Binûn

Hac — 21. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَالَ بَعْضُ الْحَنَفِيَّةِ: إِنْ طَيَّبَ أَعْضَاءَهُ كُلَّهَا فِي مَجْلِسٍ وَاحِدٍ فَعَلَيْهِ دَمٌ وَاحِدٌ كَمَا تَقَدَّمَ، وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ فِي مَجْلِسَيْنِ مُخْتَلِفَيْنِ، فَعَلَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ دَمٌ فِي قَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ، وَأَبِي يُوسُفَ، سَوَاءٌ ذَبَحَ لِلْأَوَّلِ أَوْ لَمْ يَذْبَحْ. وَقَالَ مُحَمَّدٌ: إِنْ ذَبَحَ لِلْأَوَّلِ، فَكَذَلِكَ، وَإِنْ لَمْ يَذْبَحْ فَعَلَيْهِ دَمٌ وَاحِدٌ، وَالِاخْتِلَافُ فِيهِ كَاخْتِلَافٍ فِي الْجِمَاعِ، اهـ.

Bazı Hanefîler şöyle demiştir: Bütün uzuvlarına tek bir mecliste koku sürerse daha önce geçtiği gibi tek bir kurban gerekir. Şayet bu iki farklı mecliste olursa, Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf'un kavlinde, birinci için [kurban] kesmiş olsun veya kesmemiş olsun, her biri için bir kurban gerekir. Muhammed ise şöyle demiştir: Birincisi için [kurban] kesmişse yine böyledir; fakat kesmemişse tek bir kurban gerekir. Buradaki ihtilaf, cinsel ilişkideki ihtilaf gibidir. [Nakil sona erdi.]

وَأَظْهَرُهَا عِنْدِي قَوْلُ مُحَمَّدٍ: وَالْحِنَّاءُ عِنْدَهُمْ طِيبٌ، فَلَوْ خَضَّبَ رَأْسَهُ بِالْحِنَّاءِ، لَزِمَهُ الدَّمُ. وَاسْتَدَلُّوا بِحَدِيثِ: «الْحِنَّاءُ طِيبٌ» . قَالُوا رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ. وَسَيَأْتِي مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْبَيْهَقِيَّ رَوَاهُ فِي «الْمَعْرِفَةِ» ، وَفِي إِسْنَادِهِ ابْنُ لَهِيعَةَ، وَهُوَ ضَعِيفٌ. وَقَدْ رَوَى الْبَيْهَقِيُّ عَنْ عَائِشَةَ مَرْفُوعًا، مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْحِنَّاءَ لَيْسَ بِطِيبٍ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى: هَذَا حَاصِلُ مَذْهَبِ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ فِي الطِّيبِ لِلْمُحْرِمِ.

Bana göre bunların en zahir olanı Muhammed'in kavlidir. Kına onlara göre kokudur; bundan dolayı başını kına ile boyarsa kurban gerekir. Delil olarak da: { الْحِنَّاءُ طِيبٌ } “Kına kokudur.” hadisini göstermişlerdir. [Bu hadisi] Beyhakî'nin rivayet ettiğini söylemişlerdir. İleride Beyhakî'nin bunu el-Ma'rife'de rivayet ettiğine ve senedinde zayıf bir ravi olan İbn Lehîa'nın bulunduğuna dair bilgi gelecektir. Beyhakî, Âişe'den merfû olarak kınanın koku olmadığına delalet eden rivayette de bulunmuştur. İlim Allah Teâlâ katındadır. İhramlının koku kullanması konusunda Ebû Hanîfe ve ashabının mezhebinin hülasası budur.

وَأَمَّا مَذْهَبُ مَالِكٍ فِي الطِّيبِ لِلْمُحْرِمِ فَحَاصِلُهُ: أَنَّ الطِّيبَ عِنْدَهُمْ نَوْعَانِ: مُذَكَّرٌ وَمُؤَنَّثٌ، أَمَّا الْمُذَكَّرُ فَهُوَ مَا يَظْهَرُ رِيحُهُ، وَيَخْفَى أَثَرُهُ: كَالرَّيْحَانِ، وَالْيَاسَمِينِ، وَالْوَرْدِ، وَالْبَنَفْسَجِ وَنَحْوِ ذَلِكَ. وَأَمَّا الْمُؤَنَّثُ: فَهُوَ مَا يَظْهَرُ رِيحُهُ، وَيَبْقَى أَثَرُهُ: كَالْمِسْكِ وَالْوَرْسِ وَالزَّعْفَرَانِ وَالْكَافُورِ وَالْعَنْبَرِ وَالْعُودِ وَنَحْوِ ذَلِكَ. فَأَمَّا الْمُذَكَّرُ فَيُكْرَهُ شَمُّهُ وَالتَّطَيُّبُ بِهِ، وَلَا فِدْيَةَ فِي مَسِّهِ، وَالتَّطَيُّبِ بِهِ وَلَوْ غَسَلَ يَدَيْهِ بِمَاءِ الْوَرْدِ، فَلَا فِدْيَةَ عَلَيْهِ عِنْدَهُمْ فِي ذَلِكَ ; لِأَنَّهُ مِنَ الطِّيبِ الْمُذَكَّرِ، خِلَافًا لِابْنِ فَرْحُونَ فِي مَنَاسِكِهِ ; حَيْثُ قَالَ: إِنَّ مَاءَ الْوَرْدِ فِيهِ الْفِدْيَةُ ; لِأَنَّ أَثَرَهُ يَبْقَى، وَمِمَّنْ قَالَ: بِأَنَّ الطِّيبَ الْمُذَكَّرَ لَا فِدْيَةَ فِي اسْتِعْمَالِهِ: عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ، وَالْحَسَنُ، وَمُجَاهِدٌ، وَإِسْحَاقُ. وَأَمَّا مَا يَنْبُتُ فِي الْأَرْضِ مِنَ النَّبَاتِ الطَّيِّبِ الرِّيحِ وَلَا يُقْصَدُ التَّطَيُّبُ بِهِ، كَالشِّيحِ، وَالْقَيْصُومِ، وَالزَّنْجَبِيلِ، وَالْإِذْخَرِ، فَلَا فِدْيَةَ فِيهِ

İhramlının koku sürünmesi konusunda Mâlik'in mezhebinin hülasası ise şudur: Koku onlara göre iki çeşittir: Müzekker (erkeksi/uçucu) ve müennes (kadınsı/kalıcı). Müzekker olan; reyhan, yasemin, gül, menekşe ve benzerleri gibi kokusu ortaya çıkan fakat izi gizli kalan kokulardır. Müennes olan ise; misk, vers, safran, kâfûr, amber, öd ağacı ve benzerleri gibi kokusu ortaya çıkan ve izi de kalan kokulardır. Müzekker kokuyu koklamak ve onunla kokulanmak mekruhtur; ona dokunmakta ve onunla kokulanmakta fidye yoktur. İki elini gül suyu ile yıkasa bile, müzekker kokudan olduğu için onlara göre bunda fidye gerekmez. İbn Ferhûn Menâsik'inde buna muhalefet ederek şöyle demiştir: Gül suyunda fidye gerekir; çünkü onun izi kalır. Müzekker kokunun kullanılmasında fidye olmadığını söyleyenler arasında Osman b. Affân, el-Hasan, Mücâhid ve İshâk da vardır. Yerde yetişen, kokusu hoş olan fakat koku sürünme kastı güdülmeyen yavşan (şîh), civanperçemi (kaysum), zencefil ve ızhır otu gibi bitkilerde ise fidye...

عِنْدَهُمْ، فَهُوَ كَرِيحِ الْفَوَاكِهِ الطَّيِّبَةِ كَالتُّفَّاحِ وَاللَّيْمُونِ، وَالْأُتْرُجِّ وَسَائِرِ الْفَوَاكِهِ، وَبَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ يَكْرَهُ شَمَّهُ لِلْمُحْرِمِ، وَإِنْ خَضَّبَ رَأْسَهُ أَوْ لِحْيَتَهُ بِحِنَّاءٍ، أَوْ خَضَّبَتِ الْمَرْأَةُ رَأْسَهَا أَوْ رِجْلَيْهَا، أَوْ طَرَّفَتْ أَصَابِعَهَا بِحِنَّاءٍ ; فَالْفِدْيَةُ عِنْدَهُمْ وَاجِبَةٌ فِي ذَلِكَ. وَأَمَا مُؤَنَّثُ الطِّيبِ: كَالْمِسْكِ، وَالْوَرْسِ، وَالزَّعْفَرَانِ، فَإِنَّ التَّطَيُّبَ بِهِ عِنْدَهُمْ حَرَامٌ، وَفِيهِ الْفِدْيَةُ.

...onlara göre gerekmez. Zira bu, elma, limon, ağaçkavunu (utruc) ve diğer meyveler gibi güzel meyve kokuları gibidir. İlim ehlinden bazıları ihramlının bunu koklamasını mekruh görür. Şayet başını veya sakalını kına ile boyarsa yahut kadın başını ya da ayaklarını kına ile boyar veya parmak uçlarına kına yakarsa, onlara göre bunda fidye vaciptir. Müennes kokuya gelince: Misk, vers ve safran gibi; bunlarla koku sürünmek onlara göre haramdır ve bunda fidye gerekir.

وَمَعْنَى التَّطَيُّبِ بِالطِّيبِ عِنْدَهُمْ: إِلْصَاقُهُ بِالثَّوْبِ، أَوْ بِالْيَدِ وَغَيْرِهَا مِنَ الْأَعْضَاءِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ، فَإِنْ عَلِقَ بِهِ رِيحُ الطِّيبِ دُونَ عَيْنِهِ بِجُلُوسِهِ فِي حَانُوتِ عَطَّارٍ، أَوْ فِي بَيْتٍ تَجَمَّرَ سَاكِنُوهُ، فَلَا فِدْيَةَ عَلَيْهِ عِنْدَهُمْ مَعَ كَرَاهَةِ تَمَادِيهِ فِي حَانُوتِ الْعَطَّارِ أَوِ الْبَيْتِ الَّذِي تَجَمَّرَ سَاكِنُوهُ، هَذَا هُوَ مَشْهُورُ مَذْهَبِ مَالِكٍ. وَإِنْ مَسَّ الطِّيبَ الْمُؤَنَّثَ افْتَدَى عِنْدَهُمْ، وَجَدَ رِيحَهُ أَوْ لَا، لَصِقَ بِهِ أَوْ لَا، وَيُكْرَهُ شَمُّ الطِّيبِ عِنْدَهُمْ مُطْلَقًا.

Onlara göre koku sürünmenin anlamı: Kokuyu elbiseye veya ele ve diğer uzuvlara bulaştırmak ve benzeri şeylerdir. Şayet aktar dükkânında oturması veya sakinleri buhurlanmış bir evde bulunması sebebiyle kokunun kendisi değil de sadece kokusu üzerine sinerse, aktar dükkânında yahut sakinleri buhurlanmış evde uzun süre kalması mekruh olmakla birlikte onlara göre fidye gerekmez; Mâlik mezhebinin meşhur görüşü budur. Müennes kokuya dokunursa, kokusunu alsın veya almasın, kendisine yapışsın veya yapışmasın, onlara göre fidye verir. Koku koklamak ise onlara göre mutlak olarak mekruhtur.

وَأَظْهَرُ أَقْوَالِ عُلَمَاءِ الْمَالِكِيَّةِ فِي الثَّوْبِ الْمَصْبُوغِ بِالْوَرْسِ، وَالزَّعْفَرَانِ: إِذَا تَقَادَمَ عَهْدُهُ، وَطَالَ زَمَنُهُ حَتَّى ذَهَبَ رِيحُهُ بِالْكُلِّيَّةِ - أَنَّهُ مَكْرُوهٌ لِلْمُحْرِمِ، مَا دَامَ لَوْنُ الصَّبْغِ بَاقِيًا وَلَكِنَّهُ لَا فِدْيَةَ فِيهِ لِانْقِطَاعِ رِيحِهِ بِالْكُلِّيَّةِ.

Mâlikî âlimlerinin vers ve safranla boyanmış elbise hakkındaki en zahir kavilleri şudur: Üzerinden uzun zaman geçip kokusu tamamen kaybolduğu takdirde, boyanın rengi kaldığı müddetçe ihramlı için mekruhtur; ancak kokusu tamamen kesildiği için onda fidye yoktur.

وَأَقْيَسُ الْأَقْوَالِ: أَنَّهُ يَجُوزُ مُطْلَقًا ; لِأَنَّ الرَّائِحَةَ الطَّيِّبَةَ الَّتِي مُنِعَ مِنْ أَجْلِهَا زَالَتْ بِالْكُلِّيَّةِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى. وَإِنِ اكْتَحَلَ عِنْدَهُمْ بِمَا فِيهِ طِيبٌ، فَالْفِدْيَةُ، وَلَوْ لِضَرُورَةٍ مَعَ الْجَوَازِ لِلضَّرُورَةِ وَبِمَا لَا طِيبَ فِيهِ فَهُوَ جَائِزٌ لِلضَّرُورَةِ وَلِغَيْرِهَا، فَثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ مَشْهُورُهَا: وُجُوبُ الْفِدْيَةِ عَلَى الرَّجُلِ، وَالْمَرْأَةِ مَعًا، وَقِيلَ: لَا تَجِبُ عَلَيْهِمَا، وَقِيلَ: تَجِبُ عَلَى الْمَرْأَةِ دُونَ الرَّجُلِ.

Kıyasa en uygun kavil ise mutlak olarak caiz olmasıdır; zira kendisi sebebiyle yasaklanan güzel koku tamamen zail olmuştur. İlim Allah Teâlâ katındadır. Onlara göre içinde koku bulunan bir şeyle sürme çekerse, zarurete binaen caiz olmakla birlikte, zaruretten dolayı dahi olsa fidye gerekir. İçinde koku bulunmayan bir şeyle [sürmelenmeye] gelince, bu zaruret halinde de zaruret dışında da caizdir. [Zaruret olmaksızın koku bulunmayan şeyle sürmelenmede] üç kavil vardır; meşhur olanı hem erkeğe hem kadına fidyenin vacip olmasıdır. İkisine de vacip olmadığı söylenmiştir. Erkeğe değil sadece kadına vacip olduğu da söylenmiştir.

وَحَاصِلُ مَذْهَبِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: أَنَّ النَّبَاتَ الَّذِي تُسْتَطَابُ رَائِحَتُهُ عَلَى ثَلَاثَةِ أَضْرُبٍ:

İmam Ahmed'in bu meseledeki mezhebinin hülasası ise şudur: Kokusu hoş olan bitkiler üç kısımdır:

أَحَدُهَا: مَا لَا يَنْبُتُ لِلطِّيبِ وَلَا يُتَّخَذُ مِنْهُ، كَنَبَاتِ الصَّحْرَاءِ مِنَ الشِّيحِ، وَالْقَيْصُومِ، وَالْخُزَامَى وَالْفَوَاكِهِ كُلِّهَا مِنَ الْأُتْرُجِّ، وَالتُّفَّاحِ وَغَيْرِهِ، وَمَا يُنْبِتُهُ الْآدَمِيُّونَ لِغَيْرِ قَصْدِ الطِّيبِ، كَالْحِنَّاءِ وَالْعُصْفُرِ، وَهَذَا النَّوْعُ مُبَاحٌ شَمُّهُ فِي مَذْهَبِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ، وَلَا فِدْيَةَ فِيهِ.

Birincisi: Koku için yetişmeyen ve kendisinden koku elde edilmeyen bitkilerdir. Çöl bitkilerinden yavşan (şîh), civanperçemi (kaysum), lavanta (huzâmâ) gibi ve ağaçkavunu (utruc), elma ve benzeri bütün meyveler gibi; ayrıca insanların koku kastı olmaksızın yetiştirdikleri kına ve aspir (usfur) gibi bitkilerdir. İmam Ahmed'in mezhebinde bu türün koklanması mubahtır ve onda fidye yoktur.

قَالَ فِي «الْمُغْنِي» : وَلَا نَعْلَمُ فِيهِ خِلَافًا إِلَّا مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ يَكْرَهُ لِلْمُحْرِمِ: أَنْ يَشُمَّ شَيْئًا مِنْ نَبَاتِ الْأَرْضِ مِنَ الشِّيحِ وَالْقَيْصُومِ وَغَيْرِهِمَا، قَالَ: وَلَا نَعْلَمُ أَحَدًا أَوْجَبَ فِي ذَلِكَ شَيْئًا فَإِنَّهُ لَا يُقْصَدُ لِلطِّيبِ، وَلَا يُتَّخَذُ مِنْهُ فَأَشْبَهَ سَائِرَ نَبَاتِ الْأَرْضِ. وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ أَزْوَاجَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ كُنَّ يُحْرِمْنَ فِي الْمُعَصْفَرَاتِ.

el-Muğnî'de şöyle denmiştir: İbn Ömer'den ihramlının yeryüzü bitkilerinden yavşan, civanperçemi ve diğerlerini koklamasını mekruh gördüğüne dair yapılan rivayet müstesna, bu konuda bir ihtilaf bilmiyoruz. [Devamla] şöyle demiştir: Bunda herhangi bir şeyi vacip kılan bir kimse de bilmiyoruz; çünkü bunlar koku amacıyla kastedilmez ve bunlardan koku elde edilmez; dolayısıyla yeryüzünün diğer bitkilerine benzer. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarının aspir ile boyanmış elbiselerle ihrama girdikleri rivayet edilmiştir.

النَّوْعُ الثَّانِي: مَا يُنْبِتُهُ الْآدَمِيُّونَ لِلطِّيبِ، وَلَا يُتَّخَذُ مِنْهُ طِيبٌ، كَالرَّيْحَانِ، وَالنَّرْجِسِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ وَفِي هَذَا النَّوْعِ لِلْحَنَابِلَةِ وَجْهَانِ.

İkinci tür: İnsanların koku için yetiştirdiği fakat kendisinden koku [esansı] çıkarılmayan, reyhan, nergis ve benzeri bitkilerdir. Bu türde Hanbelîlerin iki görüşü (vechi) vardır.

أَحَدُهُمَا: يُبَاحُ بِغَيْرِ فِدْيَةٍ كَالَّذِي قَبْلَهُ.

Birincisi: Kendisinden önceki gibi fidyesiz mubahtır.

