Binûn

Hac — 23. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَدْ عَلِمْتَ مِنَ الْأَدِلَّةِ أَنَّهُ لَيْسَ مِنْ خَصَائِصِهِ ﷺ فَحَدِيثُ عَائِشَةَ فِي حِجَّةِ الْوَدَاعِ عَامَ عَشْرٍ، وَحَدِيثُ يَعْلَى عَامَ الْفَتْحِ، وَهُوَ عَامُ ثَمَانٍ، فَحَدِيثُ عَائِشَةَ بَعْدَ حَدِيثِ يَعْلَى بِسَنَتَيْنِ، هَذَا مَا ظَهَرَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Delillerden bunun onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) hasâisinden (kendisine has özelliklerinden) olmadığını öğrenmiş bulunmaktasın. Âişe'nin hadisi hicri onuncu yıldaki Vedâ Haccı'nda, Ya'lâ'nın hadisi ise Fetih yılı olan sekizinci yıldadır. Dolayısıyla Âişe'nin hadisi, Ya'lâ'nın hadisinden iki yıl sonradır. Zahir olan budur, en doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

تَنْبِيهٌ

Uyarı

أَظْهَرُ قَوْلَيْ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدِي أَنَّهُ إِنْ طَيَّبَ ثَوْبَهُ قَبْلَ الْإِحْرَامِ فَلَهُ الدَّوَامُ عَلَى لُبْسِهِ كَتَطْيِيبِ بَدَنِهِ، وَأَنَّهُ إِنْ نَزَعَ عَنْهُ ذَلِكَ الثَّوْبَ الْمُطَيَّبَ بَعْدَ إِحْرَامِهِ، فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يُعِيدَ لُبْسَهُ، فَإِنْ لَبِسَهُ صَارَ كَالَّذِي ابْتَدَأَ الطِّيبَ فِي الْإِحْرَامِ، فَتَلْزَمُهُ الْفِدْيَةُ، وَكَذَلِكَ إِنْ نَقَلَ الطِّيبَ الَّذِي

Bana göre ilim ehlinin iki görüşünden en kuvvetli olanı şudur: Bir kimse ihrama girmeden önce elbisesine koku sürerse, bedenine koku sürmesinde olduğu gibi onu giymeye devam etme hakkı vardır. Şayet ihrama girdikten sonra o kokulu elbiseyi üzerinden çıkarırsa, onu tekrar giyme hakkı yoktur. Eğer giyerse, ihramdayken koku sürmeye yeni başlamış kimse gibi olur ve kendisine fidye gerekir. Aynı şekilde şayet...

تَلَبَّسَ بِهِ قَبْلَ الْإِحْرَامِ، مِنْ مَوْضِعِ بَدَنِهِ إِلَى مَوْضِعٍ آخَرَ بَعْدَ الْإِحْرَامِ، فَهُوَ ابْتِدَاءُ تَطَيُّبٍ فِي ذَلِكَ الْمَوْضِعِ، الَّذِي نَقَلَهُ إِلَيْهِ، وَكَذَلِكَ إِنْ تَعَمَّدَ مَسَّهُ بِيَدِهِ أَوْ نَحَّاهُ مِنْ مَوْضِعِهِ، ثُمَّ رَدَّهُ إِلَيْهِ ; لِأَنَّ كُلَّ تِلْكَ الصُّوَرِ فِيهَا ابْتِدَاءُ تَلَبُّسٍ جَدِيدٍ بَعْدَ الْإِحْرَامِ بِالطِّيبِ، وَهُوَ لَا يَجُوزُ. أَمَّا إِنْ كَانَ قَدْ عَرِقَ فَسَالَ الطِّيبُ مِنْ مَوْضِعِهِ إِلَى مَوْضِعٍ آخَرَ فَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ فِي ذَلِكَ ; لِأَنَّهُ لَيْسَ مَنْ فِعْلِهِ.

...ihramdan önce sürüp büründüğü kokuyu, ihrama girdikten sonra bedeninin bir yerinden başka bir yerine naklederse, bu durum kokuyu naklettiği o yerde koku sürünmeye yeniden başlamak sayılır. Aynı şekilde şayet ona bilerek eliyle dokunur veya yerinden ayırıp sonra tekrar oraya geri koyarsa da böyledir. Çünkü bu suretlerin hepsinde ihramdan sonra kokuya yeni bir bürünüş ve başlayış vardır ki bu caiz değildir. Şayet terler de koku bulunduğu yerden başka bir yere akarsa, bunda kendisine bir şey gerekmez; zira bu onun fiili değildir.

