كَطَرْحِهِ لَهَا. قَالَهُ صَاحِبُ الطِّرَازِ، وَيُكْرَهُ لِلْمُحْرِمِ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ غَسْلُ ثَوْبِهِ الَّذِي أَحْرَمَ فِيهِ، إِلَّا لِنَجَاسَةٍ فِيهِ، فَيَجُوزُ غَسْلُهُ بِالْمَاءِ فَقَطْ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: يَجُوزُ غَسْلُهُ بِالْمَاءِ أَيْضًا، لِأَجْلِ الْوَسَخِ، فَلَا يَخْتَصُّ الْجَوَازُ بِالنَّجَاسَةِ ; لِأَنَّ الْوَسَخَ مُبِيحٌ لِغَسْلِهِ بِالْمَاءِ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ، وَلَا يَجُوزُ لِلْمُحْرِمِ عِنْدَهُمْ أَنْ يَغْسِلَ ثَوْبَ غَيْرِهِ خَوْفَ أَنْ يَقْتُلَ بِغَسْلِهِ إِيَّاهُ بَعْضَ الدَّوَابِّ الَّتِي فِي الثَّوْبِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: فَإِنْ فَعَلَ افْتَدَى. وَالظَّاهِرُ أَنَّ مَحَلَّ ذَلِكَ فِيمَا إِذَا لَمْ يَعْلَمْ أَنَّ الثَّوْبَ لَيْسَ فِيهِ شَيْءٌ مِنَ الدَّوَابِّ، فَإِنْ عَلِمَ ذَلِكَ، فَلَا بَأْسَ بِغَسْلِهِ، وَلَا شَيْءَ فِيهِ إِنْ كَانَ ذَلِكَ لِنَجَاسَةٍ أَوْ وَسَخٍ وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. وَيَجُوزُ عِنْدَهُمْ: أَنْ يَعْصِبَ الْمُحْرِمُ عَلَى جُرْحِهِ خِرَقًا، وَتَلْزَمُهُ الْفِدْيَةُ بِذَلِكَ. وَقَالَ التُّونُسِيُّ: وَفِي الْمُدَوَّنَةِ: صَغِيرُ خِرَقِ التَّعْصِيبِ وَالرَّبْطِ كَكَبِيرِهَا، وَرَوَى مُحَمَّدٌ: رُقْعَةٌ قَدْرُ الدِّرْهَمِ كَبِيرَةٌ فِيهَا الْفِدْيَةُ. وَظَاهِرُ قَوْلِ خَلِيلٍ فِي مُخْتَصَرِهِ الْمَالِكِيِّ: أَوْ لَصَقَ خِرْقَةً كَدِرْهَمٍ - أَنَّ الْخِرْقَةَ الَّتِي هِيَ أَصْغَرُ مِنَ الدِّرْهَمِ لَا شَيْءَ فِيهَا. وَقَالَ شَارِحُهُ الْحَطَّابُ: انْظُرْ إِذَا كَانَ بِهِ جُرُوحٌ مُتَعَدِّدَةٌ، وَأَلْصَقَ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا خِرْقَةً، دُونَ الدِّرْهَمِ، وَالْمَجْمُوعُ كَدِرْهَمٍ، أَوْ أَكْثَرَ. وَظَاهِرُ مَا فِي التَّوْضِيحِ، وَابْنُ الْحَاجِبِ: أَنَّهُ لَا شَيْءَ عَلَيْهِ. انْتَهَى. وَسَمِعَ ابْنُ

Mâlikîlere göre: İhramlının, ihtiyaç duyan fakir bir kimse olması durumunda azığını heybe veya torba içinde başında taşıması caizdir. Şayet bu, zengin olduğu halde taşıma ücretinden cimrilik ettiği için veya taşınan malla ticaret yapmak için ise caiz değildir ve onlara göre bundan dolayı fidye gerekir. Onlara göre ihrama girdiği elbisesini başka bir elbise ile değiştirmesi caizdir; içindeki haşerelerden kurtulmayı kastetse bile onu satması caizdir. Ancak haşereleri bedeninden veya üzerindeki elbiseden çıkarıp atmak istediği elbiseye aktarırsa, bu onları atmak gibi olur. Bunu et-Tırâz sahibi söylemiştir. Mâlikîlere göre ihramlının ihrama girdiği elbisesini yıkaması mekruhtur; ancak içindeki bir necasetten dolayı olursa sadece su ile yıkaması caizdir. Onlardan bazıları: Kirden dolayı da su ile yıkamak caizdir; dolayısıyla cevaz sadece necasetle sınırlı değildir, çünkü bu görüşe göre kir de onun su ile yıkanmasını mubah kılar, demişlerdir. Onlara göre ihramlının, yıkamasıyla elbisede bulunan bazı haşereleri öldürür korkusuyla başkasının elbisesini yıkaması caiz değildir. Onlardan bazıları: Şayet yaparsa fidye verir, demiştir. Zahir olan şudur ki bunun yeri, elbisede haşerelerden bir şey bulunmadığını bilmediği durumdur; şayet bunu bilirse onu yıkamasında bir sakınca yoktur ve necaset veya kirden ötürü ise bunda hiçbir şey gerekmez. Allah Teâlâ en doğrusunu bilir. Onlara göre ihramlının yarasına bezler sarması caizdir ve bundan ötürü fidye gerekir. et-Tûnisî şöyle demiştir: el-Müdevvene'de sarılan ve bağlanan bezlerin küçüğü de büyüğü gibidir, denilmiştir. Muhammed ise: Bir dirhem miktarındaki yama büyüktür ve onda fidye vardır, diye rivayet etmiştir. Halîl'in Mâlikî Muhtasar'ındaki «yahut dirhem gibi bir bez yapıştırırsa» sözünün zahiri; dirhemden küçük olan bezde bir şey gerekmeyeceğidir. Şârihi el-Hattâb şöyle demiştir: Vücudunda birden fazla yara olup her birinin üzerine dirhemden küçük birer bez yapıştırsa ve toplamı dirhem kadar veya daha fazla olsa [duruma] bak. et-Tavzîh'te ve İbnü'l-Hâcib'de olanın zahiri: Üzerine hiçbir şey gerekmeyeceğidir. [Nakil] sona erdi. İbnü'l-

الْقَاسِمِ: لَا بَأْسَ، وَلَا فِدْيَةَ فِي جَعْلِ فَرْجِهِ فِي خِرْقَةٍ عِنْدَ النَّوْمِ، فَإِنْ لَفَّهَا عَلَى ذَكَرِهِ لِبَوْلٍ، أَوْ مَذْيٍ افْتَدَى. انْتَهَى بِوَاسِطَةِ نَقْلِ الْمَوَّاقِ. وَلَا يَجُوزُ لِلْمُحْرِمِ عِنْدَهُمْ: أَنْ يَجْعَلَ الْقُطْنَ فِي أُذُنَيْهِ، فَإِنْ فَعَلَ افْتَدَى ; لِأَنَّ كَشْفَ الْأُذُنِ وَاجِبٌ فِي الْإِحْرَامِ، فَلَا يَجُوزُ تَغْطِيَتُهَا بِالْقُطْنِ، وَكَذَلِكَ لَوْ جَعَلَ عَلَى صُدْغِهِ قِرْطَاسًا تَلْزَمُهُ الْفِدْيَةُ عِنْدَهُمْ، سَوَاءٌ كَانَ ذَلِكَ لَعُذْرٍ أَوْ لِغَيْرِ عُذْرٍ، وَلَا يَجُوزُ عِنْدَهُمْ عَصْبُ رَأْسِهِ بِعِصَابَةٍ، فَإِنْ فَعَلَ افْتَدَى.

