Binûn

Hac — 22. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ، عَنْ عَلِيٍّ ﵁: " أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ:

İkinci vecih: Sahîh-i Müslim'de Ali radıyallâhu anh'tan sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem:

نَهَى عَنْ لُبْسِ الْقَسِّيِّ، وَالْمُعَصْفَرِ وَعَنْ تَخَتُّمِ الذَّهَبِ، بِحَذْفِ مَفْعُولِ نَهَى، وَحَذْفُ الْمَفْعُولِ فِي ذَلِكَ، يَدُلُّ عَلَى عُمُومِ الْحُكْمِ عَلَى التَّحْقِيقِ كَمَا حَرَّرَهُ الْقَرَافِيُّ فِي شَرْحِ التَّنْقِيحِ مِنْ أَنَّ مِثْلَ نَهَى ﷺ عَنْ كَذَا صِيغَةُ عُمُومٍ بِمَا لَا يَدَعُ مَجَالًا لِلشَّكِّ؟ وَمِمَّنِ انْتَصَرَ لِذَلِكَ: ابْنُ الْحَاجِبِ وَغَيْرُهُ، وَاخْتَارَهُ الْفِهْرِيُّ.

«Nehâ» (yasakladı) fiilinin mef'ûlü (tümleci) hazfedilmiş olarak, kassî kumaşı ve aspirle boyanmış olanı giymekten ve altın yüzük takmaktan nehyetmiştir. Bu tür yerlerde mef'ûlün hazfedilmesi, tahkik ehline göre hükmün umumîliğine delalet eder. Nitekim el-Karâfî, Şerhu't-Tenkîh'te Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in «falandan nehyetti» şeklindeki ifadelerinin şüpheye yer bırakmayacak biçimde umum sîgası (kapsayıcı ifade kalıbı) olduğunu tahkik etmiştir. İbnü'l-Hâcib ve başkaları da bunu savunmuş, el-Fihrî de bu görüşü tercih etmiştir.

وَالْحَاصِلُ: أَنَّ التَّحْقِيقَ فِي مِثْلِ نَهَى ﷺ عَنْ بَيْعِ الْغَرَرِ وَقَضَى بِالشُّفَعَةِ، وَقَضَى بِالشَّاهِدِ وَالْيَمِينِ وَنَحْوِ ذَلِكَ: أَنَّهُ يَعُمُّ كُلَّ غَرَرٍ وَكُلَّ شُفَعَةٍ، وَكُلَّ شَاهِدٍ، وَيَمِينٍ، وَإِنْ خَالَفَ فِي ذَلِكَ كَثِيرٌ مِنَ الْأُصُولِيِّينَ، كَمَا حَرَّرْنَا أَدِلَّةَ الْفَرِيقَيْنِ، وَنَاقَشْنَاهَا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ.

Hâsılı: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in «garar (belirsizlik içeren) satışı yasakladı», «şüf'a ile hükmetti», «bir şahit ve yeminle hükmetti» ve benzeri ifadelerindeki tahkik edilen görüş; pek çok usulcü buna muhalif kalsa da, bunun her gararı, her şüf'ayı, her şahit ve yemini kapsadığıdır. Nitekim her iki tarafın delillerini tespit edip başka bir yerde bunları tartıştık.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ رِوَايَةَ " نَهَانِي " الَّتِي احْتَجَّ بِهَا مُدَّعِي اخْتِصَاصِ هَذَا الْحُكْمِ بِعَلِيٍّ: تَدُلُّ أَيْضًا عَلَى عُمُومِ الْحُكْمِ ; لِأَنَّ خِطَابَ النَّبِيِّ ﷺ لِوَاحِدٍ مِنْ أُمَّتِهِ يَعُمُّ حُكْمُهُ جَمِيعَ الْأُمَّةِ لِاسْتِوَائِهِمْ فِي أَحْكَامِ التَّكْلِيفِ، إِلَّا بِدَلِيلٍ خَاصٍّ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ، وَخِلَافُ أَهْلِ الْأُصُولِ فِي خِطَابِ الْوَاحِدِ، هَلْ هُوَ مِنْ صِيَغِ الْعُمُومِ الدَّالَّةِ عَلَى عُمُومِ الْحُكْمِ، خِلَافٌ فِي حَالٍ لَا خِلَافٌ حَقِيقِيٌّ، فَخِطَابُ الْوَاحِدِ عِنْدَ الْحَنَابِلَةِ صِيغَةُ عُمُومٍ، وَعِنْدَ غَيْرِهِمْ مِنَ الشَّافِعِيَّةِ، وَالْمَالِكِيَّةِ وَغَيْرِهِمْ: أَنَّ خِطَابَ الْوَاحِدِ لَا يَعُمُّ ; لِأَنَّ اللَّفْظِ لِلْوَاحِدِ لَا يَشْمَلُ بِالْوَضْعِ غَيْرَهُ، وَإِذَا كَانَ لَا يَشْمَلُهُ وَضْعًا، فَلَا يَكُونُ صِيغَةَ عُمُومٍ، وَلَكِنَّ أَهْلَ هَذَا الْقَوْلِ مُوَافِقُونَ: عَلَى أَنَّ حُكْمَ خَطَّابِ الْوَاحِدِ عَامٌّ لِغَيْرِهِ لَكِنْ بِدَلِيلٍ آخَرَ غَيْرِ خِطَابِ الْوَاحِدِ، وَذَلِكَ الدَّلِيلُ بِالنَّصِّ وَالْقِيَاسِ. أَمَّا الْقِيَاسُ فَظَاهِرٌ ; لِأَنَّ قِيَاسَ غَيْرِ ذَلِكَ الْمُخَاطَبِ عَلَيْهِ بِجَامِعِ اسْتِوَاءِ الْمُخَاطَبِينَ فِي أَحْكَامِ التَّكْلِيفِ مِنَ الْقِيَاسِ الْجَلِيِّ وَالنَّصِّ، كَقَوْلِهِ ﷺ فِي مُبَايَعَةِ النِّسَاءِ: " إِنِّي لَا أُصَافِحُ النِّسَاءَ، وَمَا قَوْلِي لِامْرَأَةٍ إِلَّا كَقَوْلِي لِمِائَةِ امْرَأَةٍ ".

Üçüncü vecih: Bu hükmün Ali'ye has olduğunu iddia edenin delil getirdiği "beni nehyetti" rivayeti de hükmün umumîliğine delalet eder. Çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinden tek bir kişiye hitabının hükmü, mükellefiyet hükümlerinde eşit olmalarından ötürü -kendisine başvurulması zorunlu olan özel bir delil bulunmadıkça- bütün ümmeti kapsar. Usul ehlinin, tek kişiye yapılan hitabın hükmün umumîliğine delalet eden umum sîgalarından olup olmadığı konusundaki ihtilafı ise lafzî (görünüşte) bir ihtilaftır, hakiki bir ihtilaf değildir. Zira tek kişiye hitap Hanbelîlere göre umum sîgasıdır; Hanbelîler dışındaki Şâfiîler, Mâlikîler ve diğerlerine göre ise tek kişiye hitap umum ifade etmez; çünkü tek kişi için konulan lafız, vaz'ı (dil koyuluşu) itibarıyla başkasını kapsamaz. Vaz'en kapsamadığında da umum sîgası olmaz. Ancak bu görüşün sahipleri de tek kişiye yapılan hitabın hükmünün, tek kişiye hitabın kendisi dışında başka bir delille başkaları için de genel olduğu konusunda hemfikirdirler. Bu delil de nass ve kıyastır. Kıyas ise açıktır; zira muhatapların mükellefiyet hükümlerinde eşit olması ortak paydasıyla, muhatap olmayan kişinin muhataba kıyas edilmesi celî (açık) kıyastandır. Nass ise, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kadınların biatında buyurduğu: «Ben kadınlarla musafaha etmem (tokalaşmam). Benim bir kadına sözüm, ancak yüz kadına sözüm gibidir» ifadesi gibidir.

قَالُوا: وَمِنْ أَدِلَّةِ ذَلِكَ حَدِيثُ: " حُكْمِي عَلَى الْوَاحِدِ حُكْمِي عَلَى الْجَمَاعَةِ ".

Şöyle dediler: Bunun delillerinden biri de: "Bir kişiye hükmüm, topluluğa hükmümdür" hadisidir.

قَالَ ابْنُ قَاسِمٍ الْعَبَّادِيُّ فِي الْآيَاتِ الْبَيِّنَاتِ: اعْلَمْ أَنَّ حَدِيثَ: " حُكْمِي عَلَى الْوَاحِدِ حُكْمِي عَلَى الْجَمَاعَةِ " لَا يُعْرَفُ لَهُ أَصْلٌ بِهَذَا اللَّفْظِ، وَلَكِنْ رَوَى التِّرْمِذِيُّ وَقَالَ: حَسَنٌ صَحِيحٌ، وَالنِّسَائِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَابْنُ حِبَّانَ، قَوْلَهُ ﷺ فِي مُبَايَعَةِ النِّسَاءِ: " إِنِّي لَا أُصَافِحُ النِّسَاءَ " وَسَاقَ الْحَدِيثَ كَمَا ذَكَرْنَاهُ.

İbn Kâsım el-Abbâdî, el-Âyâtü'l-Beyyinât'ta şöyle demiştir: Bil ki, "Bir kişiye hükmüm, topluluğa hükmümdür" hadisinin bu lafızla bir aslı bilinmemektedir. Fakat Tirmizî -hasen sahih diyerek-, Nesâî, İbn Mâce ve İbn Hibbân, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kadınların biatında buyurduğu: «Ben kadınlarla musafaha etmem» sözünü rivayet etmişler ve hadisi zikrettiğimiz şekilde nakletmişlerdir.

وَقَالَ صَاحِبُ كَشْفِ الْخَفَاءِ وَمُزِيلِ الْأَلْبَاسِ، عَمَّا اشْتُهِرَ مِنَ الْأَحَادِيثِ، عَلَى أَلْسِنَةِ النَّاسِ: " حُكْمِي عَلَى الْوَاحِدِ حُكْمِي عَلَى الْجَمَاعَةِ "، وَفِي لَفْظِ: " كَحُكْمِي عَلَى الْجَمَاعَةِ " لَيْسَ لَهُ أَصْلٌ بِهَذَا اللَّفْظِ، كَمَا قَالَ الْعِرَاقِيُّ: فِي تَخْرِيجِ أَحَادِيثِ الْبَيْضَاوِيِّ.

Keşfü'l-Hafâ ve Müzîlü'l-İlbâs amme'ştehere mine'l-Ehâdîsi alâ Elsineti'n-Nâs müellifi de şöyle demiştir: "Bir kişiye hükmüm, topluluğa hükmümdür" ve bir lafızda "topluluğa hükmüm gibidir" [şeklindeki hadisin], Irâkî'nin Beyzâvî'nin hadislerinin tahrîcinde belirttiği gibi bu lafızla bir aslı yoktur.

وَقَالَ فِي الدُّرَرِ كَالزَّرْكَشِيِّ لَا يُعْرَفُ، وَسُئِلَ عَنْهُ الْمِزِّيُّ، وَالذَّهَبِيُّ فَأَنْكَرَاهُ. نَعَمْ يَشْهَدُ لَهُ مَا رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ، وَالنَّسَائِيُّ مِنْ حَدِيثِ أُمَيْمَةَ بِنْتِ رُقَيْقَةَ، فَلَفْظُ النَّسَائِيِّ: " مَا قَوْلِي لِامْرَأَةٍ وَاحِدَةٍ إِلَّا كَقَوْلِي لِمِائَةِ امْرَأَةٍ " وَلَفْظُ التِّرْمِذِيِّ: " إِنَّمَا قَوْلِي لِمِائَةِ امْرَأَةٍ كَقَوْلِي لِامْرَأَةٍ وَاحِدَةٍ " وَهُوَ مِنَ الْأَحَادِيثِ الَّتِي أَلْزَمَ الدَّارَقُطْنِيُّ الشَّيْخَيْنِ بِإِخْرَاجِهَا ; لِثُبُوتِهَا عَلَى شَرْطِهِمَا.

ed-Dürer'de Zerkeşî gibi "bilinmemektedir" demiştir. Mizzî ile Zehebî'ye bundan sorulmuş, onlar da bunu inkâr etmişlerdir (aslı olmadığını söylemişlerdir). Evet, Tirmizî ve Nesâî'nin Ümeyme binti Rukayka hadisinden rivayet ettikleri buna şahitlik etmektedir; Nesâî'nin lafzı: «Benim tek bir kadına sözüm, ancak yüz kadına sözüm gibidir», Tirmizî'nin lafzı ise: «Benim yüz kadına sözüm, ancak tek bir kadına sözüm gibidir» şeklindedir. Bu hadis, Dârekutnî'nin şartlarına uygun olarak sabit olduğu için iki şeyhe (Buhârî ve Müslim'e) tahrîc etmelerini gerekli kıldığı (ilzam ettiği) hadislerdendir.

وَقَالَ ابْنُ قَاسِمٍ الْعَبَّادِيِّ فِي شَرْحِ الْوَرَقَاتِ الْكَبِيرِ: " حُكْمِي عَلَى الْجَمَاعَةِ "، لَا يُعْرَفُ لَهُ أَصْلٌ، إِلَى آخِرِهِ قَرِيبًا مِمَّا ذَكَرْنَا عَنْهُ، اهـ.

İbn Kâsım el-Abbâdî, Şerhu'l-Varakât el-Kebîr'de: "Topluluğa hükmüm... [hadisinin] bir aslı bilinmemektedir" diyerek sonuna kadar, ondan aktardığımıza yakın ifadeler kullanmıştır.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الْحَدِيثُ الْمَذْكُورُ ثَابِتٌ مِنْ حَدِيثِ أُمَيْمَةَ بِنْتِ رُقَيْقَةَ بِقَافَيْنِ مُصَغَّرًا: وَهِيَ صَحَابِيَّةٌ مِنَ الْمُبَايَعَاتِ، وَرُقَيْقَةُ أُمُّهَا: وَهِيَ أُخْتُ خَدِيجَةَ بِنْتِ خُوَيْلِدٍ. وَقِيلَ عَمَّتُهَا وَاسْمُ أَبِيهَا بِجَادٌ بِمُوَحَّدَةٍ، ثُمَّ جِيمٍ ابْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَيْرٍ التَّيْمِيِّ تَيْمِ بْنِ مُرَّةَ، وَأَشَارَ إِلَى ذَلِكَ فِي " الْمَرَاقِي " بِقَوْلِهِ:

Müellif -Allah onu affetsin ve bağışlasın- dedi ki: Zikredilen hadis, iki kaf ile ve ismi tasgir olarak Rukayka'nın kızı Ümeyme hadisinden sabittir. O, biat eden kadın sahabilerdendir; Rukayka onun annesidir ve Hatice binti Huveylid'in kız kardeşidir. Halası olduğu da söylenmiştir. Babasının adı ise, bir noktalı [ba] ve ardından cim ile Bicâd b. Abdillâh b. Umeyr et-Teymî'dir (Teym b. Mürre kabilesinden). el-Merâkî müellifi şu sözüyle buna işaret etmiştir:

خِطَابٌ وَاحِدٌ لِغَيْرِ الْحَنْبَلِيِّ ... مِنْ غَيْرِ رَعْيِ النَّصِّ وَالْقَيْسِ الْجَلِيِّ

Hanbelî olmayanlara göre tek bir kişiye yapılan hitap ... Nass ve celî (açık) kıyas gözetilmedikçe [başkalarını kapsamaz].

وَبِهَذَا كُلِّهِ تَعْلَمُ أَنَّ التَّحْقِيقَ مَنْعُ لُبْسِ الْمُعَصْفَرِ، وَظَاهِرُ النُّصُوصِ الْإِطْلَاقُ: أَيْ سَوَاءٌ كَانَ فِي الْإِحْرَامِ، أَوْ غَيْرِهِ كَمَا رَأَيْتَ، وَجَمَعَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ بَيْنَ الْأَحَادِيثِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ، الدَّالَّةِ عَلَى مَنْعِ لُبْسِ الْمُعَصْفَرِ مُطْلَقًا، وَبَيْنَ حَدِيثِ أَبِي دَاوُدَ الْمُتَقَدِّمِ الدَّالِّ عَلَى إِبَاحَتِهِ لِلنِّسَاءِ فِي الْإِحْرَامِ، بِأَنَّ أَحَادِيثَ الْمَنْعِ إِنَّمَا هِيَ بِالنِّسْبَةِ لِلرِّجَالِ، وَحَدِيثَ الْجَوَازِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى النِّسَاءِ، فَيَكُونُ مَمْنُوعًا لِلرِّجَالِ جَائِزًا لِلنِّسَاءِ، وَتَتَّفِقُ الْأَحَادِيثُ.

Bütün bunlarla anlarsın ki tahkik edilen görüş, aspirle boyanmış olanın giyilmesinin yasaklığıdır. Nassların zahiri de mutlaktır; yani gördüğün gibi ister ihramda olsun ister ihram dışında olsun [hüküm aynıdır]. Bazı âlimler, Sahîh-i Müslim'de zikrettiğimiz aspirle boyanmış olanı giymenin mutlak yasaklığına delalet eden hadisler ile Ebû Dâvûd'un daha önce geçen ve ihramda kadınlara bunun mubah olduğuna delalet eden hadisinin arasını şöyle cem'etmişlerdir (uzlaştırmışlardır): Yasaklama hadisleri erkeklere göredir; caiz olduğunu belirten hadis ise kadınlara göredir. Böylece erkeklere yasak, kadınlara caiz olur ve hadisler birbiriyle uyumlu hale gelir.

وَمِمَّنِ اعْتَمَدَ هَذَا الْجَمْعَ التِّرْمِذِيُّ فِي سُنَنِهِ حَيْثُ قَالَ: بَابُ مَا جَاءَ فِي كَرَاهَةِ الْمُعَصْفَرِ لِلرِّجَالِ: حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، ثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُنَيْنٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيٍّ ﵁ قَالَ: " نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ لُبْسِ الْقَسِّيِّ وَالْمُعَصْفَرِ " وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، وَحَدِيثُ عَلِيٍّ: حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ، انْتَهَى مِنْهُ. فَتَرَاهُ فِي تَرْجَمَةِ الْحَدِيثِ جَعَلَهُ خَاصًّا بِالرِّجَالِ، وَهُوَ عَيْنُ الْجَمْعِ الَّذِي ذَكَرْنَا، وَأَشَارَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ مُسْلِمٍ: إِلَى أَنَّ الْجَمْعَ الْمَذْكُورَ يُشِيرُ إِلَيْهِ الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ عِنْدَ مُسْلِمٍ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: أَعْنِي النَّوَوِيَّ قَوْلُهُ ﷺ: " أَأُمُّكَ أَمَرَتْكَ بِهَذَا " مَعْنَاهُ: أَنَّ هَذَا مِنْ لِبَاسِ النِّسَاءِ، وَزِيِّهِنَّ، وَأَخْلَاقِهِنَّ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.