وَلِحَدِيثِ عَائِشَةَ عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ قَرِيبًا. وَقَالَ بَعْضُ عُلَمَاءِ الْمَالِكِيَّةِ: وَلَا فَرْقَ فِي ذَلِكَ، بَيْنَ أَنْ يَكُونَ الطِّيبُ فِي بَدَنِهِ، أَوْ ثَوْبِهِ، إِلَّا أَنَّهُ إِذَا نَزَعَ ثَوْبَهُ لَا يَعُودُ إِلَى لُبْسِهِ، فَإِنْ عَادَ فَهَلْ عَلَيْهِ فِي الْعَوْدِ فِدْيَةٌ، يَحْتَمِلُ أَنْ نَقُولَ: لَا فِدْيَةَ ; لِأَنَّ مَا فِيهِ قَدْ ثَبَتَ لَهُ حُكْمُ الْعَفْوِ كَمَا لَوْ لَمْ يَنْزِعْهُ. وَقَالَ أَصْحَابُ الشَّافِعِيِّ: تَجِبُ عَلَيْهِ الْفِدْيَةُ ; لِأَنَّهُ لُبْسٌ جَدِيدٌ وَقَعَ بِثَوْبٍ مُطَيَّبٍ. انْتَهَى مِنَ الْحَطَّابِ وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Ve Ebû Dâvûd'da yer alan, az önce zikrettiğimiz Âişe hadisinden dolayı da [böyledir]. Mâlikî âlimlerinden bazıları şöyle demiştir: 'Bu hususta kokunun bedende veya elbisede olması arasında fark yoktur. Ancak elbisesini çıkarırsa onu tekrar giymez. Şayet tekrar giyerse, bu dönüşten dolayı kendisine fidye gerekir mi? ‘Fidye gerekmez; çünkü üzerindeki koku, sanki elbiseyi hiç çıkarmamış gibi af hükmüne sabit olmuştur’ dememiz muhtemeldir.' Şâfiî'nin ashabı ise: 'Kendisine fidye vacip olur; çünkü bu, kokulu bir elbiseyle gerçekleşen yeni bir giyinmedir' demişlerdir. Hattâb'dan [nakil] sona erdi. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

الْفَرْعُ الثَّامِنَ عَشَرَ: فِي أَحْكَامِ أَشْيَاءَ مُتَفَرِّقَةٍ: كَالنَّظَرِ فِي الْمِرْآةِ لِلْمُحْرِمِ، وَغَسْلِ الرَّأْسِ، وَالْبَدَنِ وَمَا يَلْزَمُ مِنْ قَتْلِهِ بِغَسْلِهِ رَأَسَهُ قَمْلًا، وَالْحِجَامَةِ، وَحَكِّ الْجَسَدِ، وَالرَّأْسِ وَتَقْرِيدِ الْبَعِيرِ، وَتَضْمِيدِ الْعَيْنِ بِالصَّبْرِ وَنَحْوِهِ، وَالسِّوَاكِ. أَمَّا النَّظَرُ فِي الْمِرْآةِ: فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ لَا بَأْسَ بِهِ لِلْمُحْرِمِ، وَلَمْ يَرِدْ شَيْءٌ يَدُلُّ عَلَى النَّهْيِ عَنْهُ فِيمَا أَعْلَمُ.

On Sekizinci Mesele: İhramlının aynaya bakması, başı ve bedeni yıkamak, başını yıkarken öldürdüğü bitten dolayı gereken şeyler, hacamat yaptırmak, bedeni ve başı kaşımak, devenin kenelerini ayıklamak (takrîd), göze sabır (sarısabır) ve benzeri şeylerle sargı/pansuman yapmak ve misvak kullanmak gibi çeşitli şeylerin hükümleri hakkındadır. Aynaya bakmaya gelince: Zahir olan, ihramlı için bunda bir sakınca olmadığıdır ve bildiğim kadarıyla bundan nehyedildiğine delalet eden bir şey varit olmamıştır.

وَقَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: بَابُ الطِّيبِ عِنْدَ الْإِحْرَامِ، وَمَا يَلْبَسُ إِذَا أَرَادَ أَنْ يُحْرِمَ وَيَتَرَجَّلَ، وَيَدَّهِنَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يَشُمُّ الْمُحْرِمُ الرَّيْحَانَ، وَيَنْظُرُ فِي الْمِرْآةِ، وَيَتَدَاوَى بِمَا يَأْكُلُ الزَّيْتَ وَالسَّمْنَ، وَقَالَ عَطَاءٌ: يَتَخَتَّمُ وَيَلْبَسُ الْهِمْيَانَ، وَطَافَ ابْنُ عُمَرَ ﵄ وَهُوَ مُحْرِمٌ، وَقَدْ حَزَمَ عَلَى بَطْنِهِ بِثَوْبٍ، وَلَمْ تَرَ عَائِشَةُ ﵂ بِالتُّبَّانِ بَأْسًا لِلَّذِينِ يَرْحَلُونَ هَوْدَجَهَا انْتَهَى مِنْهُ.

Buhârî (rahimehullâh) Sahîh'inde şöyle demiştir: 'İhrama girerken koku sürünme, ihrama girmek istediğinde ne giyileceği, saç tarama ve yağ sürünme babı.' İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: 'İhramlı fesleğen koklar, aynaya bakar, yediği şeylerle; zeytinyağı ve sade yağ ile tedavi olur.' Atâ da: 'Yüzük takar ve para kemeri (himyân) takar' demiştir. İbn Ömer (radıyallâhu anhümâ) ihramlı iken karnını bir kumaşla bağlamış olarak tavaf etti. Âişe (radıyallâhu anhâ) ise hevdencini bağlayanlar için tübbân (kısa şort/don) giymekte bir sakınca görmedi. [Buhârî'den nakil] bitti.

وَمَحَلُّ الشَّاهِدِ عَنْهُ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ: وَيَنْظُرُ فِي الْمِرْآةِ وَهَذِهِ الْمَسَائِلُ الَّتِي ذَكَرَهَا الْبُخَارِيُّ، قَدْ قَدَّمْنَاهَا كُلَّهَا وَأَوْضَحْنَا مَذَاهِبَ الْعُلَمَاءِ فِيهَا، إِلَّا النَّظَرَ فِي الْمِرْآةِ الَّذِي هُوَ غَرَضُنَا مِنْهَا الْآنَ. وَكَوْنُ عَائِشَةَ لَمْ تَرَ بَأْسًا بِالتُّبَّانِ، لِلَّذِينِ يَرْحَلُونَ هَوْدَجَهَا، وَالتُّبَّانُ كَرُمَّانٍ، سَرَاوِيلُ صَغِيرٌ يَسْتُرُ الْعَوْرَةَ الْمُغْلَّظَةَ، وَإِبَاحَةُ عَائِشَةَ لِلتُّبَّانِ لِلَّذِينِ يَرْحَلُونَ هَوْدَجَهَا قَرِيبٌ مِنْ قَوْلِ الْمَالِكِيَّةِ: بِجَوَازِ الِاسْتِثْفَارِ لِلرُّكُوبِ وَالنُّزُولِ، وَمَا ذَكَرَهُ الْبُخَارِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مِنْ: " أَنَّهُ طَافَ وَهُوَ مُحْرِمٌ، وَقَدْ حَزَمَ عَلَى بَطْنِهِ بِثَوْبٍ " خَصَّصَ الْمَالِكِيَّةُ، جَوَازَ شَدِّ الْحِزَامِ

Buradaki şahit olunan yer, İbn Abbâs'ın: 'Ve aynaya bakar' sözüdür. Buhârî'nin zikrettiği bu meseleleri —şu anki maksadımız olan aynaya bakmak müstesna— daha önce bütünüyle sunmuş ve âlimlerin bu husustaki mezheplerini açıklamıştık. Âişe'nin hevdencini bağlayan kimseler için tübbânda bir beis görmemesine gelince; tübbân, 'rummân' vezninde olup avret-i mugallazayı örten küçük bir şalvardır (dondur). Âişe'nin hevdencini bağlayanlar için tübbâna cevaz vermesi, Mâlikîlerin biniş ve iniş için istisfârın (ön ve arkayı bağlamanın) caiz olduğuna dair sözlerine yakındır. Buhârî'nin İbn Ömer'den zikrettiği: 'İhramlı iken karnını bir kumaşla bağlamış olarak tavaf etti' rivayetinde ise Mâlikîler, bağlamaksızın kemeri karın üzerine bağlamanın caiz oluşunu...