قَالَ فِي «الْمُغْنِي» : وَبِهِ قَالَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ، وَابْنُ عَبَّاسٍ، وَالْحُسَنُ، وَمُجَاهِدٌ، وَإِسْحَاقُ.

el-Muğnî'de şöyle demiştir: Osman b. Affân, İbn Abbâs, el-Hasan, Mücâhid ve İshâk da bu görüşü benimsemiştir.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: يَحْرُمُ شَمُّهُ، فَإِنْ فَعَلَ فَعَلَيْهِ الْفِدْيَةُ.

İkinci görüş (vecih): Koklanması haramdır; şayet koklarsa fidye gerekir.

قَالَ فِي «الْمُغْنِي» : وَهُوَ قَوْلُ جَابِرٍ، وَابْنِ عُمَرَ، وَالشَّافِعِيِّ، وَأَبِي ثَوْرٍ ; لِأَنَّهُ يُتَّخَذُ لِلطِّيبِ فَأَشْبَهَ الْوَرْدَ. وَكَرِهَهُ مَالِكٌ، وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ، وَلَمْ يُوجِبُوا فِيهِ شَيْئًا، وَكَلَامُ أَحْمَدَ فِيهِ مُحْتَمِلٌ لِهَذَا، فَإِنَّهُ قَالَ فِي الرَّيْحَانِ: لَيْسَ مِنْ آلَةِ الْمُحْرِمِ، وَلَمْ يَذْكُرْ فِدْيَتَهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَا يُتَّخَذُ مِنْهُ طِيبٌ، فَأَشْبَهَ الْعُصْفُرَ. انْتَهَى مِنَ «الْمُغْنِي» .

el-Muğnî'de şöyle demiştir: Bu, Câbir, İbn Ömer, eş-Şâfiî ve Ebû Sevr'in kavlidir; zira koku için yetiştirilir, dolayısıyla güle benzer. Mâlik ve re'y ehli ise bunu mekruh görmüş ve onda bir şey vacip kılmamışlardır. Ahmed'in bu konudaki sözü buna muhtemeldir; nitekim reyhan hakkında: "İhramlının aletinden (kullanacağı şeylerden) değildir." demiş ve fidyesini zikretmemiştir. Bunun sebebi, ondan koku çıkarılmamasıdır; dolayısıyla aspire benzemiştir. el-Muğnî'den [yapılan nakil] sona erdi.

وَالنَّوْعُ الثَّالِثُ عِنْدَهُمْ: هُوَ مَا يَنْبُتُ لِلطِّيبِ، وَيُتَّخَذُ مِنْهُ طِيبٌ كَالْوَرْدِ وَالْبَنَفْسَجِ وَالْيَاسَمِينِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ. وَهَذَا النَّوْعُ إِذَا اسْتَعْمَلَهُ، وَشَمَّهُ فَفِيهِ الْفِدْيَةُ عِنْدَهُمْ ; لِأَنَّ الْفِدْيَةَ تَجِبُ فِيمَا يُتَّخَذُ مِنْهُ، فَكَذَلِكَ فِي أَصْلِهِ. وَعَنْ أَحْمَدَ رِوَايَةٌ أُخْرَى فِي الْوَرْدِ: أَنَّهُ لَا فِدْيَةَ عَلَيْهِ فِي شَمِّهِ ; لِأَنَّهُ زَهْرٌ كَزَهْرِ سَائِرِ الشَّجَرِ.

Onlara göre üçüncü tür: Koku için yetişen ve kendisinden koku elde edilen, gül, menekşe, yasemin ve benzeri bitkilerdir. Bu türü kullandığında ve kokladığında onlara göre fidye gerekir; çünkü kendisinden çıkarılan şeyde fidye vacip olduğu gibi aslında da vaciptir. Ahmed'den gül hakkında bir başka rivayette: Koklanmasında fidye gerekmediği [nakledilmiştir]; zira o, diğer ağaçların çiçekleri gibi bir çiçektir.

قَالَ فِي «الْمُغْنِي» : وَذَكَرَ أَبُو الْخَطَّابِ فِي هَذَا، وَالَّذِي قَبْلَهُ رِوَايَتَيْنِ، وَالْأَوْلَى تَحْرِيمُهُ ; لِأَنَّهُ يَنْبُتُ لِلطِّيبِ، وَيُتَّخَذُ مِنْهُ، فَأَشْبَهَ الزَّعْفَرَانَ وَالْعَنْبَرَ. قَالَ الْقَاضِي: يُقَالُ: إِنَّ الْعَنْبَرَ ثَمَرُ شَجَرٍ وَكَذَلِكَ الْكَافُورُ. انْتَهَى مِنَ «الْمُغْنِي» .

el-Muğnî'de şöyle demiştir: Ebu'l-Hattâb bu ve bundan önceki [tür] hakkında iki rivayet zikretmiştir; evla olanı haram olmasıdır, zira koku için yetişir ve ondan koku çıkarılır, dolayısıyla safrana ve ambere benzer. el-Kâdî şöyle demiştir: Kâfûr gibi amberin de bir ağaç meyvesi olduğu söylenir. el-Muğnî'den [yapılan nakil] sona erdi.

وفي المغني أيضاً: وإن مس من الطيب ما يعلق بيده كالغالية، وماء الورد والمسك المسحوق الذي يعلق بأصابعه فعليه الفدية، لأنه مستعمل للطيب، وإن مس ما لا يعلق بيده كالمسك غير المسحوق، وقطع الكافور والعنبر، فلا فدية لأنه غير مستعمل للطيب، فإنه شمه فعليه الفدية لأنه يستعمل هكذا، وإن شم العود، فلا فدية عليه لأنه لا يتطيب به هكذا اهـ من المغني.

Yine el-Muğnî'de şöyle denmiştir: Şayet gâliye (bir tür bileşik koku), gül suyu ve parmaklarına bulaşan öğütülmüş misk gibi eline bulaşan bir kokuya dokunursa fidye gerekir; çünkü koku kullanmış olur. Şayet öğütülmemiş misk, kâfûr ve amber parçaları gibi eline bulaşmayan bir şeye dokunursa fidye gerekmez; çünkü koku kullanmış sayılmaz. Ancak onu koklarsa fidye gerekir; zira o bu şekilde kullanılır. Şayet öd ağacını koklarsa fidye gerekmez; zira onunla bu şekilde kokulanılmaz. el-Muğnî'den [yapılan nakil] sona erdi.

وَقَالَ فِي «الْمُغْنِي» أَيْضًا: فَكُلُّ مَا صُبِغَ بِزَعْفَرَانٍ، أَوْ وَرْسٍ، أَوْ غُمِسَ فِي مَاءِ وَرْدٍ، أَوْ بُخِّرَ بِعُودٍ، فَلَيْسَ لِلْمُحْرِمِ لُبْسُهُ وَلَا الْجُلُوسُ عَلَيْهِ، وَلَا النَّوْمُ عَلَيْهِ نَصَّ أَحْمَدُ عَلَيْهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ اسْتِعْمَالٌ لَهُ، فَأَشْبَهَ لُبْسَهُ، وَمَتَى لَبِسَهُ أَوِ اسْتَعْمَلَهُ، فَعَلَيْهِ الْفِدْيَةُ. وَبِذَلِكَ قَالَ الشَّافِعِيُّ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِنْ كَانَ رَطْبًا يَلِي بَدَنَهُ أَوْ يَابِسًا يُنْفَضُ فَعَلَيْهِ الْفِدْيَةُ، وَإِلَّا فَلَا ;

Yine el-Muğnî'de şöyle demiştir: Safran veya vers ile boyanmış, yahut gül suyuna batırılmış ya da öd ağacıyla buhurlanmış olan her şeyi ihramlının giymesi, üzerine oturması ve üzerinde uyuması caiz değildir. Ahmed bunu açıkça belirtmiştir; çünkü bu onu kullanmaktır, dolayısıyla onu giymeye benzer. Ne zaman onu giyer veya kullanırsa üzerine fidye gerekir. Şâfiî de böyle demiştir. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Bedenine temas eden yaş bir şeyse veya [tozu] dökülen kuru bir şeyse fidye gerekir, aksi takdirde gerekmez;

لِأَنَّهُ لَيْسَ بِمُتَطَيِّبٍ، ثُمَّ قَالَ صَاحِبُ «الْمُغْنِي» : وَإِنِ انْقَطَعَتْ رَائِحَةُ الثَّوْبِ؛ لِطُولِ الزَّمَنِ عَلَيْهِ أَوْ لِكَوْنِهِ صُبِغَ بِغَيْرِهِ فَغَلَبَ عَلَيْهِ بِحَيْثُ لَا يَفُوحُ لَهُ رَائِحَةٌ إِذَا رُشَّ فِيهِ الْمَاءُ، فَلَا بَأْسَ بِاسْتِعْمَالِهِ لِزَوَالِ الطِّيبِ مِنْهُ. وَبِهَذَا قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَالْحَسَنُ، وَالنَّخَعِيُّ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ. وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عَطَاءٍ، وَطَاوُسٍ، وَكَرِهَ ذَلِكَ مَالِكٌ، إِلَّا أَنْ يُغْسَلَ، وَيَذْهَبَ لَوْنُهُ ; لِأَنَّ عَيْنَ الزَّعْفَرَانِ وَنَحْوِهِ فِيهِ. ثُمَّ قَالَ: فَأَمَّا إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ رَائِحَةٌ فِي الْحَالِ لَكِنْ كَانَ بِحَيْثُ إِذَا رُشَّ فِيهِ الْمَاءُ فَاحَ رِيحُهُ، فَفِيهِ الْفِدْيَةُ ; لِأَنَّهُ مُتَطَيِّبٌ بِدَلِيلِ أَنَّ رَائِحَتَهُ تَظْهَرُ عِنْدَ رَشِّ الْمَاءِ فِيهِ. وَالْمَاءُ لَا رَائِحَةَ لَهُ، وَإِنَّمَا هِيَ مِنَ الصِّبْغِ الَّذِي فِيهِ. فَأَمَّا إِنْ فَرَشَ فَوْقَ الثَّوْبِ ثَوْبًا صَفِيقًا يَمْنَعُ الرَّائِحَةَ وَالْمُبَاشَرَةَ: فَلَا فِدْيَةَ عَلَيْهِ بِالْجُلُوسِ، وَالنَّوْمِ عَلَيْهِ، وَإِنْ كَانَ الْحَائِلُ بَيْنَهُمَا ثِيَابُ بَدَنِهِ فَفِيهِ الْفِدْيَةُ ; لِأَنَّهُ يُمْنَعُ مِنِ اسْتِعْمَالِ الطِّيبِ فِي الثَّوْبِ الَّذِي عَلَيْهِ كَمَنْعِهِ مِنِ اسْتِعْمَالِهِ فِي بَدَنِهِ. انْتَهَى مِنَ «الْمُغْنِي» .

çünkü koku sürünmüş sayılmaz. Sonra el-Muğnî sahibi şöyle demiştir: Üzerinden uzun zaman geçmesi veya başka bir şeyle boyanıp ona galip gelmesi sebebiyle elbisenin kokusu kesilmişse, öyle ki üzerine su serpildiğinde kokusu yayılmıyorsa, koku ondan zail olduğu için onu kullanmakta bir beis yoktur. Saîd b. el-Müseyyeb, el-Hasan, en-Nehaî, eş-Şâfiî, Ebû Sevr ve re'y ehli de bunu söylemiştir. Bu, Atâ ve Tâvûs'tan da rivayet edilmiştir. Mâlik ise yıkanıp rengi gidinceye kadar bunu mekruh görmüştür; zira safranın ve benzerinin kendisi ondadır. Sonra şöyle demiştir: Fakat şu anda kokusu olmamakla birlikte üzerine su serpildiğinde kokusu yayılacak durumda ise onda fidye gerekir; çünkü koku sürünmüştür, zira su serpildiğinde kokusu ortaya çıkmaktadır. Suyun ise kokusu yoktur, koku ancak ondaki boyadandır. Şayet elbisenin üzerine kokuyu ve teması engelleyen kalın bir örtü sererse, üzerine oturmak ve uyumakla fidye gerekmez. Şayet ikisi arasındaki engel kendi üzerindeki elbiseler ise fidye gerekir; çünkü bedeninde koku kullanması menedildiği gibi üzerindeki elbisede koku kullanması da menedilmiştir. el-Muğnî'den [yapılan nakil] sona erdi.

وَأَمَّا الْعُصْفُرُ: فَلَيْسَ عِنْدَهُمْ بِطِيبٍ، وَلَا بَأْسَ بِاسْتِعْمَالِهِ، وَشَمِّهِ، وَلَا بِمَا صُبِغَ بِهِ.

Aspire (usfur) gelince: Onlara göre o koku değildir; onu kullanmakta, koklamakta ve onunla boyanmış şeyde bir beis yoktur.

قَالَ فِي «الْمُغْنِي» : وَهَذَا قَوْلُ جَابِرٍ، وَابْنِ عُمَرَ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ، وَعَقِيلِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، وَهُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ، وَعَنْ عَائِشَةَ وَأَسْمَاءَ، وَأَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ: «أَنَّهُنَّ كُنَّ يُحْرِمْنَ فِي الْمُعَصْفَرَاتِ» وكرهه مالك إذا كان ينتفض في بدنه، ولم يوجب فيه فدية، وَمَنَعَ مِنْهُ الثَّوْرِيُّ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ وَشَبَّهُوهُ بِالْوَرْسِ، وَالْمُزَعْفَرِ ; لِأَنَّهُ صِبْغٌ طَيِّبُ الرَّائِحَةِ فَأَشْبَهَ ذَلِكَ، اهـ.

el-Muğnî'de şöyle demiştir: Bu; Câbir, İbn Ömer, Abdullah b. Ca'fer ve Akîl b. Ebî Tâlib'in kavlidir ve Şâfiî'nin mezhebidir. Âişe, Esmâ ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarından: { أَنَّهُنَّ كُنَّ يُحْرِمْنَ فِي الْمُعَصْفَرَاتِ } “Onlar aspir ile boyanmış elbiselerle ihrama girerlerdi.” şeklinde rivayet edilmiştir. Mâlik bedene döküldüğü takdirde bunu mekruh görmüş fakat fidye vacip kılmamıştır. Sevrî, Ebû Hanîfe ve Muhammed b. el-Hasan ise bunu menedip verse ve safranla boyanmışa benzetmişlerdir; zira o kokusu hoş bir boyadır, dolayısıyla bunlara benzer. [Nakil sona erdi.]

وَالْأَظْهَرُ: أَنَّ الْعُصْفُرَ لَيْسَ بِطِيبٍ مَعَ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لُبْسُ الْمُحْرِمِ وَلَا غَيْرِهِ لِلْمُعَصْفَرِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا فِيهِ حَدِيثَ ابْنِ عُمَرَ، عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ نَهَى النِّسَاءَ فِي إِحْرَامِهِنَّ عَنِ الْقُفَّازَيْنِ وَالنِّقَابِ وَمَا مَسَّهُ الْوَرْسُ وَالزَّعْفَرَانُ مِنَ الثِّيَابِ، وَلْيَلْبَسْنَ بَعْدَ ذَلِكَ مَا أَحْبَبْنَ مِنْ أَلْوَانِ الثِّيَابِ مِنْ مُعَصْفَرٍ أَوْ خَزٍّ» الْحَدِيثَ، وَهُوَ صَرِيحٌ فِي أَنَّ الْعُصْفُرَ: لَيْسَ بِطِيبٍ. وَقَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ.

Daha zahir olan: İhramlının da başkasının da [erkekler için] aspir ile boyanmış elbiseyi giymesi caiz olmamakla birlikte aspir koku değildir. Bu konuda daha önce Ebû Dâvûd'daki İbn Ömer hadisini zikretmiştik: { أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ نَهَى النِّسَاءَ فِي إِحْرَامِهِنَّ عَنِ الْقُفَّازَيْنِ وَالنِّقَابِ وَمَا مَسَّهُ الْوَرْسُ وَالزَّعْفَرَانُ مِنَ الثِّيَابِ، وَلْيَلْبَسْنَ بَعْدَ ذَلِكَ مَا أَحْبَبْنَ مِنْ أَلْوَانِ الثِّيَابِ مِنْ مُعَصْفَرٍ أَوْ خَزٍّ } “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, kadınların ihramlarında eldiven, peçe ile vers ve safran değmiş elbiseleri kullanmalarını yasakladı. Bundan sonra aspirle boyanmış veya ipek karışımlı (hazz) elbiselerden diledikleri renkleri giysinler.” hadisidir. Bu da aspirın koku olmadığı hususunda açıktır. Bu hadis hakkındaki açıklamayı daha önce yapmıştık.

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: «كَانَ أَزْوَاجُ النَّبِيِّ ﷺ يَخْتَضِبْنَ بِالْحِنَّاءِ، وَهُنَّ مُحْرِمَاتٌ، وَيَلْبَسْنَ الْمُعَصْفَرَ وَهُنَّ مُحْرِمَاتٌ» .

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle rivayet edilmiştir: { كَانَ أَزْوَاجُ النَّبِيِّ ﷺ يَخْتَضِبْنَ بِالْحِنَّاءِ، وَهُنَّ مُحْرِمَاتٌ، وَيَلْبَسْنَ الْمُعَصْفَرَ وَهُنَّ مُحْرِمَاتٌ } “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımları ihramlı iken kına yakarlar ve ihramlı iken aspirle boyanmış elbise giyerlerdi.”

وَقَالَ فِي «مَجْمَعِ الزَّوَائِدِ» : رَوَاهُ الطَّبَرَانِيُّ فِي الْكَبِيرِ، وَفِيهِ يَعْقُوبُ بْنُ عَطَاءٍ، وَثَّقَهُ ابْنُ حِبَّانَ، وَضَعَّفَهُ جَمَاعَةٌ، اهـ. وَسَيَأْتِي مَا يَدُلُّ عَلَى مَنْعِ لُبْسِ الْمُعَصْفَرِ مُطْلَقًا.

Mecmeu'z-Zevâid'de şöyle denmiştir: Bunu Taberânî el-Kebîr'de rivayet etmiştir; senedinde Ya'kûb b. Atâ vardır; İbn Hibbân onu sika saymış, bir topluluk ise zayıf görmüştür. [Nakil sona erdi.] İleride aspir ile boyanmış elbisenin mutlak olarak giyilmesinin yasaklığına delalet eden husus gelecektir.