Bu cem' yöntemini benimseyenlerden biri de Tirmizî'dir; nitekim Sünen'inde şöyle demiştir: Erkekler için aspirle boyanmış elbisenin keraheti hakkında gelen rivayetler babı: Bize Kuteybe rivayet etti, bize Mâlik b. Enes, Nâfi'den, o İbrâhim b. Abdillâh b. Huneyn'den, o babasından, o da Ali radıyallâhu anh'tan rivayet etti; Ali dedi ki: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kassî kumaşı ve aspirle boyanmış elbiseyi giymekten nehyetti." Bu babda Enes ve Abdullah b. Amr'dan da rivayet vardır; Ali'nin hadisi ise hasen sahih bir hadistir, [Tirmizî'den aktarım] bitti. Görüyorsun ki o, hadisin başlığında bunu erkeklere has kılmıştır; bu da zikrettiğimiz uzlaştırmanın ta kendisidir. Nevevî de Şerhu Müslim'de söz konusu uzlaştırmaya Müslim'deki sahih hadisin işaret ettiğini belirtmiştir; bu da onun -yani Nevevî'nin- şu sözündedir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in «Bunu sana annen mi emretti?» sözünün anlamı: Şüphesiz bu kadınların giysisinden, onların kılık-kıyafetinden ve onların ahlakındandır, demektir. İhtiyaç duyulan kısım bitti.

وَتَفْسِيرُهُ لِلْحَدِيثِ: يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْحَدِيثَ فِيهِ تَحْرِيمُ الْمُعَصْفَرِ عَلَى الرِّجَالِ دُونَ النِّسَاءِ.

Onun hadisi bu şekilde tefsir etmesi; hadiste aspirle boyanmış olanın kadınlara değil, erkeklere haram kılındığına delalet etmektedir.

وَيَدُلُّ لِهَذَا الْجَمْعِ مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، ثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، ثَنَا هِشَامُ بْنُ الْغَازِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ: هَبَطْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ ثَنِيَّةٍ فَالْتَفَتَ إِلَيَّ وَعَلَيَّ رَيْطَةٌ مُضَرَّجَةٌ بِالْعُصْفُرِ فَقَالَ: " مَا هَذِهِ الرَّيْطَةُ عَلَيْكَ؟ " فَعَرَفْتُ مَا كَرِهَ فَأَتَيْتُ أَهْلِي، وَهُمْ يَسْجُرُونَ تَنُّورًا لَهُمْ فَقَذَفْتُهَا فِيهِ، ثُمَّ أَتَيْتُهُ مِنَ الْغَدِ فَقَالَ: " يَا عَبْدَ اللَّهِ مَا فَعَلَتِ الرَّيْطَةُ؟ " فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ: أَلَا كَسَوْتَهَا بَعْضَ أَهْلِكَ فَإِنَّهُ لَا بَأْسَ بِهِ لِلنِّسَاءِ " انْتَهَى مِنْ سُنَنِ أَبِي دَاوُدَ، وَهُوَ صَرِيحٌ فِي الْجَمْعِ الْمَذْكُورِ، وَهَذَا الْإِسْنَادُ لَا يَقِلُّ عَنْ دَرَجَةِ الْحَسَنِ، وَهَذَا الْحَدِيثُ أَخْرَجَهُ ابْنُ مَاجَهْ: حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، ثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ الْغَازِ إِلَى آخِرِ الْإِسْنَادِ، ثُمَّ قَالَ: أَقْبَلْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ ثَنِيَّةِ أَذَاخِرَ، فَالْتَفَتَ إِلَيَّ وَعَلَيَّ رَيْطَةٌ، إِلَى آخِرِ الْحَدِيثِ. كَلَفْظِ أَبِي دَاوُدَ، اهـ.

Bu uzlaştırmaya, Ebû Dâvûd'un Sünen'inde rivayet ettiği şu hadis de delalet eder: Bize Müsedded rivayet etti, bize Îsâ b. Yûnus rivayet etti, bize Hişâm b. el-Gâz, Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o da dedesinden rivayet etti; dedesi dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte bir tepeden indik. Bana doğru döndü; üzerimde aspirle boyanmış ince bir örtü (rayta) vardı. «Üzerindeki bu örtü de nedir?» buyurdu. Hoşlanmadığını anladım ve ailemin yanına gittim; onlar kendilerine ait bir tandırı tutuşturuyorlardı, ben de onu içine attım. Ertesi gün Peygamber'e geldim; «Ey Abdullah, örtü ne oldu?» buyurdu. Ona haber verdim; bunun üzerine: «Onu ailenden birine giydirseydin ya! Çünkü kadınlar için bunda bir beis (sakınca) yoktur» buyurdu. Ebû Dâvûd'un Sünen'inden aktarım bitti; bu, zikredilen cem' konusunda açıktır ve bu isnad hasen derecesinden aşağı değildir. Bu hadisi İbn Mâce de tahrîc etmiştir: Bize Ebû Bekir rivayet etti, bize Îsâ b. Yûnus, Hişâm b. el-Gâz'dan rivayet etti... diyerek isnadın sonuna kadar aktarmış, sonra şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Ezâhir tepesinden geldik; bana doğru döndü, üzerimde bir örtü vardı... diyerek hadisin sonuna kadar Ebû Dâvûd'un lafzı gibi zikretmiştir.

وَجَمَعَ الْخَطَّابِيُّ بَيْنَ الْأَحَادِيثِ: بِأَنَّ النَّهْيَ فِيمَا صُبِغَ مِنَ الثِّيَابِ بَعْدَ النَّسْجِ، وَأَنَّ الْإِبَاحَةَ مُنْصَرِفَةٌ إِلَى مَا صُبِغَ غَزْلُهُ، ثُمَّ نُسِجَ نَقَلَ هَذَا الْجَمْعَ النَّوَوِيُّ فِي " شَرْحِ مُسْلِمٍ " عَنِ الْخَطَّابِيِّ.

Hattâbî ise hadislerin arasını şöyle cem'etmiştir: Yasaklama dokunduktan sonra boyanan elbiseler hakkındadır; mubahlık ise ipliği boyandıktan sonra dokunanlara yöneliktir. Bu uzlaştırmayı Nevevî, Şerhu Müslim'de Hattâbî'den nakletmiştir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: هَذَا الْجَمْعُ فِيهِ نَظَرٌ ; لِأَنَّهُ تَحَكُّمٌ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْعُصْفُرَ لَيْسَ بِطِيبٍ، فَأُبِيحَ لِلنِّسَاءِ وَمُنِعَ لِلرِّجَالِ، كَالْحَرِيرِ وَخَاتَمِ الذَّهَبِ. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Müellif -Allah onu affetsin ve bağışlasın- dedi ki: Bu uzlaştırmada tutarsızlık (nazar) vardır; çünkü bu delilsiz bir iddiadır (tahakkümdür). Zahir olan şudur ki aspir koku değildir; dolayısıyla ipek ve altın yüzük gibi kadınlara mubah kılınmış, erkeklere ise yasaklanmıştır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

فَاتَّضَحَ أَنَّ الظَّاهِرَ بِحَسَبِ الدَّلِيلِ أَنَّ الْمُعَصْفَرَ: لَا يَحِلُّ لُبْسُهُ لِلرِّجَالِ، وَيَحِلُّ لِلنِّسَاءِ ; لِأَنَّ ظَاهِرَ أَحَادِيثِ النَّهْيِ عَنْهُ الْعُمُومُ، وَكَوْنُهُ مِنْ ثِيَابِ الْكُفَّارِ قَرِينَةً عَلَى التَّعْمِيمِ، إِلَّا أَنَّ أَحَادِيثَ النَّهْيِ تُخَصَّصُ بِالْأَحَادِيثِ الْمُتَقَدِّمَةِ الْمُصَرِّحَةِ، بِجَوَازِهِ لِلنِّسَاءِ كَحَدِيثِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ وَابْنِ مَاجَهْ، وَحَدِيثُ التِّرْمِذِيِّ وَمَا فَسَّرَ بِهِ النَّوَوِيُّ حَدِيثَ مُسْلِمٍ وَحَدِيثَ أَبِي دَاوُدَ الْمُتَقَدِّمَ الَّذِي فِيهِ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَكَوْنُهُ مِنْ ثِيَابِ الْكُفَّارِ: لَا يُنَافِي أَنَّ ذَلِكَ بِالنِّسْبَةِ لِلرِّجَالِ. دُونَ النِّسَاءِ، كَمَا قَالَ فِي الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالدِّيبَاجِ وَالْحَرِيرِ: " إِنَّهَا لَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَلَكُمْ فِي الْآخِرَةِ " مَعَ إِبَاحَتِهَا لِلنِّسَاءِ.

Böylece delile göre zahir olanın şu olduğu açıklığa kavuştu: Aspirle boyanmış olanın giyilmesi erkeklere helal değildir, kadınlara ise helaldir. Çünkü onu yasaklayan hadislerin zahiri umum ifade eder ve onun kâfirlerin giysisi olması genelleştirmeye bir karinedir. Ancak yasaklama hadisleri; Ebû Dâvûd ve İbn Mâce'deki Amr b. Şuayb'ın babasından, onun da dedesinden rivayet ettiği hadis, Tirmizî'nin hadisi, Nevevî'nin Müslim hadisini tefsir ediş biçimi ve daha önce geçen Ebû Dâvûd'un İbn İshâk'ın bulunduğu hadisi gibi kadınlara caiz olduğunu açıkça belirten hadislerle tahsis edilir. Onun kâfirlerin elbiselerinden olması da altın, gümüş, dîbâc ve ipek hakkında kadınlara mubah kılınmasıyla birlikte: «Şüphesiz bunlar dünyada onlar (kâfirler) için, ahirette ise sizin içindir» buyurduğu gibi, bunun kadınlara değil sadece erkeklere nispetle olmasına engel teşkil etmez.

وَالَّذِينَ أَبَاحُوا لُبْسَ الْمُعَصْفَرِ لِلرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ مَعًا، احْتَجُّوا بِمَا ذَكَرَهُ النَّوَوِيُّ فِي " شَرْحِ مُسْلِمٍ " قَالَ: ثَبَتَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَبِسَ حُلَّةً حَمْرَاءَ.

Aspirle boyanmış olanı hem erkeklere hem de kadınlara birlikte mubah kılanlar ise Nevevî'nin Şerhu Müslim'de zikrettiği şu hususla delil getirmişlerdir: Nevevî demiştir ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kırmızı bir hulle giydiği sabit olmuştur.

وَفِي الصَّحِيحَيْنِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ قَالَ: " رَأَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَصْبُغُ بِالصُّفْرَةِ " انْتَهَى مِنْهُ فَانْظُرْهُ.

Sahîhayn'da İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan şöyle rivayet edilmiştir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sarı ile boyandığını gördüm." Ondan aktarım bitti, oraya bakınız.

وَالَّذِينَ مَنَعُوهُ لِلرِّجَالِ دُونَ النِّسَاءِ اسْتَدَلُّوا بِالْأَحَادِيثِ الْمَذْكُورَةِ الْمُصَرِّحَةِ بِإِبَاحَتِهِ لِلنِّسَاءِ، وَعَضَّدُوا الْأَحَادِيثَ الْمَذْكُورَةَ بِآثَارٍ عَنِ الصَّحَابَةِ ﵃ فَمِنْ ذَلِكَ مَا رَوَاهُ مَالِكٌ فِي " الْمُوَطَّأِ "، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أُمِّهِ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ ﵄: أَنَّهَا كَانَتْ تَلْبَسُ الثِّيَابَ الْمُعَصْفَرَاتِ الْمُشَبَّعَاتِ، وَهِيَ مُحْرِمَةٌ لَيْسَ فِيهَا زَعْفَرَانٌ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.

Onu kadınlara değil de sadece erkeklere yasaklayanlar ise kadınlara mubah olduğunu açıkça belirten zikredilmiş hadislerle istidlal etmişler ve söz konusu hadisleri sahabe radıyallâhu anhüm'den gelen eserlerle desteklemişlerdir. Bunlardan biri de Mâlik'in el-Muvatta'da Hişâm b. Urve'den, onun babasından, onun da annesi Esmâ binti Ebî Bekir radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğidir: O, ihramlı iken içinde safran bulunmayan, aspirle koyu şekilde boyanmış elbiseler giyerdi. İhtiyaç duyulan kısım bitti.

وَقَالَ شَارِحُهُ الزَّرْقَانِيُّ: وَكَذَلِكَ جَاءَ عَنْ أُخْتِهَا. رَوَى سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ: كَانَتْ عَائِشَةُ ﵂ تَلْبَسُ الثِّيَابَ الْمُعَصْفَرَةَ، وَهِيَ مُحْرِمَةٌ. إِسْنَادُهُ صَحِيحٌ انْتَهَى مِنْهُ.

Onun şârihi Zürkānî şöyle demiştir: Aynı şekilde kız kardeşinden de rivayet edilmiştir. Saîd b. Mansûr, Kāsım b. Muhammed'den rivayet etti; Kāsım dedi ki: Âişe radıyallâhu anhâ ihramlı iken aspirle boyanmış elbiseler giyerdi. İsnadı sahihtir; aktarım bitti.

وَرَوَى الْبَيْهَقِيُّ بِإِسْنَادِهِ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ نَحْوَ رِوَايَةِ مَالِكٍ فِي " الْمُوَطَّأِ " عَنْهَا ثُمَّ قَالَ: هَكَذَا رَوَاهُ مَالِكٌ، وَخَالَفَهُ أَبُو أُسَامَةَ، وَحَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، وَابْنُ نُمَيْرٍ فَرَوَوْهُ عَنْ هِشَامٍ، عَنْ فَاطِمَةَ، عَنْ أَسْمَاءَ، قَالَهُ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ. انْتَهَى مِنَ السُّنَنِ الْكُبْرَى.

Beyhakî de kendi isnadıyla Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Esmâ binti Ebî Bekir'den, Mâlik'in el-Muvatta'da ondan yaptığı rivayetin benzerini rivayet etmiş, sonra da şöyle demiştir: Mâlik bunu böyle rivayet etti; Ebû Üsâme, Hâtim b. İsmâîl ve İbn Nümeyr ise ona muhalefet ederek Hişâm'dan, o Fâtıma'dan, o da Esmâ'dan rivayet ettiler. Bunu Müslim b. Haccâc söylemiştir. es-Sünenü'l-Kübrâ'dan aktarım bitti.

وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ: وَرُوِّينَا عَنْ نَافِعٍ أَنَّ نِسَاءَ ابْنِ عُمَرَ كُنَّ يَلْبَسْنَ الْمُعَصْفَرَ، وَهُنَّ مُحْرِمَاتٌ، ثُمَّ ذَكَرَ عَنْ أَبِي دَاوُدَ فِي الْمَرَاسِيلِ: أَنَّ مَكْحُولًا قَالَ: جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِثَوْبٍ مُشَبَّعٍ بِعُصْفُرٍ، فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنِّي أُرِيدُ الْحَجَّ، فَأُحْرِمُ فِي هَذَا؟ قَالَ: " لَكِ غَيْرُهُ؟ " قَالَتْ: لَا. قَالَ: " فَأَحْرِمِي فِيهِ " ثُمَّ سَاقَ سَنَدَهُ بِهِ إِلَى أَبِي دَاوُدَ، وَذُكِرَ بِسَنَدِهِ عَنْ جَابِرٍ أَنَّهُ قَالَ: " لَا تَلْبَسُ الْمَرْأَةُ ثِيَابَ الطِّيبِ وَتَلْبَسُ الثِّيَابَ الْمُعَصْفَرَةَ لَا أَرَى الْمُعَصْفَرَ طِيبًا "

Beyhakî şöyle demiştir: Bize Nâfi'den rivayet edildiğine göre İbn Ömer'in hanımları ihramlı iken aspirle boyanmış [elbise] giyerlerdi. Sonra Ebû Dâvûd'un el-Merâsîl'inden naklederek Mekhûl'ün şöyle dediğini zikretti: Bir kadın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e aspirle koyu şekilde boyanmış bir elbise ile geldi ve: "Ey Allah'ın Resûlü, ben hac yapmak istiyorum, bunun içinde ihrama gireyim mi?" dedi. Peygamber: «Başka elbisen var mı?» buyurdu. Kadın: "Hayır" dedi. Peygamber: «Öyleyse onun içinde ihrama gir» buyurdu. Sonra senedini Ebû Dâvûd'a kadar sevk etti. Câbir'den de senediyle onun şöyle dediğini zikretti: "Kadın kokulu elbiseler giymez, aspirle boyanmış elbiseleri ise giyer; ben aspiri koku olarak görmüyorum."

وَرَوَى الْبَيْهَقِيُّ بِسَنَدِهِ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ " أَنَّهَا كَانَتْ تَلْبَسُ الثِّيَابَ الْمُوَرَّدَةَ بِالْعُصْفُرِ الْخَفِيفِ وَهِيَ مُحْرِمَةٌ "، وَقَدْ قَدَّمْنَا حَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ، عِنْدَ الطَّبَرَانِيِّ فِي الْكَبِيرِ قَالَ: كَانَ أَزْوَاجُ النَّبِيِّ ﷺ يَخْتَضِبْنَ بِالْحِنَّاءِ، وَهُنَّ مُحْرِمَاتٌ، وَيَلْبَسْنَ الْمُعَصْفَرَ، وَهُنَّ مُحْرِمَاتٌ، وَفِي إِسْنَادِهِ يَعْقُوبُ بْنُ عَطَاءٍ.

Beyhakî kendi senediyle Âişe radıyallâhu anhâ'dan: "O ihramlı iken hafif aspirle gül rengine boyanmış elbiseler giyerdi" şeklinde rivayet etmiştir. Taberânî'nin el-Mu'cemü'l-Kebîr'indeki İbn Abbâs hadisini daha önce aktarmıştık; İbn Abbâs şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zevceleri ihramlı iken kına ile kınalanırlar ve ihramlı iken aspirle boyanmış [elbise] giyerlerdi. Bunun isnadında Ya'kūb b. Atâ vardır.

قَالَ فِي مَجْمَعِ الزَّوَائِدِ: وَثَّقَهُ ابْنُ حِبَّانَ، وَضَعَّفَهُ جَمَاعَةٌ.

Mecmeu'z-Zevâid'de şöyle demiştir: İbn Hibbân onu sika (güvenilir) saymış, bir grup ise zayıf görmüştür.