عَلَى الْبَطْنِ مِنْ غَيْرِ عَقْدٍ بِضَرُورَةِ الْعَمَلِ خَاصَّةً كَمَا تَقَدَّمَ.

...daha önce geçtiği üzere sadece iş zaruretine tahsis etmişlerdir.

وَالْحَاصِلُ: أَنَّهُ لَا يَنْبَغِي أَنْ يَخْتَلِفَ فِي جَوَازِ نَظَرِ الْمُحْرِمِ فِي الْمِرْآةِ، إِذْ لَا دَلِيلَ عَلَى النَّهْيِ عَنْهُ، وَذَكَرَ ابْنُ حَجَرٍ فِي " الْفَتْحِ ": أَنَّهُ نُقِلَتْ كَرَاهَتُهُ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، وَذَلِكَ هُوَ مَشْهُورُ مَذْهَبِ مَالِكٍ، وَفِي سَمَاعِ ابْنِ الْقَاسِمِ: لَا أُحِبُّ نَظَرَ الْمُحْرِمِ فِي الْمِرْآةِ، فَإِنْ نَظَرَ فَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ، وَلْيَسْتَغْفِرِ اللَّهَ.

Hülasa: İhramlının aynaya bakmasının caiz oluşunda ihtilaf edilmemelidir, zira bundan nehyedildiğine dair bir delil yoktur. İbn Hacer el-Feth'te, bunun kerahetinin el-Kâsım b. Muhammed'den nakledildiğini ve bunun Mâlik'in meşhur mezhebi olduğunu zikretmiştir. İbnü'l-Kâsım'ın Semâ'ında [şöyle geçmektedir]: 'İhramlının aynaya bakmasını sevmem. Eğer bakarsa kendisine bir şey gerekmez ve Allah'tan mağfiret dilesin.'

وَأَصَحُّ الْقَوْلَيْنِ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ: أَنَّهُ لَا كَرَاهَةَ فِيهِ، وَنَقَلَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَدَمَ الْكَرَاهَةِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَأَبِي هُرَيْرَةَ، وَطَاوُسٍ، وَالشَّافِعِيِّ، وَأَحْمَدَ، وَإِسْحَاقَ قَالَ: وَبِهِ أَقُولُ، وَكَرِهَ ذَلِكَ عَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ. وَقَالَ مَالِكٌ: لَا يَفْعَلُ ذَلِكَ إِلَّا عَنْ ضَرُورَةٍ، قَالَ: وَعَنْ عَطَاءٍ فِي الْمَسْأَلَةِ قَوْلَانِ: بِالْكَرَاهَةِ وَالْجَوَازِ، وَصَحَّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ: أَنَّهُ نَظَرَ فِي الْمِرْآةِ. انْتَهَى بِالْمَعْنَى مِنَ النَّوَوِيِّ.