وَقَالَ صَاحِبُ «الْمُغْنِي» أَيْضًا: وَلَا بَأْسَ بِالْمَصْبُوغِ بِالْمَغْرَةِ ; لِأَنَّهُ مَصْبُوغٌ بِطِينٍ لَا بِطِيبٍ، وَكَذَلِكَ الْمَصْبُوغُ بِسَائِرِ الْأَصْبَاغِ، سِوَى مَا ذَكَرْنَا ; لِأَنَّ الْأَصْلَ الْإِبَاحَةُ، إِلَّا

el-Muğnî sahibi ayrıca şöyle demiştir: Kırmızı aşı boyası (mağra) ile boyanmış olanda bir sakınca yoktur; zira o kokuyla değil toprakla boyanmıştır. Zikrettiklerimiz dışındaki diğer boyalarla boyanmış olanlar da böyledir; çünkü asıl olan mubahlıktır, ancak...

مَا وَرَدَ الشَّرْعُ بِتَحْرِيمِهِ، وَمَا كَانَ فِي مَعْنَاهُ، وَلَيْسَ هَذَا كَذَلِكَ، وَأَمَّا الْمَصْبُوغُ بِالرَّيَاحِينِ: فَهُوَ مَبْنِيٌّ عَلَى الرَّيَاحِينِ فِي نَفْسِهَا، فَمَا مُنِعَ الْمُحْرِمُ مِنِ اسْتِعْمَالِهِ مُنِعَ مِنْ لُبْسِ الْمَصْبُوغِ بِهِ إِذَا ظَهَرَتْ رَائِحَتُهُ، وَإِلَّا فَلَا، وَهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا هُوَ حَاصِلُ مَذْهَبِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ فِي الطِّيبِ لِلْمُحْرِمِ، وَلَا فَرْقَ عِنْدَهُ بَيْنَ قَلِيلِ الطِّيبِ وَكَثِيرِهِ، وَلَا بَيْنَ قَلِيلِ اللُّبْسِ وَكَثِيرِهِ، كَمَا تَقَدَّمَ إِلَّا أَنَّهُ يُفَرِّقُ بَيْنَ تَعَمُّدِ اسْتِعْمَالِ الطِّيبِ وَاللُّبْسِ وَبَيْنَ اسْتِعْمَالِهِ لِذَلِكَ نَاسِيًا، فَإِنْ فَعَلَهُ مُتَعَمِّدًا أَثِمَ، وَعَلَيْهِ الْفِدْيَةُ، وَإِزَالَةُ الطِّيبِ وَاللِّبَاسِ فَوْرًا، وَإِنْ تَطَيَّبَ، أَوْ لَبِسَ نَاسِيًا: فَلَا فِدْيَةَ عَلَيْهِ، وَيَخْلَعُ اللِّبَاسَ، وَيَغْسِلُ الطِّيبَ.

...şeriatın haram kıldığı ve onun anlamında olanlar müstesnadır; bu ise öyle değildir. Hoş kokulu bitkilerle boyanana gelince: Bu, hoş kokulu bitkilerin bizzat kendilerine bağlıdır; ihramlının kullanması menedilen şeyden yapılan boyalı elbiseyi kokusu ortaya çıkıyorsa giymesi de menedilir, aksi takdirde menedilmez. Zikrettiğimiz bu husus, ihramlının koku kullanması konusunda İmam Ahmed'in mezhebinin hülasasıdır. Daha önce geçtiği gibi ona göre kokunun azı ile çoğu arasında ve giyinmenin azı ile çoğu arasında fark yoktur; ancak koku kullanmayı ve giyinmeyi kasten yapmak ile unutarak yapmak arasını ayırır. Şayet bunu kasten yaparsa günahkâr olur, üzerine fidye gerekir ve kokuyu da elbiseyi de derhal gidermesi icap eder. Şayet unutarak koku sürünür veya giyinirse fidye gerekmez; elbiseyi çıkarır ve kokuyu yıkar.

قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : الْمَشْهُورُ أَنَّ الْمُتَطَيِّبَ نَاسِيًا، أَوْ جَاهِلًا لَا فِدْيَةَ عَلَيْهِ، وَهُوَ مَذْهَبُ عَطَاءٍ، وَالثَّوْرِيِّ، وَإِسْحَاقَ، وَابْنِ الْمُنْذِرِ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ، ثُمَّ ذَكَرَ أَنَّ الَّذِي يَسْتَوِي عَمْدُهُ وَنِسْيَانُهُ فِي لُزُومِ الْكَفَّارَةِ ثَلَاثَةُ أَشْيَاءَ: وَهِيَ الْجِمَاعُ، وَقَتْلُ الصَّيْدِ، وَحَلْقُ الرَّأْسِ، وَأَنَّ كُلَّ مَا سِوَى هَذِهِ الثَّلَاثَةِ يُفَرَّقُ فِيهِ بَيْنَ الْعَمْدِ وَالنِّسْيَانِ. وَذَكَرَ أَنَّ الْإِمَامَ أَحْمَدَ نَقَلَ عَنْ سُفْيَانَ أَنَّ الثَّلَاثَةَ الْمَذْكُورَةَ يَسْتَوِي عَمْدُهَا وَنِسْيَانُهَا فِي لُزُومِ الْكَفَّارَةِ.

İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle demiştir: Meşhur olan, unutan yahut bilmeyen kimsenin koku sürünmesinde fidye gerekmediğidir; bu Atâ, es-Sevrî, İshâk ve İbnü'l-Münzir'in mezhebidir. Buradan kastedilen kısım sona erdi. Sonra kefaretin gerekliliği hususunda kasti olanı ile unutularak yapılanı eşit olan şeylerin üç olduğunu zikretmiştir: Bunlar cinsel ilişki, av öldürmek ve başı tıraş etmektir. Bu üçünün dışındaki her şeyde kasti olan ile unutulan arasının ayrıldığını belirtmiştir. Ayrıca İmam Ahmed'in Süfyân'dan, zikredilen bu üç şeyin kasti ve unutularak yapılmasının kefaretin gerekliliğinde eşit olduğunu naklettiğini zikretmiştir.

وَقَالَ فِي «الْمُغْنِي» : وَيَلْزَمُهُ غَسْلُ الطِّيبِ، وَخَلْعُ اللِّبَاسِ ; لِأَنَّهُ فَعَلَ مَحْظُورًا، فَيَلْزَمُهُ إِزَالَتُهُ، وَقَطْعُ اسْتَدَامَتِهِ كَسَائِرِ الْمَحْظُورَاتِ، وَالْمُسْتَحَبُّ أَنْ يَسْتَعِينَ فِي غَسْلِ الطِّيبِ بِحَلَالٍ لِئَلَّا يُبَاشِرَ الْمُحْرِمُ الطِّيبَ بِنَفْسِهِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَلِيَهُ بِنَفْسِهِ، وَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ ; لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِلَّذِي رَأَى عَلَيْهِ طِيبًا أَوْ خَلُوقًا: «اغْسِلْ عَنْكَ الطِّيبَ» وَلِأَنَّهُ تَارِكٌ لَهُ، فَإِنْ لَمْ يَجِدْ مَا يَغْسِلُهُ بِهِ، مَسَحَهُ بِخِرْقَةٍ، أَوْ حَكَّهُ بِتُرَابٍ، أَوْ وَرَقٍ أَوْ حَشِيشٍ ; لِأَنَّ الَّذِي عَلَيْهِ إِزَالَتُهُ بِحَسَبِ الْقُدْرَةِ. وَهَذَا نِهَايَةُ قُدْرَتِهِ ثُمَّ قَالَ: وَإِذَا احْتَاجَ إِلَى الْوُضُوءِ، وَغَسْلِ الطِّيبِ، وَمَعَهُ مَاءٌ لَا يَكْفِي إِلَّا أَحَدَهُمَا: قَدَّمَ غَسْلَ الطِّيبِ وَيَتَيَمَّمُ لِلْحَدَثِ ; لِأَنَّهُ لَا رُخْصَةَ فِي إِبْقَاءِ الطِّيبِ، وَفِي تَرْكِ الْوُضُوءِ إِلَى التَّيَمُّمِ رُخْصَةٌ، فَإِنْ قَدَرَ عَلَى قَطْعِ رَائِحَةِ الطِّيبِ بِغَيْرِ الْمَاءِ فَعَلَ وَتَوَضَّأَ، فَإِنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ إِزَالَةِ الطِّيبِ قَطْعُ رَائِحَتِهِ، فَلَا يَتَعَيَّنُ الْمَاءُ، وَالْوُضُوءُ، بِخِلَافِهِ انْتَهَى مِنْهُ. وَهَذَا خُلَاصَةُ الْمَذْهَبِ الْحَنْبَلِيِّ فِي مَسْأَلَةِ الطِّيبِ لِلْمُحْرِمِ.

el-Muğnî'de şöyle demiştir: Kokuyu yıkaması ve elbiseyi çıkarması gerekir; zira yasak olan bir şeyi işlemiştir, dolayısıyla diğer yasaklarda olduğu gibi onu gidermesi ve devamlılığını kesmesi gerekir. İhramlının bizzat kokuya temas etmemesi için kokuyu yıkamada ihramda olmayan bir kimseden (helalden) yardım alması müstehaptır. İşi bizzat kendisinin yapması da caizdir ve üzerine bir şey gerekmez; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, üzerinde koku yahut halûk (bir tür kokulu sarı boya) gördüğü kimseye: { اغْسِلْ عَنْكَ الطِّيبَ } “Üzerindeki kokuyu yıka!” buyurmuştur ve çünkü o onu terk etmektedir. Şayet yıkayacak bir şey bulamazsa bir bezle siler yahut toprak, yaprak veya ot ile sürter; zira üzerine düşen, gücü yettiğince onu gidermektir. Bu da onun gücünün son sınırıdır. Sonra şöyle demiştir: Abdeste ve kokuyu yıkamaya ihtiyaç duyduğunda yanında sadece birine yetecek kadar su bulunursa: Kokuyu yıkamayı öne alır ve hades için teyemmüm eder; zira kokunun bırakılmasında ruhsat yoktur, abdesti bırakıp teyemmüme geçmede ise ruhsat vardır. Şayet kokunun kokusunu su dışındaki bir şeyle kesmeye güç yetirirse bunu yapar ve abdest alır; zira kokuyu gidermekten maksat kokusunu kesmektir, dolayısıyla su şart değildir; abdest ise bunun hilafınadır. Ondan [yapılan nakil] sona erdi. İhramlının koku kullanması meselesinde Hanbelî mezhebinin hülasası budur.

وَمَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: أَنَّهُ يَحْرُمُ عَلَى الرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ اسْتِعْمَالُ الطِّيبِ، وَلَا فَرْقَ عِنْدَهُ بَيْنَ الْقَلِيلِ وَالْكَثِيرِ، وَاسْتِعْمَالُ الطِّيبِ عِنْدَهُ: هُوَ أَنْ يُلْصِقَ الطِّيبَ بِبَدَنِهِ، أَوْ مَلْبُوسِهِ عَلَى الْوَجْهِ الْمُعْتَادِ فِي ذَلِكَ الطِّيبِ. فَلَوْ طَيَّبَ جُزْءًا مِنْ بَدَنِهِ بِغَالِيَةٍ، أَوْ مِسْكٍ مَسْحُوقٍ، أَوْ مَاءِ وَرْدٍ: لَزِمَتْهُ الْفِدْيَةُ، سَوَاءٌ كَانَ الْإِلْصَاقُ بِظَاهِرِ الْبَدَنِ أَوْ بَاطِنِهِ، فَإِنْ أَكَلَهُ أَوِ احْتَقَنَ بِهِ، أَوِ اسْتَعَطَ، أَوِ اكْتَحَلَ أَوْ لَطَّخَ بِهِ رَأْسَهُ، أَوْ وَجْهَهُ أَوْ غَيْرَ ذَلِكَ مِنْ بَدَنِهِ أَثِمَ،

Bu meselede Şâfiî'nin mezhebi şudur: Koku kullanmak erkeğe de kadına da haramdır; ona göre azı ile çoğu arasında fark yoktur. Ona göre koku kullanmak: Kokuyu o kokuda mutat olan şekilde bedenine veya giysisine bulaştırmasıdır. Şayet bedeninin bir kısmına gâliye, öğütülmüş misk veya gül suyu sürerse, bu bulaştırma bedenin dışına veya içine olsun fidye gerekir. Şayet onu yerse, onunla lavman yaparsa, burnuna çekerse (saût), sürme çekerse yahut onunla başını, yüzünü veya bedeninin başka bir yerini bulaştırırsa günahkâr olur,

وَلَزِمَتْهُ الْفِدْيَةُ، وَلَا خِلَافَ عِنْدَهُمْ فِي شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ، إِلَّا الْحُقْنَةُ وَالسَّعُوطُ فَفِيهِمَا وَجْهٌ ضَعِيفٌ: أَنَّهُ لَا فِدْيَةَ فِيهِمَا.

ve üzerine fidye gerekir. Lavman ve burun damlası (saût) hariç bunlardan hiçbirinde aralarında ihtilaf yoktur; bu ikisinde ise fidyenin gerekmediğine dair zayıf bir görüş (vecih) vardır.

وَمَشْهُورُ مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ: وُجُوبُ الْفِدْيَةِ فِيهِمَا، وَلَوْ لَبِسَ ثَوْبًا مُبَخَّرًا بِالطِّيبِ، أَوْ ثَوْبًا مَصْبُوغًا بِالطِّيبِ، أَوْ عَلَقَ بِنَعْلِهِ طِيبٌ، لَزِمَتْهُ الْفِدْيَةُ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ وَلَوْ عَبِقَتْ رَائِحَةُ الطِّيبِ دُونَ عَيْنِهِ، بِأَنْ جَلَسَ فِي دُكَّانِ عَطَّارٍ أَوْ عِنْدَ الْكَعْبَةِ، وَهِيَ تُبَخَّرُ أَوْ فِي بَيْتٍ يُبَخَّرُ سَاكِنُوهُ: فَلَا فِدْيَةَ عَلَيْهِ بِلَا خِلَافٍ، ثُمَّ إِنْ لَمْ يَقْصِدِ الْمَوْضِعَ لِاشْتِمَامِ الرَّائِحَةِ، لَمْ يُكْرَهْ، وَإِنْ قَصَدَهُ لِاشْتِمَامِهَا فَفِي كَرَاهَتِهِ قَوْلَانِ لِلشَّافِعِيِّ، أَصَحُّهُمَا: يُكْرَهُ، وَبِهِ قَطَعَ الْقَاضِي أَبُو الطَّيِّبِ وَآخَرُونَ، وَهُوَ نَصُّهُ فِي الْإِمْلَاءِ، وَالثَّانِي: لَا يُكْرَهُ، وَقَطَعَ الْقَاضِي حُسَيْنٌ بِالْكَرَاهَةِ، وَقَالَ: إِنَّمَا الْقَوْلَانِ فِي وُجُوبِ الْفِدْيَةِ، وَالْمَذْهَبُ الْأَوَّلُ، وَبِهِ قَطَعَ الْأَكْثَرُونَ. قَالَهُ: النَّوَوِيُّ ثُمَّ قَالَ: وَلَوِ احْتَوَى عَلَى مَجْمَرَةٍ فَتَبَخَّرَ بِالْعُودِ بَدَنُهُ أَوْ ثِيَابُهُ: لَزِمَتْهُ الْفِدْيَةُ، بِلَا خِلَافٍ ; لِأَنَّهُ يُعَدُّ اسْتِعْمَالًا لِلطِّيبِ، وَلَوْ مَسَّ طِيبًا يَابِسًا كَالْمِسْكِ وَالْكَافُورِ، فَإِنْ عَلِقَ بِيَدِهِ لَوْنُهُ وَرِيحُهُ وَجَبَتِ الْفِدْيَةُ، بِلَا خِلَافٍ ; لِأَنَّ اسْتِعْمَالَهُ هَكَذَا يَكُونُ، وَإِنْ لَمْ يَعْلَقْ بِيَدِهِ شَيْءٌ مِنْ عَيْنِهِ، لَكِنْ عَبِقَتْ بِهِ الرَّائِحَةُ، فَفِي وُجُوبِ الْفِدْيَةِ قَوْلَانِ، الْأَصَحُّ عِنْدَ الْأَكْثَرِينَ وَهُوَ نَصُّهُ فِي الْأَوْسَطِ: لَا تَجِبُ ; لِأَنَّهَا عَنْ مُجَاوَرَةٍ فَأَشْبَهَ مَنْ قَعَدَ عِنْدَ الْكَعْبَةِ، وَهِيَ تُبَخَّرُ، وَالثَّانِي: تَجِبُ، وَصَحَّحَهُ الْقَاضِي أَبُو الطَّيِّبِ، وَهُوَ نَصُّهُ فِي الْأُمِّ وَالْإِمْلَاءِ وَالْقَدِيمِ ; لِأَنَّهَا عَنْ مُبَاشَرَةٍ، وَإِنْ ظَنَّ أَنَّ الطِّيبَ يَابِسٌ فَمَسَّهُ، فَعَلِقَ بِيَدِهِ فَفِي الْفِدْيَةِ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ قَوْلَانِ أَصَحُّهُمَا: لَا تَجِبُ عَلَيْهِ الْفِدْيَةُ، خِلَافًا لِإِمَامِ الْحَرَمَيْنِ.