وَقَالَ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، ثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي بُكَيْرٍ، ثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ طَهْمَانَ، حَدَّثَنِي بُدَيْلٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ صَفِيَّةَ بِنْتِ شَيْبَةَ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ زَوْجِ

Ebû Dâvûd Sünen'inde şöyle demiştir: Bize Züheyr b. Harb rivayet etti, bize Yahyâ b. Ebî Bükeyr rivayet etti, bize İbrâhim b. Tahmân rivayet etti, bana Büdeyl, Hasen b. Müslim'den, o Safiyye binti Şeybe'den, o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zevcesi Ümmü Seleme'den,

النَّبِيِّ ﷺ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: " الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا لَا تَلْبَسُ الْمُعَصْفَرَ مِنَ الثِّيَابِ، وَلَا الْمُمْشَّقَةَ، وَلَا الْحُلِيَّ، وَلَا تَخْتَضِبُ " انْتَهَى مِنْهُ، وَهَذَا الْإِسْنَادُ صَحِيحٌ كَمَا تَرَى.

o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre Peygamber şöyle buyurmuştur: «Kocası vefat eden kadın; elbiselerden aspirle boyanmış olanı, aşıboyası ile boyanmış olanı, takıyı takmaz ve kına yakmaz». Ondan aktarım bitti; bu isnad gördüğün gibi sahihtir.

وَقَالَ صَاحِبُ الْجَوْهَرِ النَّقِيِّ فِي حَاشِيَتِهِ عَلَى سُنَنِ الْبَيْهَقِيِّ، لَمَّا أَشَارَ إِلَى حَدِيثِ أَبِي دَاوُدَ هَذَا، وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْعُصْفُرَ طِيبٌ، وَلِذَلِكَ نَهَيْتُ عَنِ الْمُعَصْفَرِ، إِذْ لَوْ كَانَ النَّهْيُ لِكَوْنِهِ زِينَةً نَهَيْتُ عَنْ ثَوْبِ الْعَصْبِ ; لِأَنَّهُ فِي الزِّينَةِ فَوْقَ الْمُعَصْفَرِ، وَالْعَصْبُ بُرُودُ الْيَمَنِ يُعْصَبُ غَزْلُهَا: أَيْ تُطْوَى، ثُمَّ تُصْنَعُ مَصْبُوغًا، ثُمَّ تُنْسَجُ.

el-Cevherü'n-Nakî sahibi, Sünen-i Beyhakî haşiyesinde Ebû Dâvûd'un bu hadisine işaret ettiğinde şöyle demiştir: Bunda aspir boyasının koku olduğuna delil vardır; aspirle boyanmış olanın yasaklanması da bu yüzdendir. Zira şayet yasaklama onun süs olmasından dolayı olsaydı asb (bağlama usulüyle boyanmış Yemen) elbisesi de yasaklanırdı; çünkü o süs bakımından aspirle boyanmış olandan üstündür. Asb, iplikleri bağlanan -yani sarılan- sonra boyalı olarak üretilen ve ardından dokunan Yemen kumaşlarıdır.

وَفِي الصَّحِيحَيْنِ: أَنَّهُ ﷺ اسْتَثْنَى مِنَ الْمَنْعِ ثَوْبَ الْعَصْبِ، وَالشَّافِعِيَّةُ خَالَفَتْ هَذَا الْحَدِيثَ.

Sahîhayn'da geçtiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem asb elbisesini yasaktan istisna etmiştir. Şâfiîler ise bu hadise muhalefet etmişlerdir.

قَالَ النَّوَوِيُّ: الْأَصَحُّ عِنْدَنَا تَحْرِيمُ الْعَصْبِ مُطْلَقًا، وَالْحَدِيثُ حُجَّةٌ لِمَنْ أَجَازَهُ. وَقَالَ أَيْضًا: الْأَصَحُّ أَنَّهُ يَجُوزُ لَهَا لُبْسُ الْحَرِيرِ. انْتَهَى مِنْهُ.

Nevevî şöyle demiştir: Bize göre en sahih görüş asb kumaşının mutlak olarak haram olmasıdır; hadis ise bunu caiz görenlerin delilidir. Yine şöyle demiştir: En sahih görüşe göre kadının ipek giymesi caizdir. Aktarım bitti.

وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ أُمِّ عَطِيَّةَ، فِي الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا: " وَلَا تَلْبَسُ ثَوْبًا مَصْبُوغًا إِلَّا ثَوْبَ عَصْبٍ، وَلَا تَكْتَحِلُ وَلَا تَمَسُّ طِيبًا " الْحَدِيثَ.

Sahîh-i Müslim'de kocası vefat eden kadın hakkında Ümmü Atıyye hadisinden: «Ve asb elbisesi müstesna boyanmış elbise giymez, sürme çekmez ve koku sürünmez...» hadisi yer alır.

وَفِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ: مِنْ حَدِيثِ أُمِّ عَطِيَّةَ قَالَتْ: " كُنَّا نَنْهَى أَنْ نَحِدَّ عَلَى مَيْتٍ فَوْقَ ثَلَاثٍ، إِلَّا عَلَى زَوْجٍ ". الْحَدِيثَ، وَفِيهِ: " وَلَا تَكْتَحِلُ وَلَا تَطَيَّبُ وَلَا تَلْبَسُ مَصْبُوغًا إِلَّا ثَوْبَ عَصْبٍ " الْحَدِيثَ.

Sahîh-i Buhârî'de Ümmü Atıyye hadisinden şöyle rivayet edilmiştir: "Koca müstesna, bir ölünün arkasından üç günden fazla yas tutmaktan nehyolunurduk..." hadis; ve içinde: «...ve sürme çekmez, koku sürünmez, asb elbisesi müstesna boyanmış elbise giymez» hadisi geçer.

وَالْمُمَشَّقَةُ فِي حَدِيثِ أُمِّ سَلَمَةَ الْمَذْكُورَةُ هِيَ الْمَصْبُوغَةُ بِالْمَشْقِ بِالْكَسْرِ وَالْفَتْحِ، وَهُوَ الْمَغْرَةُ، وَالْعُصْفُرُ بِالضَّمِّ: نَبَاتٌ يُصْبَغُ بِهِ وَبِرُزِّهُ هُوَ الْقُرْطُمُ.

Zikredilen Ümmü Seleme hadisindeki el-Mümeşşaka (الْمُمَشَّقَةُ); esre veya fetha ile meşk (المَشْق / المِشْق) ile boyanmış olandır ki o da kırmızı aşıboyasıdır (el-mağra). Damme ile el-Usfur (العُصْفُر) ise kendisiyle boyama yapılan bir bitkidir; onun tohumu (büzrü) ise kurtumdur (aspir tohumudur).

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الَّذِي يَظْهَرُ لِي أَنَّ مَنْعَ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا، مِنْ لُبْسِ الْمُعَصْفَرِ الْمَذْكُورِ، لَيْسَ لِكَوْنِهِ طِيبًا كَمَا ظَنَّهُ صَاحِبُ الْجَوْهَرِ النَّقِيِّ، بِدَلِيلِ الْأَحَادِيثِ الدَّالَّةِ عَلَى الْمَنْعِ مِنْهُ فِي غَيْرِ الْإِحْرَامِ، مَعَ جَوَازِ الطِّيبِ لِغَيْرِ الْمُحْرِمِ، وَالْأَظْهَرُ أَنَّ الْمَنْعَ مِنْهُ لِلزِّينَةِ: وَهِيَ مُحَرَّمَةٌ عَلَى الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا، دُونَ غَيْرِهَا مِنَ النِّسَاءِ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Müellif -Allah onu affetsin ve bağışlasın- dedi ki: Bana zahir olan şudur ki kocası vefat eden kadının zikredilen aspirle boyanmış elbiseyi giymesinin yasaklanması, el-Cevherü'n-Nakî sahibinin zannettiği gibi koku olmasından dolayı değildir. Bunun delili, ihramlı olmayan için koku caiz olduğu halde ihram dışındayken de bunun yasaklandığına delalet eden hadislerdir. Daha açık olan gerekçe ise yasaklamanın süs (zinet) sebebiyledir; zinet ise diğer kadınlara değil, kocası vefat eden kadına [iddet süresince] haramdır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَلَا يَتَعَيَّنُ كَوْنُ الْعَصْبِ فَوْقَهُ فِي الزِّينَةِ ; لِأَنَّ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا مَمْنُوعَةٌ فِي الْعِدَّةِ، مِنَ الطِّيبِ، وَالتَّزَيُّنِ، فَإِبَاحَةُ الْعَصْبِ لَهَا تَدُلُّ عَلَى ضَعْفِ رُتْبَتِهِ فِي الزِّينَةِ. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Asb elbisesinin süs bakımından ondan üstün olması da kesin değildir; çünkü kocası vefat eden kadına iddet süresince koku ve süslenmek yasaktır. Asb kumaşının ona mubah kılınması, onun zinet derecesinin düşüklüğüne delalet eder. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَمِنْ ذَلِكَ الْحِنَّاءُ، قَدْ قَدَّمْنَا اخْتِلَافَ الْعُلَمَاءِ فِيهَا، هَلْ هِيَ طِيبٌ أَوْ لَا؟ وَقَدْ قَدَّمْنَا

Bunlardan biri de kınadır; daha önce âlimlerin onun koku olup olmadığı konusundaki ihtilaflarını aktarmıştık. Daha önce

آثَارًا تَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا لَيْسَتْ بِطِيبٍ، وَقَدَّمْنَا حَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ عِنْدَ الطَّبَرَانِيِّ: أَنَّ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ كُنَّ يَخْتَضِبْنَ بِالْحِنَّاءِ، وَهُنَّ مُحْرِمَاتٌ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ فِي إِسْنَادِهِ يَعْقُوبَ بْنَ عَطَاءٍ، وَقَدْ رَوَى الْبَيْهَقِيُّ بِإِسْنَادِهِ فِي " السُّنَنِ الْكُبْرَى " عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّهَا قِيلَ لَهَا: مَا تَقُولِينَ فِي الْحِنَّاءِ وَالْخِضَابِ؟ قَالَتْ: كَانَ خَلِيلِي لَا يُحِبُّ رِيحَهُ، ثُمَّ قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: فِيهِ كَالدِّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْحِنَّاءَ لَيْسَ بِطِيبٍ: " فَقَدْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُحِبُّ الطِّيبَ وَلَا يُحِبُّ رِيحَ الْحِنَّاءِ " انْتَهَى مِنْهُ.

onun koku olmadığına delalet eden eserleri aktarmıştık. Taberânî'deki İbn Abbâs hadisini de daha önce aktarmıştık: Peygamber'in zevceleri ihramlı iken kına ile kınalanırlar idi. Bunun isnadında Ya'kūb b. Atâ'nın bulunduğunu da belirtmiştik. Beyhakî de es-Sünenü'l-Kübrâ'da kendi isnadıyla Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet ettiğine göre ona: "Kına ve saç/el boyama hakkında ne dersin?" denilmiş, o da: "Dostum onun kokusunu sevmezdi" demiştir. Sonra Beyhakî şöyle demiştir: Bunda kınanın koku olmadığına dair bir delalet gibisi vardır: "Çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kokuyu severdi, kınanın kokusunu ise sevmezdi." Aktarım bitti.

وَهَذَا حَاصِلُ مُسْتَنَدِ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْحِنَّاءَ لَيْسَ بِطِيبٍ، وَقَالَ صَاحِبُ " الْجَوْهَرِ النَّقِيِّ " بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ كَلَامَ الْبَيْهَقِيِّ الَّذِي ذَكَرْنَا: وَقَدْ وَرَدَ عَنْهُ ﷺ خِلَافُ هَذَا. قَالَ أَبُو عُمَرَ فِي " التَّمْهِيدِ ": ذَكَّرَ ابْنُ بُكَيْرٍ عَنِ ابْنِ لَهِيعَةَ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ الْأَشَجِّ، عَنْ خَوْلَةَ بِنْتِ حَكِيمٍ، عَنْ أُمِّهَا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِأُمِّ سَلَمَةَ: " لَا تَطَيَّبِي وَأَنْتِ مُحْرِمَةٌ وَلَا تَمَسِّي الْحِنَّاءَ، فَإِنَّهُ طِيبٌ ". وَأَخْرَجَهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي كِتَابِ الْمَعْرِفَةِ، مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَقَدْ عَدَّ أَبُو حَنِيفَةَ الدَّيْنَوَرِيُّ وَغَيْرُهُ: مِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ: الْحِنَّاءَ مِنْ أَنْوَاعِ الطِّيبِ. وَقَالَ الْهَرَوِيُّ فِي الْغَرِيبَيْنِ: وَفِي الْحَدِيثِ: " سَيِّدُ رَيَاحِينِ الْجَنَّةِ الْفَاغِيَةِ " قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: هُوَ نَوْرُ الْحِنَّاءِ. وَفِي الْحَدِيثِ أَيْضًا عَنْ أَنَسٍ: " كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يُعْجِبُهُ الْفَاغِيَةُ " انْتَهَى مِنْهُ. وَقَالَ صَاحِبُ كَشْفِ الْخَفَاءِ وَمُزِيلِ الْإِلْبَاسِ. وَقَالَ النَّجْمُ، وَعِنْدَ الطَّبَرَانِيِّ وَالْبَيْهَقِيِّ، وَأَبِي نُعَيْمٍ فِي الطِّبِّ عَنْ بُرَيْدَةَ: " سَيِّدُ الْإِدَامِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ اللَّحْمُ، وَسَيِّدُ الشَّرَابِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ الْمَاءُ، وَسَيِّدُ الرَّيَاحِينِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ الْفَاغِيَةُ " انْتَهَى مَحَلُّ الْحَاجَةِ مِنْهُ، وَقَالَ ابْنُ الْأَثِيرِ فِي النِّهَايَةِ فِيهِ: " سَيِّدُ رَيَاحِينِ الْجَنَّةِ الْفَاغِيَةُ، هِيَ نَوْرُ الْحِنَّاءِ " وَقِيلَ: نَوْرُ الرَّيْحَانِ. وَقِيلَ: نَوْرُ كُلِّ نَبْتٍ مِنْ أَنْوَارِ الصَّحْرَاءِ، الَّتِي لَا تُزْرَعُ. وَقِيلَ: فَاغِيَةُ كُلِّ نَبْتٍ نَوْرُهُ، وَمِنْهُ حَدِيثُ أَنَسٍ: " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ تُعْجِبُهُ الْفَاغِيَةُ "، اهـ.

Kınanın koku olmadığını söyleyenin dayanağının özeti budur. el-Cevherü'n-Nakî sahibi, Beyhakî'nin zikrettiğimiz sözünü aktardıktan sonra şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bunun aksine rivayet gelmiştir. Ebû Ömer et-Temhîd'de demiştir ki: İbn Bükeyr, İbn Lehîa'dan, o Bükeyr b. el-Eşecc'den, o Havle binti Hakîm'den, o da annesinden rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ümmü Seleme'ye: «İhramlı iken koku sürünme ve kınaya el sürme; çünkü o kokudur» buyurmuştur. Beyhakî bunu Kitâbü'l-Ma'rife'de bu vecihten tahrîc etmiştir. Ebû Hanîfe ed-Dîneverî ve lügat ehlinden başkaları kınayı koku türlerinden saymışlardır. Herevî el-Garîbeyn'de şöyle demiştir: Hadiste: "Cennet kokularının (reyhanlarının) efendisi fâğiyedir" buyrulmuştur. Asmaî demiştir ki: O, kına çiçeğidir. Hadiste Enes'ten de şöyle rivayet edilmiştir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem fâğiyeyi beğenirdi." Aktarım bitti. Keşfü'l-Hafâ ve Müzîlü'l-İlbâs sahibi de şöyle demiştir: Necm demiştir ki: Taberânî, Beyhakî ve Tıb'da Ebû Nuaym'ın Büreyde'den rivayetinde: «Dünya ve ahirette katıkların efendisi ettir; dünya ve ahirette içeceklerin efendisi sudur; dünya ve ahirette kokuların (reyhanların) efendisi fâğiyedir» buyrulmuştur. İhtiyaç duyulan kısım bitti. İbnü'l-Esîr en-Nihâye'de bu hadis hakkında şöyle demiştir: "Cennet kokularının efendisi fâğiyedir: O, kına çiçeğidir." Reyhan çiçeği olduğu da söylenmiştir. Ekilmeyen sahra çiçeklerinden her bitkinin çiçeği olduğu da söylenmiştir. Her bitkinin fâğiyesi onun çiçeğidir de denilmiştir. Enes'in: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem fâğiyeyi beğenirdi" hadisi de bundandır.

وَفِي " الْقَامُوسِ ": وَالْفَاغِيَةُ نَوْرُ الْحِنَّاءِ أَوْ يُغْرَسُ غُصْنُ الْحِنَّاءِ مَقْلُوبًا فَيُثْمِرُ زَهْرًا أَطْيَبَ مِنَ الْحِنَّاءِ، فَذَلِكَ الْفَاغِيَةُ انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ. وَلَا يَخْفَى أَنَّ الْحِنَّاءَ لَمْ يَثْبُتْ فِيهِ شَيْءٌ مَرْفُوعٌ وَأَكْثَرُ أَنْوَاعِ الطِّيبِ لَمْ تَثْبُتْ فِي خُصُوصِهَا نُصُوصٌ، وَمِنْهَا: مَا ثَبَتَ بِالنَّصِّ كَالزَّعْفَرَانِ، وَالْوَرْسِ، كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ، وَكَالذَّرِيرَةِ وَالْمِسْكِ كَمَا سَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ. وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ الَّذِي اخْتَلَفَ فِيهِ أَهْلُ الْعِلْمِ مِنَ الْأَنْوَاعِ: هَلْ هُوَ طِيبٌ، أَوْ لَيْسَ بِطِيبٍ؟ أَنَّ ذَلِكَ مِنْ نَوْعِ الِاخْتِلَافِ فِي تَحْقِيقِ الْمَنَاطِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

el-Kāmûs'ta şöyle geçer: Fâğiye kına çiçeğidir ya da kına dalı ters dikilir ve kınadan daha hoş kokulu bir çiçek açar, işte fâğiye odur. İhtiyaç duyulan kısım bitti. Gizli değildir ki kına hakkında merfû (Peygamber'e ulaşan) hiçbir rivayet sabit olmamıştır. Koku türlerinin çoğunun özelinde de nasslar sabit olmamıştır. Bunlardan safran ve vers gibi nassla sabit olanlar daha önce açıklandığı gibidir; zerîre ve misk gibi olanlar da inşallah gelecektir. Daha önce ilim ehlinin bir türün koku olup olmadığı hususundaki ihtilafının, menâtın tahkiki (illetin mevcudiyetini tespit) konusundaki ihtilaf türünden olduğunu belirtmiştik. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

الْفَرْعُ السَّابِعَ عَشَرَ: اعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِي التَّطَيُّبِ عِنْدَ إِرَادَةِ الْإِحْرَامِ قَبْلَهُ بِحَيْثُ يَبْقَى أَثَرُ الطِّيبِ، وَرِيحُهُ أَوْ عَيْنُهُ بَعْدَ التَّلَبُّسِ بِالْإِحْرَامِ، هَلْ يَجُوزُ ذَلِكَ لِأَنَّهُ وَقْتَ الطِّيبِ غَيْرُ مُحْرِمٍ، وَالدَّوَامُ عَلَى الطِّيبِ، لَيْسَ كَابْتِدَائِهِ كَالنِّكَاحِ عِنْدَ مَنْ يَمْنَعُهُ فِي حَالِ الْإِحْرَامِ، مَعَ إِبَاحَةِ الدَّوَامِ عَلَى نِكَاحٍ مَقْعُودٍ، قَبْلَ الْإِحْرَامِ أَوْ لَا يَجُوزُ ذَلِكَ ; لِأَنَّ وُجُودَ رِيحِ الطِّيبِ، أَوْ عَيْنِهِ، أَوْ أَثَرِهِ فِي الْمُحْرِمِ بَعْدَ إِحْرَامِهِ كَابْتِدَائِهِ لِلتَّطَيُّبِ ; وَلِأَنَّهُ مُتَلَبِّسٌ حَالَ الْإِحْرَامِ بِالطِّيبِ، مَعَ أَنَّ الطِّيبَ مَنْهِيٌّ عَنْهُ فِي الْإِحْرَامِ، فَقَالَ جَمَاهِيرُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ الطِّيبَ عِنْدَ إِرَادَةِ الْإِحْرَامِ مُسْتَحَبٌّ. قَالَ النَّوَوِيُّ فِي " شَرْحِ الْمُهَذَّبِ ": قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ مَذْهَبَنَا اسْتِحْبَابُهُ، وَبِهِ قَالَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ مِنَ السَّلَفِ وَالْخَلَفِ وَالْمُحَدِّثِينَ وَالْفُقَهَاءِ مِنْهُمْ: سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ، وَابْنُ عَبَّاسٍ، وَابْنُ الزُّبَيْرِ، وَمُعَاوِيَةُ، وَعَائِشَةُ، وَأُمُّ حَبِيبَةَ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَالثَّوْرِيُّ، وَأَبُو يُوسُفَ، وَأَحْمَدُ، وَإِسْحَاقُ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَدَاوُدُ وَغَيْرُهُمْ، اهـ.