Şâfiîlere göre iki görüşten en sahih olanı: Bunda hiçbir kerahetin olmadığıdır. İbnü'l-Münzir de kerahetin olmadığını İbn Abbâs, Ebû Hüreyre, Tâvûs, Şâfiî, Ahmed ve İshâk'tan nakletmiş ve 'Ben de bunu söylüyorum' demiştir. Atâ el-Horasânî ise bunu mekruh görmüştür. Mâlik: 'Bunu ancak bir zaruretten ötürü yapar' demiştir. [İbnü'l-Münzir] dedi ki: Meselede Atâ'dan kerahet ve cevaz şeklinde iki görüş vardır. İbn Ömer'den de aynaya baktığı sahih olarak rivayet edilmiştir. Nevevî'den mânen [nakil] bitti.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: التَّحْقِيقُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: أَنَّ مُجَرَّدَ نَظَرِ الْمُحْرِمِ فِي الْمِرْآةِ لَا بَأْسَ بِهِ، مَا لَمْ يَقْصِدْ بِهِ الِاسْتِعَانَةَ عَلَى أَمْرٍ مِنْ مَحْظُورَاتِ الْإِحْرَامِ، كَنَظَرِ الْمَرْأَةِ فِيهَا لِتَكْتَحِلَ بِمَا فِيهِ طِيبٌ أَوْ زِينَةٌ، وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَالْعَلَمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bunu kaleme alan —Allah onu affetsin ve bağışlasın— dedi ki: İnşâallah bu meselede tahkik (doğru olan) şudur: Kadının içinde koku veya süs bulunan bir şeyle sürmelenmek için aynaya bakması ve benzeri durumlarda olduğu gibi, ihram yasaklarından bir hususa yardım maksadı gütmediği sürece ihramlının sadece aynaya bakmasında bir beis yoktur. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَذَكَرَ فِي " الْفَتْحِ " أَيْضًا: أَنَّ سَعِيدَ بْنَ مَنْصُورٍ رَوَى مِنْ طَرِيقِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ: أَنَّهَا حَجَّتْ، وَمَعَهَا غِلْمَانٌ لَهَا، وَكَانُوا إِذَا شَدُّوا رَحْلَهَا يَبْدُو مِنْهُمُ الشَّيْءُ، فَأَمَرَتْهُمْ أَنْ يَتَّخِذُوا التَّبَابِينَ فَيَلْبَسُوهَا، وَهُمْ مُحْرِمُونَ قَالَ: وَأَخْرَجَهُ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ مُخْتَصَرًا بِلَفْظِ: يَشُدُّونَ هَوْدَجَهَا، انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ، وَقَوْلُهُ: يَرْحَلُونَ هَوْدَجَهَا هُوَ بِفَتْحِ الْيَاءِ الْمُثَنَّاةِ التَّحْتِيَّةِ، وَسُكُونِ الرَّاءِ، وَفَتْحِ الْحَاءِ مِنْ قَوْلِهِمْ: رَحَلْتُ الْبَعِيرَ أَرْحَلُهُ بِفَتْحِ الْحَاءِ فِي الْمُضَارِعِ، وَالْمَاضِي رَحْلًا بِمَعْنَى: شَدَدْتُ الرَّحْلَ عَلَى ظَهْرِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْأَعْشَى:

el-Feth'te ayrıca şunu zikretmiştir: Saîd b. Mansûr, Abdurrahman b. el-Kâsım tarikiyle babasından, o da Âişe'den rivayet ettiğine göre Âişe hac yaptı ve yanında köleleri vardı. Onlar binek yükünü bağlarken üzerlerinden bir şeyler açılıyordu; bunun üzerine Âişe, ihramlı oldukları halde tübbânlar edinip giymelerini emretti. [İbn Hacer] dedi ki: Bunu başka bir vecihten muhtasar olarak 'hevdencini bağlıyorlardı' lafzıyla tahric etti. Maksat hasıl oldu. Onun 'yerhalûne hevdecehâ' sözü; ye'nin fethası, râ'nın sükûnu ve hâ'nın fethasıyladır. Bu, Arapların muzaride ve mazide hâ'nın fethasıyla: 'rahaltü'l-baîra erhaluhu rahlen' (devenin sırtına semeri/hevdenci bağladım) sözündendir. el-A'şâ'nın şu sözü de bundandır:

رَحَلَتْ سُمَيَّةُ غَدْوَةً أَجَمَالَهَا ... غَضْبَى عَلَيْكَ فَمَا تَقُولُ بَدَا لَهَا

Sümeyye sabah erkenden develerine semer vurdu... Sana öfkelenmişti, peki ne dersin ne geldi aklına?

وَقَوْلُ الْمُثَقِّبِ الْعَبْدِيِّ وَهُوَ عَائِذُ بْنُ مِحْصَنٍ:

el-Müsekıkib el-Abdî'nin —ki o Âiz b. Mıhsan'dır— şu sözü de [bundandır]:

إِذَا مَا قُمْتُ أَرْحَلُهَا بِلَيْلٍ ... تَأَوَّهُ آهَةَ الرَّجُلِ الْحَزِينِ

Gece vakti kalkıp ona semer bağlamaya durduğumda... Dertli bir adamın ah çekişi gibi ah çeker.