-Kâsım'dan işitilmiştir ki: Uyku esnasında avret yerini bir beze koymasında bir sakınca ve fidye yoktur; şayet idrar veya mezi için onu zekerine sararsa fidye verir. el-Mevvâk'ın nakli vasıtasıyla [aktarılan kısım] sona erdi. Onlara göre ihramlının kulaklarına pamuk koyması caiz değildir; şayet yaparsa fidye verir. Çünkü ihramda kulağın açık olması vaciptir, dolayısıyla pamukla örtülmesi caiz değildir. Aynı şekilde şakağına kâğıt koysa, ister bir özürden ötürü ister özürsüz olsun onlara göre fidye gerekir. Onlara göre başını bir sargı ile sarması caiz değildir; şayet yaparsa fidye verir.

وَيُكْرَهُ عِنْدَهُمْ لُبْسُ الْمَصْبُوغِ بِغَيْرِ طِيبٍ، لِمَنْ يَقْتَدِي بِهِ خَاصَّةً دُونَ غَيْرِهِ، إِذَا كَانَ لَوْنُ الصَّبْغِ يُشْبِهُ لَوْنَ صَبْغِ الطِّيبِ: وَيُكْرَهُ عِنْدَهُمْ: شَدُّ نَفَقَتِهِ بِعَضُدِهِ أَوْ فَخِذِهِ أَوْ سَاقِهِ، وَلَا فِدْيَةَ عَلَيْهِ فِي ذَلِكَ، وَإِنْ شَدَّ عَضُدَهُ، أَوْ سَاقَهُ، أَوْ فَخِذَهُ بِمَا يُحِيطُ بِهِ لِغَيْرِ نَفَقَةٍ أَوْ لِنَفَقَةِ غَيْرِهِ افْتَدَى. وَإِنْ شَدَّ نَفَقَتَهُ، وَجَعَلَ مَعَهَا نَفَقَةً لِغَيْرِهِ فَلَا بَأْسَ، فَإِنْ فَرَغَتْ نَفَقَتُهُ أَلْقَى الْمِنْطَقَةَ وَنَحْوَهَا مِمَّا كَانَ يَشُدُّهُ لِحِفْظِهَا وَرَدَّ نَفَقَةَ غَيْرِهِ إِلَى رَبِّهَا فَوْرًا، وَإِنْ تَرَكَ رَدَّهَا إِلَيْهِ افْتَدَى، وَإِنْ ذَهَبَ صَاحِبُهَا، وَهُوَ عَالِمٌ افْتَدَى، وَإِنْ لَمْ يَعْلَمْ فَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ. انْتَهَى مِنَ الْمَوَّاقِ. وَيُكْرَهُ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ: كَبُّ الْمُحْرِمِ وَجْهَهُ عَلَى الْوِسَادَةِ، وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: بِكَرَاهَةِ ذَلِكَ مُطْلَقًا لِلْمُحْرِمِ وَغَيْرِهِ. وَهُوَ الْأَظْهَرُ، وَيُكْرَهُ عِنْدَهُمْ غَمْسُ رَأْسِهِ فِي الْمَاءِ، وَإِنْ فَعَلَ ذَلِكَ أَطْعَمَ شَيْئًا، قَالَهُ مَالِكٌ فِي الْمُدَوَّنَةِ وَنَقَلْنَاهُ بِوَاسِطَةِ نَقْلِ الْمَوَّاقِ وَالْحَطَّابِ.

Onlara göre, kokusu olmayan boyalı bir elbiseyi giymek -boyanın rengi koku boyasının rengine benziyorsa- başkaları için değil, sadece kendisine uyulan (örnek alınan) kimse için mekruhtur. Onlara göre: Nafakasını (parasını) pazusuna, uyluğuna veya baldırına bağlaması mekruhtur ve bunda üzerine fidye gerekmez. Şayet pazusunu, baldırını veya uyluğunu nafaka dışındaki bir amaçla veya başkasının nafakası için çepeçevre saracak bir şeyle bağlarsa fidye verir. Şayet kendi nafakasını bağlar ve onunla birlikte başkasının nafakasını da koyarsa bir sakınca yoktur. Şayet kendi nafakası biterse kuşağı ve onu korumak için bağladığı benzeri şeyleri çıkarıp atar ve başkasının nafakasını derhal sahibine iade eder; şayet iade etmeyi terk ederse fidye verir. Sahibi gittiğinde [yanında kaldığını] bildiği halde [üzerinde tutarsa] fidye verir; şayet bilmezse üzerine bir şey gerekmez. el-Mevvâk'tan [nakil] sona erdi. Mâlikîlere göre ihramlının yüzünü yastığa koyması (yüzükoyun yatması) mekruhtur. Bazıları ise bunun ihramlıya da başkasına da mutlak olarak mekruh olduğunu söyler ki en belirgin olan da budur. Onlara göre başını suya daldırması mekruhtur; şayet bunu yaparsa bir miktar yiyecek verir. Bunu Mâlik el-Müdevvene'de söylemiştir; biz de el-Mevvâk ve el-Hattâb'ın nakli vasıtasıyla aktardık.