On yedinci fer': Bil ki âlimler; ihrama girmeden önce, ihrama niyetlenirken, ihrama büründükten sonra kokunun eseri, rayihası veya kendisi baki kalacak şekilde koku sürünmek konusunda ihtilaf etmişlerdir: Koku süründüğü vakitte ihramlı olmadığı ve koku halinin devam etmesi, ihram halindeyken nikâhı yasaklayıp ihramdan önce akdedilmiş nikâhın devamını mubah görenlere göre nikâhta olduğu gibi, kokuya sıfırdan başlamak gibi olmadığı için bu caiz midir? Yoksa ihrama girdikten sonra ihramlı kimsede kokunun rayihasının, kendisinin veya eserinin bulunması kokuya yeni başlamak gibi olduğu ve kokunun ihramda yasaklanmış olmasıyla birlikte ihram halinde kokuya bürünmüş olduğu için bu caiz değil midir? İlim ehlinden cumhur (büyük çoğunluk) şöyle demiştir: İhrama niyetlenirken koku sürünmek müstehaptır. Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: Bizim mezhebimizin bunun müstehaplığı yönünde olduğunu zikretmiştik; seleften, haleften, muhaddislerden ve fakihlerden cumhur-u ulema da böyle demiştir. Bunlar arasında: Sa'd b. Ebî Vakkās, İbn Abbâs, İbnü'z-Zübeyr, Muâviye, Âişe, Ümmü Habîbe, Ebû Hanîfe, Sevrî, Ebû Yûsuf, Ahmed, İshâk, Ebû Sevr, İbnü'l-Münzir, Dâvûd ve başkaları vardır.

وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي " شَرْحِ مُسْلِمٍ ": وَبِهِ قَالَ خَلَائِقُ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ وَجَمَاهِيرِ الْفُقَهَاءِ وَالْمُحَدِّثِينَ مِنْهُمْ: سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ، وَابْنُ عَبَّاسٍ إِلَى آخِرِهِ، كَمَا فِي " شَرْحِ الْمُهَذَّبِ ".

Nevevî Şerhu Müslim'de şöyle demiştir: Sahabeden, tabiinden, fakihler ve muhaddislerin cumhurundan pek çok kimse de bu görüştedir. Bunlar arasında: Sa'd b. Ebî Vakkās, İbn Abbâs... Şerhu'l-Mühezzeb'de geçtiği gibi sonuna kadar saymıştır.

وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي " الْمُغْنِي " فِي شَرْحِهِ لِقَوْلِ الْخِرَقِيِّ: وَيَتَطَيَّبُ.

İbn Kudâme el-Mugnî'de el-Hırakî'nin: "Ve koku sürünür" sözünü şerhederken şöyle demiştir:

وَجُمْلَةُ ذَلِكَ أَنَّهُ يُسْتَحَبُّ لِمَنْ أَرَادَ الْإِحْرَامَ أَنْ يَتَطَيَّبَ فِي بَدَنِهِ خَاصَّةً، وَلَا فَرْقَ بَيْنَ مَا يَبْقَى عَيْنُهُ كَالْمِسْكِ وَالْغَالِيَةِ، أَوْ أَثَرُهُ كَالْعُودِ وَالْبَخُورِ وَمَاءِ الْوَرْدِ، هَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَابْنِ الزُّبَيْرِ، وَسَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ وَعَائِشَةَ، وَأُمِّ حَبِيبَةَ، وَمُعَاوِيَةَ، وَرُوِيَ عَنْ مُحَمَّدِ ابْنِ الْحَنَفِيَّةِ، وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، وَعُرْوَةَ، وَالْقَاسِمِ، وَالشَّعْبِيِّ وَابْنِ جُرَيْجٍ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.

Bunun özeti şudur: İhrama girmek isteyen kimsenin özellikle bedenine koku sürünmesi müstehaptır. Misk ve gāliye (karışık koku) gibi maddesi baki kalan koku ile öd ağacı, tütsü ve gül suyu gibi sadece eseri baki kalan koku arasında fark yoktur. Bu; İbn Abbâs, İbnü'z-Zübeyr, Sa'd b. Ebî Vakkās, Âişe, Ümmü Habîbe ve Muâviye'nin kavlidir. Muhammed b. el-Hanefiyye, Ebû Saîd el-Hudrî, Urve, el-Kāsım, eş-Şa'bî ve İbn Cüreyc'den de rivayet edilmiştir. İhtiyaç duyulan kısım bitti.

وَقَالَ جَمَاعَةٌ آخَرُونَ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: لَا يَجُوزُ التَّطَيُّبُ عِنْدَ إِرَادَةِ الْإِحْرَامِ، فَإِنْ فَعَلَ ذَلِكَ لَزِمَهُ غَسْلُهُ حَتَّى يَذْهَبَ أَثَرُهُ وَرِيحُهُ، وَهَذَا هُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ.

İlim ehlinden diğer bir grup ise şöyle demiştir: İhrama niyetlenirken koku sürünmek caiz değildir; eğer bunu yaparsa eseri ve kokusu gidene kadar onu yıkaması gerekir. Bu da Mâlik'in mezhebidir.

وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي " شَرْحِ مُسْلِمٍ ": وَقَالَ آخَرُونَ بِمَنْعِهِ مِنْهُمُ: الزَّهْرِيُّ، وَمَالِكٌ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ، وَحُكِيَ أَيْضًا عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ، اهـ.

Nevevî Şerhu Müslim'de şöyle demiştir: Başkaları ise bunu men etme görüşünü benimsemiştir; bunlardan bazıları: Zührî, Mâlik ve Muhammed b. el-Hasen'dir. Sahabe ve tabiinden bir gruptan da böyle nakledilmiştir.

وَقَالَ فِي " شَرْحِ الْمُهَذَّبِ ": وَقَالَ عَطَاءٌ وَالزُّهْرِيُّ وَمَالِكٌ وَمُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ: يُكْرَهُ.

Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: Atâ, Zührî, Mâlik ve Muhammed b. el-Hasen mekruh olduğunu söylemişlerdir.

قَالَ الْقَاضِي عِيَاضٌ: وَحُكِيَ أَيْضًا عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ، اهـ.

Kādî İyâz dedi ki: Sahabe ve tabiinden bir topluluktan da böyle rivayet edilmiştir.

وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي " الْمُغْنِي ": وَكَانَ عَطَاءٌ يَكْرَهُ ذَلِكَ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عُمَرَ وَعُثْمَانَ، وَابْنِ عُمَرَ ﵃، اهـ.

İbn Kudâme el-Mugnî'de şöyle demiştir: Atâ bunu mekruh görürdü; Mâlik'in kavli de budur. Bu, Ömer, Osman ve İbn Ömer radıyallâhu anhüm'den de rivayet edilmiştir.

وَإِذَا عَلِمْتَ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: فَهَذِهِ أَدِلَّتُهُمْ وَمُنَاقَشَتُهَا وَمَا يَظْهَرُ رُجْحَانُهُ بِالدَّلِيلِ مِنْهَا.

Bu meselede ilim ehlinin görüşlerini öğrendiğinde, işte onların delilleri, bunların tartışılması ve delil bakımından râcih (üstün) olduğu ortaya çıkan görüş şudur:

أَمَّا الَّذِينَ مَنَعُوا ذَلِكَ: فَقَدِ احْتَجُّوا بِحَدِيثِ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ التَّمِيمِيِّ ﵁ وَهُوَ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ. قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ، قَالَ أَبُو عَاصِمٍ: أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي عَطَاءٌ: أَنَّ صَفْوَانَ بْنَ يَعْلَى أَخْبَرَهُ: أَنْ يَعْلَى قَالَ لِعُمَرَ ﵁: أَرِنِي النَّبِيَّ ﷺ حِينَ يُوحَى إِلَيْهِ، قَالَ: فَبَيْنَمَا النَّبِيُّ ﷺ بِالْجِعْرَانَةِ، وَمَعَهُ نَفَرٌ مِنْ أَصْحَابِهِ، جَاءَ رَجُلٌ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ: كَيْفَ تَرَى فِي رَجُلٍ أَحْرَمَ بِعُمْرَةٍ، وَهُوَ مُتَضَمِّخٌ بِطِيبٍ؟ فَسَكَتَ النَّبِيُّ ﷺ سَاعَةً، فَجَاءَهُ الْوَحْيُ فَأَشَارَ عُمَرُ ﵁ إِلَى يَعْلَى، فَجَاءَ يَعْلَى، وَعَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ثَوْبٌ، وَقَدْ أُظِلَّ بِهِ، فَأَدْخَلَ رَأْسَهُ فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مُحْمَرُّ الْوَجْهِ، وَهُوَ يَغِطُّ، ثُمَّ سُرِّيَ عَنْهُ فَقَالَ: " أَيْنَ الَّذِي سَأَلَ عَنِ الْعُمْرَةِ " فَأُوتِيَ بِرَجُلٍ فَقَالَ: " اغْسِلِ الطِّيبَ الَّذِي بِكَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، وَانْزِعْ عَنْكَ الْجُبَّةَ، وَاصْنَعْ فِي عُمْرَتِكَ كَمَا تَصْنَعُ فِي حَجَّتِكَ " قُلْتُ لِعَطَاءٍ: أَرَادَ الْإِنْقَاءَ حِينَ أَمَرَهُ أَنْ يَغْسِلَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ؟ قَالَ: نَعَمْ. انْتَهَى مِنْ صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ قَالُوا: فَهَذَا الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ صَرَّحَ فِيهِ النَّبِيُّ ﷺ بِغَسْلِ الطِّيبِ الَّذِي تَضَمَّخَ بِهِ قَبْلَ الْإِحْرَامِ، وَأَمَرَ بِإِنْقَائِهِ كَمَا قَالَهُ عَطَاءٌ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا الْحَدِيثَ يَقْتَضِي أَنَّ الطِّيبَ فِي بَدَنِهِ إِذْ لَوْ كَانَ فِي الْجُبَّةِ، دُونَ الْبَدَنِ لَكَفَى نَزْعُ الْجُبَّةِ كَمَا تَرَى، خِلَافًا لِمَا تُوهِمُهُ تَرْجَمَةُ الْحَدِيثِ الَّذِي تَرْجَمَهُ بِهَا الْبُخَارِيُّ، وَهِيَ قَوْلُهُ: بَابُ غَسْلِ الْخَلُوقِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ مِنَ الثِّيَابِ. وَقَوْلُ الْبُخَارِيِّ فِي أَوَّلِ هَذَا الْإِسْنَادِ: قَالَ أَبُو عَاصِمٍ: قَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَى مِثْلِهِ مُسْتَوْفًى وَبَيَّنَّا أَنَّهُ صَحِيحٌ، سَوَاءٌ قُلْنَا: إِنَّهُ مَوْصُولٌ كَمَا هُوَ الصَّحِيحُ، أَوْ مُعَلَّقٌ ; لِأَنَّهُ أَوْرَدَهُ بِصِيغَةِ الْجَزْمِ.

Bunu menedenlere gelince: Onlar Ya'lâ b. Ümeyye et-Temîmî radıyallâhu anh'ın müttefekun aleyh olan hadisiyle delil getirmişlerdir. Buhârî Sahîh'inde dedi ki: Ebû Âsım dedi ki: Bize İbn Cüreyc haber verdi, bana Atâ haber verdi ki Safvân b. Ya'lâ ona şöyle haber vermiştir: Ya'lâ, Ömer radıyallâhu anh'a: "Bana kendisine vahiy indiği sırada Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i göster" dedi. [Safvân] dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ci'râne'de bulunuyorken ve yanında ashabından birkaç kişi varken bir adam gelip şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resûlü [sallallâhu aleyhi ve sellem]! Üzerine koku sürünmüş halde umre için ihrama giren bir adam hakkında ne dersin?" Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir müddet sustu ve kendisine vahiy geldi. Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh Ya'lâ'ya işaret etti; Ya'lâ da geldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in üzerinde gölgelenmiş olduğu bir elbise vardı; başını içeri soktu, bir de baktı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüzü kızarmış ve horultulu nefes alıyordu. Sonra o hal üzerinden kalkıp açılınca şöyle buyurdu: "Umreyi soran nerede?" Bunun üzerine adam getirildi ve şöyle buyurdu: "Üzerindeki kokuyu üç defa yıka, cübbeyi üzerinden çıkar ve haccında yaptığın şeyleri umrende de yap." [İbn Cüreyc dedi ki:] Atâ'ya: "Üç defa yıkamasını emrettiğinde iyice temizlenmesini mi kastetti?" diye sordum. O da: "Evet" dedi. Buhârî'nin Sahîh'inden [yapılan alıntı] bitti. Dediler ki: Bu sahih hadiste Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, ihramdan önce sürünülen kokunun yıkanmasını açıkça belirtmiş ve Atâ'nın da dediği gibi onun tamamen temizlenmesini emretmiştir. Kuşkusuz bu hadis, kokunun bedende olduğunu gerektirir; zira bedeninde olmayıp sadece cübbesinde olsaydı, gördüğün üzere sadece cübbeyi çıkarmak yeterli olurdu. Bu durum, Buhârî'nin bu hadis için koyduğu ve vehim uyandıran: "Halûk kokusunun elbiselerden üç defa yıkanması bâbı" başlığının aksinedir. Buhârî'nin bu isnadın başında yer alan "Ebû Âsım dedi ki" sözüne gelince: Bunun benzeri üzerindeki açıklamayı daha önce eksiksiz olarak yapmış ve gerek sahih olan görüşe göre mevsûl (kesintisiz) olduğunu söyleyelim, gerekse muallak olduğunu söyleyelim; kesinlik bildiren bir sîga (cezm sîgası) ile zikrettiği için onun sahih olduğunu açıklamıştık.

وَقَالَ الْبُخَارِيُّ أَيْضًا فِي صَحِيحِهِ: فِي أَبْوَابِ الْعُمْرَةِ: حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا عَطَاءٌ قَالَ: حَدَّثَنِي صَفْوَانُ بْنُ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ: يَعْنِي عَنْ أَبِيهِ: أَنَّ رَجُلًا أَتَى النَّبِيَّ ﷺ وَهُوَ بِالْجِعْرَانَةِ وَعَلَيْهِ جُبَّةٌ، وَعَلَيْهِ أَثَرُ الْخَلُوقِ، أَوْ قَالَ صُفْرَةٍ، فَقَالَ: كَيْفَ

Buhârî yine Sahîh'inde Umre bâblarında şöyle demiştir: Bize Ebû Nuaym anlattı, bize Hemmâm anlattı, bize Atâ anlattı, dedi ki: Bana Safvân b. Ya'lâ b. Ümeyye —yani babasından naklen— anlattı ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ci'râne'de iken bir adam ona geldi; üzerinde bir cübbe ve üzerinde halûk veya sarılık eseri vardı. Dedi ki: "Umremde nasıl

تَأْمُرُنِي أَنْ أَصْنَعَ فِي عُمْرَتِي؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ فَسُتِرَ بِثَوْبٍ، وَوَدِدْتُ أَنِّي رَأَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ وَقَدْ أُنْزِلَ عَلَيْهِ الْوَحْيُ، فَقَالَ عُمَرُ: تَعَالَ أَيَسُرُّكَ أَنْ تَنْظُرَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَقَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ الْوَحْيَ؟ قُلْتُ: نَعَمْ، فَرَفَعَ طَرَفَ الثَّوْبِ، فَنَظَرْتُ إِلَيْهِ لَهُ غَطِيطٌ: وَأَحْسَبُهُ قَالَ: كَغَطِيطِ الْبِكْرِ، فَلَمَّا سُرِّيَ عَنْهُ قَالَ: " أَيْنَ السَّائِلُ عَنِ الْعُمْرَةِ، اخْلَعْ عَنْكَ الْجُبَّةَ، وَاغْسِلْ أَثَرَ الْخَلُوقِ عَنْكَ، وَأَنْقِ الصُّفْرَةَ وَاصْنَعْ فِي عُمْرَتِكَ كَمَا تَصْنَعُ فِي حَجَّتِكَ " انْتَهَى مِنْهُ. وَقَوْلُهُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ: " اخْلَعْ عَنْكَ الْجُبَّةَ وَاغْسِلْ أَثَرَ الْخَلُوقِ وَأَنْقِ الصُّفْرَةَ " صَرِيحٌ فِي أَنَّ غَسْلَ ذَلِكَ وَإِنْقَاءَهُ مِنْ بَدَنِهِ ; لِأَنَّ مَا فِي الْجُبَّةِ مِنَ الْخَلُوقِ، وَالصُّفْرَةِ يَزُولُ بِخَلْعِهَا كَمَا تَرَى.

yapmamı emredersin?" Bunun üzerine Allah, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahiy indirdi ve kendisi bir elbise ile örtüldü. Ben Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i kendisine vahiy inerken görmeyi çok arzu ederdim. Ömer: "Gel, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Allah vahiy indirirken bakmak seni sevindirir mi?" dedi. "Evet" dedim. Elbisenin ucunu kaldırdı, ona baktım; nefes sesi çıkarıyordu —sanırım şöyle dedi: genç deve horultusu gibi—. O hal kendisinden kalkıp açılınca: "Umreyi soran nerede? Cübbeyi üzerinden çıkar, üzerindeki halûk eserini yıka, sarılığı temizle ve haccında yaptığın şeyleri umrende de yap" buyurdu. [Buhârî'den alıntı] bitti. Bu hadisteki: "Cübbeyi üzerinden çıkar, halûk eserini yıka ve sarılığı temizle" sözü; onu yıkamanın ve temizlemenin bedeninden olduğuna dair sarihtir. Çünkü gördüğün gibi cübbede bulunan halûk ve sarılık, onun çıkarılmasıyla zail olur.