وَالْهَوْدَجُ: مَرْكَبٌ مِنْ مَرَاكِبِ النِّسَاءِ مَعْرُوفٌ، وَمَا ذَكَرَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ ظَاهِرُهُ أَنَّهَا إِنَّمَا رَخَّصَتْ فِي الْتُّبَّانِ، لِمَنْ يَرْحَلُ هَوْدَجَهَا، لِضَرُورَةِ انْكِشَافِ الْعَوْرَةِ، وَهُوَ

Hevdec: Kadınların bineklerinden bilinen bir binek türüdür. Âişe'den (radıyallâhu anhâ) zikredilen şeyin zahiri; onun, hevdencini bağlayan kimseye tübbân giyme ruhsatını ancak avret yerinin açılması zaruretinden dolayı verdiğidir. Bu da...

يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لِغَيْرِ ضَرُورَةٍ، وَالْعَلَمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

...zaruret olmaksızın caiz olmadığına delalet eder. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَأَمَّا غَسْلُ الرَّأْسِ وَالْبَدَنِ بِالْمَاءِ، فَإِنْ كَانَ لِجَنَابَةٍ كَاحْتِلَامٍ، فَلَا خِلَافَ فِي وُجُوبِهِ، وَإِنْ كَانَ لِغَيْرِ ذَلِكَ فَهُوَ جَائِزٌ عَلَى التَّحْقِيقِ، وَلَكِنْ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ بِرِفْقٍ لِئَلَّا يَقْتُلَ بَعْضَ الدَّوَابِّ فِي رَأْسِهِ وَاغْتِسَالِ الْمُحْرِمِ، وَغَسْلُهُ رَأْسَهُ، لَا يَنْبَغِي أَنْ يَخْتَلِفَ فِيهِ: لِثُبُوتِهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَكُلَّمَا خَالَفَ السُّنَّةَ الثَّابِتَةَ عَنْهُ ﷺ فَهُوَ مَرْدُودٌ عَلَى قَائِلِهِ.

Başı ve bedeni su ile yıkamaya gelince: Şayet ihtilam gibi bir cenabetten dolayı ise, bunun vacip olduğunda ihtilaf yoktur. Şayet bunun dışında bir sebeple ise tahkike göre caizdir; ancak başındaki bazı canlıları öldürmemesi için yumuşaklıkla olması gerekir. İhramlının gusletmesi ve başını yıkaması hususunda ihtilaf edilmemelidir; zira bu durum Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) sabittir. Ondan (sallallâhu aleyhi ve sellem) sabit olan sünnete muhalif olan her şey, söyleyenine iade edilir.

قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: بَابُ الِاغْتِسَالِ لِلْمُحْرِمِ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يَدْخُلُ الْمُحْرِمُ الْحَمَّامَ، وَلَمْ يَرَ ابْنُ عُمَرَ وَعَائِشَةَ بِالْحَكِّ بَأْسًا. حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُنَيْنٍ، عَنْ أَبِيهِ: " أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ وَالْمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ اخْتَلَفَا بِالْأَبْوَاءِ، فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ: يَغْسِلُ الْمُحْرِمُ رَأْسَهُ. وَقَالَ الْمِسْوَرُ: لَا يَغْسِلُ الْمُحْرِمُ رَأْسَهُ، فَأَرْسَلَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْعَبَّاسِ إِلَى أَبِي أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيِّ فَوَجَدْتُهُ يَغْتَسِلُ بَيْنَ الْقَرْنَيْنِ، وَهُوَ يُسْتَرُ بِثَوْبٍ، فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَقَالَ: مَنْ هَذَا؟ فَقُلْتُ: أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حُنَيْنٍ، أَرْسَلَنِي إِلَيْكَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْعَبَّاسِ أَسْأَلُكَ كَيْفَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَغْسِلُ رَأْسَهُ، وَهُوَ مُحْرِمٌ؟ فَوَضَعَ أَبُو أَيُّوبَ يَدَهُ عَلَى الثَّوْبِ، فَطَأْطَأَهُ حَتَّى بَدَا لِي رَأْسَهُ، ثُمَّ قَالَ لِإِنْسَانٍ يَصُبُّ عَلَيْهِ: اصْبُبْ، فَصَبَّ عَلَى رَأْسِهِ، ثُمَّ حَرَّكَ رَأْسَهُ بِيَدَيْهِ، فَأَقْبَلَ بِهِمَا، وَأَدْبَرَ وَقَالَ: هَكَذَا رَأَيْتُهُ ﷺ يَفْعَلُ.