وَعَنْ بَعْضِهِمْ: أَنَّ إِطْعَامَ الشَّيْءِ الْمَذْكُورِ مُسْتَحَبٌّ لَا وَاجِبٌ، وَهَذَا فِي حَقِّ مَنْ لَهُ شَعَرٌ يَكُونُ فِيهِ الْقَمْلُ. أَمَّا مَنْ لَا شَعَرَ لَهُ، وَلَا يَكُونُ فِيهِ الْقَمْلُ فَلَا يُكْرَهُ غَمْسُ رَأْسِهِ فِي الْمَاءِ، وَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ فِيهِ، قَالَهُ اللَّخْمِيُّ، وَصَاحِبُ الطِّرَازِ. انْتَهَى بِوَاسِطَةِ نَقْلِ الْحَطَّابِ. وَغَسْلُ الرَّأْسِ لِجَنَابَةٍ: لَا خِلَافَ فِيهِ. أَمَّا غَسْلُهُ لِغَيْرِ جَنَابَةٍ بَلْ لِلتَّبَرُّدِ وَنَحْوِهِ: فَفِيهِ عِنْدَهُمْ قَوْلَانِ: بِالْجَوَازِ، وَالْكَرَاهَةِ، وَالْجَوَازُ أَظْهَرُ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Bazılarından ise söz konusu yiyeceği vermenin vacip değil müstehap olduğu rivayet edilmiştir. Bu, içinde bit bulunan saç sahibi kimseler hakkındadır. Saçı olmayan ve içinde bit bulunmayan kimseye gelince, başını suya daldırması mekruh değildir ve bunda üzerine bir şey gerekmez. Bunu el-Lahmî ve et-Tırâz sahibi söylemiştir. el-Hattâb'ın nakli vasıtasıyla [aktarılan kısım] sona erdi. Cünüplükten dolayı başı yıkamakta hiçbir ihtilaf yoktur. Cünüplük dışında sırf serinlemek ve benzeri amaçlarla yıkamaya gelince: Bu konuda onlara göre cevaz ve kerâhet şeklinde iki görüş vardır; cevaz en belirgin olanıdır. Allah Teâlâ en doğrusunu bilir.

وَمَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَنَّهُ إِنْ لَبِسَ اللُّبْسَ الْحَرَامَ، وَيَدْخُلُ فِيهِ تَغْطِيَةُ الرَّأْسِ، كَمَا تَقَدَّمَ، لَا يَلْزَمُهُ بِذَلِكَ دَمٌ، إِلَّا إِذَا لَبِسَهُ يَوْمًا كَامِلًا ; لِأَنَّ الْيَوْمَ الْكَامِلَ مَظِنَّةُ الِانْتِفَاعِ بِاللُّبْسِ، مِنْ حَرٍّ أَوْ بَرْدٍ، وَعَنْ أَبِي يُوسُفَ: أَنَّهُ إِذَا لَبِسَ أَكْثَرَ مِنْ نِصْفِ يَوْمٍ، فَعَلَيْهِ دَمٌ وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ الْأَوَّلُ، وَعَنْ مُحَمَّدٍ: أَنَّهُ إِنْ لَبِسَهُ فِي بَعْضِ الْيَوْمِ يَجِبُ عَلَيْهِ مِنَ الدَّمِ بِحِسَابِهِ، اهـ. هَذَا هُوَ حَاصِلُ مَذْهَبِ أَبِي حَنِيفَةَ وَصَاحِبَيْهِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ.

Ebû Hanîfe'nin bu meseledeki mezhebi: Şayet haram olan giyimi giyerse -daha önce geçtiği üzere başı örtmek de buna dahildir- tam bir gün giymedikçe bundan dolayı kendisine kurban (dem) gerekmez; çünkü tam bir gün, sıcaktan veya soğuktan dolayı giysiden faydalanma zannının bulunduğu yerdir (mazınnedir). Ebû Yûsuf'tan: Yarım günden fazla giyerse üzerine kurban gerekeceği rivayet edilmiştir ki bu Ebû Hanîfe'nin ilk görüşüdür. Muhammed'den ise: Günün bir kısmında giyerse kurbandan onun hesabına düşen kısmın vacip olacağı rivayet edilmiştir. [Nakil] sona erdi. Ebû Hanîfe ve iki talebesinin bu meseledeki mezhebinin özeti budur.

وَقَدْ قَدَّمْنَا مِرَارًا أَنَّ مِثْلَ ذَلِكَ إِنْ كَانَ فَعَلَهُ لِعُذْرٍ فَفِيهِ عِنْدَهُمْ فِدْيَةُ الْأَذَى، وَإِنْ كَانَ لِغَيْرِ عُذْرٍ، فَفِيهِ الدَّمُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bunun benzerini bir özür sebebiyle yapmışsa onlara göre eziyet fidyesinin, özürsüz yapmışsa kurbanın gerekeceğini defalarca açıklamıştık. İlim Allah Teâlâ katındadır.

وَالظَّاهِرُ: أَنَّ اخْتِلَافَهُمْ فِي الْقَدْرِ الَّذِي تَلْزَمُ بِهِ الْفِدْيَةُ فِي اللُّبْسِ الْحَرَامِ مِنْ نَوْعِ

Zahir olan şudur ki: Haram olan giyimde fidyeyi gerektiren miktar hakkındaki ihtilafları,

الِاخْتِلَافِ فِي تَحْقِيقِ الْمَنَاطِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. وَلَوِ ارْتَدَى بِالْقَمِيصِ أَوِ اتَّشَحَ بِهِ، أَوِ اتَّزَرَ بِالسَّرَاوِيلِ، فَلَا بَأْسَ، وَلَا يَلْزَمُهُ شَيْءٌ عِنْدَ الْحَنَفِيَّةِ، كَمَا قَدَّمْنَا عَنْ غَيْرِهِمْ، وَكَذَلِكَ لَوْ أَدْخَلَ مَنْكِبَيْهِ فِي الْقَبَاءِ، وَلَمْ يُدْخِلْ يَدَيْهِ فِي الْكُمَّيْنِ، فَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ عِنْدَهُمْ خِلَافًا لِزُفَرَ، وَقَدْ بَيَّنَّا حُكْمَ ذَلِكَ عِنْدَ غَيْرِهِمْ. وَعَنْ أَبِي حَنِيفَةَ: تَغْطِيَةُ رُبْعِ الرَّأْسِ كَتَغْطِيَةِ جَمِيعِهِ، وَعَنْ أَبِي يُوسُفَ: أَنَّهُ يُعْتَبَرُ فِي ذَلِكَ الْأَكْثَرُ وَدَوَامُ لُبْسِ الْمَخِيطِ عِنْدَهُمْ بَعْدَ الْإِحْرَامِ كَابْتِدَائِهِ، وَهُوَ كَذَلِكَ عِنْدَ غَيْرِهِمْ أَيْضًا.

tahkîku'l-menât (hükmün illetinin olayda gerçekleşip gerçekleşmediğini tespit) kabilinden bir ihtilaftır. Allah Teâlâ en doğrusunu bilir. Şayet gömleği ridâ yapsa, çaprazlama örtünse (itteşaha) yahut şalvarı izar yapsa bir sakınca yoktur ve başkalarından daha önce aktardığımız gibi Hanefîlere göre de üzerine bir şey gerekmez. Aynı şekilde kollarını kolluklara sokmadan omuzlarını kaftana geçirse, Züfer'in aksine onlara göre üzerine bir şey gerekmez; bunun başkalarındaki hükmünü de açıklamıştık. Ebû Hanîfe'den: Başın dörtte birini örtmenin tamamını örtmek gibi olduğu rivayet edilmiştir. Ebû Yûsuf'tan ise: Bu hususta çoğunluğun (ekserin) itibar edileceği rivayet edilmiştir. Onlara göre ihrama girdikten sonra dikişli elbiseyi giymeye devam etmek, onu giymeye başlamak gibidir; başkalarına göre de bu böyledir.