وَقَالَ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا شَيْبَانُ بْنُ فُرُّوخَ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ، عَنْ أَبِيهِ ﵁ قَالَ: " جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَهُوَ بِالْجِعْرَانَةِ عَلَيْهِ جُبَّةٌ، وَعَلَيْهَا خَلُوقٌ أَوْ قَالَ: أَثَرُ صُفْرَةٍ. فَقَالَ: كَيْفَ تَأْمُرُنِي أَنْ أَصْنَعَ فِي عُمْرَتِي؟ قَالَ: وَأُنْزِلَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ الْوَحْيُ، فَسُتِرَ بِثَوْبٍ وَكَانَ يَعْلَى يَقُولُ: وَدِدْتُ أَنْ أَرَى النَّبِيَّ ﷺ وَقَدْ نَزَلَ عَلَيْهِ الْوَحْيُ، قَالَ: فَقَالَ: أَيَسُرُّكَ أَنْ تَنْظُرَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَقَدْ أُنْزِلَ عَلَيْهِ الْوَحْيُ؟ قَالَ: فَرَفَعَ عُمَرُ طَرَفَ الثَّوْبِ، فَنَظَرْتُ إِلَيْهِ لَهُ غَطِيطٌ قَالَ: وَأَحْسَبُهُ قَالَ: كَغَطِيطِ الْبِكْرِ. قَالَ: فَلَمَّا سُرِّيَ عَنْهُ قَالَ: " أَيْنَ السَّائِلُ عَنِ الْعُمْرَةِ؟ : اغْسِلْ عَنْكَ أَثَرَ الصُّفْرَةِ " أَوْ قَالَ: " أَثَرَ الْخَلُوقِ - وَاخْلَعْ عَنْكَ جُبَّتَكَ، وَاصْنَعْ فِي عُمْرَتِكَ مَا أَنْتَ صَانِعٌ فِي حَجِّكَ ".

Müslim de Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Şeybân b. Ferrûh anlattı, bize Hemmâm anlattı, bize Atâ b. Ebî Rebâh, Safvân b. Ya'lâ b. Ümeyye'den, o da babası radıyallâhu anh'tan anlattı; dedi ki: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ci'râne'de iken ona bir adam geldi; üzerinde bir cübbe ve cübbenin üzerinde de halûk —veya sarılık eseri dedi— vardı. Dedi ki: 'Umremde nasıl yapmamı emredersin?' Dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahiy indirildi ve bir elbise ile örtüldü. Ya'lâ: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i kendisine vahiy inmiş vaziyette görmeyi çok arzu ederdim' derdi. [Ya'lâ] dedi ki: [Ömer]: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahiy indirilmişken bakmak seni sevindirir mi?' dedi. Dedi ki: Ömer elbisenin ucunu kaldırdı; ona baktım, nefes sesi çıkarıyordu —sanırım şöyle dedi: genç deve horultusu gibi—. Dedi ki: O hal kendisinden kalkıp açılınca şöyle buyurdu: 'Umreyi soran nerede? Üzerindeki sarılık eserini —veya halûk eserini dedi— yıka, cübbeni çıkar ve haccında ne yapacaksan umrende de onu yap.'"

وَفِي لَفْظٍ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ يَعْلَى قَالَ: أَتَى النَّبِيَّ ﷺ رَجُلٌ، وَهُوَ بِالْجِعْرَانَةِ، وَأَنَا عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ وَعَلَيْهِ مُقَطَّعَاتٌ - يَعْنِي جُبَّةً - وَهُوَ مُتَضَمِّخٌ بِالْخَلُوقِ فَقَالَ: إِنِّي أَحْرَمْتُ بِالْعُمْرَةِ، وَعَلَيَّ هَذَا، وَأَنَا مُتَضَمِّخٌ بِخَلُوقٍ، فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ: " مَا كُنْتَ صَانِعًا فِي حَجِّكَ؟ " قَالَ: أَنْزِعُ عَنِّي هَذِهِ الثِّيَابَ، وَأَغْسِلُ عَنِّي هَذَا الْخَلُوقَ، فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ: " مَا كُنْتَ صَانِعًا فِي حَجِّكَ، فَاصْنَعْهُ فِي عُمْرَتِكَ " وَفِي لَفْظٍ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ، عَنْ يَعْلَى، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: " أَمَّا الطِّيبُ الَّذِي بِكَ فَاغْسِلْهُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، وَأَمَّا الْجُبَّةُ فَانْزِعْهَا، ثُمَّ اصْنَعْ فِي عُمْرَتِكَ مَا تَصْنَعُ فِي حَجِّكَ " وَفِي لَفْظٍ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ يَعْلَى ﵁: " أَنَّ رَجُلًا أَتَى النَّبِيَّ ﷺ وَهُوَ بِالْجِعْرَانَةِ قَدْ أَهَلَّ بِالْعُمْرَةِ، وَهُوَ مُصَفِّرٌ لِحْيَتَهُ وَرَأْسَهُ، وَعَلَيْهِ جُبَّةٌ، فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ: إِنِّي أَحْرَمْتُ بِعُمْرَةٍ، وَأَنَا كَمَا تَرَى فَقَالَ: " انْزِعْ عَنْكَ الْجُبَّةَ، وَاغْسِلْ عَنْكَ الصُّفْرَةَ، وَمَا كُنْتَ صَانِعًا فِي حَجِّكَ، فَاصْنَعْهُ فِي عُمْرَتِكَ ". وَفِي لَفْظٍ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ يَعْلَى أَيْضًا قَالَ: " انْزِعْ عَنْكَ جُبَّتَكَ وَاغْسِلْ أَثَرَ الْخَلُوقِ الَّذِي بِكَ،

Sahîh-i Müslim'deki bir lafızda Ya'lâ'dan şöyle rivayet edilmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ci'râne'de iken ve ben de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındayken ona bir adam geldi; üzerinde parçalı dikilmiş bir elbise —yani cübbe— vardı ve halûk kokusu sürünmüştü. Dedi ki: "Ben üzerimde bu varken ve halûk sürünmüş halde umre için ihrama girdim." Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Haccında ne yapacaktın?" dedi. "Üzerimden bu elbiseleri çıkarır ve üzerimden bu halûk kokusunu yıkardım" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona şöyle buyurdu: "Haccında ne yapacaktıysan umrende de öyle yap." Sahîh-i Müslim'deki diğer bir lafızda Ya'lâ'dan [rivayetle]: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Üzerindeki kokuya gelince onu üç defa yıka; cübbeye gelince onu çıkar; sonra haccında ne yapıyorsan umrende de öyle yap." Sahîh-i Müslim'deki başka bir lafızda Ya'lâ radıyallâhu anh'tan: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ci'râne'de iken ona bir adam geldi; umre için telbiye getirmişti, sakalını ve başını sarartmıştı ve üzerinde bir cübbe vardı. Dedi ki: Ey Allah'ın Resûlü [sallallâhu aleyhi ve sellem]! Ben gördüğün bu halde umre için ihrama girdim. Bunun üzerine: 'Cübbeyi üzerinden çıkar, üzerindeki sarılığı yıka ve haccında ne yapacaktıysan umrende de öyle yap' buyurdu." Sahîh-i Müslim'deki yine Ya'lâ'dan diğer bir lafızda şöyle buyurmuştur: "Cübbeni üzerinden çıkar, sendeki halûk eserini yıka,

وَافْعَلْ فِي عُمْرَتِكَ مَا كُنْتَ فَاعِلًا فِي حَجِّكَ " انْتَهَى مِنْ صَحِيحِ مُسْلِمٍ.

ve haccında ne yapacaktıysan umrende de onu yap." Sahîh-i Müslim'den [yapılan alıntı] bitti.

قَالُوا: فَهَذِهِ الرِّوَايَاتُ الصَّحِيحَةُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: فِيهَا التَّصْرِيحُ بِأَنَّ مَنْ تَضَمَّخَ بِالطِّيبِ قَبْلَ إِحْرَامِهِ لَا يَجُوزُ لَهُ الدَّوَامُ عَلَى ذَلِكَ، بَلْ يَجِبُ غَسْلُهُ ثَلَاثًا، وَإِنْقَاؤُهُ، وَلَا شَكَّ أَنَّ بَعْضَ الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ الَّتِي أَوْرَدْنَا صَرِيحَةٌ فِي ذَلِكَ. وَهَذَا هُوَ حُجَّةُ مَالِكٍ وَمَنْ ذَكَرْنَا مَعَهُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي وُجُوبِ إِزَالَةِ الْمُحْرِمِ الطِّيبَ، الَّذِي تَلَبَّسَ بِهِ قَبْلَ إِحْرَامِهِ.

Dediler ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen bu sahih rivayetlerde; ihrama girmeden önce koku sürünmüş olan bir kimsenin bunu devam ettirmesinin caiz olmadığına, bilakis onun üç defa yıkanmasının ve temizlenmesinin vacip olduğuna dair açık ifade vardır. Zikrettiğimiz bazı sahih rivayetlerin bu hususta sarih olduğunda şüphe yoktur. İhramlının, ihramından önce temas ettiği kokuyu gidermesinin vacip olduğu konusunda Mâlik'in ve kendisiyle birlikte zikrettiğimiz ilim ehlinin delili işte budur.

وَرَوَى مَالِكٌ فِي " الْمُوَطَّأِ " عَنْ حُمَيْدِ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ: " أَنَّ أَعْرَابِيًّا جَاءَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ بِحُنَيْنٍ، وَعَلَى الْأَعْرَابِيِّ قَمِيصٌ، وَبِهِ أَثَرُ صُفْرَةٍ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنِّي أَهْلَلَتُ بِعُمْرَةٍ، فَكَيْفَ تَأْمُرُنِي أَنْ أَصْنَعَ؟ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " انْزِعْ قَمِيصَكَ، وَاغْسِلْ هَذِهِ الصُّفْرَةَ عَنْكَ، وَافْعَلْ فِي عُمْرَتِكَ مَا تَفْعَلُ فِي حَجَّتِكَ "، اهـ.

Mâlik el-Muvatta'da Humeyd b. Kays'tan, o da Atâ b. Ebî Rebâh'tan rivayet etti: "Bir bedevî, Huneyn'de iken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi; üzerinde bir gömlek ve gömleğinde sarılık eseri vardı. Dedi ki: Ey Allah'ın Resûlü! Ben umre için ihrama girdim, nasıl yapmamı emredersin? Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: 'Gömleğini çıkar, üzerindeki bu sarılığı yıka ve haccında ne yapıyorsan umrende de öyle yap' buyurdu."

وَالَّذِينَ قَالُوا بِهَذَا قَالُوا: يَعْتَضِدُ حَدِيثُ يَعْلَى الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ بِبَعْضِ الْآثَارِ الْوَارِدَةِ عَنْ بَعْضِ الصَّحَابَةِ ﵃ كَمَا أَشَرْنَا إِلَيْهِ غَيْرَ بَعِيدٍ، وَقَدْ رَوَى مَالِكٌ فِي " الْمُوَطَّأِ "، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ أَسْلَمَ مَوْلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ: أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ﵁ وَجَدَ رِيحَ طِيبٍ، وَهُوَ بِالشَّجَرَةِ، فَقَالَ: مِمَّنْ رِيحُ هَذَا الطِّيبِ، فَقَالَ مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ: مِنِّي يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، فَقَالَ مِنْكَ لَعَمْرُ اللَّهِ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ: إِنَّ أُمَّ حَبِيبَةَ طَيَّبَتْنِي يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، فَقَالَ عُمَرُ: عَزَمْتُ عَلَيْكَ لِتَرْجِعَنَّ فَلَتَغْسِلَنَّهُ.

Bu görüşü savunanlar dediler ki: Ya'lâ'nın üzerinde ittifak edilen hadisi, az önce işaret ettiğimiz gibi sahabeden radıyallâhu anhüm bazılarından vârit olan kimi rivayetlerle (eserlerle) de desteklenmektedir. Nitekim Mâlik el-Muvatta'da Nâfi'den, o da Ömer b. el-Hattâb'ın azatlısı Eslem'den şöyle rivayet etmiştir: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh Şecere mevkiinde iken bir koku hissetti ve: "Bu koku kimden geliyor?" dedi. Muâviye b. Ebî Süfyân: "Benden ey Müminlerin Emîri" deyince, [Ömer]: "Allah'a yemin olsun ki senden ha!" dedi. Muâviye: "Ey Müminlerin Emîri, Ümmü Habîbe bana koku sürdü" dedi. Bunun üzerine Ömer: "Geri dönüp onu mutlaka yıkayacaksın, sana bunu kesin olarak emrediyorum" dedi.

وَرَوَى مَالِكٌ فِي " الْمُوَطَّأِ " عَنِ الصَّلْتِ بْنِ زَيْدٍ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِهِ: أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ﵁ وَجَدَ رِيحَ طِيبٍ وَهُوَ بِالشَّجَرَةِ، وَإِلَى جَنْبِهِ كَثِيرُ بْنُ الصَّلْتِ، فَقَالَ عُمَرُ: مِمَّنْ رِيحُ هَذَا الطِّيبِ؟ فَقَالَ كَثِيرٌ: مِنِّي يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، لَبَّدْتُ رَأْسِي، وَأَرَدْتُ أَلَّا أَحْلِقَ، فَقَالَ عُمَرُ: فَاذْهَبْ إِلَى شَرَبَةٍ فَادْلُكْ رَأْسَكَ، حَتَّى تُنَقِّيَهُ، فَفَعَلَ كَثِيرُ بْنُ الصَّلْتِ. قَالَ مَالِكٌ: الشَّرَبَةُ حَفِيرٌ تَكُونُ عِنْدَ أَصْلِ النَّخْلَةِ. انْتَهَى مِنَ " الْمُوَطَّأِ ".

Mâlik el-Muvatta'da es-Salt b. Zeyd'den, o da ailesinden birden fazla kişiden şöyle rivayet etti: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh Şecere'de iken bir koku hissetti, yanında da Kesîr b. es-Salt vardı. Ömer: "Bu koku kimden geliyor?" dedi. Kesîr: "Benden ey Müminlerin Emîri; başımı yapıştırdım (telbid yaptım) ve tıraş olmamayı istedim" dedi. Ömer: "Öyleyse bir su çukuruna git de iyice temizleyene kadar başını ov" dedi. Kesîr b. es-Salt da öyle yaptı. Mâlik dedi ki: Şerebe (شَرَبَة), hurma ağacının dibinde bulunan çukurdur. el-Muvatta'dan [alınan kısım] bitti.

قَالُوا: فَفِعْلُ هَذَا الْخَلِيفَةِ الرَّاشِدِ فِي زَمَنِ خِلَافَتِهِ مُطَابِقٌ لِمَا تَضَمَّنَهُ حَدِيثُ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ، فَتَبَيَّنَ بِذَلِكَ أَنَّهُ غَيْرُ مَنْسُوخٍ، وَذَكَرَ الزَّرْقَانِيُّ فِي " شَرْحِ الْمُوَطَّأِ ": أَنَّ عُمَرَ أَنْكَرَ أَيْضًا ذَلِكَ عَلَى الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، وَقَالَ: إِنَّهُ رَوَاهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ بَشِيرِ بْنِ يَسَارٍ، كَمَا أَنْكَرَ عَلَى مُعَاوِيَةَ وَكَثِيرٍ الْمَذْكُورَيْنِ، قَالَ: فَهَذَا عُمَرُ قَدْ أَنْكَرَ عَلَى صَحَابِيَّيْنِ، وَتَابِعِيٍّ كَبِيرٍ الطِّيبَ بِمَحْضَرِ الْجَمْعِ الْكَثِيرِ مِنَ النَّاسِ صَحَابَةً وَغَيْرَهُمْ، وَمَا أَنْكَرَ عَلَيْهِ مِنْهُمْ أَحَدٌ، فَهُوَ مِنْ أَقْوَى الْأَدِلَّةِ عَلَى تَأْوِيلِ حَدِيثِ عَائِشَةَ، ثُمَّ ذَكَرَ عَنْ وَكِيعٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ: أَنَّ عُثْمَانَ رَأَى رَجُلًا قَدْ تَطَيَّبَ عِنْدَ الْإِحْرَامِ، فَأَمَرَهُ أَنْ يَغْسِلَ رَأْسَهُ بِطِينٍ، اهـ.

Dediler ki: Bu Râşid Halife'nin hilafeti dönemindeki uygulaması, Ya'lâ b. Ümeyye'nin müttefekun aleyh olan hadisinin içerdiği hükme uygundur; dolayısıyla onun mensuh olmadığı bununla açığa çıkmıştır. ez-Zürkānî Şerhu'l-Muvatta'da şunu zikretmiştir: Ömer, bahsedilen Muâviye ve Kesîr'e itiraz ettiği gibi el-Berâ b. Âzib'e de bu durumu yasaklayıp karşı çıkmıştır; onun bunu İbn Ebî Şeybe'nin Beşîr b. Yesâr'dan rivayet ettiğini söylemiştir. Dedi ki: İşte bu Ömer, sahabe ve diğerlerinden oluşan büyük bir topluluğun huzurunda iki sahabiye ve büyük bir tâbiîye kokuyu yasaklamıştır ve onlardan hiçbiri de ona karşı çıkmamıştır. Bu durum, Âişe hadisinin tevil edilmesine dair en güçlü delillerdendir. Ardından Vekî'den, o Şu'be'den, o Sa'd b. İbrâhîm'den, o da babasından naklen şunu zikretti: Osman, ihram anında koku sürünmüş bir adam gördü ve ona başını çamurla yıkamasını emretti.