Şâfiî'nin meşhur mezhebi, bu ikisinde de fidyenin vacip olduğudur. Şayet kokuyla buhurlanmış bir elbise veya kokuyla boyanmış bir elbise giyerse yahut pabucuna koku bulaşırsa Şâfiîlere göre fidye gerekir. Aktar dükkânında yahut buhurlanırken Kâbe'nin yanında ya da sakinleri buhurlanan bir evde oturması sebebiyle kokunun kendisi değil de sadece kokusu üzerine sinerse, ittifakla fidye gerekmez. Sonra, şayet mekana kokuyu koklamak maksadıyla gitmemişse mekruh olmaz; eğer koklamak kastıyla gitmişse mekruhluğu hususunda Şâfiî'ye ait iki kavil vardır; en sahih olanı mekruh olmasıdır; Kâdî Ebü't-Tayyib ve başkaları bunu kesin bir dille ifade etmiştir ve el-İmlâ'daki açık ifadesi de böyledir. İkincisi: Mekruh değildir. Kâdî Hüseyin ise keraheti kesin kabul etmiş ve: "İki kavil sadece fidyenin vacip olup olmamasındadır, mezhep ise birinci görüştür." demiştir; çoğunluk da bunu kesin ifade etmiştir. Bunu Nevevî söylemiştir, sonra şöyle demiştir: Buhurdanlığın üzerine kapanıp bedeni veya elbiseleri öd ağacı buhuru alırsa, koku kullanmak sayılacağı için ittifakla fidye gerekir. Misk ve kâfûr gibi kuru bir kokuya dokunursa, şayet eline rengi ve kokusu bulaşırsa koku kullanmak bu şekilde olduğu için ittifakla fidye vacip olur. Şayet eline kokunun kendisinden bir şey bulaşmaz fakat sadece kokusu sinerse, fidyenin vacipliğinde iki kavil vardır; çoğunluğa göre en sahih olanı ve el-Evsat'taki açık ifadesi vacip olmamasıdır; çünkü bu bir komşuluktan (temassızlıktan) kaynaklanır, dolayısıyla buhurlanırken Kâbe'nin yanında oturan kimseye benzer. İkincisi: Vacip olmasıdır; Kâdî Ebü't-Tayyib bunu sahih görmüştür ve el-Ümm, el-İmlâ ve el-Kadîm'deki açık ifadesi de böyledir; çünkü doğrudan temas yoluyla olmuştur. Şayet kokunun kuru olduğunu zannedip dokunur ve eline bulaşırsa, Şâfiîlerde fidye hususunda iki kavil vardır; İmâmü'l-Harameyn'in hilafına en sahih olanı, üzerine fidye vacip olmamasıdır.

وَأَمَّا إِنْ مَسَّ الطِّيبَ، وَهُوَ عَالِمٌ بِأَنَّهُ رَطْبٌ وَكَانَ قَاصِدًا مَسَّهُ، فَعَلِقَ بِيَدِهِ، فَعَلَيْهِ فِدْيَةٌ عِنْدَهُمْ، وَلَوْ شَدَّ مِسْكًا أَوْ كَافُورًا، أَوْ عَنْبَرًا فِي طَرَفِ ثَوْبِهِ أَوْ جُبَّتِهِ: وَجَبَتِ الْفِدْيَةُ عِنْدَهُمْ قَطْعًا ; لِأَنَّهُ اسْتِعْمَالٌ لَهُ، وَلَوْ شَدَّ الْعُودَ فَلَا فِدْيَةَ ; لِأَنَّهُ لَا يُعَدُّ تَطَيُّبًا، بِخِلَافِ شَدِّ الْمِسْكِ، وَلَوْ شَمَّ الْوَرْدَ فَقَدْ تَطَيَّبَ عِنْدَهُمْ، بِخِلَافِ مَا لَوْ شَمَّ مَاءَ الْوَرْدِ، فَإِنَّهُ لَا يَكُونُ مُتَطَيِّبًا عِنْدَهُمْ، بَلِ اسْتِعْمَالُ مَاءِ الْوَرْدِ عِنْدَهُمْ هُوَ أَنْ يَصُبَّهُ عَلَى بَدَنِهِ أَوْ ثَوْبِهِ وَلَوْ حَمَلَ مِسْكًا، أَوْ طِيبًا غَيْرَهُ فِي كِيسٍ، أَوْ خِرْقَةٍ مَشْدُودًا، أَوْ قَارُورَةٍ مُصَمَّمَةِ الرَّأْسِ، أَوْ حَمَلَ الْوَرْدَ فِي وِعَاءٍ: فَلَا فِدْيَةَ عَلَيْهِ. نَصَّ عَلَيْهِ فِي الْأُمِّ وَقَطَعَ بِهِ الْجُمْهُورُ: وَفِيهِ وَجْهٌ شَاذٌّ: أَنَّهُ إِنْ كَانَ يَشُمُّهُ قَصْدًا: لَزِمَتْهُ الْفِدْيَةُ، وَلَوْ حَمَلَ مِسْكًا فِي قَارُورَةٍ غَيْرِ مَشْقُوقَةٍ: فَلَا فِدْيَةَ فِي أَصَحِّ الْوَجْهَيْنِ.

Yaş olduğunu bildiği ve dokunmayı kastettiği halde kokuya dokunur da eline bulaşırsa, onlara göre fidye gerekir. Şayet elbisesinin veya cübbesinin ucuna misk, kâfûr yahut amber bağlarsa, onu kullanmak sayıldığı için onlara göre kesinlikle fidye vacip olur. Öd ağacını bağlarsa fidye gerekmez; zira misk bağlamanın aksine bu koku sürünmek sayılmaz. Gülü koklarsa onlara göre koku sürünmüş olur; gül suyunu koklaması ise bunun hilafınadır, zira onlara göre koku sürünmüş sayılmaz, bilakis onlara göre gül suyunu kullanmak onu bedenine veya elbisesine dökmesidir. Şayet bir kese veya bağlı bir bez parçası yahut ağzı sıkıca kapatılmış bir şişe içinde misk ya da başka bir koku taşırsa veya gülü bir kapta taşırsa üzerine fidye gerekmez. [İmam Şâfiî] el-Ümm'de bunu açıkça belirtmiş ve cumhur da bunu kesin kabul etmiştir. Bu konuda şâz bir görüş (vecih) de vardır: Şayet onu kasten kokluyorsa fidye gerekir. Çatlak olmayan bir şişede misk taşırsa, en sahih iki görüşten birine göre fidye gerekmez.

وَلَوْ كَانَتِ الْقَارُورَةُ مَشْقُوقَةً، أَوْ مَفْتُوحَةَ الرَّأْسِ، فَعَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الْأَصْحَابِ

Şayet şişe çatlak yahut ağzı açık olursa, Şâfiî...

الشَّافِعِيِّينَ: تَجِبُ الْفِدْيَةُ، وَخَالَفَ الرَّافِعِيُّ قَائِلًا: إِنَّ ذَلِكَ لَا يُعَدُّ تَطَيُّبًا، وَلَوْ جَلَسَ عَلَى فِرَاشٍ مُطَيَّبٍ أَوْ أَرْضٍ مُطَيَّبَةٍ، أَوْ نَامَ عَلَيْهَا مُفْضِيًا إِلَيْهَا بِبَدَنِهِ أَوْ مَلْبُوسِهِ: لَزِمَتْهُ الْفِدْيَةُ عِنْدَهُمْ. وَلَوْ فَرَشَ فَوْقَهُ ثَوْبًا، ثُمَّ جَلَسَ عَلَيْهِ، أَوْ نَامَ: لَمْ تَجِبِ الْفِدْيَةُ. نَصَّ عَلَيْهِ الشَّافِعِيُّ فِي الْأُمِّ. وَاتَّفَقَ عَلَيْهِ الْأَصْحَابُ، لَكِنْ إِنْ كَانَ الثَّوْبُ رَقِيقًا كُرِهَ، وَإِلَّا فَلَا، وَلَوْ دَاسَ بِنَعْلِهِ طِيبًا لَزِمَتْهُ الْفِدْيَةُ، وَإِنْ خَفِيَتْ رَائِحَةُ الطِّيبِ فِي الثَّوْبِ لِطُولِ الزَّمَانِ، فَإِنْ كَانَتْ تَفُوحُ عِنْدَ رَشِّهِ بِالْمَاءِ حَرُمَ اسْتِعْمَالُهُ، وَإِنْ بَقِيَ لَوْنُ الطِّيبِ دُونَ رِيحِهِ، لَمْ يَحْرُمْ عَلَى أَصَحِّ الْوَجْهَيْنِ.

...ashabından bir topluluktan fidyenin vacip olduğu [nakledilmiştir]. er-Râfiî buna muhalefet ederek bunun koku sürünmek sayılmayacağını söylemiştir. Kokulu bir döşek veya kokulu bir zemin üzerine oturursa yahut bedeni veya giysisi temas edecek şekilde onun üzerinde uyursa onlara göre fidye gerekir. Şayet üzerine bir örtü serip sonra onun üzerine oturur veya uyursa fidye vacip olmaz. Şâfiî bunu el-Ümm'de açıkça belirtmiş ve mezhep âlimleri bunda ittifak etmiştir; ancak örtü ince olursa mekruh olur, aksi takdirde olmaz. Pabucuyla kokuya basarsa fidye gerekir. Zamanın uzaması sebebiyle elbisedeki koku gizlenmişse, üzerine su serpildiğinde kokuyorsa kullanılması haramdır; şayet kokusu olmaksızın kokunun rengi kalmışsa, iki görüşten (vecihten) en sahih olanına göre haram olmaz.

وَلَوْ صَبَّ مَاءَ وَرْدٍ فِي مَاءٍ كَثِيرٍ، حَتَّى ذَهَبَ رِيحُهُ وَلَوْنُهُ: لَمْ تَجِبِ الْفِدْيَةُ بِاسْتِعْمَالِهِ فِي أَصَحِّ الْوَجْهَيْنِ. فَلَوْ ذَهَبَتِ الرَّائِحَةُ، وَبَقِيَ اللَّوْنُ، أَوِ الطَّعْمُ فَحُكْمُهُ عِنْدَهُمْ حُكْمُ مَنْ أَكَلَ طَعَامًا فِيهِ زَعْفَرَانٌ أَوْ طِيبٌ. وَذَلِكَ أَنَّ الطِّيبَ إِنِ اسْتُهْلِكَ فِي الطَّعَامِ، حَتَّى ذَهَبَ لَوْنُهُ، وَرِيحُهُ وَطَعْمُهُ: فَلَا فِدْيَةَ. وَلَا خِلَافَ فِي ذَلِكَ عِنْدَهُمْ، وَإِنْ ظَهَرَ لَوْنُهُ وَطَعْمُهُ، وَرِيحُهُ وَجَبَتِ الْفِدْيَةُ، بِلَا خِلَافٍ، وَإِنْ بَقِيَتِ الرَّائِحَةُ فَقَطْ: وَجَبَتِ الْفِدْيَةُ ; لِأَنَّهُ يُعَدُّ طِيبًا، وَإِنْ بَقِيَ اللَّوْنُ وَحْدَهُ، فَطَرِيقَانِ مَشْهُورَانِ:

Kokusu ve rengi kaybolacak şekilde çokça suya gül suyu dökse, iki görüşten (vecihten) en sahih olanına göre onu kullanmakla fidye vacip olmaz. Şayet kokusu gider de rengi veya tadı kalırsa, onlara göre bunun hükmü içinde safran veya koku bulunan bir yemeği yiyen kimsenin hükmü gibidir. Şöyle ki: Koku, rengi, kokusu ve tadı kaybolacak derecede yemekte eriyip yok olursa (istihlak) fidye gerekmez; onlara göre bu hususta ihtilaf yoktur. Rengi, tadı ve kokusu belirgin olursa ittifakla fidye gerekir. Sadece kokusu kalırsa fidye vacip olur; zira koku sayılır. Yalnızca rengi kalırsa iki meşhur yaklaşım (tarîk) vardır:

أَصَحُّهُمَا: أَنَّ فِيهِ قَوْلَيْنِ الْأَصَحُّ مِنْهُمَا: أَنَّهُ لَا فِدْيَةَ فِيهِ، وَهُوَ نَصُّ الشَّافِعِيِّ فِي الْأُمِّ وَالْإِمْلَاءِ وَالْقَدِيمِ. الثَّانِي: تَجِبُ الْفِدْيَةُ، وَهُوَ نَصُّهُ فِي الْأَوْسَطِ.

Bunların en sahih olanı: Bu konuda iki kavil bulunduğudur; ikisinden en sahih olanı fidye gerekmediğidir ve Şâfiî'nin el-Ümm, el-İmlâ ve el-Kadîm'deki açık ifadesi budur. İkincisi: Fidyenin vacip olmasıdır; bu da el-Evsat'taki açık ifadesidir.

وَالطَّرِيقُ الثَّانِي: أَنَّهُ لَا فِدْيَةَ فِيهِ قَطْعًا، وَإِنْ بَقِيَ الطَّعْمُ وَحْدَهُ فَفِيهِ عِنْدَهُمْ ثَلَاثُ طُرُقٍ أَصَحُّهَا: وُجُوبُ الْفِدْيَةِ قَطْعًا: كَالرَّائِحَةِ، وَالثَّانِي: فِيهِ طَرِيقَانِ بِلُزُومِهَا وَعَدَمِهِ، وَالثَّالِثُ: لَا فِدْيَةَ، وَهَذَا ضَعِيفٌ أَوْ غَلَطٌ. وَحَكَى بَعْضُ الشَّافِعِيَّةِ طَرِيقًا رَابِعًا: وَهُوَ أَنَّهُ لَا فِدْيَةَ قَطْعًا وَلَوْ كَانَ الْمُحْرِمُ أَخْشَمَ لَا يَجِدُ رَائِحَةَ الطِّيبِ، وَاسْتَعْمَلَ الطِّيبَ: لَزِمَتْهُ الْفِدْيَةُ عِنْدَهُمْ، بِلَا خِلَافٍ ; لِأَنَّهُ وُجِدَ مِنْهُ اسْتِعْمَالُ الطِّيبِ مَعَ عِلْمِهِ بِتَحْرِيمِ الطِّيبِ عَلَى الْمُحْرِمِ فَوَجَبَتِ الْفِدْيَةُ، وَإِنْ لَمْ يَنْتَفِعْ بِهِ كَمَا لَوْ نَتَفَ شَعْرَ لِحْيَتِهِ أَوْ غَيْرِهَا مِنْ شُعُورِهِ الَّتِي لَا يَنْفَعُهُ نَتْفُهَا قَالَ النَّوَوِيُّ: وَمِمَّنْ صَرَّحَ بِهَذَا الْمُتَوَلِّي، وَصَاحِبُ الْعُدَّةِ وَالْبَيَانِ، اهـ.

İkinci yaklaşım (tarîk): Onda kesinlikle fidyenin olmadığıdır. Sadece tadı kalırsa bu konuda onlara göre üç yaklaşım vardır; en sahihi koku gibi kesinlikle fidyenin vacip olmasıdır. İkincisi: Fidyenin gerekip gerekmediğine dair iki kavil olduğudur. Üçüncüsü: Fidyenin olmamasıdır; bu ise zayıf veya hatalıdır. Bazı Şâfiîler dördüncü bir yaklaşım nakletmişlerdir: O da kesinlikle fidyenin olmadığıdır. Şayet ihramlı koku almayan (ahşem) bir kimse olup kokuyu hissetmese bile koku kullansa, onlara göre ittifakla fidye gerekir; çünkü ihramlıya kokunun haram olduğunu bildiği halde ondan koku kullanma fiili sâdır olmuştur, dolayısıyla yolması kendisine fayda sağlamayan sakal kılını veya diğer kıllarını yolması durumunda olduğu gibi faydalanmasa bile fidye vacip olmuştur. Nevevî şöyle demiştir: Bunu açıkça belirtenler arasında el-Mütevellî, el-Udde ve el-Beyân sahipleri de vardır. [Nakil sona erdi.]

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: لُزُومُ الْفِدْيَةِ لِلْأَخْشَمِ الَّذِي لَا يَجِدُ رِيحَ الطِّيبِ، إِذَا اسْتَعْمَلَ الطِّيبَ، مَبْنِيٌّ عَلَى قَاعِدَةٍ هِيَ: أَنَّ الْمُعَلَّلَ بِالْمَظَانِّ لَا يَتَخَلَّفُ بِتَخَلُّفِ حِكْمَتِهِ ; لِأَنَّ مَنَاطَ الْحُكْمِ مَظِنَّةُ وُجُودِ حِكْمَةِ الْعِلَّةِ، فَلَوْ تَخَلَّفَتْ فِي صُورَةٍ لَمْ يَمْنَعْ ذَلِكَ مِنْ لُزُومِ الْحُكْمِ كَمَنْ كَانَ مَنْزِلُهُ عَلَى الْبَحْرِ، وَقَطَعَ مَسَافَةَ الْقَصْرِ فِي لَحْظَةٍ فِي سَفِينَةٍ، فَإِنَّهُ يُبَاحُ لَهُ قَصْرُ الصَّلَاةِ وَالْفِطَرُ فِي رَمَضَانَ بِسَفَرِهِ، هَذَا الَّذِي لَا مَشَقَّةَ فِيهِ ; لِأَنَّ الْحُكْمَ الَّذِي هُوَ الرُّخْصَةُ عُلِّقَ بِمَظِنَّةِ الْمَشَقَّةِ فِي الْغَالِبِ، وَهُوَ سَفَرُ أَرْبَعَةِ بُرُدٍ مَثَلًا وَالْمُعَلَّلُ بِالْمَظَانِّ لَا تَتَخَلَّفُ أَحْكَامُهُ بِتَخَلُّفِ حُكْمِهَا فِي بَعْضِ الصُّوَرِ، كَمَا عَقَدَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ بِقَوْلِهِ:

Bu eseri kaleme alan [Şenkîtî] -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Koku hissetmeyen ahşem kimseye koku kullandığında fidyenin gerekmesi şu kaideye dayanmaktadır: Mazannaya (varsayılan duruma) bağlanan illetli hüküm, hikmetinin bulunmamasıyla ortadan kalkmaz; çünkü hükmün menatı (dayanağı), illetin hikmetinin bulunma mazannasıdır. Dolayısıyla hikmet bir surette bulunmasa bile bu durum hükmün gerekliliğine engel teşkil etmez. Nitekim evi deniz kenarında olup da sefer mesafesini gemiyle bir anda kateden kimseye, içinde hiçbir meşakkat bulunmayan bu yolculuğu sebebiyle namazı kısaltmak ve ramazanda orucu açmak mubahtır; çünkü ruhsat olan bu hüküm, çoğunlukla meşakkat mazannası olan duruma -örneğin dört berîdlik yolculuğa- bağlanmıştır. Mazannaya bağlanan illetli hükümler, bazı suretlerde hikmetlerinin bulunmaması sebebiyle ortadan kalkmaz. Nitekim bazı ilim ehli bunu şu sözüyle manzum hale getirmiştir:

إِنْ عُلِّلَ الْحُكْمُ بِعِلَّةٍ غَلَبَ وَجُودُهَا اكْتُفِيَ بِذَا عَنِ الطَّلَبِ لَهَا بِكُلِّ صُورَةٍ. . . . . . إِلَخْ

{ إِنْ عُلِّلَ الْحُكْمُ بِعِلَّةٍ غَلَبَ وَجُودُهَا اكْتُفِيَ بِذَا عَنِ الطَّلَبِ لَهَا بِكُلِّ صُورَةٍ. . . . . . إِلَخْ } “Hüküm ekseriyetle var olan bir illetle illetlendirilmişse, bununla yetinilir; her surette ayrıca aranmasına gerek kalmaz... ilh.”