وَاعْلَمْ أَنَّ النَّوَوِيَّ قَالَ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» : وَلَهُ - يَعْنِي الْمُحْرِمَ - أَنْ يَتَقَلَّدَ الْمُصْحَفَ وَحَمَائِلَ السَّيْفِ وَأَنَّ يَشُدَّ الْهِمْيَانَ وَالْمِنْطَقَةَ فِي وَسَطِهِ، وَيَلْبَسَ الْخَاتَمَ، وَلَا خِلَافَ فِي جَوَازِ هَذَا كُلِّهِ، وَهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَاهُ فِي الْمِنْطَقَةِ وَالْهِمْيَانِ مَذْهَبُنَا، وَبِهِ قَالَ الْعُلَمَاءُ كَافَّةً إِلَّا ابْنَ عُمَرَ فِي أَصَحِّ الرِّوَايَتَيْنِ عَنْهُ، فَكَرِهَهُمَا وَبِهِ قَالَ نَافِعٌ مَوْلَاهُ.

Bil ki en-Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: İhramlının Mushaf'ı ve kılıç bağlarını kuşanması, kemeri (himyân) ve kuşağı beline bağlaması ve yüzük takması caizdir; bütün bunların caiz olduğunda hiçbir ihtilaf yoktur. Kuşak ve kemer hakkında bu zikrettiğimiz bizim mezhebimizdir. Kendisinden gelen iki rivayetin en sahihinde bunları mekruh gören İbn Ömer hariç bütün âlimler bu görüşü belirtmiştir; âzatlısı Nâfi de bu görüştedir.

وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّا نَاقَشْنَاهُ فِي كَلَامِهِ وَبَيَّنَّا: أَنَّ مَالِكًا وَأَصْحَابَهُ لَا يُجِيزُونَ شَدَّ الْمِنْطَقَةِ وَالْهِمْيَانِ، إِلَّا تَحْتَ الْإِزَارِ مُبَاشِرًا جِلْدَهُ لِخُصُوصِ النَّفَقَةِ، وَأَنَّ شَدَّ الْهِمْيَانِ فَوْقَ الْإِزَارِ فِيهِ عِنْدَهُمُ الْفِدْيَةُ مُطْلَقًا، وَكَذَلِكَ تَحْتَ الْإِزَارِ لِغَيْرِ حِفْظِ النَّفَقَةِ، وَأَنَّ الْإِمَامَ أَحْمَدَ تَلْزَمُ عِنْدَهُ الْفِدْيَةُ فِي شَدِّ الْمِنْطَقَةِ لِغَيْرِ حِفْظِ النَّفَقَةِ: أَيْ وَلَوْ كَانَ لِوَجَعٍ بِظَهْرِهِ، وَسَنُتَمِّمُ الْكَلَامَ هُنَا. أَمَّا مَا ذَكَرَهُ مِنْ أَنَّ لُبْسَ الْخَاتَمِ لَا خِلَافَ فِي جَوَازِهِ لِلْمُحْرِمِ، فَفِيهِ نَظَرٌ أَيْضًا ; لِأَنَّ بَعْضَ الْعُلَمَاءِ يَقُولُ بِمَنْعِ لُبْسِ الْمُحْرِمِ الْخَاتَمَ وَالْخِلَافُ فِي جَوَازِ لُبْسِهِ وَمَنْعِهِ مَعْرُوفٌ فِي مَذْهَبِ مَالِكٍ.

Onun sözünü tartıştığımızı ve Mâlik ile ashabının kuşak ve kemer bağlamaya ancak izarın altından, tenine doğrudan temas edecek şekilde ve sadece nafaka için cevaz verdiklerini; kemeri izarın üstünden bağlamada onlara göre mutlak olarak fidye olduğunu, aynı şekilde nafaka koruma amacı dışında izarın altından bağlamada da fidye gerektiğini; İmam Ahmed'e göre ise nafaka koruma amacı dışında -yani sırtındaki bir ağrıdan ötürü bile olsa- kuşak bağlamakta fidyenin gerekeceğini açıkladığımızı öğrenmiş oldun. Burada bu konuyu tamamlayacağız. Onun, ihramlının yüzük takmasının caiz olduğunda ihtilaf bulunmadığına dair zikrettiğine gelince, bunda da eleştiriye açık bir yön vardır; çünkü bazı âlimler ihramlının yüzük takmasının yasak olduğunu söylemektedir ve bunun cevazı ile yasağı hakkındaki ihtilaf Mâlik'in mezhebinde meşhurdur.

قَالَ الشَّيْخُ الْحَطَّابُ فِي كَلَامِهِ عَلَى قَوْلِ خَلِيلٍ فِي مُخْتَصَرِهِ: مُشَبَّهًا عَلَى مَا لَا يَجُوزُ لُبْسُهُ لِلْمُحْرِمِ كَخَاتَمٍ، مَا نَصُّهُ: قَالَ ابْنُ الْحَاجِبِ: وَفِي الْخَاتَمِ قَوْلَانِ، فَحَمَلَهُمَا فِي التَّوْضِيحِ عَلَى الْجَوَازِ وَالْمَنْعِ. وَقَالَ اللَّخْمِيُّ وَابْنُ رُشْدٍ: الْمَعْرُوفُ مِنْ قَوْلِ مَالِكٍ مَنْعُهُ ; لِأَنَّهُ أَشْبَهُ بِالْإِحَاطَةِ بِالْإِصْبَعِ الْمُحِيطِ، وَفِي مُخْتَصَرِ مَا لَيْسَ فِي الْمُخْتَصَرِ: لَا بَأْسَ بِهِ. إِلَى أَنْ قَالَ: فَالَّذِي يَظْهَرُ أَنَّ الْقَائِلَ بِالْمَنْعِ يَقُولُ: بِالْفِدْيَةِ، وَالْقَائِلَ بِالْجَوَازِ يَقُولُ بِسُقُوطِ الْفِدْيَةِ. انْتَهَى مِنْهُ.