وَقَدْ ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ: أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ الْمُنْتَشِرَ سَأَلَهُ عَنِ الرَّجُلِ يَتَطَيَّبُ، ثُمَّ يُصْبِحُ مُحْرِمًا، فَقَالَ: " مَا أُحِبُّ أَنْ أُصْبِحَ مُحْرِمًا أَنْضَخُ طِيبًا، لَأَنْ أُطْلَى بِقَطِرَانٍ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أَفْعَلَ ذَلِكَ ". هَذَا لَفْظُ مُسْلِمٍ فِي صَحِيحِهِ. وَفِيهِ بَعْدَهُ رَدُّ عَائِشَةَ عَلَى ابْنِ عُمَرَ، كَمَا سَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.

Sahîh-i Müslim'de İbn Ömer'den şu da sabit olmuştur: Muhammed b. el-Münteşir ona, koku sürünüp sonra ihramlı olarak sabaha çıkan adamın durumunu sordu; o da: "Üzerimden koku damlar halde ihramlı olarak sabaha çıkmayı istemem; katranla sıvanmam bunu yapmamdan bana daha sevimlidir" dedi. Bu, Müslim'in Sahîh'indeki lafzıdır. Hadiste bundan sonra, inşâallâhu teâlâ geleceği üzere Âişe'nin İbn Ömer'e reddiyesi yer almaktadır.

فَحَدِيثُ يَعْلَى الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ، وَالْآثَارُ الَّتِي ذَكَرْنَا عَنْ بَعْضِ الصَّحَابَةِ، وَمِنْهَا مَا لَمْ نَذْكُرْهُ هُوَ حُجَّةُ مَالِكٍ، وَمَنْ ذَكَرْنَا مَعَهُ فِي مَنْعِ التَّطَيُّبِ قَبْلَ الْإِحْرَامِ، وَوُجُوبِ غَسْلِهِ، وَإِنْقَائِهِ إِنْ فَعَلَ ذَلِكَ، وَلَا فِدْيَةَ فِيهِ عِنْدَهُمْ مُطْلَقًا، وَذَكَرَ بَعْضُهُمْ: أَنَّ الْمَشْهُورَ عَنْ مَالِكٍ: الْكَرَاهَةُ لَا التَّحْرِيمُ.

Müttefekun aleyh olan Ya'lâ hadisi ile bazı sahâbîlerden aktardığımız —ve bir kısmını da zikretmediğimiz— rivayetler; ihramdan önce koku sürünmenin yasaklanması ve bunu yaptığı takdirde yıkanıp temizlenmesinin vacip olduğu hususunda Mâlik'in ve onunla birlikte andığımız kimselerin delilidir. Onlara göre bunda mutlak olarak fidye yoktur. Bazıları, Mâlik'ten meşhur olan görüşün haramlık değil kerahet olduğunu zikretmiştir.

وَاحْتَجَّ الْجُمْهُورُ الْقَائِلُونَ بِاسْتِحْبَابِ التَّطَيُّبِ عِنْدَ الْإِحْرَامِ بِمَا رَوَاهُ الشَّيْخَانِ وَغَيْرُهُمَا، عَنْ عَائِشَةَ ﵂ وَبَعْضِ الْآثَارِ الدَّالَّةِ عَلَى ذَلِكَ، عَنْ بَعْضِ الصَّحَابَةِ ﵃. قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ زَوْجِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَتْ: كُنْتُ أُطَيِّبُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لِإِحْرَامِهِ حِينَ يُحْرِمُ وَلِحِلِّهِ قَبْلَ أَنْ يَطُوفَ بِالْبَيْتِ. وَفِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ: قَبْلَ هَذَا الْحَدِيثِ مُتَّصِلًا بِهِ مِنْ طَرِيقِ الْأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى وَبِيصِ الطِّيبِ فِي مَفَارِقِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ مُحْرِمٌ. وَقَدْ ذَكَرْنَا هَذَا الْحَدِيثَ فِي الْكَلَامِ عَلَى التَّحَلُّلِ الْأَوَّلِ.

İhrama girerken koku sürünmenin müstehap olduğunu söyleyen cumhur ise Şeyhayn (Buhârî ve Müslim) ve diğerlerinin Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet ettiği hadisle ve bazı sahâbîlerden radıyallâhu anhüm buna delalet eden kimi rivayetlerle delil getirmişlerdir. Buhârî Sahîh'inde dedi ki: Bize Abdullah b. Yûsuf anlattı, bize Mâlik haber verdi, o Abdurrahman b. el-Kāsım'dan, o babasından, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşi Âişe radıyallâhu anhâ'dan [rivayet etti]; dedi ki: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ihrama girdiği vakit ihramı için, Beyt'i tavaf etmeden önce de ihramdan çıkışı için koku sürerdim." Sahîh-i Buhârî'de bu hadisten önce, ona bitişik olarak el-Esved tarikiyle Âişe radıyallâhu anhâ'dan [şu rivayet de] yer almaktadır: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ihramlı iken saç diplerindeki kokunun parıltısına hâlâ bakar gibiyim." Biz bu hadisi birinci tahallül (ihramdan ilk çıkış) bahsinde zikretmiştik.

وَقَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْقَاسِمِ: أَنَّهُ سَمِعَ أَبَاهُ وَكَانَ أَفْضَلَ أَهْلِ زَمَانِهِ يَقُولُ: سَمِعْتُ عَائِشَةَ ﵂ تَقُولُ: طَيَّبْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِيَدَيَّ هَاتَيْنِ حِينَ أَحْرَمَ، وَلِحِلِّهِ حِينَ أَحَلَّ قَبْلَ أَنْ يَطُوفَ، وَبَسَطَتْ يَدَيْهَا انْتَهَى مِنْهُ.

Buhârî rahimehullâh Sahîh'inde dedi ki: Bize Ali b. Abdillâh anlattı, bize Süfyân anlattı, bize Abdurrahman b. el-Kāsım anlattı; o, zamanının en faziletlisi olan babasını şöyle derken işitmiştir: Âişe radıyallâhu anhâ'yı şöyle derken işittim: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ihrama girdiğinde ve tavaf etmeden önce ihramdan çıktığında şu iki elimle koku sürdüm" dedi ve iki elini açtı. [Buhârî'den] alıntı bitti.

وَقَالَ مُسْلِمٌ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبَّادٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: طَيَّبْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لِحِرْمِهِ، حِينَ أَحْرَمَ، وَلِحِلِّهِ قَبْلَ أَنْ يَطُوفَ بِالْبَيْتِ. وَفِي لَفْظٍ لِمُسْلِمٍ عَنْهَا مِنْ طَرِيقِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَتْ: طَيَّبْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِيَدَيَّ، لِحِرْمِهِ حِينَ أَحْرَمَ، وَلِحِلِّهِ حِينَ أَحَلَّ، قَبْلَ أَنْ يَطُوفَ بِالْبَيْتِ. وَفِي لَفْظٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ عَنْهَا قَالَتْ: كُنْتُ أُطَيِّبُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لِإِحْرَامِهِ، قَبْلَ أَنْ يُحْرِمَ، وَلِحَلِّهِ قَبْلَ أَنْ يَطُوفَ بِالْبَيْتِ. وَفِي لَفْظٍ عَنْهَا عِنْدَ مُسْلِمٍ قَالَتْ: طَيَّبْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِيَدَيَّ بِذَرِيرَةٍ فِي حِجَّةِ الْوَدَاعِ، لِلْحِلِّ وَالْإِحْرَامِ.

Müslim rahimehullâh Sahîh'inde dedi ki: Bize Muhammed b. Abbâd anlattı, bize Süfyân haber verdi, o Zührî'den, o Urve'den, o da Âişe radıyallâhu anhâ'dan [rivayet etti]; dedi ki: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ihrama girdiği vakit ihramı için ve Beyt'i tavaf etmeden önce de ihramdan çıkışı için koku sürdüm." Müslim'deki el-Kāsım b. Muhammed tarikiyle gelen bir lafızda [Âişe] şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e iki elimle, ihrama girdiği vakit ihramı için, Beyt'i tavaf etmeden önce ihramdan çıktığı vakit de ihramdan çıkışı için koku sürdüm." Müslim'deki bir diğer lafızda [Âişe] şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ihrama girmeden önce ihramı için ve Beyt'i tavaf etmeden önce ihramdan çıkışı için koku sürerdim." Müslim'deki diğer bir lafızda [Âişe] şöyle demiştir: "Veda Haccı'nda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hem ihramdan çıkışı hem de ihramı için iki elimle zerîra sürdüm."

وَفِي النِّهَايَةِ: الذَّرِيرَةُ: نَوْعٌ مِنَ الطِّيبِ مَجْمُوعٌ مِنْ أَخْلَاطٍ. وَقَالَ السُّيُوطِيُّ فِي تَلْخِيصِهِ لِلنِّهَايَةِ: وَقِيلَ هِيَ فُتَاتُ قَصَبٍ، وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي " شَرْحِ مُسْلِمٍ ": هِيَ فُتَاتُ قَصَبٍ طَيِّبٍ، يُجَاءُ بِهِ مِنَ الْهِنْدِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ " الْأَنْعَامِ " أَنَّ الذَّرِيرَةَ قَصَبٌ يُجَاءُ بِهِ مِنَ الْهِنْدِ كَقَصَبِ النِّشَابِ أَحْمَرُ يُتَدَاوَى بِهِ. وَفِي لَفْظٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ أَيْضًا، عَنْ عُرْوَةَ قَالَ: سَأَلْتُ عَائِشَةَ ﵂ بِأَيِّ شَيْءٍ طَيَّبْتِ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عِنْدَ إِحْرَامِهِ؟ قَالَتْ: بِأَطْيَبِ الطِّيبِ، وَفِي لَفْظٍ: بِأَطْيَبِ مَا أَقْدِرُ عَلَيْهِ، قَبْلَ أَنْ يُحْرِمَ، ثُمَّ يُحْرِمُ. وَفِي لَفْظٍ: بِأَطْيَبِ مَا وَجَدْتُ. وَفِي لَفْظٍ عَنْهَا قَالَتْ: كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى وَبِيصِ الطِّيبِ فِي مَفْرِقِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ مُحْرِمٌ، وَفِي لَفْظٍ عَنْهَا قَالَتْ: لَكَأَنِي أَنْظُرُ إِلَى وَبِيصِ الطِّيبِ فِي مَفَارِقِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ يُهِلُّ. وَفِي لَفْظٍ: وَهُوَ يُلَبِّي. وَالْأَلْفَاظُ الْمُمَاثِلَةُ لِهَذَا مُتَعَدِّدَةٌ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْهَا ﵂ وَفِي لَفْظٍ عَنْهَا قَالَتْ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا أَرَادَ أَنْ يُحْرِمَ، يَتَطَيَّبُ بِأَطْيَبِ مَا يَجِدُ، ثُمَّ أَرَى وَبِيصَ الدُّهْنِ فِي رَأْسِهِ وَلِحْيَتِهِ. وَفِي لَفْظٍ عَنْهَا قَالَتْ:

en-Nihâye'de şöyle denir: Zerîra (ذَرِيرَة), karışımlardan bir araya getirilmiş bir koku türüdür. Süyûtî en-Nihâye muhtasarında: "Kamış kırıntısı olduğu da söylenmiştir" dedi. Nevevî Şerhu Müslim'de şöyle demiştir: O, Hindistan'dan getirilen hoş kokulu bir kamışın kırıntısıdır. Biz En'âm Suresi'nde zerîranın Hindistan'dan getirilen ok kamışı gibi kırmızı ve kendisiyle tedavi olunan bir kamış olduğunu daha önce belirtmiştik. Müslim'deki diğer bir lafızda yine Urve'den şöyle rivayet edilmiştir: Âişe radıyallâhu anhâ'ya: "İhrama girerken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hangi şeyle koku sürdün?" diye sordum. "En güzel kokuyla" dedi. Bir lafızda: "İhrama girmeden önce bulabildiğim en güzel kokuyla [sürdüm], sonra ihrama girdi" şeklindedir. Bir lafızda: "Bulduğum en güzel kokuyla" şeklindedir. Ondan gelen bir lafızda: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ihramlı iken saç ayrım yerindeki kokunun parıltısına hâlâ bakar gibiyim" demiştir. Ondan gelen bir lafızda: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ihrama başlarken saç ayrımlarındaki kokunun parıltısına sanki bakıyor gibiyim" demiştir. Bir lafızda: "O telbiye getirirken" şeklindedir. Sahîh-i Müslim'de Âişe radıyallâhu anhâ'dan gelen buna benzer lafızlar çoktur. Ondan gelen bir lafızda şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ihrama girmek istediğinde bulduğu en güzel kokuyu sürünürdü; sonra başında ve sakalında yağın parıltısını görürdüm." Ondan gelen bir lafızda şöyle demiştir:

كُنْتُ أُطْيِّبُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَبْلَ أَنْ يُحْرِمَ، وَيَوْمَ النَّحْرِ، قَبْلَ أَنْ يَطُوفَ بِالْبَيْتِ بِطِيبٍ فِيهِ مِسْكٌ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ: أَنَّ عَائِشَةَ لَمَّا بَلَغَهَا قَوْلُ ابْنِ عُمَرَ الْمُتَقَدِّمُ: لَأَنْ أُطْلَى بِقَطِرَانٍ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أَفْعَلَ ذَلِكَ، قَالَتْ: أَنَا طَيَّبْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عِنْدَ إِحْرَامِهِ، ثُمَّ طَافَ فِي نِسَائِهِ، ثُمَّ أَصْبَحَ مُحْرِمًا، اهـ. كُلُّ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ. قَالُوا فَهَذَا الْحَدِيثُ الَّذِي اتَّفَقَ عَلَيْهِ الشَّيْخَانِ، عَنْ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ عَائِشَةَ ﵂ دَلِيلٌ صَحِيحٌ صَرِيحٌ فِي مَشْرُوعِيَّةِ الطِّيبِ قَبْلَ الْإِحْرَامِ، وَإِنْ كَانَ أَثَرُهُ بَاقِيًا بَعْدَ الْإِحْرَامِ، بَلْ وَلَوْ بَقِيَ عَيْنُهُ وَرِيحُهُ ; لِأَنَّ رُؤْيَتَهَا وَبِيصَ الطِّيبِ فِي مَفَارِقِهِ ﷺ وَهُوَ مُحْرِمٌ صَرِيحٌ فِي ذَلِكَ، قَالُوا: وَقَدْ وَرَدَتْ آثَارٌ عَنْ بَعْضِ الصَّحَابَةِ بِذَلِكَ، تَدُلُّ عَلَى عَدَمِ خُصُوصِيَّةِ ذَلِكَ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ.

"Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ihrama girmeden önce ve kurban bayramı günü Beyt'i tavaf etmeden önce içinde misk bulunan bir koku sürerdim." Sahîh-i Müslim'de [geçtiğine göre]: Âişe'ye İbn Ömer'in daha önce geçen: "Katranla sıvanmam bunu yapmamdan bana daha sevimlidir" sözü ulaşınca şöyle dedi: "Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ihrama girerken koku sürdüm, sonra hanımlarını dolaştı, sonra da ihramlı olarak sabaha çıktı." Bu lafızların tamamı Sahîh-i Müslim'dedir. Dediler ki: Şeyhayn'ın Müminlerin Annesi Âişe radıyallâhu anhâ'dan üzerinde ittifak ettiği bu hadis; ihramdan sonra eseri kalsa dahi, hatta maddesi (aynı) ve kokusu kalsa bile ihramdan önce koku sürünmenin meşruiyetine dair sahih ve açık bir delildir. Zira onun, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ihramlı iken saç ayrımlarında kokunun parıltısını görmüş olması bu hususta sarihtir. Dediler ki: Bazı sahâbîlerden de buna dair rivayetler gelmiştir ki bunlar, bu durumun Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e has olmadığını göstermektedir.

قَالَ صَاحِبُ نَصْبِ الرَّايَةِ: وَقِيلَ إِنَّ ذَلِكَ مِنْ خَوَاصِّهِ ﷺ وَفِيهِ نَظَرٌ، فَقَدْ رُئِيَ ابْنُ عَبَّاسٍ مُحْرِمًا، وَعَلَى رَأْسِهِ مِثْلَ الرُّبِّ مِنَ الْغَالِيَةِ. وَقَالَ مُسْلِمُ بْنُ صُبْحٍ: رَأَيْتُ ابْنَ الزُّبَيْرِ، وَهُوَ مُحْرِمٌ، وَفِي رَأْسِهِ وَلِحْيَتِهِ مِنَ الطِّيبِ مَا لَوْ كَانَ لِرَجُلٍ أَعَدَّ مِنْهُ رَأْسَ مَالٍ. انْتَهَى مِنْهُ.

Nasbu'r-Râye müellifi şöyle demiştir: Bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hasâisinden (ona özel hususlardan) olduğu söylenmiştir ancak bu tartışmalıdır. Nitekim İbn Abbâs ihramlı iken başında gāliye (karışık koku) sebebiyle pelte gibi bir tabaka görülmüştür. Müslim b. Subh da şöyle demiştir: İbnü'z-Zübeyr'i ihramlı iken gördüm; başında ve sakalında öyle bir koku vardı ki bir adamda olsa onu bir sermaye sayardı. [Nasbu'r-Râye'den alıntı] bitti.

فَهَذَا الْحَدِيثُ، وَهَذِهِ الْآثَارُ: حُجَّةُ مَنْ قَالَ: بِالتَّطَيُّبِ قَبْلَ الْإِحْرَامِ، وَلَوْ كَانَ الطِّيبُ يَبْقَى بَعْدَ الْإِحْرَامِ.

İşte bu hadis ve bu rivayetler, koku ihramdan sonra kalsa bile ihrama girmeden önce koku sürünüleceğini söyleyen kimselerin delilidir.

وَإِذَا عَرَفْتَ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَحُجَجَهُمْ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فَهَذِهِ مُنَاقَشَةُ أَقْوَالِهِمْ: اعْلَمْ أَنَّ الْمَالِكِيَّةَ، وَمَنْ وَافَقَهُمْ أَجَابُوا عَنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ الْمَذْكُورِ بِأَجْوِبَةٍ:

Bu meselede ilim ehlinin görüşlerini ve delillerini öğrendiğinde, işte onların görüşlerinin münakaşası şudur: Bil ki Mâlikîler ve onlara muvafakat edenler, zikredilen Âişe hadisine çeşitli cevaplar vermişlerdir:

مِنْهَا: أَنَّهُمْ حَمَلُوهُ عَلَى أَنَّهُ تَطَيَّبَ، ثُمَّ اغْتَسَلَ بَعْدَهُ، فَذَهَبَ الطِّيبُ قَبْلَ الْإِحْرَامِ،

Bunlardan biri: Hadisi, Peygamber'in koku süründüğü, ardından guslettiği ve kokunun ihrama girmeden önce gittiği şeklinde yorumlamış olmalarıdır.