وَإِيضَاحُهُ: أَنَّ الْغَالِبَ كَوْنُ الْإِنْسَانِ يَجِدُ رِيحَ الطِّيبِ، فَأُنِيطَ الْحُكْمُ بِالْأَغْلَبِ الَّذِي هُوَ وُجُودُهُ رِيحَ الطِّيبِ، فَلَوْ تَخَلَّفَتِ الْحِكْمَةُ فِي الْأَخْشَمِ الَّذِي لَا يَجِدُ رِيحَ الطِّيبِ لَمْ يَتَخَلَّفِ الْحُكْمُ لِإِنَاطَتِهِ بِالْمَظِنَّةِ، وَقَدْ أَوْضَحْنَا هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ وَأَكْثَرْنَا مِنْ أَمْثِلَتِهَا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ.

Bunun açıklaması şudur: Galip olan, insanın koku almasıdır; bu sebeple hüküm galip olan duruma, yani kokuyu almasına bağlanmıştır. Kokuyu alamayan ahşem kimsede bu hikmet bulunmasa bile, hüküm mazannaya bağlandığı için hüküm ortadan kalkmaz. Biz bu meseleyi açıklamış ve bu yerin dışında örneklerini çoğaltmıştık.

وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ: أَنَّ وُجُودَ الْحُكْمِ مَعَ تَخَلُّفِ حِكْمَتِهِ مِنْ أَنْوَاعِ الْقَادِحِ الْمُسَمَّى بِالْكَسْرِ، وَقَدْ أَشَارَ إِلَى ذَلِكَ صَاحِبُ الْمَرَاقِي بِقَوْلِهِ فِي مَبْحَثِ الْقَوَادِحِ:

Fıkıh usulünde şu sabit olmuştur: Hikmetin bulunmayışıyla birlikte hükmün var olması, "kesr" adı verilen itiraz (kâdıh) türlerindendir. Merâkî sahibi kavadıh bahsinde şu sözüyle buna işaret etmiştir:

وَالْكَسْرُ قَادِحٌ وَمِنْهُ ذَكَرَا ... تَخَلُّفَ الْحِكْمَةِ عَنْهُ مَنْ دَرَى

{ وَالْكَسْرُ قَادِحٌ وَمِنْهُ ذَكَرَا ... تَخَلُّفَ الْحِكْمَةِ عَنْهُ مَنْ دَرَى } “Kesr bir itirazdır; bilen kimse, hikmetin hükümden geri kalmasını da ondan saymıştır.”

وَهَذَا الَّذِي قَرَّرْنَا فِي مَسْأَلَةِ الْأَخْشَمِ مَبْنِيٌّ عَلَى الْقَوْلِ، بِأَنَّ الْكَسْرَ بِتَخَلُّفِ الْحِكْمَةِ عَنْ حُكْمِهَا، لَا يَقْدَحُ فِي الْمُعَلَّلِ بِالْمَظَانِّ، كَمَا أَوْضَحْنَا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Ahşem meselesinde ortaya koyduğumuz bu husus, açıkladığımız üzere, hikmetin hükmünden geri kalmasıyla oluşan kesrin, mazannalara bağlanan illetli hükümlere zarar vermeyeceği kavline dayanmaktadır. İlim Allah Teâlâ katındadır.

وَاعْلَمْ: أَنَّ الْحِكْمَةَ فِي اصْطِلَاحِ أَهْلِ الْأُصُولِ: هِيَ الْفَائِدَةُ الَّتِي صَارَ بِسَبَبِهَا الْوَصْفُ عِلَّةً لِلْحُكْمِ، فَتَحْرِيمُ الْخَمْرِ مَثَلًا حُكْمٌ وَالْإِسْكَارُ هُوَ عِلَّةُ هَذَا الْحُكْمِ، وَالْمُحَافَظَةُ عَلَى الْعَقْلِ مِنَ الِاخْتِلَالِ: هِيَ الْحِكْمَةُ الَّتِي مِنْ أَجْلِهَا صَارَ الْإِسْكَارُ عِلَّةً لِتَحْرِيمِ الْخَمْرِ، وَقَدْ عَرَّفَ صَاحِبُ الْمَرَاقِي الْحِكْمَةَ بِقَوْلِهِ:

Bil ki usulcülerin ıstılahında hikmet: Bir vasfın kendisi sebebiyle hükme illet kılındığı faydadır. Mesela şarabın haram kılınması bir hükümdür; sarhoş edicilik bu hükmün illetidir. Aklın bozulmaktan korunması ise kendisinden dolayı sarhoş ediciliğin şarabın haram kılınmasına illet olduğu hikmettir. Merâkî sahibi hikmeti şu sözüyle tarif etmiştir:

وَهِيَ الَّتِي مِنْ أَجْلِهَا الْوَصْفُ جَرَى ... عِلَّةَ حُكْمٍ عِنْدَ كُلِّ مَنْ دَرَى

{ وَهِيَ الَّتِي مِنْ أَجْلِهَا الْوَصْفُ جَرَى ... عِلَّةَ حُكْمٍ عِنْدَ كُلِّ مَنْ دَرَى } “O [hikmet], bilen herkesin nezdinde vasfın bir hükme illet oluşunun gerekçesidir.”

وَعِلَّةُ الرُّخْصَةِ بِقَصْرِ الصَّلَاةِ وَالْإِفْطَارِ فِي رَمَضَانَ: هِيَ السَّفَرُ، وَالْحِكْمَةُ الَّتِي صَارَ السَّفَرُ عِلَّةً بِسَبَبِهَا هِيَ: تَخْفِيفُ الْمَشَقَّةِ عَلَى الْمُسَافِرِ مَثَلًا، وَهَكَذَا.

Namazı kısaltma ve ramazanda oruç açma ruhsatının illeti yolculuktur (sefer); yolculuğun kendisi sebebiyle illet olduğu hikmet ise örneğin yolcudan meşakkatin hafifletilmesidir ve kıyas bu şekildedir.

وَاعْلَمْ: أَنَّ عُلَمَاءَ الشَّافِعِيَّةِ قَالُوا: إِنَّهُ يُشْتَرَطُ فِي الطِّيبِ الَّذِي يُحْكَمُ بِتَحْرِيمِهِ: أَنَّ يَكُونَ مُعْظَمُ الْغَرَضِ مِنْهُ التَّطَيُّبَ، وَاتِّخَاذُ الطِّيبِ مِنْهُ، أَوْ يَظْهَرَ فِيهِ هَذَا الْغَرَضُ. هَذَا ضَابِطُهُ عِنْدَهُمْ.

Bil ki Şâfiî âlimleri şöyle demiştir: Haram olduğuna hükmedilen kokuda; ondan asıl amacın kokulanmak ve ondan koku elde etmek olması yahut bu amacın onda belirgin bulunması şarttır. Onlara göre bu hususun ölçüsü (zâbıtası) budur.

ثُمَّ فَصَّلُوهُ فَقَالُوا: الْأَصْلُ فِي الطِّيبِ: الْمِسْكُ، وَالْعَنْبَرُ، وَالْكَافُورُ، وَالْعُودُ، وَالصَّنْدَلُ، وَالذَّرِيرَةُ، وَهَذَا كُلُّهُ لَا خِلَافَ فِيهِ عِنْدَهُمْ قَالُوا: وَالْكَافُورُ صُنْعُ شَجَرٍ مَعْرُوفٍ.

Sonra bunu detaylandırarak şöyle demişlerdir: Kokunun aslı; misk, amber, kâfûr, öd ağacı, sandal ağacı ve zerîredir (kokulu bir kamış tozu). Bütün bunlarda onlara göre hiçbir ihtilaf yoktur. Şöyle demişlerdir: Kâfûr, bilinen bir ağacın ürünüdür.

وَأَمَّا النَّبَاتُ الَّذِي لَهُ رَائِحَةٌ فَأَنْوَاعٌ:

Kokusu olan bitkiler ise çeşit çeşittir:

مِنْهَا: مَا يُطْلَبُ لِلتَّطَيُّبِ، وَاتِّخَاذِ الطِّيبِ مِنْهُ كَالْوَرْدِ وَالْيَاسَمِينِ، وَالْخِيرَى، وَالزَّعْفَرَانِ، وَالْوَرْسِ وَنَحْوِهَا، فَكُلُّ هَذَا طِيبٌ. وَعَنِ الرَّافِعِيِّ وَجْهٌ شَاذٌّ فِي الْوَرْدِ وَالْيَاسَمِينِ وَالْخِيرَى: أَنَّهَا لَيْسَتْ طِيبًا وَالْمَذْهَبُ الْأَوَّلُ.

Bunlardan biri: Gül, yasemin, şebboy (hîrâ), safran, vers (sarı boya otu) ve benzerleri gibi kokulanmak ve kendisinden koku elde edilmek üzere arananlardır. Bütün bunlar kokudur (tîb). Râfiî'den gül, yasemin ve şebboy hakkında bunların koku olmadığına dair şâz bir görüş aktarılmıştır; mezhebin benimsediği görüş ise birincisidir.

وَمِنْهَا: مَا يُطْلَبُ لِلْأَكْلِ وَالتَّدَاوِي غَالِبًا، كَالْقَرَنْفُلِ وَالدَّارَصِينِيِّ، وَالْفُلْفُلِ، وَالْمَصَصْكَى، وَالسُّنْبُلِ وَسَائِرِ الْفَوَاكِهِ كُلُّ هَذَا وَشِبْهُهُ لَيْسَ بِطِيبٍ، فَيَجُوزُ أَكْلُهُ وَشَمُّهُ وَصَبْغُ الثَّوْبِ بِهِ، وَلَا فِدْيَةَ فِيهِ سَوَاءٌ قَلِيلُهُ وَكَثِيرُهُ، وَلَا خِلَافَ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ فِي شَيْءٍ مِنْ هَذَا إِلَّا الْقَرَنْفُلَ، فَفِيهِ وَجْهَانِ عِنْدَهُمْ. وَالصَّحِيحُ الْمَشْهُورُ أَنَّهُ لَيْسَ بِطِيبٍ عِنْدَهُمْ.

Bir diğeri: Karanfil, tarçın (dârçîn), karabiber, sakız (mastika), sünbül ve diğer meyveler gibi çoğunlukla yemek ve tedavi için arananlardır. Bütün bunlar ve benzerleri koku sayılmaz; dolayısıyla bunların yenmesi, koklanması ve elbisenin bunlarla boyanması caizdir; azı da çoğu da [kullanılsa] bunlarda fidye gerekmez. Karanfil hariç bunların hiçbirinde Şâfiîler nezdinde ihtilaf yoktur; karanfil hakkında ise onlara göre iki görüş (vecih) vardır. Onlara göre sahih ve meşhur olan [görüş], onun koku olmadığıdır.

وَمِنْهَا: مَا يَنْبُتُ بِنَفْسِهِ، وَلَا يُرَادُ لِلطِّيبِ كَنَوْرِ أَشْجَارِ الْفَوَاكِهِ كَالتُّفَّاحِ، وَالْمِشْمِشِ، وَالْكُمِّثْرَى، وَالسَّفَرْجَلِ، وَكَالشِّيحِ، وَالْقَيْصُومِ، وَشَقَائِقِ النُّعْمَانِ وَالْإِذْخَرِ، وَالْخُزَامَى، وَسَائِرِ أَزْهَارِ الْبَرَارِي، فَكُلُّ هَذَا لَيْسَ بِطِيبٍ فَيَجُوزُ أَكْلُهُ وَشَمُّهُ، وَصَبْغُ الثَّوْبِ بِهِ، وَلَا فِدْيَةَ فِيهِ، بِلَا خِلَافٍ.

Bir diğeri de: Kendiliğinden yetişen ve elma, kayısı, armut, ayva gibi meyve ağaçlarının çiçekleri ile yavşan (şîh), civanperçemi (kaysum), gelincik (şakâiku'n-numân), ızhır, lavanta (huzâmâ) ve diğer kır çiçekleri gibi koku için istenmeyen bitkilerdir. Bütün bunlar koku sayılmaz; dolayısıyla ihtilafsız olarak bunların yenmesi, koklanması, elbisenin bunlarla boyanması caizdir ve bunlarda fidye gerekmez.

وَمِنْهَا: مَا يُتَطَيَّبُ بِهِ، وَلَا يُتَّخَذُ مِنْهُ الطِّيبُ: كَالنَّرْجِسِ، وَالْآسِ، وَسَائِرِ الرَّيَاحِينِ وَفِي هَذَا النَّوْعِ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ طَرِيقَانِ.

Bir diğeri ise: Nergis, mersin ağacı (âs) ve diğer reyhanlar gibi kendisiyle kokulanılan fakat kendisinden koku elde edilmeyenlerdir. Bu tür hakkında Şâfiîler nezdinde iki tarik (nakil yolu) vardır:

أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ طِيبٌ قَوْلًا وَاحِدًا.

Birincisi: Tek bir kavil olarak onun koku olduğudur.

وَالطَّرِيقُ الثَّانِي: وَهُوَ الصَّحِيحُ الْمَشْهُورُ عِنْدَهُمْ: أَنَّ فِيهِ قَوْلَيْنِ مَشْهُورَيْنِ الصَّحِيحُ مِنْهُمَا، وَهُوَ قَوْلُهُ الْجَدِيدُ: أَنَّهُ طِيبٌ مُوجِبٌ لِلْفِدْيَةِ. الْقَوْلُ الثَّانِي وَهُوَ الْقَدِيمُ: أَنَّهُ لَيْسَ بِطِيبٍ، وَلَا فِدْيَةَ فِيهِ، اهـ وَالْحِنَّاءُ وَالْعُصْفُرُ لَيْسَا بِطِيبٍ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ بِلَا خِلَافٍ عَلَى التَّحْقِيقِ، خِلَافًا لِمَنْ زَعَمَ خِلَافًا عِنْدَهُمْ فِي الْحِنَّاءِ.

İkinci tarik -ki onlara göre sahih ve meşhur olan da budur-: Bu konuda iki meşhur kavlin bulunmasıdır. Bunlardan sahih olanı ve [İmam Şâfiî'nin] yeni (cedîd) kavli: Onun koku olduğu ve fidye gerektirdiğidir. İkinci kavil ise eski (kadîm) kavli olup koku olmadığı ve fidye gerektirmediğidir. [Alıntı sonu]. Kına ve aspir (usfur), tahkike göre hiçbir ihtilaf olmaksızın Şâfiîler nezdinde koku değildir; kına hususunda onlarda ihtilaf olduğunu iddia edenlerin aksine.

وَاعْلَمْ: أَنَّ الْأَدْهَانَ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ ضَرْبَانِ أَحَدُهُمَا دُهْنٌ لَيْسَ بِطِيبٍ، وَلَا فِيهِ طِيبٌ، كَالزَّيْتِ، وَالشَّيْرَجِ، وَالسَّمْنِ، وَالزُّبْدِ، وَدُهْنِ الْجَوْزِ، وَاللَّوْزِ وَنَحْوِهَا. فَهَذَا لَا يَحْرُمُ اسْتِعْمَالُهُ فِي جَمِيعِ الْبَدَنِ، وَلَا فِدْيَةَ فِيهِ، إِلَّا فِي الرَّأْسِ، وَاللِّحْيَةِ، فَيَحْرُمُ عِنْدَهُمُ اسْتِعْمَالُهُ فِيهِمَا بِلَا خِلَافٍ، وَفِيهِ: الْفِدْيَةُ ; لِأَنَّهُ إِزَالَةٌ لِلشَّعَثِ، إِنْ كَانَ فِي الرَّأْسِ وَاللِّحْيَةِ، فَإِنْ كَانَ أَصْلَعَ لَا يَنْبُتُ الشِّعْرُ فِي رَأْسِهِ فَدَهَنَ رَأْسَهُ، أَوْ أَمَرَدَ فَدَهَنَ ذَقْنَهُ: فَلَا فِدْيَةَ عِنْدَهُمْ فِي ذَلِكَ، بِلَا خِلَافٍ، وَإِنْ كَانَ مَحْلُوقَ الرَّأْسِ فَدَهَنَهُ بِمَا ذُكِرَ، فَفِيهِ عِنْدَهُمْ وَجْهَانِ: أَصَحُّهُمَا: وُجُوبُ الْفِدْيَةِ بِنَاءً عَلَى أَنَّ الشَّعْرَ إِنْ نَبَتَ جَمَّلَهُ ذَلِكَ الدُّهْنُ، الَّذِي جُعِلَ عَلَيْهِ، وَهُوَ مَحْلُوقٌ وَالْوَجْهُ الثَّانِي: لَا فِدْيَةَ ; لِأَنَّهُ لَا يَزُولُ بِهِ شَعَثٌ. وَاخْتَارَهُ الْمُزَنِيُّ وَغَيْرُهُ وَلَوْ كَانَ

Bil ki yağlar Şâfiîler nezdinde iki kısımdır: Birincisi, zeytinyağı, susam yağı (şeyrec), sade yağ, tereyağı, ceviz yağı, badem yağı ve benzerleri gibi kendisi koku olmayan ve içinde koku bulunmayan yağdır. Bunun bütün bedende kullanılması haram değildir ve bunda fidye gerekmez; ancak baş ve sakal müstesnadır. Zira bunların ikisinde kullanılması onlara göre ihtilafsız haramdır ve bunda fidye gerekir; çünkü baş ve sakalda [kullanılması] saçı başı dağınıklığı (şaas) gidermektir. Şayet başında saç bitmeyen kel bir kimse olup başını yağlarsa veya sakalı çıkmamış köse (emred) bir kimse olup çenesini yağlarsa, bunda onlara göre ihtilafsız hiçbir fidye yoktur. Eğer başı tıraşlı olup başını zikredilen yağla yağlarsa, bu hususta onlara göre iki görüş (vecih) vardır: Bunlardan en sahih olanı, saç çıktığında tıraşlıyken üzerine sürülen bu yağın onu güzelleştireceği esasına dayalı olarak fidyenin vâcip olmasıdır. İkinci görüş ise fidye gerekmediğidir; çünkü bununla saç baş dağınıklığı giderilmiş olmaz. Bu görüşü Müzenî ve başkaları tercih etmiştir. Şayet

بِرَأْسِهِ شَجَّةٌ فَجَعَلَ هَذَا الدُّهْنَ فِي دَاخِلِهَا مِنْ غَيْرِ أَنْ يَمَسَّ شَعْرَ رَأْسِهِ: فَلَا فِدْيَةَ، بِلَا خِلَافٍ، وَلَوْ طَلَى شَعْرَ رَأْسِهِ وَلِحْيَتِهِ بِلَبَنٍ جَازَ: وَلَا فِدْيَةَ، وَإِنْ كَانَ اللَّبَنُ يُسْتَخْرَجُ مِنْهُ السَّمْنُ ; لِأَنَّهُ لَيْسَ بِدُهْنٍ وَلَا يَحْصُلُ بِهِ تَرْجِيلُ الشَّعْرِ، وَالشَّحْمُ، وَالشَّمْعُ عِنْدَهُمْ، إِذَا أُذِيبَا كَالدُّهْنِ يَحْرُمُ عَلَى الْمُحْرِمِ تَرْجِيلُ شِعْرِهِ بِهِمَا.

başında bir yarık (şecce) bulunsa ve başının saçına dokunmaksızın bu yağı yaranın içine koysa, ihtilafsız hiçbir fidye gerekmez. Şayet başının saçını ve sakalını sütle sıvazlasa bu caizdir ve fidye gerekmez; sütten sade yağ çıkarılsa bile böyledir; çünkü süt yağ sayılmaz ve onunla saç taranıp düzeltilmiş (tercîl) olmaz. Hayvan iç yağı (şahm) ile balmumu eritildiklerinde onlara göre yağ gibidir; ihramlının saçını bunlarla tarayıp düzeltmesi haramdır.