Şeyh el-Hattâb, Halîl'in Muhtasar'ındaki ihramlıya giyilmesi caiz olmayan şeylere benzetilerek zikredilen «yüzük gibi» sözünü açıklarken aynen şöyle demiştir: İbnü'l-Hâcib: Yüzük hakkında iki görüş vardır, demiş; et-Tavzîh'te ise bu iki görüşü cevaz ve men (yasak) şeklinde yorumlamıştır. el-Lahmî ve İbn Rüşd şöyle demişlerdir: Mâlik'in sözünden bilinen, bunun yasak olduğudur; çünkü parmağı çepeçevre sarmaya daha çok benzemektedir. Muhtasaru Mâ Leyse fi'l-Muhtasar'da ise: «Bunda bir sakınca yoktur» denmiştir. Şöyle devam etti: Açıkça görünen odur ki men görüşünü savunan fidye gerekeceğini söyler; cevaz görüşünü savunan ise fidyenin düşeceğini (gerekmeyeceğini) söyler. Ondan [nakil] sona erdi.

ثُمَّ قَالَ: تَنْبِيهٌ: وَهَذَا فِي حَقِّ الرَّجُلِ، وَأَمَّا الْمَرْأَةُ فَيَجُوزُ لَهَا لُبْسُ الْخَاتَمِ، اهـ.

Sonra şöyle dedi: Uyarı: Bu erkek hakkındadır; kadına gelince, onun yüzük takması caizdir. [Nakil] sona erdi.

وَبِمَا ذَكَرْنَا تَعْلَمُ أَنَّ قَوْلَ النَّوَوِيِّ: وَلَا خِلَافَ فِي جَوَازِ هَذَا كُلِّهِ - فِيهِ نَظَرٌ، وَأَمَّا تَقَلُّدُ حَمَائِلِ السَّيْفِ فَعِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ إِنْ كَانَ لِعُذْرٍ يُلْجِئُهُ إِلَى ذَلِكَ فَهُوَ جَائِزٌ لَهُ، وَلَا فِدْيَةَ فِيهِ، فَإِنْ تَقَلَّدَهُ لِغَيْرِ حَاجَةٍ فَقَدْ قَالَ ابْنُ الْمَوَّازِ عَنْ مَالِكٍ: يَنْزِعُهُ وَلَا فِدْيَةَ عَلَيْهِ انْتَهَى بِوَاسِطَةِ نَقْلِ

Zikrettiğimiz bu açıklamalardan ötürü en-Nevevî'nin «bütün bunların caiz olduğunda hiçbir ihtilaf yoktur» sözünün eleştiriye açık olduğunu anlarsın. Kılıç bağlarını kuşanmaya gelince; Mâlikîlere göre şayet kendisini buna mecbur bırakan bir özürden dolayı ise bu onun için caizdir ve bunda fidye yoktur. Şayet bir ihtiyaç olmaksızın kuşanırsa, İbnü'l-Mevvâz Mâlik'ten şöyle nakletmiştir: «Onu çıkarır ve üzerine bir fidye gerekmez.» el-Mevvâk'ın Halîl'in Muhtasar'ındaki...

الْمَوَّاقِ فِي كَلَامِهِ عَلَى قَوْلِ خَلِيلٍ فِي مُخْتَصَرِهِ، وَلَا فِدْيَةَ فِي سَيْفٍ، وَلَوْ بِلَا عُذْرٍ، اهـ. وَظَاهِرُ قَوْلِهِ: يَنْزِعُهُ، أَنَّهُ لَا يَجُوزُ تَقَلُّدُ السَّيْفِ اخْتِيَارًا عِنْدَهُ كَمَا تَرَى، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى. وَظَاهِرُ مَذْهَبِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ: أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لِلْمُحْرِمِ، أَنْ يَتَقَلَّدَ السَّيْفَ إِلَّا لِضَرُورَةٍ، وَقَالَ الْخِرَقِيُّ: وَيَتَقَلَّدُ بِالسَّيْفِ عِنْدَ الضَّرُورَةِ، وَقَالَ فِي «الْمُغْنِي» فِي شَرْحِهِ لِكَلَامِ الْخِرَقِيِّ: فَأَمَّا مِنْ غَيْرِ خَوْفٍ، فَإِنَّ أَحْمَدَ قَالَ: لَا إِلَّا مِنْ ضَرُورَةٍ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.

...«özürsüz bile olsa kılıçta fidye yoktur» sözü üzerine yaptığı açıklamadan nakli sona erdi. Gördüğün gibi onun «onu çıkarır» sözünün zahiri, ona göre isteğe bağlı olarak kılıç kuşanmanın caiz olmadığıdır. İlim Allah Teâlâ katındadır. İmam Ahmed'in mezhebinin zahiri ise: İhramlının zaruret olmadıkça kılıç kuşanmasının caiz olmadığı yönündedir. el-Hırakî: «Zaruret anında kılıç kuşanır» demiştir. el-Muğnî'de el-Hırakî'nin sözünün şerhinde şöyle demiştir: Korku olmaksızın kuşanmaya gelince; Ahmed: «Hayır, ancak bir zaruretten ötürü [kuşanabilir]» demiştir. Maksat olan kısım sona erdi.

وَقَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ فِي كِتَابِ «الْحَجِّ» : بَابُ لُبْسِ السِّلَاحِ لِلْمُحْرِمِ، وَقَالَ عِكْرِمَةُ: إِذَا خَشِيَ الْعَدُوَّ لَبِسَ السِّلَاحَ وَافْتَدَى، وَلَمْ يُتَابِعْ عَلَيْهِ فِي الْفِدْيَةِ.

Buhârî, Sahîh'inin «Hac» kitabında şöyle demiştir: İhramlının silah kuşanması bâbı. İkrime şöyle dedi: «Düşmandan korktuğunda silahı kuşanır ve fidye verir.» Ancak fidyede kendisine tâbi olunmamıştır (bu görüşte tek kalmıştır).

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ ﵁ «اعْتَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ فِي ذِي الْقِعْدَةِ، فَأَبَى أَهْلُ مَكَّةَ أَنْ يَدَعُوهُ يَدْخُلُ مَكَّةَ، حَتَّى قَاضَاهُمْ لَا يَدْخُلُ مَكَّةَ سِلَاحًا إِلَّا فِي الْقِرَابِ» انْتَهَى مِنْهُ.

Bize Ubeydullah, İsrâîl'den, o Ebû İshâk'tan, o el-Berâ'dan radıyallâhu anh anlattı: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Zilkade ayında umre yaptı; Mekkeliler kınında olmadıkça Mekke'ye silah sokulmayacağı şartıyla onunla anlaşıncaya kadar Mekke'ye girmesine izin vermediler.» [Nakil] sona erdi.