قَالُوا: وَيُؤَيِّدُ هَذَا قَوْلُهَا فِي الرِّوَايَةِ الْأُخْرَى: " طَيَّبْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عِنْدَ إِحْرَامِهِ ثُمَّ طَافَ عَلَى نِسَائِهِ، ثُمَّ أَصْبَحَ مُحْرِمًا " فَظَاهِرُهُ أَنَّهُ إِنَّمَا تَطَيَّبَ لِمُبَاشَرَةِ نِسَائِهِ ثُمَّ زَالَ بِالْغُسْلِ بَعْدَهُ، لَا سِيَّمَا وَقَدْ نُقِلَ أَنَّهُ كَانَ يَتَطَهَّرُ مِنْ كُلِّ وَاحِدَةٍ قَبْلَ الْأُخْرَى، وَلَا يَبْقَى مَعَ ذَلِكَ طِيبٌ، وَيَكُونُ قَوْلُهَا: ثُمَّ أَصْبَحَ يَنْضَحُ طِيبًا: أَيْ قَبْلَ غُسْلِهِ، وَقَدْ سَبَقَ فِي رِوَايَةٍ لِمُسْلِمٍ: أَنَّ ذَلِكَ الطِّيبَ كَانَ ذَرِيرَةً وَهِيَ مِمَّا يُذْهِبُهُ الْغُسْلُ، قَالُوا: وَقَوْلُهَا: كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى وَبِيصِ الطِّيبِ فِي مَفَارِقِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ مُحْرِمٌ، الْمُرَادُ بِهِ: أَثَرُهُ لَا جِرْمُهُ قَالَهُ: الْقَاضِي عِيَاضٌ. وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: لَيْسَ فِي شَيْءٍ مِنْ طُرُقِ حَدِيثِ عَائِشَةَ: أَنَّ عَيْنَ الطِّيبِ بَقِيَتْ.

Dediler ki: Bunu, diğer rivayetteki: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ihrama girerken koku sürdüm, sonra hanımlarını dolaştı, sonra da ihramlı olarak sabaha çıktı" sözü de destekler. Zira bunun zahiri, onun sadece hanımlarıyla birlikte olmak için koku süründüğü, sonra da gusülle bunun zail olduğu yönündedir; bilhassa onun her bir hanımından sonra diğerine geçmeden önce temizlendiği nakledilmişken, bununla birlikte koku kalmaz. Âişe'nin: "Sonra koku saçar vaziyette sabaha çıktı" sözü ise guslünden öncedir. Müslim'in bir rivayetinde geçtiği üzere bu koku zerîra idi ve zerîra guslün giderdiği maddelerdendir. Dediler ki: Âişe'nin: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ihramlı iken saç diplerindeki kokunun parıltısına hâlâ bakar gibiyim" sözünden maksat, onun maddesi (cismi) değil, eseridir; bunu Kādî İyâz söylemiştir. İbnü'l-Arabî de şöyle demiştir: Âişe hadisinin yollarından hiçbirinde kokunun maddesinin (ayniyetinin) baki kaldığı yer almamaktadır.

وَمِنْهَا: أَنَّ ذَلِكَ التَّطَيُّبَ خَاصٌّ بِهِ ﷺ.

Bu cevaplardan biri de: Söz konusu koku sürünmenin sadece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e has olduğudur.

وَمِنْهَا: أَنَّ الدَّوَامَ عَلَى الطِّيبِ بَعْدَ الْإِحْرَامِ كَابْتِدَاءِ الطِّيبِ فِي الْإِحْرَامِ، بِجَامِعِ الِاسْتِمْتَاعِ بِرِيحِ الطِّيبِ فِي حَالِ الْإِحْرَامِ، فِي كُلٍّ مِنْهُمَا قَالُوا: وَمِمَّا يُؤَيِّدُ أَنَّ ذَلِكَ التَّطَيُّبَ خَاصٌّ بِهِ ﷺ: أَنَّهُ لَوْ كَانَ مَشْرُوعًا لِعَامَّةِ النَّاسِ لَمَا أَنْكَرَهُ عُمَرُ، وَعُثْمَانُ، وَابْنُ عُمَرَ مَعَ عِلْمِهِمْ بِالْمَنَاسِكِ وَجَلَالَتِهِمْ فِي الصَّحَابَةِ. وَلَمْ يُنْكِرْ عَلَيْهِمْ أَحَدٌ إِلَّا مَا أَنْكَرَتْ عَائِشَةُ عَلَى ابْنِ عُمَرَ وَلَمَا أَنْكَرَهُ الزُّهْرِيُّ، وَعَطَاءٌ مَعَ عِلْمِهِمَا بِالْمَنَاسِكِ.

Cevaplardan biri de: İhramdan sonra kokunun devam etmesinin, ihram halindeyken koku sürünmeye başlamak gibi olduğudur; çünkü her ikisinde de ortak illet (câmi'), ihram halindeyken güzel koku kokusundan faydalanmaktır. Dediler ki: Bu koku sürünmenin ona [sallallâhu aleyhi ve sellem] has olduğunu destekleyen hususlardan biri de şudur: Şayet bu genel olarak bütün insanlar için meşru olsaydı, menâsik (hac ibadetleri) ilmine vâkıf olmalarına ve sahabe arasındaki büyüklüklerine rağmen Ömer, Osman ve İbn Ömer buna karşı çıkmazlardı. Âişe'nin İbn Ömer'e itirazı dışında hiç kimse de onlara itiraz etmemiştir. Yine menâsik ilmine vâkıf olmalarına rağmen Zührî ve Atâ da buna karşı çıkmazlardı.

وَمِنْهَا: أَنَّ حَدِيثَ عَائِشَةَ الْمَذْكُورَ يَقْتَضِي إِبَاحَةَ الطِّيبِ، لِمَنْ أَرَادَ الْإِحْرَامَ، وَحَدِيثَ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ: يَقْتَضِي مَنْعَ ذَلِكَ، وَالْمُقَرَّرُ فِي الْأُصُولِ: أَنَّ الدَّالَّ عَلَى الْمَنْعِ مُقَدَّمٌ عَلَى الدَّالِّ عَلَى الْإِبَاحَةِ ; لِأَنَّ تَرْكَ مُبَاحٍ أَهْوَنُ مِنِ ارْتِكَابِ حَرَامٍ.

Bu cevaplardan biri de: Zikredilen Âişe hadisinin ihrama girmek isteyen kimse için kokunun mübahlığını gerektirmesi, Ya'lâ b. Ümeyye hadisinin ise bunu yasaklamayı gerektirmesidir. Usul ilminde yerleşmiş kurala göre ise yasağa (men'e) delalet eden delil, mübahlığa (cevaza) delalet edenden öne alınır; zira mübah olanı terk etmek, haramı işlemekten daha ehvendir.

وَمِنْهَا: أَنَّ حَدِيثَ يَعْلَى مِنْ قَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ بِلَفْظِهِ الصَّرِيحِ فِي الْأَمْرِ بِإِزَالَةِ الطِّيبِ، وَإِنْقَائِهِ مِنَ الْبَدَنِ، وَظَاهِرُهُ الْعُمُومُ لِمَا قَدَّمْنَا أَنَّ خِطَابَ الْوَاحِدِ يَعُمُّ حُكْمُهُ الْجَمِيعَ لِاسْتِوَاءِ الْجَمِيعِ فِي التَّكْلِيفِ، وَالْعُمُومُ الْقَوْلِيُّ لَا يُعَارِضُهُ فِعْلُ النَّبِيِّ ﷺ ; لِأَنَّهُ مُخَصِّصٌ لَهُ كَمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ، كَمَا أَوْضَحْنَاهُ سَابِقًا، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِ صَاحِبِ " مَرَاقِي السُّعُودِ ":

Bu cevaplardan biri de şudur: Ya'lâ hadisi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kokuyu giderme ve onu bedenden temizleme emrindeki sarih lafzıyla kavlî (sözlü) bir hadistir; zahiri ise umum (genellik) ifade eder. Zira daha önce de belirttiğimiz gibi mükellefiyette herkesin eşit olması sebebiyle tek bir kişiye yapılan hitabın hükmü herkesi kapsar. Kavlî umum ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in fiili ile çelişmez; çünkü daha önce açıkladığımız ve usul ilminde de yerleştiği üzere o [fiil], umumu tahsis eder. Merâkı's-Suûd sahibinin şu sözüyle işaret ettiği de budur:

فِي حَقِّهِ الْقَوْلُ بِفِعْلٍ خُصَّا ... إِنْ يَكُ فِيهِ الْقَوْلُ لَيْسَ نَصَّا

Onun hakkında söz, fiille tahsis edildi... Eğer o husustaki söz nass (kesin hüküm) değilse.

فَهَذَا هُوَ حَاصِلُ مَا أَجَابَ بِهِ الْقَائِلُونَ بِمَنْعِ التَّطَيُّبِ، عِنْدَ إِرَادَةِ الْإِحْرَامِ أَوْ كَرَاهَتِهِ. وَأَجَابَ الْقَائِلُونَ بِمَنْعِ ذَلِكَ كُلِّهِ قَالُوا: دَعْوَى أَنَّ التَّطَيُّبَ لِلنِّسَاءِ لَا الْإِحْرَامَ، يَرُدُّهُ صَرِيحُ الْحَدِيثِ فِي قَوْلِهَا: طَيَّبْتُهُ لَا لِإِحْرَامِهِ، يَرُدُّهُ صَرِيحُ الْحَدِيثِ فِي قَوْلِهَا: طَيَّبْتُهُ لِإِحْرَامِهِ، وَادِّعَاءُ أَنَّ اللَّامَ لِلتَّوْقِيتِ، خِلَافُ الظَّاهِرِ قَالُوا: وَادِّعَاءُ أَنَّ الطِّيبَ زَالَ بِالْغُسْلِ قَبْلَ الْإِحْرَامِ تَرُدُّهُ الرِّوَايَاتُ الصَّرِيحَةُ عَنْ عَائِشَةَ: أَنَّهَا كَأَنَّهَا تَنْظُرُ إِلَى وَبِيصِ الطِّيبِ فِي مَفْرِقِهِ ﷺ وَهُوَ مُحْرِمٌ ; لِأَنَّ الْوَبِيصَ فِي اللُّغَةِ: الْبَرِيقُ، وَاللَّمَعَانُ، وَهُوَ

İşte ihrama niyetlenirken koku sürünmeyi yasaklayanların yahut bunu mekruh görenlerin verdikleri cevapların özeti budur. Bunların tamamını reddedenler ise şöyle cevap vermişlerdir: Koku sürünmenin ihram için değil hanımlar için olduğu iddiasını, Âişe'nin "onu ihramı için kokulandırdım" sözündeki hadisin sarih ifadesi reddetmektedir; lâm harfinin vakit bildirmek (tevkît) için olduğu iddiası da zâhire aykırıdır. Dediler ki: Kokunun ihramdan önceki gusülle zail olduğu iddiasını ise Âişe'den gelen sarih rivayetler reddetmektedir; zira o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ihramlı iken saç ayrımındaki kokunun parıltısına bakar gibi olduğunu söylemektedir. Çünkü vebîs (وَبِيص) dilde: Parlama ve ışıltı demektir. Bu ise

وَصْفٌ وُجُودِيٌّ، وَالْوَصْفُ الْوُجُودِيُّ: لَا يُوصَفُ بِهِ الْمَعْدُومُ، وَإِنَّمَا يُوصَفُ بِهِ الْمَوْجُودُ. فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الطِّيبَ الْمَوْصُوفَ بِالْوَبِيصِ مَوْجُودٌ بِعَيْنِهِ، وَهُوَ يَرُدُّ قَوْلَ ابْنِ الْعَرَبِيِّ أَنَّهُ لَمْ يَرِدْ فِي شَيْءٍ مِنْ طُرُقِ حَدِيثِ عَائِشَةَ أَنَّ عَيْنَ الطِّيبِ بَقِيَتْ.

vücûdî (varlığa dayalı somut) bir vasıftır; madûm (yok olan) şey vücûdî bir vasıfla nitelenemez, ancak mevcûd olan şey bununla nitelenir. Bu da parıltı ile nitelenen kokunun bizzat aynının mevcut olduğunu gösterir. Bu durum, İbnü'l-Arabî'nin "Âişe hadisinin hiçbir tarikinde kokunun aynının kaldığına dair bir rivayet gelmemiştir" şeklindeki sözünü reddeder.

وَيُؤَيِّدُهُ مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ الْجُنَيْدِ الدَّامَغَانِيُّ: ثِنَا أَبُو أُسَامَةَ، قَالَ: أَخْبَرَنِي عُمَرُ بْنُ سُوَيْدٍ الثَّقَفِيُّ، قَالَ: حَدَّثَتْنِي عَائِشَةُ بِنْتُ طَلْحَةَ: أَنَّ عَائِشَةَ أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ ﵂ حَدَّثَتْهَا قَالَتْ: " كُنَّا نَخْرُجُ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ إِلَى مَكَّةَ. فَنُضَمِّدُ جِبَاهَنَا بِالسُّكِّ الْمُطَيِّبِ عِنْدَ الْإِحْرَامِ، فَإِذَا عَرِقَتْ إِحْدَانَا سَالَ عَلَى وَجْهِهَا، فَيَرَاهُ النَّبِيُّ ﷺ فَلَا يَنْهَانَا " انْتَهَى مِنْهُ وَالسُّكُّ بِضَمِّ السِّينِ، وَتَشْدِيدِ الْكَافِ: نَوْعٌ مِنَ الطِّيبِ، يُضَافُ إِلَى غَيْرِهِ مِنَ الطِّيبِ، وَيُسْتَعْمَلُ.

Bunu, Ebû Dâvûd'un Sünen'inde rivayet ettiği şu hadis de destekler: Bize el-Hüseyin b. el-Cüneyd ed-Dâmeğānî anlattı, bize Ebû Üsâme anlattı, dedi ki: Bana Ömer b. Süveyd es-Sekafî haber verdi, dedi ki: Bana Âişe bint Talha anlattı ki Müminlerin Annesi Âişe radıyallâhu anhâ ona şöyle anlatmıştır: "Biz Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Mekke'ye çıkardık. İhrama girerken alınlarımıza güzel kokulu sükk (سُكّ) sürerdik; birimiz terlediğinde o koku yüzüne akardı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de bunu görür fakat bizi bundan menetmezdi." [Ebû Dâvûd'dan alıntı] bitti. Sükk (السُّكُّ) —sin harfinin ötresi ve kâf'ın şeddesiyle—: Başka kokulara katılıp kullanılan bir koku türüdür.

وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي " نَيْلِ الْأَوْطَارِ " فِي حَدِيثِ أَبِي دَاوُدَ هَذَا: سَكَتَ عَنْهُ أَبُو دَاوُدَ، وَالْمُنْذِرِيُّ، وَإِسْنَادُهُ رُوَاتُهُ ثِقَاتٌ إِلَّا الْحُسَيْنُ بْنُ الْجُنَيْدِ شَيْخُ أَبِي دَاوُدَ، وَقَدْ قَالَ النَّسَائِيُّ: لَا بَأْسَ بِهِ، وَقَالَ ابْنُ حِبَّانَ فِي الثِّقَاتِ: مُسْتَقِيمُ الْأَمْرِ فِيمَا يَرْوِي، اهـ. وَقَالَ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي " التَّقْرِيبِ ": لَا بَأْسَ بِهِ، وَقَالَ فِيهِ: فِي " تَهْذِيبِ التَّهْذِيبِ ": قَالَ النَّسَائِيُّ: لَا بَأْسَ بِهِ. وَذَكَرَهُ ابْنُ حِبَّانَ فِي " الثِّقَاتِ ". وَقَالَ: مِنْ أَهْلِ سِمَنَانَ: مُسْتَقِيمُ الْأَمْرِ فِيمَا يَرْوِي.

Şevkânî Neylü'l-Evtâr'da Ebû Dâvûd'un bu hadisi hakkında şöyle demiştir: Ebû Dâvûd ve Münzirî bu hadis hakkında sükût etmişlerdir. İsnadının râvileri, Ebû Dâvûd'un şeyhi Hüseyin b. el-Cüneyd hariç güvenilirdir (sikadır). Nesâî onun hakkında: "Bir sakıncası yoktur" demiş, İbn Hibbân da es-Sikāt'ta: "Rivayet ettiği şeylerde istikamet sahibidir" demiştir. İbn Hacer et-Takrîb'de onun hakkında: "Bir sakıncası yoktur" demiş, Tehzîbü't-Tehzîb'de ise şöyle demiştir: Nesâî: "Bir sakıncası yoktur" dedi. İbn Hibbân da onu es-Sikāt'ta zikredip: "Simnan ehlindendir, rivayet ettiği hususlarda istikamet sahibidir" demiştir.

قُلْتُ: وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَمْدَانَ الْعَابِدِيُّ، ثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ الْجُنَيْدِ، وَكَانَ رَجُلًا صَالِحًا، وَقَالَ: مَسْلَمَةُ بْنُ الْقَاسِمِ ثِقَةٌ انْتَهَى مِنْهُ.

Derim ki: Ahmed b. Hamdân el-Âbidî dedi ki: Bize Hüseyin b. el-Cüneyd anlattı —salih bir adamdı—; Mesleme b. el-Kāsım da: "Sikadır" demiştir. [Alıntı] bitti.

وَبِمَا ذَكَرْنَا تَعْلَمُ أَنَّ حَدِيثَ عَائِشَةَ الْمَذْكُورَ عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ أَقَلُّ دَرَجَاتِهِ أَنَّهُ حَسَنٌ، وَقَالَ فِيهِ النَّوَوِيُّ فِي " شَرْحِ الْمُهَذَّبِ ": هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ، رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ بِإِسْنَادٍ حَسَنٍ انْتَهَى مِنْهُ، وَهُوَ حُجَّةٌ فِي جَوَازِ بَقَاءِ عَيْنِ الطِّيبِ فِي الْمُحْرِمِ بَعْدَ الْإِحْرَامِ، إِنْ كَانَ اسْتِعْمَالُهُ لِلطِّيبِ، قَبْلَ الْإِحْرَامِ.

Zikrettiğimiz şeylerle anlarsın ki, Ebû Dâvûd'daki bu Âişe hadisinin en düşük derecesi hasen olmasıdır. Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de bu hadis hakkında: "Bu, Ebû Dâvûd'un hasen bir isnadla rivayet ettiği hasen bir hadistir" demiştir. [Alıntı] bitti. Bu hadis; şayet kokunun kullanımı ihramdan önce olmuşsa, ihramdan sonra ihramlıda kokunun aynının (maddesinin) kalmasının caiz olduğuna delildir.