الضَّرْبُ الثَّانِي: دُهْنٌ هُوَ طِيبٌ، وَمِنْهُ: دُهْنُ الْوَرْدِ، وَالْمَذْهَبُ عِنْدَهُمْ: وُجُوبُ الْفِدْيَةِ فِيهِ، وَقِيلَ: فِيهِ وَجْهَانِ. وَمِنْهُ: دُهْنُ الْبَنَفْسَجِ، فَعَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ نَفْسَ الْبَنَفْسَجِ: لَا فِدْيَةَ فِيهِ، فَدُهْنُهُ أَوْلَى، وَعَلَى أَنَّ فِيهِ الْفِدْيَةَ، فَدُهْنُهُ كَدُهْنِ الْوَرْدِ، وَالْأَدْهَانُ كَثِيرَةٌ، وَخِلَافُ الْعُلَمَاءِ فِيهَا مِنَ الْخِلَافِ فِي تَحْقِيقِ الْمَنَاطِ كَدُهْنِ الْبَانِ وَالزَّنْبَقِ، وَهُوَ دُهْنُ الْيَاسَمِينِ وَالْكَاذِيِّ وَهُوَ دُهْنٌ، وَنَبْتٌ طَيِّبُ الرَّائِحَةِ، وَالْخِيرَى، وَهُوَ مُعَرَّبٌ، وَهُوَ نَبْتٌ طَيِّبُ الرَّائِحَةِ وَيُقَالُ لِلنُّحَاسِيِّ: خَيْرِي الْبَرِّ، وَمَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ: أَنَّ الْأَدْهَانَ الْمَذْكُورَةَ، وَنَحْوَهَا طِيبٌ، تَجِبُ بِاسْتِعْمَالِهِ الْفِدْيَةُ.

İkinci kısım: Kendisi koku olan yağdır. Gül yağı bunlardandır; onlara göre mezhebin benimsediği görüş bunda fidyenin vâcip olduğudur. Bu hususta iki görüş (vecih) olduğu da söylenmiştir. Menekşe yağı da bunlardandır; menekşenin kendisinde fidye olmadığı kavline göre yağında fidye olmaması evleviyetledir; kendisinde fidye olduğu kavline göre ise yağı gül yağı gibidir. Yağlar çoktur ve âlimlerin bunlar hakkındaki ihtilafı bân ağacı yağı, zanbak -ki o yasemin yağıdır-, kâzî -ki o güzel kokulu bir yağ ve bitkidir-, şebboy (hîrâ) -ki o arapçalaşmış bir kelime olup güzel kokulu bir bitkidir ve bakır renginde olanına yabani şebboy (hayru'l-berr) denir- gibi hususlarda tahkîk-i menât türünden bir ihtilaftır. Şâfiî'nin mezhebi şudur: Zikredilen yağlar ve benzerleri kokudur ve kullanılmalarıyla fidye vâcip olur.

وَاعْلَمْ: أَنَّ مَحَلَّ وُجُوبِ الْفِدْيَةِ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ فِي الطِّيبِ: إِذَا كَانَ اسْتَعْمَلَهُ عَامِدًا، فَإِنْ كَانَ نَاسِيًا أَوْ أَلْقَتْهُ الرِّيحُ عَلَيْهِ، لَزِمَتْهُ الْمُبَادَرَةُ بِإِزَالَتِهِ بِمَا يَقْطَعُ رِيحَهُ، وَكَوْنُ الْأَوْلَى أَنْ يَسْتَعِينَ فِي غَسْلِهِ بِحَلَالٍ وَتَقْدِيمِهِ غَسْلَهُ عَلَى الْوُضُوءِ، إِنْ لَمْ يَكْفِ الْمَاءُ، إِلَّا أَحَدَهُمَا عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ مُوَافِقٌ لِمَا قَدَّمْنَا عَنِ الْحَنَابِلَةِ، بِخِلَافِ غَسْلِ النَّجَاسَةِ، فَهُوَ مُقَدَّمٌ عِنْدَهُمْ عَلَى غَسْلِ الطِّيبِ وَلَوْ لَصَقَ بِالْمُحْرِمِ طِيبٌ يُوجِبُ الْفِدْيَةَ، لَزِمَهُ الْمُبَادَرَةُ إِلَى إِزَالَتِهِ فَإِنْ أَخَّرَهُ عَصَى وَلَا تَتَكَرَّرُ بِهِ الْفِدْيَةُ وَالِاكْتِحَالُ عِنْدَهُمْ بِمَا فِيهِ طِيبٌ حَرَامٌ، فَإِنِ احْتَاجَ إِلَيْهِ اكْتَحَلَ بِهِ وَلَزِمَتْهُ الْفِدْيَةُ.

Bil ki Şâfiîler nezdinde kokuda fidyenin vâcip olma yeri, onu kasten kullandığı zamandır. Şayet unutan biri olursa veya rüzgâr kokuyu onun üzerine savurursa, kokusunu giderecek şeyle onu derhal bertaraf etmesi gerekir. Şâfiîler nezdinde, onu yıkarken ihramsız (helâl) birinden yardım istemesinin evla oluşu ve su sadece birine yetiyorsa onu yıkamayı abdeste takdim etmesi, Hanbelîlerden daha önce aktardığımızla uyumludur; necisliğin yıkanması ise bunun aksine olup onlara göre kokunun yıkanmasına takdim edilir. İhramlıya fidye gerektiren bir koku bulaşırsa, onu derhal gidermesi gerekir; şayet geciktirirse günahkâr olur fakat bununla fidye tekrarlanmaz. Onlara göre içinde koku bulunan bir şeyle sürme çekmek haramdır; eğer buna ihtiyaç duyarsa sürmeyi çeker ve kendisine fidye gerekir.

وَأَمَّا الِاكْتِحَالُ بِمَا لَا طِيبَ فِيهِ، فَإِنْ كَانَ فِيهِ زِينَةٌ كُرِهَ عِنْدَهُمْ: كَالْإِثْمِدِ، وَإِنْ كَانَ بِمَا لَا زِينَةَ فِيهِ: كَالتُّوتِيَا الْأَبْيَضِ فَلَا كَرَاهَةَ.

İçinde koku bulunmayan şeyle sürme çekmeye gelince; eğer sürmetaşı (ismid) gibi süs içeriyorsa onlara göre mekruhtur; beyaz çinko taşı (tûtiyâ) gibi süs içermeyen bir şeyle ise kerahet yoktur.

وَقَالَ النَّوَوِيُّ بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ الْإِجْمَاعَ عَلَى تَحْرِيمِ الطِّيبِ لِلْمُحْرِمِ: وَمَذْهَبُنَا أَنَّهُ لَا فَرْقَ بَيْنَ أَنْ يَتَبَخَّرَ، أَوْ يَجْعَلَهُ فِي ثَوْبِهِ، أَوْ بَدَنِهِ، وَسَوَاءً كَانَ الثَّوْبُ مِمَّا يَنْقُضُ الطِّيبُ، أَمْ لَمْ يَكُنْ.

Nevevî, ihramlıya kokunun haram kılındığına dair icmayı zikrettikten sonra şöyle demiştir: "Bizim mezhebimiz şudur: [İhramlının] tütsülenmesi veya kokuyu elbisesine ya da bedenine sürmesi arasında hiçbir fark yoktur; elbisenin kokuyu emen bir yapıda olup olmaması da farksızdır."

قَالَ الْعَبْدَرِيُّ: وَبِهِ قَالَ أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ.

Abdârî şöyle demiştir: "Âlimlerin çoğu da bu görüşü benimsemiştir."

وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: يَجُوزُ لِلْمُحْرِمِ أَنْ يَتَبَخَّرَ بِالْعُودِ، وَالنَّدِّ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَجْعَلَ شَيْئًا مِنَ الطِّيبِ فِي بَدَنِهِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَجْعَلَهُ عَلَى ظَاهِرِ ثَوْبِهِ، فَإِنْ جَعَلَهُ فِي بَاطِنِهِ، وَكَانَ الثَّوْبُ لَا

Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: İhramlının öd ağacı ve nedd (tütsü harmanı) ile tütsülenmesi caizdir; bedenine kokudan bir şey sürmesi ise caiz değildir. Kokuyu elbisesinin dışına sürmesi caizdir; şayet elbisesinin içine sürerse ve elbise de

يَنْقُصُ، فَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ، وَإِنْ كَانَ يَنْقُصُ لَزِمَتْهُ الْفِدْيَةُ انْتَهَى مِنْهُ.

kokuyu emmiyorsa (kokudan eksilme olmuyorsa) ona bir şey gerekmez; şayet kokudan eksiliyorsa fidye gerekir. [Alıntı] son buldu.

وَالظَّاهِرُ الْمَنْعُ مُطْلَقًا لِصَرِيحِ الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ فِي النَّهْيِ عَنْ ثَوْبٍ مَسَّهُ وَرْسٌ أَوْ زَعْفَرَانٌ، وَكُلُّ هَذِهِ الصُّوَرِ يَصْدُقُ فِيهَا: أَنَّهُ مَسَّهُ وَرْسٌ أَوْ زَعْفَرَانٌ، وَغَيْرُهُمَا مِنْ أَنْوَاعِ الطِّيبِ وَحُكْمُهُ كَحُكْمِهِمَا، كَمَا أَوْضَحْنَا الْأَحَادِيثَ الدَّالَّةَ عَلَيْهِ فِي أَوَّلِ الْكَلَامِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ الَّتِي هِيَ مَسْأَلَةُ مَا يَمْتَنِعُ عَلَى الْمُحْرِمِ بِسَبَبِ إِحْرَامِهِ. وَكَذَلِكَ الْمُتَبَخِّرُ بِالْعُودِ مُتَطَيِّبٌ عُرْفًا، وَالْأَحَادِيثُ دَالَّةٌ عَلَى اجْتِنَابِ الْمُحْرِمِ لِلطِّيبِ كَمَا تَقَدَّمَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Zahir olan, kendisine vers veya safran değmiş elbiseden nehyeden sahih hadisin açık ifadesi sebebiyle [bunun] mutlak olarak yasaklanmasıdır. Bütün bu durumlarda ona vers veya safranın değdiği doğrulanır; diğer koku çeşitlerinin hükmü de bu ikisinin hükmü gibidir. Nitekim ihramlının ihramı sebebiyle kendisine yasak olan şeyler meselesi olan bu meselenin başındaki sözlerde buna delalet eden hadisleri açıklamıştık. Aynı şekilde öd ağacıyla tütsülenen kimse de örfen kokulanmış sayılır; hadisler de daha önce geçtiği üzere ihramlının kokudan sakınmasına delalet etmektedir. İlim Allah Teâlâ katındadır.

وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» : قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ مَذْهَبَنَا: أَنَّ الزَّيْتَ، وَالشَّيْرَجَ، وَالسَّمْنَ، وَالزُّبْدَ وَنَحْوَهَا مِنَ الْأَدْهَانِ غَيْرِ الْمُطَيِّبَةِ، لَا يَحْرُمُ عَلَى الْمُحْرِمِ اسْتِعْمَالُهَا فِي بَدَنِهِ وَيَحْرُمُ عَلَيْهِ فِي شَعْرِ رَأْسِهِ وَلِحْيَتِهِ.

Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: "Zikrettiğimiz üzere mezhebimiz; zeytinyağı, susam yağı, sade yağ, tereyağı ve koku içermeyen benzeri yağları ihramlının bedeninde kullanmasının haram olmadığı, başının saçı ile sakalında kullanmasının ise kendisine haram olduğudur."

وَقَالَ الْحَسَنُ بْنُ صَالِحٍ: يَجُوزُ اسْتِعْمَالُ ذَلِكَ فِي بَدَنِهِ وَشَعْرِ رَأْسِهِ وَلِحْيَتِهِ.

Hasan b. Sâlih şöyle demiştir: "Bunun bedeninde, başının saçında ve sakalında kullanılması caizdir."

وَقَالَ مَالِكٌ: لَا يَجُوزُ أَنْ يَدْهِنَ بِهَا أَعْضَاءَهُ الظَّاهِرَةَ: كَالْوَجْهِ، وَالْيَدَيْنِ، وَالرِّجْلَيْنِ، وَيَجُوزُ دَهْنُ الْبَاطِنَةِ: وَهِيَ مَا يُوَارَى بِاللِّبَاسِ.

Mâlik şöyle demiştir: "Yüz, eller ve ayaklar gibi dış uzuvlarını bunlarla yağlaması caiz değildir; iç uzuvları -ki elbiseyle örtülen kısımlardır- yağlaması ise caizdir."

وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: كَقَوْلِنَا فِي السَّمْنِ وَالزُّبْدِ، وَخَالَفَنَا فِي الزَّيْتِ وَالشَّيْرَجِ فَقَالَ: يَحْرُمُ اسْتِعْمَالُهَا فِي الرَّأْسِ وَالْبَدَنِ.

Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Sade yağ ve tereyağında bizim görüşümüz gibidir; zeytinyağı ve susam yağında ise bize muhalefet ederek şöyle demiştir: Bunların başta ve bedende kullanılması haramdır.

وَقَالَ أَحْمَدُ: إِنِ ادَّهَنَ بِزَيْتٍ أَوْ شَيْرَجٍ: فَلَا فِدْيَةَ فِي أَصَحِّ الرِّوَايَتَيْنِ، سَوَاءٌ دَهَنَ يَدَيْهِ أَوْ رَأْسَهُ.

Ahmed ise şöyle demiştir: Zeytinyağı veya susam yağı ile yağlanırsa, iki rivayetten en sahih olanına göre ellerini de başını da yağlasa fidye gerekmez.

وَقَالَ دَاوُدُ: يَجُوزُ دَهْنُ رَأْسِهِ، وَلِحْيَتِهِ، وَبَدَنِهِ بِدُهْنٍ غَيْرِ مُطَيِّبٍ.

Dâvûd şöyle demiştir: "Başını, sakalını ve bedenini koku katılmamış bir yağ ile yağlaması caizdir."

وَحُجَّةُ مَنْ قَالَ بِهَذَا حَدِيثٌ جَاءَ بِذَلِكَ: فَقَدْ قَالَ الْبَيْهَقِيُّ فِي «السُّنَنِ الْكُبْرَى» : أَخْبَرَنَا أَبُو ظَاهِرٍ الْفَقِيهُ، وَأَبُو سَعِيدِ بْنُ أَبِي عَمْرٍو قِرَاءَةً عَلَيْهِمَا، وَأَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ الْأَصْبَهَانِيُّ إِمْلَاءً قَالُوا: ثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ، ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ الصَّغَانِيُّ، أَنْبَأَ أَبُو سَلَمَةَ الْخُزَاعِيُّ، أَنْبَأَ حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ فَرْقَدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ ادَّهَنَ بِزَيْتٍ غَيْرِ مُقَتَّتٍ وَهُوَ مُحْرِمٌ» يَعْنِي: غَيْرَ مُطَيَّبٍ، لَمْ يَذْكُرِ ابْنُ يُوسُفَ تَفْسِيرَهُ.

Bunu söyleyenin delili, bu hususta vârid olan bir hadistir: Nitekim Beyhakî es-Sünenü'l-Kübrâ'da şöyle demiştir: Bize Ebû Zâhir el-Fakîh ile Ebû Saîd b. Ebî Amr -ikisine kıraat edilerek- ve Ebû Muhammed Abdullah b. Yûsuf el-İsfahânî -imlâ yoluyla- haber verip dediler ki: Bize Ebu'l-Abbâs Muhammed b. Ya'kûb anlattı, bize Muhammed b. İshâk es-Sağânî anlattı, bize Ebû Seleme el-Huzâî haber verdi, bize Hammâd b. Seleme, Ferkad'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan aktararak haber verdi: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ihramlı iken koku katılmamış zeytinyağı ile yağlandı.» Yani koku katılmamış [yağdır]; İbn Yûsuf bu tefsiri zikretmemiştir.