وَقَوْلُهُ: وَلَمْ يُتَابَعْ عَلَيْهِ فِي الْفِدْيَةِ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تُوبِعَ فِي لُبْسِ السِّلَاحِ لِلضَّرُورَةِ ; لِأَنَّ مَعْنَى قَاضَاهُمْ لَا يَدْخُلُ مَكَّةَ سِلَاحًا إِلَّا فِي الْقِرَابِ، أَنَّهُ صَالَحَ كُفَّارَ مَكَّةَ صُلْحَ الْحُدَيْبِيَةِ، أَنَّهُ إِنْ دَخَلَ مُعْتَمِرًا عَامَ سَبْعٍ فِي ذِي الْقِعْدَةِ، لَا يُدْخِلُ مَكَّةَ السُّيُوفَ إِلَّا فِي أَغْمَادِهَا، وَالْقِرَابُ غِمْدُ السَّيْفِ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى جَوَازِ دُخُولِ الْمُحْرِمِ مُتَقَلِّدًا سَيْفَهُ لِلْخَوْفِ مِنَ الْعَدُوِّ.

Buhârî'nin «fidye konusunda kendisine tâbi olunmamıştır» sözü, zaruret halinde silah kuşanma konusunda kendisine tâbi olunduğuna delalet eder. Çünkü «kınında olmadıkça Mekke'ye silah sokulmayacağı şartıyla anlaşmaları» ifadesinin manası; Hudeybiye barışında Mekke kâfirleri ile yedinci yılın Zilkade ayında umre yapmak üzere girdiğinde Mekke'ye kılıçları ancak kınlarında sokabileceğine dair uzlaşmış olmasıdır. Kırâb, kılıcın kınıdır. Bu durum, düşman korkusundan ötürü ihramlının kılıcını kuşanarak girmesinin caiz olduğuna delalet etmiştir.

وَقَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ فِي بَابِ عُمْرَةِ الْقَضَاءِ: حَدَّثَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنِ الْبَرَاءِ ﵁ قَالَ: «لَمَّا اعْتَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ فِي ذِي الْقِعْدَةِ، فَأَبَى أَهْلُ مَكَّةَ أَنْ يَدَعُوهُ يَدْخُلُ مَكَّةَ، حَتَّى قَضَاهُمْ عَلَى أَنْ يُقِيمَ بِهَا ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ» الْحَدِيثَ بِطُولِهِ، وَفِيهِ: «فَكَتَبَ: هَذَا مَا قَاضَى مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ﷺ لَا يَدْخُلُ مَكَّةَ السِّلَاحُ إِلَّا السَّيْفُ فِي الْقِرَابِ» الْحَدِيثَ. وَفِي لَفْظٍ لِلْبُخَارِيِّ فِي كِتَابِ الصُّلْحِ: «لَا يَدْخُلُ مَكَّةَ سِلَاحٌ إِلَّا فِي الْقِرَابِ» وَفِي لَفْظٍ لَهُ فِي كِتَابِ الصُّلْحِ أَيْضًا: «وَلَا يَدْخُلُهَا إِلَّا بِجُلُبَّانِ السِّلَاحِ» فَسَأَلُوهُ: مَا جُلُبَّانُ السِّلَاحِ؟ فَقَالَ: «الْقِرَابُ بِمَا فِيهِ» وَالْجُلُبَّانُ بِضَمِّ الْجِيمِ وَاللَّامِ وَتَشْدِيدِ الْبَاءِ الْمُوَحَّدَةِ بَعْدَهَا أَلْفٌ ثُمَّ نُونٌ: هُوَ قِرَابُ السَّيْفِ وَيُطْلَقُ عَلَى أَوْعِيَةِ السِّلَاحِ، وَيُرْوَى بِتَسْكِينِ اللَّامِ، وَتَخْفِيفِ الْبَاءِ، وَهُوَ شِبْهُ الْجِرَابِ مِنَ الْأُدْمِ يُوضَعُ فِيهِ السَّيْفُ مَغْمُودًا.

Buhârî, Sahîh'inin «Kaza Umresi» bâbında şöyle demiştir: Bana Ubeydullâh b. Mûsâ, İsrâîl'den, o Ebû İshâk'tan, o el-Berâ'dan radıyallâhu anh anlattı; dedi ki: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Zilkade ayında umre yaptığında, Mekkeliler orada üç gün kalması şartıyla onunla anlaşıncaya kadar Mekke'ye girmesine izin vermediler.» Hadisi uzunca aktardı ve içinde şu yer aldı: «Şöyle yazdı: Bu, Muhammed b. Abdillâh'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kınındaki kılıç hariç Mekke'ye silah sokulmaması üzerine yaptığı antlaşmadır.» Hadis [böylece devam eder]. Buhârî'nin «Sulh» kitabındaki bir lafzında: «Mekke'ye ancak kınında olan silah girer» şeklindedir. Yine «Sulh» kitabındaki diğer bir lafzında ise: «Oraya ancak cülübbânu's-silâh ile girilir» buyurmuştur. Ona: «Cülübbânu's-silâh nedir?» diye sorduklarında; «İçindekilerle birlikte kılıç kınıdır» buyurdu. Cülübbân -cîm ve lâm'ın zammı, tek noktalı bâ'nın şeddesi, ardından elif ve nûn ile- kılıç kınıdır ve silah kapları için de kullanılır. Lâm'ın sükûnu ve bâ'nın şeddesiz haliyle de rivayet edilmiştir; kılıcın kınına sokulmuş olarak içine konulduğu deriden yapılmış torba benzeri bir şeydir.

وَقَالَ صَاحِبُ «اللِّسَانِ» : وَالْقِرَابُ غِمْدُ السَّيْفِ وَالسِّكِّينِ وَنَحْوِهِمَا وَجَمْعُهُ قُرُبٌ أَيْ: بِضَمَّتَيْنِ، وَفِي صِحَاحِ الْجَوْهَرِيِّ: قِرَابُ السَّيْفِ: جَفْنُهُ وَهُوَ وِعَاءٌ يَكُونُ فِيهِ السَّيْفُ بِغِمْدِهِ، وَحِمَالَتِهِ، اهـ وَالْقِرَابُ كَكِتَابٍ، وَمِنْ جَمْعِهِ عَلَى قُرُبٍ بِضَمَّتَيْنِ قَوْلُهُ:

Lisânü'l-Arab sahibi şöyle demiştir: el-Kırâb, kılıç, bıçak ve benzerlerinin kınıdır; çoğulu kurub'dur (yani iki zammeyle). el-Cevherî'nin Sıhâh'ında ise: Kılıcın kırâbı, onun kılıfıdır; o da kılıcın kını ve bağı ile birlikte içinde bulunduğu kaptır. [Nakil] sona erdi. Kırâb, kitâb veznindedir; iki zamme ile kurub şeklinde çoğul yapılmasına şairin şu sözü örnektir:

يَا رَبَّةَ الْبَيْتِ قُومِي غَيْرَ صَاغِرَةٍ ... ضُمِّي إِلَيْكَ رِحَالَ الْقَوْمِ وَالْقُرُبَا

Ey evin hanımı, hiç gocunmadan kalk! Topluluğun yüklerini ve kılıç kınlarını yanına al!