قَالَ فِي " الْقَامُوسِ ": وَالسُّكُّ بِالضَّمِّ طِيبٌ، يُتَّخَذُ مِنَ الرَّامَكِ مَدْقُوقًا مَنْخُولًا مَعْجُونًا بِالْمَاءِ، وَيُعْرَكُ شَدِيدًا، وَيُمْسَحُ بِدُهْنِ الْخَيْرِيِّ لِئَلَّا يَلْصَقَ بِالْإِنَاءِ، وَيُتْرَكُ لَيْلَةً ثُمَّ يُسْحَقُ السُّكُّ وَيُلْقَمُهُ وَيُعْرَكُ شَدِيدًا وَيُقَرَّصُ وَيُتْرَكُ يَوْمَيْنِ، ثُمَّ يُثْقَبُ بِمِسَلَّةٍ وَيُنْظَمُ فِي خَيْطِ قِنَّبٍ، وَيُتْرَكُ سُنَةً، وَكُلَّمَا عَتِقَ طَابَتْ رَائِحَتُهُ انْتَهَى مِنْهُ. وَقَالَ أَيْضًا: وَالرَّامِكُ كَصَاحِبٍ: شَيْءٌ أَسْوَدُ يَخْلِطُ بِالْمِسْكِ، وَيَفْتَحُ انْتَهَى مِنْهُ. وَلَا يَخْفَى أَنَّ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ ﷺ إِنَّمَا كُنَّ يُضَمِّدْنَ بِهِ جِبَاهَهُنَّ فِي حَالِ كَوْنِهِ مَعْجُونًا، قَبْلَ أَنْ يَقْرُصَ وَيَجِفَّ.

el-Kāmûs'ta şöyle demiştir: Sükk (السُّكُّ) —ötre ile—: Râmekten dövülüp elenerek su ile yoğrulup yapılan, kaba yapışmasın diye iyice ovulup şebboy yağıyla sürülen, bir gece bekletildikten sonra sükk ezilip ona katılan ve iyice ovulup yassı tabletler haline getirilerek iki gün bırakılan, sonra bir çuvaldızla delinip kenevir ipliğine dizilen ve bir yıl bekletilen bir kokudur; eskidikçe kokusu güzelleşir. [Kāmûs'tan alıntı] bitti. Yine şöyle demiştir: Râmik (الرَّامِكُ) —sâhib (صَاحِب) vezninde—: Misk ile karıştırılan siyah bir maddedir; fetha ile de okunur (Râmek). [Alıntı] bitti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarının bunu alınlarına ancak yoğrulmuş haldeyken, tablet haline getirilip kurumadan önce sürdükleri gizli değildir.

وَقَالَ ابْنُ مَنْظُورٍ فِي " اللِّسَانِ ": وَالسُّكُّ ضَرْبٌ مِنَ الطِّيبِ يُرَكَّبُ مِنْ مِسْكٍ وَرَامَكٍ، وَقَالَ فِي " اللِّسَانِ " أَيْضًا ابْنُ سِيدَهْ: وَالرَّامِكُ وَالرَّامَكُ وَالْكَسْرُ أَعْلَى شَيْءٌ أَسْوَدٌ كَالْقَارِ يُخْلَطُ بِالْمِسْكِ فَيُجْعَلُ سُكًّا، قَالَ:

İbn Manzûr Lisân'da şöyle demiştir: Sükk, misk ve râmekten terkip edilen bir tür kokudur. Yine Lisân'da İbn Sîde şöyle demiştir: er-Râmik ve er-Râmek —kesre daha üstündür— katran gibi siyah bir şeydir; misk ile karıştırılarak sükk yapılır. Şair şöyle demiştir:

إِنَّ لَكَ الْفَضْلَ عَلَى صُحْبَتِي ... وَالْمِسْكُ قَدْ يَسْتَصْحِبُ الرَّامِكَا

Benimle arkadaşlık etmede şüphesiz senin üstünlüğün vardır... Misk de bazen râmeki arkadaş edinir.

وَأَجَابُوا عَنْ كَوْنِ التَّطَيُّبِ الْمَذْكُورِ خَاصًّا بِهِ ﷺ: بِأَنَّ حَدِيثَ عَائِشَةَ هَذَا نَصٌّ فِي عَدَمِ خُصُوصِ ذَلِكَ بِهِ ﷺ وَعَضَّدُوهُ بِالْآثَارِ الْمَرْوِيَّةِ عَنْ بَعْضِ الصَّحَابَةِ كَمَا تَقَدَّمَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَابْنِ الزُّبَيْرِ قَالُوا: وَإِنْكَارُ عُمَرَ وَعُثْمَانَ لَا يُعَارِضُ الْمَرْفُوعَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ ; لِأَنَّ سُنَّتَهُ أَوْلَى بِالِاتِّبَاعِ مِنْ قَوْلِ كُلِّ صَحَابِيٍّ، مَعَ أَنَّهُمْ خَالَفَهُمْ بَعْضُ الصَّحَابَةِ.

Söz konusu koku sürünmenin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e has olduğu iddiasına şöyle cevap verdiler: Âişe'nin bu hadisi, bunun ona has olmadığına dair açık bir nassdır. Bunu, daha önce geçtiği üzere İbn Abbâs ve İbnü'z-Zübeyr gibi bazı sahabilerden rivayet edilen eserlerle de desteklediler. Dediler ki: Ömer ve Osman'ın itirazı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e merfû olan hadise aykırı bir delil teşkil etmez; çünkü onun sünneti, her bir sahabînin sözünden daha çok uyulmaya lâyıktır; üstelik bazı sahabiler de onlara muhalefet etmiştir.

وَقَدْ ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ: أَنَّ عَائِشَةَ أَنْكَرَتْ ذَلِكَ عَلَى ابْنِ عُمَرَ ﵃. وَأَجَابُوا عَنْ كَوْنِ حَدِيثِ يَعْلَى، كَالْعُمُومِ الْقَوْلِيِّ، فَلَا يُعَارِضُهُ فِعْلُهُ ﷺ بَلْ يُخَصَّصُ بِهِ بِمَا ذَكَرْنَاهُ آنِفًا مِنَ الْأَدِلَّةِ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْفِعْلَ الَّذِي هُوَ التَّطَيُّبُ قَبْلَ الْإِحْرَامِ، لَيْسَ خَاصًّا بِهِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ حَدِيثُ عَائِشَةَ الْمَذْكُورُ آنِفًا. وَقَوْلُهَا فِي الصَّحِيحِ: " طَيَّبْتُهُ بِيَدَيَّ هَاتَيْنِ ". صَرِيحٌ فِي أَنَّهَا شَارَكَتْهُ فِي مُلَامَسَةِ ذَلِكَ الطِّيبِ، كَمَا تَرَى.

Sahîh-i Müslim'de Âişe'nin bu hususta İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'ya itiraz ettiği sabit olmuştur. Ya'lâ hadisinin kavlî umum niteliğinde olup Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in fiilinin ona zıt olamayacağı, bilakis fiilin umumla tahsis edileceği iddiasına ise; ihramdan önce koku sürünmekten ibaret olan o fiilin sadece Peygamber'e has olmadığına dair az önce zikrettiğimiz delillerle cevap verdiler; nitekim Âişe'nin az önce geçen hadisi de buna delalet etmiştir. Sahih'te yer alan: "Şu iki elimle ona koku sürdüm" sözü, gördüğün gibi Âişe'nin o kokuya temas etmede onunla ortak olduğuna dair sarihtir.

وَأَجَابُوا عَنْ كَوْنِ حَدِيثِ يَعْلَى: دَالًّا عَلَى الْمَنْعِ، وَحَدِيثِ عَائِشَةَ: دَالًّا عَلَى الْجَوَازِ. وَالدَّالُّ عَلَى الْمَنْعِ مُقَدَّمٌ عَلَى الدَّالِ عَلَى الْجَوَازِ، بِأَنَّ مَحَلَّ ذَلِكَ فِيمَا إِذَا جُهِلَ الْمُتَقَدِّمُ مِنْهُمَا. أَمَّا إِذَا عُلِمَ الْمُتَقَدِّمُ، فَإِنَّهُ يَجِبُ الْأَخْذُ بِالْمُتَأَخِّرِ ; لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَأْخُذُونَ بِالْأَحْدَثِ فَالْأَحْدَثِ، وَقِصَّةُ يَعْلَى وَقَعَتْ بِالْجِعْرَانَةِ عَامَ ثَمَانٍ بِلَا خِلَافٍ، وَحَدِيثُ عَائِشَةَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ عَامَ عَشْرٍ وَمِنَ الْمُقَرَّرِ فِي الْأُصُولِ: أَنَّ النَّصَّيْنِ إِذَا تَعَارَضَا وَعُلِمَ الْمُتَأَخِّرُ مِنْهُمَا فَهُوَ نَاسِخٌ لِلْأَوَّلِ، كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ فِي مَحَلِّهِ. وَأَجَابُوا عَنْ كَوْنِ الدَّوَامِ عَلَى الطِّيبِ كَابْتِدَائِهِ بِأَنَّهُ مُنْتَقِضٌ بِالنِّكَاحِ، فَإِنَّ ابْتِدَاءَ عَقْدِهِ فِي حَالِ الْإِحْرَامِ مَمْنُوعٌ عِنْدَ الْجُمْهُورِ كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ خِلَافًا لِأَبِي حَنِيفَةَ، مَعَ الْإِجْمَاعِ عَلَى جَوَازِ الدَّوَامِ عَلَى نِكَاحٍ، وَقَدْ عَقَدَهُ قَبْلَ الْإِحْرَامِ، ثُمَّ أَحْرَمَ بَعْدَ عَقْدِهِ الزَّوْجَانِ، وَهُوَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ مَا كُلُّ دَوَامٍ كَالِابْتِدَاءِ.

Ya'lâ hadisinin men'e (yasaklığa), Âişe hadisinin ise cevaza delalet ettiği ve men'e delalet edenin cevaza delalet edenden öne alınacağı iddiasına ise şöyle cevap verdiler: Bu kural, ikisinden hangisinin önce olduğu bilinmediği durumlar için geçerlidir. Hangisinin önce olduğu bilindiğinde ise sonraki olanı almak vaciptir; zira onlar en yeni olanı esas alırlardı. Ya'lâ hâdisesi ittifakla hicretin sekizinci yılında Ci'râne'de vuku bulmuştur; Âişe'nin hadisi ise hicretin onuncu yılında Veda Haccı'ndadır. Usulde yerleşmiş bir kuraldır ki: İki nass tearuz eder de hangisinin sonraki olduğu bilinirse, kendi yerinde bilindiği üzere sonraki nass öncekini nesheder. Kokuyu devam ettirmenin ona başlamak gibi olduğu iddiasına ise bunun nikâh örneğiyle nakzedildiği (bozulduğu) cevabını verdiler: Zira ihram halindeyken nikâh akdine başlamak, Ebû Hanîfe'nin muhalefetine rağmen cumhura göre daha önce açıklandığı üzere memnudur; bununla birlikte ihramdan önce kıyılmış olup sonradan karı kocanın ihrama girdiği bir nikâhın devam ettirilmesinin caiz olduğu hususunda icmâ vardır. Bu da her devam ettirmenin başlamak gibi olmadığının delilidir.

وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ أَنَّ الْمَانِعَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الِابْتِدَاءِ وَالدَّوَامِ يَنْقَسِمُ إِلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ:

Usul ilminde yerleşmiştir ki, ibtidâ (başlama) ve devâm (sürdürme) açısından mâni üç kısma ayrılır:

الْأَوَّلُ: هُوَ الْمَانِعُ لِلدَّوَامِ وَالِابْتِدَاءِ مَعًا كَالرَّضَاعِ، فَإِنَّ الرَّضَاعَ مَانِعٌ مِنِ ابْتِدَاءِ عَقْدِ النِّكَاحِ كَمَا أَنَّهُ أَيْضًا مَانِعٌ مِنَ الدَّوَامِ عَلَيْهِ فَلَوْ تَزَوَّجَ رَضِيعَةً غَيْرَ مَحْرَمٍ مِنْهُ فِي حَالِ الْعَقْدِ، ثُمَّ أَرْضَعَتْهَا أُمُّهُ بَعْدَ الْعَقْدِ فَإِنَّ هَذَا الرَّضَاعَ الطَّارِئَ عَلَى عَقْدِ النِّكَاحِ مَانِعٌ مِنَ الدَّوَامِ عَلَيْهِ،

Birincisi: Süt emme (radâ') gibi hem devam etmeye hem de başlamaya birlikte engel olan mânidir. Zira süt emme, nikâh akdine başlamaya engel olduğu gibi nikâhın devam etmesine de engeldir. Şayet bir kimse akit anında kendisine mahrem olmayan süt emmekte olan bir kızla evlense, sonra da akitten sonra o kızı kendi annesi emziriverse; nikâh akdinden sonra sonradan ortaya çıkan bu emzirme, nikâhın devamına engel olur;

لِوُجُوبِ فَسْخِ ذَلِكَ النِّكَاحِ بِذَلِكَ الرَّضَاعِ الطَّارِئِ عَلَيْهِ، وَكَالْحَدَثِ فَإِنَّهُ مَانِعٌ مِنِ ابْتِدَاءِ الصَّلَاةِ، مَانِعٌ مِنَ الدَّوَامِ عَلَيْهَا إِذَا طَرَأَ فِي أَثْنَائِهَا.

çünkü sonradan meydana gelen bu emzirme sebebiyle o nikâhın feshedilmesi vaciptir. Hadeste (abdest bozulmasında) olduğu gibi; zira hades namaza başlamaya engel olduğu gibi, namaz esnasında meydana gelirse onun devamına da engeldir.

وَالثَّانِي: هُوَ الْمَانِعُ لِلدَّوَامِ فَقَطْ دُونَ الِابْتِدَاءِ، كَالطَّلَاقِ فَإِنَّهُ مَانِعٌ مِنَ الدَّوَامِ عَلَى الْعَقْدِ الْأَوَّلِ، وَالِاسْتِمْتَاعِ بِالزَّوْجَةِ بِمُوجِبِهِ، وَلَيْسَ مَانِعًا مِنِ ابْتِدَاءِ عَقْدٍ جَدِيدٍ وَالِاسْتِمْتَاعِ بِهَا بِمُوجِبِهِ.

İkincisi: Başlamaya değil, sadece devam etmeye engel olan mânidir; talak gibi. Zira talak, ilk akdin devamına ve onun gereği olarak zevceden istifade etmeye engeldir; fakat yeni bir akde başlamaya ve onun gereği olarak zevceden istifade etmeye engel değildir.

وَالثَّالِثُ: هُوَ الْمَانِعُ مِنَ الِابْتِدَاءِ فَقَطْ دُونَ الدَّوَامِ، كَالنِّكَاحِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْإِحْرَامِ، فَإِنَّ الْإِحْرَامَ مَانِعٌ مِنِ ابْتِدَاءِ الْعَقْدِ، وَلَيْسَ مَانِعًا مِنَ الدَّوَامِ عَلَى عَقْدٍ كَانَ قَبْلَهُ، وَكَالِاسْتِبْرَاءِ، فَإِنَّهُ مَانِعٌ مِنَ النِّكَاحِ فِي حَالِ الِاسْتِبْرَاءِ، وَلَيْسَ مَانِعًا مِنَ الدَّوَامِ عَلَى النِّكَاحِ ; لِأَنَّ الزَّوْجَ إِذَا وُطِئَتِ امْرَأَتُهُ بِشُبْهَةٍ، فَلَزِمَهَا الِاسْتِبْرَاءُ بِذَلِكَ فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يَمْنَعُ مِنَ الدَّوَامِ عَلَى عَقْدِ زَوَاجِهَا الْأَوَّلِ، قَالُوا: وَمِنْ هَذَا الطِّيبِ فَإِنَّ الْإِحْرَامَ مَانِعٌ مِنِ ابْتِدَائِهِ، وَلَيْسَ مَانِعًا مِنَ الدَّوَامِ عَلَيْهِ، كَالنَّظَائِرِ الْمَذْكُورَةِ وَإِلَى تَعْرِيفِ الْمَانِعِ وَأَقْسَامِهِ، أَشَارَ فِي " الْمَرَاقِي " بِقَوْلِهِ:

Üçüncüsü: Devam etmeye değil, sadece başlamaya engel olan mânidir; ihrama kıyasla nikâh gibi. Zira ihram, akde başlamaya engeldir; fakat ondan önce var olan bir akdin devam etmesine engel değildir. İstibrâ (rahmin boş olduğunu anlama süresi) gibi; zira istibrâ hali nikâha başlamaya engeldir, ancak nikâhın devamına engel değildir. Çünkü bir kimsenin hanımı şüphe ile cima edilse ve bundan dolayı kadına istibrâ gerekse, bu durum onun ilk evlilik akdinin devamına engel olmaz. Dediler ki: Koku da bu kabildendir; zira ihram ona başlamaya engeldir, zikredilen benzerlerinde olduğu gibi onun devamına engel değildir. Merâkî'de mâniin tanımına ve kısımlarına şu sözüyle işaret etmiştir:

مَا مِنْ وُجُودِهِ يَجِيءُ الْعَدَمُ ... وَلَا لُزُومٌ فِي انْعِدَامٍ يُعْلَمُ

Varlığından yokluk meydana gelen, ancak yokluğunda [hükmün] gerekliliği bilinmeyen şeydir...

بِمَانِعٍ يَمْنَعُ لِلدَّوَامِ ... وَالِابْتِدَا أَوْ آخِرِ الْأَقْسَامِ

Bir mâni ile ki, hem devama hem ibtidâya engel olur ya da kısımların sonuncusudur,

أَوْ أَوَّلُ فَقَطْ عَلَى نِزَاعٍ ... كَالطُّولِ الِاسْتِبْرَاءِ وَالرَّضَاعِ

Yahut tartışmalı olmakla birlikte sadece ilkine [devama] engel olur; hür kadınla evlenmeye gücü yetme (tavl), istibrâ ve radâ' gibi.

هَذَا هُوَ حَاصِلُ أَقْوَالِ الْعُلَمَاءِ وَمُنَاقَشَتُهَا.

Âlimlerin görüşlerinin ve münakaşalarının hülasası işte budur.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: أَظْهَرُ قَوْلَيْ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدِي فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: أَنَّ الطِّيبَ جَائِزٌ عِنْدَ إِرَادَةِ الْإِحْرَامِ، وَلَوْ بَقِيَتْ رِيحُهُ بَعْدَ الْإِحْرَامِ ; لِحَدِيثِ عَائِشَةَ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ، وَلِإِجْمَاعِ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّهُ آخِرُ الْأَمْرَيْنِ، وَالْأَخْذُ بِآخِرِ الْأَمْرَيْنِ أَوْلَى كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ.

Bunu kaleme alan —Allah onu affetsin ve bağışlasın— dedi ki: Bu meselede bana göre ilim ehlinin iki görüşünden en zahir (kuvvetli) olanı; Âişe'nin müttefekun aleyh hadisinden ve ilim ehlinin bunun iki emirden sonuncusu olduğuna dair icmâından ötürü, ihramdan sonra kokusu kalsa bile ihrama niyetlenirken koku sürünmenin caiz olduğudur. Zira bilindiği üzere iki emirden sonuncusunu esas almak daha evlâdır.