قَالَ الْإِمَامُ أَحْمَدُ: وَرَوَاهُ الْأَسْوَدُ بْنُ عَامِرٍ شَاذَانُ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ فَرْقَدٍ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ فَذَكَرَهُ مِنْ غَيْرِ تَفْسِيرٍ انْتَهَى مِنْهُ. ثُمَّ ذَكَرَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي ذَرٍ ﵁ -

İmam Ahmed şöyle demiştir: "Bunu Esved b. Âmir Şâzân da Hammâd b. Seleme'den, o Ferkad'dan, o Saîd'den, o İbn Ömer'den rivayet etmiş ve tefsirsiz olarak zikretmiştir." [Alıntı] son buldu. Sonra senediyle Ebû Zer radıyallâhu anh'tan şunu zikretti:

أَنَّهُ مَرَّ عَلَيْهِ قَوْمٌ مُحْرِمُونَ، وَقَدْ تَشَقَّقَتْ أَرْجُلُهُمْ فَقَالَ: ادْهِنُوهَا. وَفَرْقَدٌ الْمَذْكُورُ فِي سَنَدِ هَذَا الْحَدِيثِ، هُوَ فَرْقَدُ بْنُ يَعْقُوبَ السَّبَخِيُّ بِفَتْحِ السِّينِ الْمُهْمَلَةِ وَالْبَاءِ الْمُوَحَّدَةِ وَبِخَاءٍ مُعْجَمَةٍ: أَبُو يَعْقُوبَ الْبَصْرِيُّ، وَهُوَ مَعْرُوفٌ بِالزُّهْدِ وَالْعِبَادَةِ. وَلَكِنَّهُ ضَعَّفَهُ غَيْرُ وَاحِدٍ. وَقَالَ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّقْرِيبِ» : صَدُوقٌ عَابِدٌ، لَكِنَّهُ لَيِّنُ الْحَدِيثِ كَثِيرُ الْخَطَأِ. وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» : وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِحَدِيثِ فَرْقَدٍ السَّبَخِيِّ الزَّاهِدِ ﵀ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ ادَّهَنَ بِزَيْتٍ غَيْرِ مُقَتَّتٍ وَهُوَ مُحْرِمٌ» رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَالْبَيْهَقِيُّ، وَهُوَ ضَعِيفٌ. وَفَرْقَدٌ غَيْرُ قَوِيٍّ عِنْدَ الْمُحَدِّثِينَ. قَالَ التِّرْمِذِيُّ: هُوَ ضَعِيفٌ غَرِيبٌ، لَا يُعْرَفُ إِلَّا مِنْ حَدِيثِ فَرْقَدٍ، وَقَدْ تَكَلَّمَ فِيهِ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ. وَقَوْلُهُ: غَيْرِ مُقَتَّتٍ: أَيْ غَيْرِ مُطَيَّبٍ انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.

Kendisine ayakları çatlamış ihramlı bir topluluk uğradı; bunun üzerine: "Onları yağlayın" dedi. Bu hadisin senedinde zikredilen Ferkad; Ferkad b. Ya'kûb es-Sebahî'dir -sin ve b harflerinin fethası ve noktalı hı ile- Ebû Ya'kûb el-Basrî'dir; zühd ve ibadetle tanınır. Ancak birden fazla kimse onu zayıf saymıştır. İbn Hacer et-Takrîb'de onun hakkında şöyle demiştir: "Sadûktur, âbittir fakat hadiste yumuşaktır (leyyindir), hatası çoktur." Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: "Ashabımız (Şâfiî âlimleri), zâhid Ferkad es-Sebahî'nin rahmetullâhi aleyh Saîd b. Cübeyr'den, onun da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiği şu hadisle delil getirmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ihramlı iken koku katılmamış zeytinyağı ile yağlandı.» Bunu Tirmizî ve Beyhakî rivayet etmiştir; o zayıftır. Ferkad, muhaddisler nezdinde kuvvetli değildir. Tirmizî şöyle demiştir: 'Bu zayıf, garib bir hadistir; sadece Ferkad'ın hadisinden bilinir ve Yahyâ b. Saîd onun hakkında tenkitte bulunmuştur.' Hadisteki 'gayru mukattat' ifadesi, yani koku katılmamış demektir." Maksat olan kısım burada bitti.

وَفِي «الْقَامُوسِ» : وَزَيْتٌ مُقَتَّتٌ طُبِخَ بِالرَّيَاحِينِ أَوْ خُلِطَ بِأَدْهَانٍ طَيِّبَةٍ، وَاحْتِجَاجُ الشَّافِعِيَّةِ بِهَذَا الْحَدِيثِ الَّذِي ذَكَرْنَا عَلَى جَوَازِ دَهْنِ جَمِيعِ الْبَدَنِ غَيْرِ الرَّأْسِ وَاللِّحْيَةِ بِالزَّيْتِ وَالسَّمْنِ وَنَحْوِهِمَا فِيهِ أَمْرَانِ:

el-Kâmûs'ta şöyle geçer: Mukattat zeytinyağı; reyhanlarla pişirilen veya güzel kokulu yağlarla karıştırılan yağdır. Şâfiîlerin zikrettiğimiz bu hadisle zeytinyağı, sade yağ ve benzerleriyle baş ve sakal dışındaki bütün bedenin yağlanmasının caiz olduğuna delil getirmelerinde iki husus vardır:

الْأَوَّلُ: أَنَّ الْحَدِيثَ ضَعِيفٌ لَا يَصْلُحُ لِلِاحْتِجَاجِ، لِضَعْفِ فَرْقَدٍ الْمَذْكُورِ.

Birincisi: Zikredilen Ferkad'ın zayıflığından ötürü hadisin zayıf olması ve delil olmaya elverişli bulunmamasıdır.

وَالثَّانِي: أَنَّهُ عَلَى تَقْدِيرِ صِحَّةِ الِاحْتِجَاجِ بِهِ فَظَاهِرُهُ عَدَمُ الْفَرْقِ بَيْنَ الرَّأْسِ وَاللِّحْيَةِ وَبَيْنِ سَائِرِ الْبَدَنِ ; لِأَنَّ الِادِّهَانَ فِيهِ مُطْلَقٌ غَيْرُ مُقَيَّدٍ بِمَا سِوَى الرَّأْسِ وَاللِّحْيَةِ، اهـ.

İkincisi: Onunla delil getirmenin sahih olduğu varsayılsa bile zahirinin, baş ve sakal ile diğer beden arasında bir fark gözetmemesidir; çünkü hadisteki yağlanma mutlak olup baş ve sakal dışındaki yerlerle kayıtlanmamıştır. [Alıntı sonu].

وَحُجَّةُ مَنْ مَنَعَ الِادِّهَانَ بِغَيْرِ الطِّيبِ ; لِأَنَّهُ يُزِيلُ الشَّعَثَ الْحَدِيثُ الَّذِي فِيهِ: «انْظُرُوا إِلَى عِبَادِي جَاءُوا شُعْثًا غُبْرًا» وَهُوَ مَشْهُورٌ، وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ لَا يَنْبَغِي إِزَالَةُ الشَّعَثِ، وَلَا التَّنْظِيفُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Koku dışındaki şeylerle yağlanmayı saçı başı dağınıklığı giderdiği gerekçesiyle yasaklayanların delili: «Kullarıma bakın; saçı başı dağınık, toz toprak içinde geldiler» ifadesinin yer aldığı meşhur hadistir. Bu hadiste saç baş dağınıklığının giderilmemesi ve temizlik yapılmaması gerektiğine dair bir delil vardır. Allah en doğrusunu bilir.

وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» : قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ لِلْمُحْرِمِ أَنْ يَأْكُلَ الزَّيْتَ وَالشَّحْمَ وَالسَّمْنَ. قَالَ: وَأَجْمَعَ عَوَامُّ أَهْلِ الْعِلْمِ، عَلَى أَنَّهُ لَهُ دَهْنُ بَدَنِهِ بِالزَّيْتِ وَالشَّحْمِ وَالشَّيْرَجِ وَالسَّمْنِ، قَالَ: وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ مَمْنُوعٌ مِنْ حَيْثُ اسْتِعْمَالُ الطِّيبِ فِي جَمِيعِ بَدَنِهِ.

Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: "Âlimler, ihramlının zeytinyağı, iç yağı ve sade yağ yiyebileceğine icma etmişlerdir." [Yine] demiştir ki: "İlim ehlinin çoğunluğu, bedenini zeytinyağı, iç yağı, susam yağı ve sade yağ ile yağlayabileceğine icma etmiştir." [Yine] demiştir ki: "Kokuyu bütün bedeninde kullanması bakımından yasaklandığına da icma etmişlerdir."

وَقَالَ النَّوَوِيُّ أَيْضًا: الْحِنَّاءُ لَيْسَ بِطِيبٍ عِنْدَنَا كَمَا سَبَقَ: وَلَا فِدْيَةَ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ، وَأَحْمَدُ، وَدَاوُدُ. وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ الْخِضَابَ بِالْحِنَّاءِ: يُوجِبُ الْفِدْيَةَ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ، ثُمَّ قَالَ النَّوَوِيُّ: وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: هُوَ طِيبٌ يُوجِبُ الْفِدْيَةَ، وَإِذَا لَبِسَ ثَوْبًا مُعَصْفَرًا: فَلَا فِدْيَةَ، وَالْعُصْفُرُ: لَيْسَ بِطِيبٍ، هَذَا مَذْهَبُنَا، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ وَدَاوُدُ، وَحَكَاهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ

Nevevî yine şöyle demiştir: "Kına, daha önce geçtiği üzere bizce koku değildir ve fidye gerekmez; Mâlik, Ahmed ve Dâvûd da böyle demiştir." -Nitekim kına ile boyanmanın Mâlikîler nezdinde fidye gerektirdiğini daha önce aktarmıştık.- Sonra Nevevî şöyle demiştir: "Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: O, fidye gerektiren bir kokudur. Aspirle (asfur) boyanmış bir elbise giydiğinde fidye gerekmez; aspir koku değildir; bizim mezhebimiz budur, Ahmed ve Dâvûd da böyle demiştir. İbnü'l-Münzir bunu İbn Ömer,"

وَجَابِرٍ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ، وَعَقِيلِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَعَائِشَةَ وَأَسْمَاءَ وَعَطَاءٍ، وَقَالَ: وَكَرِهَهُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، وَمِمَّنْ تَبِعَهُ الثَّوْرِيُّ وَمَالِكٌ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِنْ نَفَضَ عَلَى الْبَدَنِ: وَجَبَتِ الْفِدْيَةُ، وَإِلَّا وَجَبَتْ صَدَقَةٌ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.

Câbir, Abdullah b. Ca'fer, Akîl b. Ebî Tâlib, Âişe, Esmâ ve Atâ'dan nakletmiş ve şöyle demiştir: 'Ömer b. el-Hattâb ise bunu mekruh görmüştür; ona tâbi olanlardan Sevrî, Mâlik, Muhammed b. el-Hasan ve Ebû Sevr de [bunu mekruh görmüştür]. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Bedene rengi/kokusu geçerse fidye vâcip olur, aksi takdirde sadaka vâcip olur.'" Maksat olan kısım burada bitti.

وَقَالَ النَّوَوِيُّ أَيْضًا: ذَكَرْنَا أَنَّ مَذْهَبَنَا فِي تَحْرِيمِ الرَّيَاحِينِ قَوْلَانِ: الْأَصَحُّ تَحْرِيمُهَا، وَوُجُوبُ الْفِدْيَةِ، وَبِهِ قَالَ ابْنُ عُمَرَ، وَجَابِرٌ، وَالثَّوْرِيُّ، وَمَالِكٌ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، إِلَّا أَنَّ مَالِكًا، وَأَبَا حَنِيفَةَ يَقُولَانِ: يَحْرُمُ وَلَا فِدْيَةَ.

Nevevî yine şöyle demiştir: "Reyhanların haramlığı konusunda mezhebimizde iki kavil olduğunu zikretmiştik: En sahih olanı haram kılınması ve fidyenin vâcip olmasıdır; İbn Ömer, Câbir, Sevrî, Mâlik, Ebû Sevr ve Ebû Hanîfe de böyle demiştir; ancak Mâlik ve Ebû Hanîfe: 'Haramdır fakat fidye yoktur' demektedirler."

قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَاخْتُلِفَ فِي الْفِدْيَةِ، عَنْ عَطَاءٍ وَأَحْمَدَ، وَمِمَّنْ جَوَّزَهُ وَقَالَ: هُوَ حَلَالٌ لَا فِدْيَةَ فِيهِ: عُثْمَانُ، وَابْنُ عَبَّاسٍ، وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ، وَمُجَاهِدٌ وَإِسْحَاقُ، قَالَ الْعَبْدَرِيُّ: وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْفُقَهَاءِ.

İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: "Fidye hususunda Atâ ve Ahmed'den farklı rivayetler gelmiştir. Buna cevaz verip 'O helaldir, onda fidye yoktur' diyenler arasında şunlar vardır: Osman, İbn Abbâs, Hasen-i Basrî, Mücâhid ve İshâk." Abdârî şöyle demiştir: "Fakihlerin çoğunun kavli de budur."

وَقَالَ النَّوَوِيُّ أَيْضًا: قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ مَذْهَبَنَا: جَوَازُ جُلُوسِ الْمُحْرِمِ عِنْدَ الْعَطَّارِ: وَلَا فِدْيَةَ فِيهِ. وَبِهِ قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، قَالَ: وَأَوْجَبَ عَطَاءٌ فِيهِ الْفِدْيَةَ، وَكَرِهَ ذَلِكَ مَالِكٌ. انْتَهَى مِنْهُ.

Nevevî yine şöyle demiştir: "Zikrettiğimiz üzere mezhebimiz; ihramlının aktarın (attâr) yanında oturmasının caiz olduğu ve bunda hiçbir fidyenin gerekmediğidir. İbnü'l-Münzir de bu görüşü benimsemiş ve şöyle demiştir: Atâ bunda fidyeyi vâcip kılmış, Mâlik ise bunu mekruh görmüştür." [Alıntı] son buldu.

وَاعْلَمْ: أَنَّ الْمُحْرِمَ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ، إِذَا فَعَلَ شَيْئًا مِنْ مَحْظُورَاتِ الْإِحْرَامِ نَاسِيًا أَوْ جَاهِلًا، فَإِنْ كَانَ إِتْلَافًا كَقَتْلِ الصَّيْدِ وَالْحَلْقِ وَالْقَلْمِ، فَالْمَذْهَبُ وُجُوبُ الْفِدْيَةِ، وَفِيهِ خِلَافٌ ضَعِيفٌ. وَإِنْ كَانَ اسْتِمْتَاعًا مَحْضًا: كَالتَّطَيُّبِ، وَاللِّبَاسِ، وَدَهْنِ الرَّأْسِ وَاللِّحْيَةِ، وَالْقُبْلَةِ، وَسَائِرِ مُقَدِّمَاتِ الْجِمَاعِ: فَلَا فِدْيَةَ، وَإِنْ جَامَعَ نَاسِيًا أَوْ جَاهِلًا: فَلَا فِدْيَةَ فِي الْأَصَحِّ أَيْضًا.

Bil ki Şâfiîler nezdinde ihramlı kimse ihram yasaklarından birini unutan veya [hükmünü] bilmeyen biri olarak yaparsa; şayet av öldürmek, tıraş olmak ve tırnak kesmek gibi bir telef etme (itlaf) ise, mezhebin benimsediği görüş fidyenin vâcip olduğudur, bunda zayıf bir hilaf da vardır. Şayet kokulanmak, elbise giymek, başı ve sakalı yağlamak, öpmek ve cinsel ilişkinin diğer ön hazırlıkları gibi sırf bir faydalanma (istimtâ) ise fidye gerekmez. Unutarak veya bilmeyerek cinsel ilişkide bulunursa en sahih görüşe göre yine fidye gerekmez.

قَالَ النَّوَوِيُّ: وَبِهَذَا قَالَ: عَطَاءٌ، وَالثَّوْرِيُّ، وَإِسْحَاقُ، وَدَاوُدُ. وَقَالَ: مَالِكٌ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَالْمُزَنِيُّ وَأَحْمَدُ فِي أَصَحِّ الرِّوَايَتَيْنِ عَنْهُ: عَلَيْهِ الْفِدْيَةُ، وَقَاسُوهُ عَلَى قَتْلِ الصَّيْدِ.

Nevevî şöyle demiştir: "Bunu Atâ, Sevrî, İshâk ve Dâvûd söylemiştir. Mâlik, Ebû Hanîfe, Müzenî ve kendisinden gelen iki rivayetten en sahih olanında Ahmed ise: 'Ona fidye gerekir' demişler ve bunu av hayvanını öldürmeye kıyas etmişlerdir."

وَقَدْ قَدَّمْنَا حُكْمَ الْمُجَامِعِ نَاسِيًا وَأَقْوَالَ الْأَئِمَّةِ فِيهِ. هَذَا هُوَ حَاصِلُ كَلَامِ الْعُلَمَاءِ مِنَ الصَّحَابَةِ وَمَنْ بَعْدَهُمْ، وَمِنْهُمُ الْأَئِمَّةُ الْأَرْبَعَةُ فِي مَسْأَلَةِ الطِّيبِ. وَقَدْ عَلِمْتَ مِنَ النُّقُولِ الَّتِي ذَكَرْنَا عَنِ الْأَئِمَّةِ وَغَيْرِهِمْ، مِنْ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ، مَا اتَّفَقُوا عَلَيْهِ، وَمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ.

Unutarak cinsel ilişkide bulunan kimsenin hükmünü ve imamların bu konudaki görüşlerini daha önce aktarmıştık. Sahâbe ve sonraki âlimlerin ve onlar arasında dört mezhep imamının koku meselesindeki sözlerinin özeti budur. İmamlar ve beldelerin diğer fakihlerinden aktardığımız nakillerden, üzerinde ittifak ettikleri ve ihtilaf ettikleri hususları öğrenmiş oldun.

وَاعْلَمْ: أَنَّهُمْ مُجْمِعُونَ عَلَى مَنْعِ الطِّيبِ لِلْمُحْرِمِ فِي الْجُمْلَةِ، إِلَّا أَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي أَشْيَاءَ كَثِيرَةٍ، اخْتِلَافًا مِنْ نَوْعِ الِاخْتِلَافِ فِي تَحْقِيقِ الْمَنَاطِ. فَيَقُولُ بَعْضُهُمْ مَثَلًا: الرَّيْحَانُ وَالْيَاسَمِينُ، كِلَاهُمَا طِيبٌ فَمَنَاطُ تَحْرِيمِهِمَا، عَلَى الْمُحْرِمِ مَوْجُودٌ، وَهُوَ كَوْنُهُمَا طِيبًا،

Bil ki onlar ihramlıya kokunun genelde yasak olduğu üzerinde icma etmişlerdir; ancak pek çok şeyde tahkîk-i menât türünden bir ihtilafla görüş ayrılığına düşmüşlerdir. Mesela bir kısmı şöyle der: "Reyhan da yasemin de her ikisi kokudur; dolayısıyla bunların ihramlıya haram kılınmasının menâtı (illetin uygulandığı yer) mevcuttur ki o da bunların koku olmasıdır."

فَيُخَالِفُهُ الْآخَرُ، وَيَقُولُ: مَنَاطُ التَّحْرِيمِ، لَيْسَ مَوْجُودًا فِيهِمَا ; لِأَنَّهُمَا لَا يُتَّخَذُ مِنْهُمَا الطِّيبُ، فَلَيْسَا بِطِيبٍ وَهَكَذَا.