Buhârî Sahîh'inde şöyle demiştir: 'İhramlının yıkanması babı.' İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ): 'İhramlı hamama girer' demiştir. İbn Ömer ve Âişe de kaşınmakta bir sakınca görmemişlerdir. Bize Abdullah b. Yûsuf anlattı, bize Mâlik, Zeyd b. Eslem'den, o İbrâhîm b. Abdillâh b. Huneyn'den, o da babasından bildirdi ki: 'Abdullah b. Abbâs ile el-Misver b. Mahrame el-Ebvâ'da ihtilaf ettiler. Abdullah b. Abbâs: 'İhramlı başını yıkar' dedi. el-Misver ise: 'İhramlı başını yıkamaz' dedi. Bunun üzerine Abdullah b. Abbâs beni Ebû Eyyûb el-Ensârî'ye gönderdi. Onu iki direk arasında bir kumaşla perdelenmiş vaziyette yıkanırken buldum. Ona selam verdim. 'Kim o?' dedi. 'Ben Abdullah b. Huneyn'im; Abdullah b. el-Abbâs, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ihramlı iken başını nasıl yıkadığını sormam için beni sana gönderdi' dedim. Ebû Eyyûb elini kumaşın üzerine koyup başı bana görününceye kadar indirdi. Sonra üzerine su döken kimseye: 'Dök!' dedi. O da başına su döktü. Sonra elleriyle başını hareket ettirip ellerini öne ve arkaya doğru götürdü ve: 'Onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) böyle yaptığını gördüm' dedi.'

وَقَالَ ابْنُ حَجْرٍ فِي الْكَلَامِ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ: وَكَأَنَّهُ خَصَّ الرَّأْسَ بِالسُّؤَالِ ; لِأَنَّهُ مَوْضِعُ الْإِشْكَالِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ ; لِأَنَّهُ مَحَلُّ الشِّعْرِ الَّذِي يُخْشَى انْتِتَافُهُ بِخِلَافِ سَائِرِ الْبَدَنِ غَالِبًا، وَحَدِيثُ أَبِي أَيُّوبَ الْمَذْكُورُ أَخْرَجَهُ أَيْضًا مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ كَلَفْظِ الْبُخَارِيِّ، وَزَادَ مُسْلِمٌ فَقَالَ الْمِسْوَرُ لِابْنِ عَبَّاسٍ: لَا أُمَارِيكَ أَبَدًا. وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِهِ لِحَدِيثِ أَبِي أَيُّوبَ: هَذَا عِنْدَ مُسْلِمٍ، وَفِي هَذَا الْحَدِيثِ فَوَائِدُ.

İbn Hacer bu hadis hakkındaki açıklamasında şöyle demiştir: 'Sualde özellikle başı tahsis etmesi; bu meseledeki müşkil yerin orası olmasından ötürü olsa gerektir. Zira baş, ekseriya bedenin diğer kısımlarının aksine kılların yolunmasından korkulan yerdir.' Zikredilen Ebû Eyyûb hadisini Müslim de Sahîh'inde Buhârî'nin lafzı gibi tahric etmiş ve Müslim şunu ilave etmiştir: 'Misver, İbn Abbâs'a: Seninle ebediyen münakaşa etmem, dedi.' Nevevî de Ebû Eyyûb hadisinin şerhinde: 'Bu Müslim'dedir ve bu hadiste faydalar vardır' demiştir.