يَعْنِي: ضُمِّي إِلَيْكَ رِحَالَهُمْ وَسِلَاحَهُمْ، فِي أَوْعِيَتِهِ.

Yani: Onların binek yüklerini ve kapları içindeki silahlarını yanına topla, demektir.

وَبِهَذِهِ الْأَحَادِيثِ: اسْتَدَلَّ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ الصَّحَابَةَ دَخَلُوا مَكَّةَ مُحْرِمِينَ عَامَ سَبْعٍ وَهُمْ مُتَقَلِّدُو سُيُوفِهِمْ فِي أَغْمَادِهَا، وَأَنَّ ذَلِكَ لِعِلَّةِ خَوْفِهِمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ; لِأَنَّ الْكُفَّارَ لَا يُوثَقُ بِعُهُودِهِمْ.

Bazı ilim ehli bu hadislerle; sahabenin yedinci yılda kılıçları kınlarında kuşanmış olarak ihramlı halde Mekke'ye girdiklerine ve bunun gerekçesinin müşriklerden korkmaları olduğuna -çünkü kâfirlerin ahitlerine güvenilmez- delil getirmişlerdir.

وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّ بَعْضَ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالَ: إِنَّ ذَلِكَ لَا يَجُوزُ إِلَّا لِضَرُورَةٍ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Bazı ilim ehlinin bunun ancak bir zaruretten ötürü caiz olduğunu söylediğini öğrenmiş oldun. Allah Teâlâ en doğrusunu bilir.

وَلِلْمُخَالِفِ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ الْأَحَادِيثَ الْمَذْكُورَةَ لَيْسَ فِيهَا التَّصْرِيحُ بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ وَأَصْحَابَهُ تَقَلَّدُوهَا. وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونُوا حَمَلُوا السِّلَاحَ مَعَهُمْ فِي رِحَالِهِمْ فِي أَوْعِيَتِهِ مِنْ غَيْرِ أَنَّ يَتَقَلَّدُوهُ، وَعَلَى هَذَا الِاحْتِمَالِ، فَلَا حُجَّةَ فِي الْأَحَادِيثِ عَلَى تَقَلُّدِ الْمُحْرِمِ حَمَائِلَ السَّيْفِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Karşı görüşte olan kimse şöyle diyebilir: Zikredilen hadislerde Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabının kılıçları kuşandıklarına dair açık bir ifade yoktur. Silahı bizzat kuşanmaksızın kapları içinde binek yüklerinde yanlarında taşımış olmaları da mümkündür. Bu ihtimale göre, hadislerde ihramlının kılıç bağlarını kuşanabileceğine dair bir delil bulunmamaktadır. İlim Allah Teâlâ katındadır.

الْفَرْعُ السَّادِسَ عَشَرَ: قَدْ بَيَّنَّا فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ الَّتِي هِيَ مَسْأَلَةُ مَا يَمْتَنِعُ عَلَى الْمُحْرِمِ بِسَبَبِ إِحْرَامِهِ أَنَّهُ يُمْنَعُ مِنَ الطِّيبِ، وَسَنَذْكُرُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فِي هَذَا الْفَرْعِ مَا يَلْزَمُ فِي ذَلِكَ.

On altıncı mesele: İhramı sebebiyle ihramlıya yasak olan şeyler meselesinde, onun güzel kokudan menedildiğini açıklamıştık. İnşallah bu meselede bu hususta neyin gerekeceğini zikredeceğiz.

اعْلَمْ: أَنَّ الْأَئِمَّةَ الثَّلَاثَةَ مَالِكًا، وَالشَّافِعِيَّ، وَأَحْمَدَ لَا فَرْقَ عِنْدَهُمْ بَيْنَ أَنْ يُطَيِّبَ جَسَدَهُ كُلَّهُ أَوْ عُضْوًا مِنْهُ، أَوْ أَقَلَّ مِنْ عُضْوٍ، فَكُلُّ ذَلِكَ عِنْدَهُمْ إِنْ فَعَلَهُ قَصْدًا يَأْثَمُ بِهِ، وَتَلْزَمُهُ الْفِدْيَةُ.

Bil ki üç imam -Mâlik, Şâfiî ve Ahmed-; bedeninin tamamına, bir uzvuna veya bir uzvundan daha azına koku sürmesi arasında bir fark görmezler. Bütün bunları kasten yaptığı takdirde onlara göre günaha girer ve fidye gerekir.

وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا تَجِبُ عَلَيْهِ الْفِدْيَةُ إِلَّا إِذَا طَيَّبَ عُضْوًا كَامِلًا، مِثْلَ الرَّأْسِ، وَالْفَخِذِ، وَالسَّاقِ، فَإِنْ طَيَّبَ أَقَلَّ مِنْ عُضْوٍ فَعَلَيْهِ الصَّدَقَةُ، وَهِيَ عِنْدَهُمْ نِصْفُ صَاعٍ مِنْ بُرٍّ أَوْ صَاعٌ مِنْ غَيْرِهِ، كَتَمْرٍ وَشَعِيرٍ. وَقَدْ قَدَّمْنَا مِرَارًا أَنَّ مَذْهَبَ أَبِي حَنِيفَةَ: أَنَّهُ إِنْ فَعَلَ الْمَحْظُورَ، كَاللِّبَاسِ، وَالتَّطَيُّبِ، لَا لِعُذْرٍ، فَعَلَيْهِ دَمٌ، وَتُجْزِئُهُ شَاةٌ وَإِنْ فَعَلَهُ لِعُذْرٍ فَعَلَيْهِ فِدْيَةُ الْأَذَى الْمَذْكُورَةُ فِي آيَةِ الْفِدْيَةِ، عَلَى التَّخْيِيرِ، وَإِنْ أَكَلَ الْمُحْرِمُ طِيبًا كَثِيرًا: لَزِمَهُ الدَّمُ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ، وَقَالَ صَاحِبَاهُ مُحَمَّدٌ وَأَبُو يُوسُفَ: تَجِبُ فِي ذَلِكَ الصَّدَقَةُ، وَعَنْ مُحَمَّدٍ: أَنَّهُ إِنْ طَيَّبَ أَقَلَّ مِنْ عُضْوٍ لَزِمَهُ بِحَسَبِهِ مِنَ الدَّمِ فَإِنْ طَيَّبَ ثُلُثَ الْعُضْوِ، فَعَلَيْهِ ثُلُثُ دَمٍ مَثَلًا، وَهَكَذَا، وَعَنْ بَعْضِ الْحَنَفِيَّةِ: أَنَّهُ إِنْ طَيَّبَ رُبُعَ عُضْوٍ: لَزِمَهُ الدَّمُ كَامِلًا كَحَلْقِ رُبُعِ الرَّأْسِ، فَهُوَ عِنْدَهُمْ كَحَلْقِ جَمِيعِهِ. وَهَذَا خِلَافُ الْمَشْهُورِ فِي تَطْيِيبِ بَعْضِ الْعُضْوِ عِنْدَهُمْ. وَظَاهِرُ

Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Baş, uyluk ve baldır gibi tam bir uzva koku sürmedikçe fidye vacip olmaz; şayet bir uzuvdan daha azına koku sürerse sadaka gerekir. Sadaka onlara göre yarım sâ' buğday veya hurma ve arpa gibi diğerlerinden bir sâ'dır. Ebû Hanîfe'nin mezhebinin şu olduğunu defalarca açıklamıştık: Giyinmek ve koku sürünmek gibi yasak olan bir şeyi bir özür olmaksızın yaparsa kurban (dem) gerekir ve bir koyun kesmesi yeterlidir; şayet bir özür sebebiyle yaparsa fidye ayetinde muhayyer olarak zikredilen eziyet fidyesi gerekir. İhramlı çok miktarda koku yerse, Ebû Hanîfe'ye göre kurban gerekir; iki talebesi Muhammed ve Ebû Yûsuf ise bunda sadakanın vacip olduğunu söylemişlerdir. Muhammed'den: Bir uzuvdan daha azına koku sürerse kurbandan onun oranında gerekeceği, mesela uzvun üçte birine koku sürmüşse kurbanın üçte birinin gerekeceği rivayet edilmiştir ve kıyas bu şekilde devam eder. Bazı Hanefîlerden ise: Başın dörtte birini tıraş etmenin tamamını tıraş etmek gibi sayılması gibi, bir uzvun dörtte birine koku sürmesi halinde de tam bir kurbanın gerekeceği rivayet edilmiştir; zira bu onlara göre tamamını tıraş etmek gibidir. Bu ise onlara göre bir uzvun bir kısmına koku sürme konusundaki meşhur görüşe aykırıdır. Onların...

كَلَامِهِمْ أَنَّهُ لَوْ جَعَلَ طِيبًا كَثِيرًا عَلَى بَعْضِ عُضْوٍ، فَلَيْسَ عَلَيْهِ إِلَّا الصَّدَقَةُ. وَصَحَّحَ بَعْضُ الْحَنَفِيَّةِ: أَنَّهُ إِنْ كَانَ الطِّيبُ قَلِيلًا فَالْعِبْرَةُ بِالْعُضْوِ، وَإِنْ كَانَ كَثِيرًا فَالْعِبْرَةُ بِالطِّيبِ، وَلَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ، وَعَنْ بَعْضِ الْحَنَفِيَّةِ أَنَّ مَنْ مَسَّ طِيبًا بِإِصْبَعِهِ، فَأَصَابَهَا كُلَّهَا فَعَلَيْهِ دَمٌ. وَعَنْ أَبِي يُوسُفَ: إِنْ طَيَّبَ شَارِبَهُ كُلَّهُ أَوْ بِقَدْرِهِ مِنْ لِحْيَتِهِ، أَوْ رَأْسِهِ فَعَلَيْهِ دَمٌ، وَعَنْ بَعْضِ الْحَنَفِيَّةِ: أَنَّهُ إِنِ اكْتَحَلَ بِكُحْلٍ مُطَيَّبٍ، فَعَلَيْهِ صَدَقَةٌ، وَمِثْلُهُ الْأَنْفُ، فَإِنْ فَعَلَ ذَلِكَ مِرَارًا كَثِيرَةً فَعَلَيْهِ دَمٌ، وَفِي مَنَاسِكِ الْكِرْمَانِيِّ: لَوْ طَيَّبَ جَمِيعَ أَعْضَائِهِ فَعَلَيْهِ دَمٌ وَاحِدٌ، لِاتِّحَادِ الْجِنْسِ، وَلَوْ كَانَ الطِّيبُ فِي أَعْضَاءَ مُتَفَرِّقَةٍ يُجْمَعُ ذَلِكَ كُلُّهُ، فَإِنْ بَلَغَ عُضْوًا: فَعَلَيْهِ دَمٌ، وَإِلَّا فَصَدَقَةٌ، وَلَوْ شَمَّ طِيبًا فَلَيْسَ عَلَيْهِ شَيْءٌ، وَإِنْ دَخَلَ بَيْتًا مُجَمَّرًا، فَلَيْسَ عَلَيْهِ شَيْءٌ، وَإِنْ أَجْمَرَ ثَوْبَهُ، فَإِنْ تَعَلَّقَ بِهِ كَثِيرًا، فَعَلَيْهِ دَمٌ، وَإِلَّا فَصَدَقَةٌ انْتَهَى مِنْ تَبْيِينِ الْحَقَائِقِ.

...sözlerinin zahiri, bir uzvun bir kısmına çok koku sürse bile üzerine sadakadan başkasının gerekmeyeceğidir. Bazı Hanefîler şunu sahih kabul etmişlerdir: Şayet koku az ise uzva itibar edilir, şayet çok ise kokuya itibar edilir; bunun da fıkhi bir gerekçesi vardır. Bazı Hanefîlerden nakledildiğine göre parmağıyla kokuya dokunup da kokunun tamamına bulaşması halinde kurban gerekir. Ebû Yûsuf'tan ise: Bıyığının tamamına veya sakalından yahut başından o miktar bir yere koku sürerse kurban gerekeceği nakledilmiştir. Bazı Hanefîlerden: Kokulu sürme çekerse sadaka gerekeceği, burnun da bunun gibi olduğu; bunu defalarca yaparsa kurban gerekeceği nakledilmiştir. Menâsik-i Kirmânî'de şöyle denmiştir: Bütün uzuvlarına koku sürse cins birliğinden dolayı tek bir kurban gerekir; koku farklı uzuvlarda olursa hepsi toplanır, şayet bir uzva ulaşırsa kurban, aksi takdirde sadaka gerekir. Koku koklarsa üzerine bir şey gerekmez; buhur yakılmış bir eve girerse üzerine bir şey gerekmez; elbisesini buhurlarsa şayet koku elbiseye çokça sinerse kurban, aksi takdirde sadaka gerekir. Tebyînü'l-Hakâik'ten [yapılan nakil] sona erdi.