Diğeri ise ona muhalefet edip şöyle der: "Haram kılınma menâtı bu ikisinde mevcut değildir; çünkü bu ikisinden koku elde edilmez, dolayısıyla bunlar koku değildir" ve durum bu şekildedir.

وَاعْلَمْ: أَنَّهُمْ مُتَّفِقُونَ عَلَى لُزُومِ الْفِدْيَةِ فِي اسْتِعْمَالِ الطِّيبِ، وَلَا دَلِيلَ مِنْ كِتَابٍ وَلَا سُنَّةٍ، عَلَى أَنَّ مَنِ اسْتَعْمَلَ الطِّيبَ، وَهُوَ مُحْرِمٌ يَلْزَمُهُ فِدْيَةٌ، وَلَكِنَّهُمْ قَاسُوا الطِّيبَ عَلَى حَلْقِ الرَّأْسِ الْمَنْصُوصِ عَلَى الْفِدْيَةِ فِيهِ، إِنْ وَقَعَ لِعُذْرٍ فِي آيَةِ: فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ [٢ \ ١٩٦] .

Bil ki onlar koku kullanımında fidyenin gerekliliği hususunda müttefiktirler; oysa ihramlı iken koku kullanan kimseye fidye gerekeceğine dair Kitap veya Sünnet'ten doğrudan bir delil yoktur. Ancak onlar kokuyu; { فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ } “İçinizden her kim hasta olur veya başında bir rahatsızlığı bulunursa (tıraş olmasından dolayı) oruç, sadaka veya kurbandan ibaret bir fidye gerekir.” ayetinde bir özür sebebiyle vuku bulduğunda fidyenin hakkında nassla belirtildiği başı tıraş etmeye kıyas etmişlerdir.

وَأَظْهَرُ أَقْوَالِ أَهْلِ الْعِلْمِ: أَنَّ الْفِدْيَةَ اللَّازِمَةَ كَفِدْيَةِ الْأَذَى وَهِيَ عَلَى التَّخْيِيرِ الْمَذْكُورِ فِي الْآيَةِ ; لِأَنَّهَا هِيَ حِكَمُ الْأَصْلِ الْمَقِيسُ عَلَيْهِ، وَالْمُقَرَّرُ فِي الْأُصُولِ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنِ اتِّفَاقِ الْفَرْعِ الْمَقِيسِ، وَالْأَصْلِ الْمَقِيسِ عَلَيْهِ فِي الْحُكْمِ وَذَلِكَ هُوَ مَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ، إِنْ كَانَ التَّطَيُّبُ، أَوِ اللُّبْسُ لِعُذْرٍ ; لِأَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي الْعُذْرِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّهُ هُوَ الصَّحِيحُ مِنْ مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ مُطْلَقًا كَانَ لِعُذْرٍ أَوْ غَيْرِهِ، وَهُوَ أَيْضًا مَذْهَبُ مَالِكٍ وَأَحْمَدَ.

İlim ehlinin görüşlerinden en zahir olanı: Gereken fidyenin ezâ fidyesi gibi olmasıdır; bu da ayette zikredilen muhayyerlik üzeredir; çünkü kıyas edilen asıl hükmü budur. Usulde yerleşmiş kural ise, kıyas edilen fer' ile kıyasın dayandığı aslın hükümde birbiriyle örtüşmesinin zorunlu olduğudur. Kokulanma veya giyinme bir özür sebebiyle olmuşsa bu Ebû Hanîfe'nin mezhebidir; zira ayet özür hakkında inmiştir. İster bir özür sebebiyle olsun ister olmasın, mutlak olarak Şâfiî mezhebinde sahih olan görüşün de bu olduğunu daha önce aktarmıştık; bu aynı zamanda Mâlik ve Ahmed'in de mezhebidir.

فَتَحَصَّلَ: أَنَّ مَذَاهِبَ الْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ مُتَّفِقُونَ عَلَى أَنَّ فِدْيَةَ الطِّيبِ، وَتَغْطِيَةِ الرَّأْسِ، وَاللُّبْسِ، وَتَقْلِيمِ الْأَظَافِرِ، كَفِدْيَةِ حَلْقِ الرَّأْسِ الْمَنْصُوصَةِ فِي آيَةِ الْفِدْيَةِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَيْهَا مُسْتَوْفًى، وَقَدَّمْنَا الْأَقْوَالَ الْمُخَالِفَةَ لِهَذَا الْمَذْهَبِ الصَّحِيحِ الْمَشْهُورِ عِنْدَ الْأَرْبَعَةِ. وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّهُ مُقْتَضَى الْأُصُولِ، لِوُجُوبِ اتِّفَاقِ الْأَصْلِ وَالْفَرْعِ فِي الْحُكْمِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Sonuç olarak ortaya çıkan şudur: Dört mezhep imamı; koku, başı örtme, giyinme ve tırnak kesme fidyesinin, fidye ayetinde nassla bildirilen başı tıraş etme fidyesi gibi olduğu üzerinde müttefiktirler. Bu husustaki sözleri eksiksiz bir şekilde daha önce aktarmış, dört imam nezdindeki bu sahih ve meşhur mezhebe muhalif olan görüşleri de zikretmiştik. Asıl ile fer'in hükümde örtüşmesinin zorunluluğundan ötürü bunun usulün bir gereği olduğunu da açıklamıştık. İlim Allah Teâlâ katındadır.

تَنْبِيهَانِ

İki Uyarı

الْأَوَّلُ: فِي ذِكْرِ أَشْيَاءَ مِمَّا ذُكِرَ وَرَدَتْ فِيهَا نُصُوصٌ، وَتَفْصِيلُ ذَلِكَ: فَمِنْ ذَلِكَ الْعُصْفُرِ وَقَدْ رَأَيْتُ فِي النُّقُولِ الَّتِي ذَكَرْنَا مَنْ قَالَ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: بِأَنَّهُ لَيْسَ بِطِيبٍ، وَأَنَّهُ لَا بَأْسَ بِلُبْسِ الْمُحْرِمِ لَهُ، وَقَدْ قَدَّمْنَا فِيهِ حَدِيثَ أَبِي دَاوُدَ الْمُصَرِّحَ بِأَنَّهُ لَا بَأْسَ بِلُبْسِ النِّسَاءِ لَهُ، وَهُنَّ مُحْرِمَاتٌ، وَفِيهِ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَقَدْ صَرَّحَ فِيهِ بِالسَّمَاعِ، فَعُلِمَ أَنَّهُ لَمْ يُدَلِّسْ فِيهِ إِلَى آخِرِ مَا قَدَّمْنَا فِيهِ، وَالظَّاهِرُ بِحَسَبِ الدَّلِيلِ: أَنَّ الْمُعَصْفَرَ لَا يَجُوزُ لُبْسُهُ، وَإِنْ جَوَّزَهُ كَثِيرٌ مِنْ أَجِلَّاءِ الْعُلَمَاءِ مِنَ الصَّحَابَةِ وَمَنْ بَعْدَهُمْ ; لِأَنَّ السُّنَّةَ الثَّابِتَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَحَقُّ بِالِاتِّبَاعِ.

Birincisi: Zikredilen hususlardan hakkında nasslar vârid olan şeylerin zikredilmesi ve bunun detaylandırılması hakkındadır: Bunlardan biri aspirdir (usfur). Zikrettiğimiz nakillerde ilim ehlinden bazılarının onun koku olmadığını ve ihramlının onu giymesinde bir sakınca bulunmadığını söylediklerini gördün. Bu konuda Ebû Dâvûd'un kadınların ihramlı iken onu giymelerinde bir beis olmadığını açıkça belirten hadisini daha önce aktarmıştık; senedinde İbn İshâk bulunmakta ve onda semâı açıkça belirtmiş olduğundan tedlîs yapmadığı bilinmektedir... şeklinde daha önce aktardığımız hususlar buna dairdir. Delil bakımından zahir olan ise; sahâbe ve sonraki seçkin âlimlerin birçoğu caiz görse bile aspirle boyanmış elbiseyi giymenin caiz olmadığıdır; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olan sünnete tâbi olmak her şeyden daha layıktır.

وَقَدْ قَالَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ يَحْيَى، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَارِثِ: أَنَّ ابْنَ مَعْدَانَ أَخْبَرَهُ: أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، أَخْبَرَهُ قَالَ " رَأَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَيَّ ثَوْبَيْنِ مُعَصْفَرَيْنِ، فَقَالَ: إِنَّ هَذِهِ مِنْ ثِيَابِ الْكُفَّارِ فَلَا تَلْبَسْهَا "، اهـ.

Nitekim Müslim b. el-Haccâc rahmetullâhi aleyh Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, bize Muâz b. Hişâm anlattı, bana babam Yahyâ'dan anlattı, bana Muhammed b. İbrâhîm b. el-Hâris anlattı ki İbn Ma'dân kendisine haber vermiş, ona da Abdullah b. Amr b. el-Âs haber verip şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem üzerimde aspirle boyanmış iki elbise gördü ve şöyle buyurdu: «Şüphesiz bunlar kâfirlerin elbiselerindendir, onları giyme.»" [Alıntı sonu].

وَابْنُ مَعْدَانَ الْمَذْكُورُ: هُوَ خَالِدٌ كَمَا ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ بَعْدَ الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ مُبَاشَرَةً، وَفِي لَفْظِ مُسْلِمٍ بِإِسْنَادٍ غَيْرِ الْأَوَّلِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو قَالَ: " رَأَى النَّبِيُّ ﷺ عَلَيَّ ثَوْبَيْنِ مُعَصْفَرَيْنِ، فَقَالَ: " أَأُمُّكَ أَمَرَتْكَ بِهَذَا "؟ قُلْتُ: أَغْسِلُهُمَا قَالَ: " بَلْ أَحْرِقْهُمَا ".

Zikredilen İbn Ma'dân, mezkûr hadisin hemen ardından Sahîh-i Müslim'de sabit olduğu üzere Hâlid'dir. Müslim'in ilk senedden farklı bir senetle olan lafzında Abdullah b. Amr şöyle demiştir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem üzerimde aspirle boyanmış iki elbise gördü ve: «Bunu sana annen mi emretti?» buyurdu. Ben: 'Onları yıkayayım mı?' dedim; «Hayır, bilakis onları yak!» buyurdu."

وَقَالَ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ أَيْضًا: حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، قَالَ: قَرَأْتُ عَلَى مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُنَيْنٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁: " أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ: نَهَى عَنْ لُبْسِ الْقَسِّيِّ، وَالْمُعَصْفَرِ، وَعَنْ تَخْتُّمِ الذَّهَبِ، وَعَنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ فِي الرُّكُوعِ " وَفِي لَفْظٍ لِمُسْلِمٍ، عَنْ عَلِيٍّ ﵁: " نَهَانِي النَّبِيُّ ﷺ عَنِ الْقِرَاءَةِ وَأَنَا رَاكِعٌ، وَعَنْ لُبْسِ الذَّهَبِ، وَالْمُعَصْفَرِ " وَفِي لَفْظٍ لِمُسْلِمٍ عَنْهُ أَيْضًا ﵁: " نَهَانِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنِ التَّخَتُّمِ بِالذَّهَبِ، وَعَنْ لِبَاسِ الْقَسِّيِّ، وَعَنِ الْقِرَاءَةِ فِي الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ، وَعَنْ لِبَاسِ الْمُعَصْفَرِ " انْتَهَى مِنْهُ.

Müslim Sahîh'inde yine şöyle demiştir: Bize Yahyâ b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Mâlik'e okudum, o Nâfi'den, o İbrâhîm b. Abdillâh b. Huneyn'den, o babasından, o da Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan nakletti ki: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem; kassî (Mısır dokuması ipek karışımlı kumaş) ve aspirle boyanmış elbise giymekten, altın yüzük takmaktan ve rükûda Kur'an okumaktan nehyetti." Müslim'in bir başka lafzında Ali radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem beni rükû halindeyken kıraat etmekten, altın ve aspirle boyanmış elbise giymekten nehyetti." Müslim'in ondan radıyallâhu anh gelen bir diğer lafzında ise: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni altın yüzük takmaktan, kassî kumaşı giymekten, rükû ve secdede kıraat yapmaktan ve aspirle boyanmış elbise giymekten nehyetti." [Alıntı] son buldu.

فَهَذَا الْحَدِيثُ الثَّابِتُ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ، وَغَيْرِهِ عَنْ صَحَابِيَّيْنِ جَلِيلَيْنِ، وَهُمَا عَلِيٌّ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ ﵃ صَرِيحٌ فِي مَنْعِ لُبْسِ الْمُعَصْفَرِ مُطْلَقًا ; لِأَنَّ قَوْلَهُ ﷺ فِي حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو: " إِنَّهُمَا مِنْ ثِيَابِ الْكُفَّارِ، فَلَا تَلْبَسْهُمَا " صَرِيحٌ فِي مَنْعِ لُبْسِهِمَا ; لِأَنَّ النَّهْيَ يَقْتَضِي التَّحْرِيمَ كَمَا تَقَرَّرُ فِي الْأُصُولِ، وَيُؤَيِّدُ ذَلِكَ هُنَا أَنَّهُ رَتَّبَ النَّهْيَ عَنْهُمَا عَلَى أَنَّهُمَا مِنْ ثِيَابِ الْكُفَّارِ، وَهَذَا دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى مَنْعِ لُبْسِ الْمُعَصْفَرِ مُطْلَقًا فِي الْإِحْرَامِ وَغَيْرِهِ. وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ ﷺ فِي حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو: " بَلْ أَحْرِقْهُمَا " فَهُوَ دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى مَنْعِ لُبْسِهِمَا ; لِأَنَّ لُبْسَ الْجَائِزِ لُبْسُهُ، لَا يَسْتَوْجِبُ الْإِحْرَاقَ بِحَالٍ، فَهُوَ نَصٌّ فِي مَنْعِ الْمُعَصْفَرِ مُطْلَقًا، وَقَوْلُ عَلِيٍّ ﵁: " نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ لُبْسِ الْقَسِّيِّ وَالْمُعَصْفَرِ، وَعَنْ تَخَتُّمِ الذَّهَبِ " الْحَدِيثَ. دَلِيلٌ أَيْضًا عَلَى مَنْعِ لُبْسِ الْمُعَصْفَرِ مُطْلَقًا ; لِأَنَّ النَّهْيَ يَقْتَضِي التَّحْرِيمَ، إِلَّا لِدَلِيلٍ صَارِفٍ عَنْهُ، وَلَيْسَ مَوْجُودًا، وَيُؤَيِّدُهُ أَنَّهُ قَرَنَهُ بِالتَّخَتُّمِ بِالذَّهَبِ، وَهُوَ مَمْنُوعٌ، وَمَا زَعَمَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: مِنْ أَنَّ رِوَايَةَ عَلِيٍّ الْمَذْكُورَةَ آنِفًا فِي مُسْلِمٍ: " نَهَانِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ": تَدُلُّ عَلَى اخْتِصَاصِ هَذَا الْحُكْمِ بِعَلِيٍّ ; لِأَنَّهُ قَالَ: نَهَانِي بِيَاءِ الْمُتَكَلِّمِ فِي الرِّوَايَةِ الْمَذْكُورَةِ، مَرْدُودٌ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ:

Sahîh-i Müslim ve diğer kaynaklarda iki yüce sahâbîden -yani Ali ve Abdullah b. Amr b. el-Âs radıyallâhu anhümâ'dan- sabit olan bu hadis, aspirle boyanmış olanın giyilmesinin mutlak olarak yasaklandığı hususunda açıktır; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Abdullah b. Amr hadisindeki: «Şüphesiz bunlar kâfirlerin elbiselerindendir, onları giyme» sözü, bu ikisinin giyilmesini yasaklama konusunda açıktır. Zira usulde yerleştiği üzere nehiy tahrîm (haramlık) ifade eder. Burada nehyi, onların kâfirlerin elbiselerinden olmasına bağlamış olması da bunu teyit etmektedir. Bu ise ihramda ve ihram dışında aspirle boyanmış olanı giymenin mutlak olarak yasak olduğuna dair açık bir delildir. Aynı şekilde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Abdullah b. Amr hadisindeki: «Bilakis onları yak!» buyruğu da bu ikisinin giyilmesinin yasaklığına açık bir delildir; zira giyilmesi caiz olan bir şeyin giyilmesi hiçbir surette yakılmayı gerektirmez. Dolayısıyla bu, aspirle boyanmış olanın mutlak manada yasaklığına açık bir nassdır. Ali radıyallâhu anh'ın: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kassî kumaşı ve aspirle boyanmış elbiseyi giymekten, altın yüzük takmaktan nehyetti..." hadisi de aspirle boyanmış olanın giyilmesinin mutlak manada yasaklığına bir delildir. Zira nehiy, onu başka bir anlama çeviren sârıf bir delil bulunmadıkça tahrîm ifade eder ve burada böyle bir delil mevcut değildir. Bunu, yasaklanmış olan altın yüzük takmayla birlikte zikretmiş olması da desteklemektedir. İlim ehlinden bazılarının, Müslim'deki yukarıda geçen Ali rivayetinde yer alan "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni nehyetti" ifadesinin, söz konusu rivayette mütekellim yâ'sı ile "beni nehyetti" dediği için bu hükmün Ali'ye has olduğuna delalet ettiği yönündeki iddiaları ise üç vecihten reddedilmiştir:

أَحَدُهَا: أَنَّهُ ﷺ بَيَّنَ فِي حَدِيثِ ابْنِ عَمْرٍو عُمُومَ هَذَا الْحُكْمِ، حَيْثُ قَالَ لِعَبْدِ اللَّهِ: " إِنَّ هَذَا مِنْ ثِيَابِ الْكُفَّارِ، فَلَا تَلْبَسْهُمَا " وَهَذَا صَرِيحٌ فِي عَدَمِ اخْتِصَاصِ هَذَا الْحُكْمِ بِعَلِيٍّ ﵁.

Birincisi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in İbn Amr hadisinde Abdullah'a: «Şüphesiz bunlar kâfirlerin elbiselerindendir, onları giyme» buyurarak bu hükmün umumîliğini açıklamış olmasıdır; bu da bu hükmün Ali radıyallâhu anh'a has olmadığının açık bir delilidir.