مِنْهَا: جَوَازُ اغْتِسَالِ الْمُحْرِمِ، وَغَسْلِهِ رَأْسَهُ، وَإِمْرَارِ الْيَدِ عَلَى شِعْرِهِ بِحَيْثُ لَا يَنْتِفُ شَعْرًا إِلَى آخِرِهِ، وَهَذَا حَدِيثٌ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ فِيهِ التَّصْرِيحُ: بِجَوَازِ غَسْلِ الرَّأْسِ فِي الْإِحْرَامِ، وَكَذَلِكَ غَسْلُ الْبَدَنِ، وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي " شَرْحِ الْمُهَذَّبِ ": قَالَ الْمَاوَرْدِيُّ: أَمَّا اغْتِسَالُ الْمُحْرِمِ بِالْمَاءِ وَالِانْغِمَاسُ فِيهِ، فَجَائِزٌ لَا يُعْرَفُ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ، خِلَافٌ فِيهِ، لِحَدِيثِ أَبِي أَيُّوبَ السَّابِقِ: أَمَّا دُخُولُ الْحَمَّامِ وَإِزَالَةُ الْوَسَخِ عَنْ نَفْسِهِ فَجَائِزٌ أَيْضًا عِنْدَنَا وَبِهِ قَالَ الْجُمْهُورُ، وَقَالَ مَالِكٌ: تَجِبُ الْفِدْيَةُ بِإِزَالَةِ الْوَسَخِ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِنْ غَسَلَ رَأْسَهُ بِخَطْمِيٍّ؛ لَزِمَتْهُ الْفِدْيَةُ. دَلِيلُنَا حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْمُحْرِمِ الَّذِي خَرَّ عَنْ بَعِيرٍ. وَقَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَكَرِهَ

'Bunlardan biri: İhramlının gusletmesinin, başını yıkamasının ve kıl koparmayacak şekilde elini saçının üzerinden geçirmesinin caiz oluşudur...' ilâ âhiri. Bu hadis müttefekun aleyhtir ve onda ihramda iken başı yıkamanın caiz olduğuna açık bir ifade vardır; aynı şekilde bedeni yıkamak da böyledir. Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: Mâverdî dedi ki: 'İhramlının su ile gusletmesine ve suya dalmasına gelince; geçen Ebû Eyyûb hadisinden ötürü âlimler arasında bunda bir ihtilaf bilinmemektedir. Hamama girmesi ve üzerindeki kiri gidermesine gelince; bu da bize göre caizdir ve cumhur da bunu söylemiştir. Mâlik ise: 'Kiri gidermekle fidye vacip olur' demiştir. Ebû Hanîfe: 'Başını hatmî ile yıkarsa fidye gerekir' demiştir. Bizim delilimiz, devesinden düşen ihramlı hakkındaki İbn Abbâs hadisidir.' İbnü'l-Münzir de şöyle demiştir: 'Câbir b. Abdillâh ve Mâlik...

جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَمَالِكٌ: غَسْلُ الْمُحْرِمِ رَأْسَهُ بِالْخِطْمِيِّ. قَالَ مَالِكٌ: وَعَلَيْهِ الْفِدْيَةُ، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَقَالَ أَبُو يُوسُفَ، وَمُحَمَّدٌ: عَلَيْهِ صَدَقَةٌ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: هُوَ مُبَاحٌ لِحَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.

...ihramlının başını hıtmî ile yıkamasını mekruh görmüşlerdir. Mâlik: 'Ona fidye gerekir' demiştir, Ebû Hanîfe de bunu söylemiştir. Ebû Yûsuf ve Muhammed ise: 'Ona sadaka gerekir' demişlerdir. İbnü'l-Münzir: 'İbn Abbâs hadisinden dolayı bu mubahtır' demiştir. Maksat hasıl oldu.

وَقَدْ قَدَّمْنَا جَوَازَ غَسْلِ الرَّأْسِ بِالْمَاءِ وَحْدَهُ، عَنِ الْمَالِكِيَّةِ، وَكَرَاهَةِ غَمْسِ الرَّأْسِ فِي الْمَاءِ مَا لَمْ يَتَيَقَّنْ أَنَّهُ لَا يَقْتُلُ بِذَلِكَ بَعْضَ دَوَابِّ الرَّأْسِ.

Mâlikîlerden, başı sadece su ile yıkamanın caiz olduğunu, başındaki bazı canlıları öldürmeyeceğinden emin olmadıkça başı suya daldırmanın mekruh olduğunu daha önce aktarmıştık.

وَقَالَ صَاحِبُ " اللِّسَانِ ": وَالْخَطْمِيُّ: ضَرْبٌ مِنَ النَّبَاتِ، بِغَسْلٍ بِهِ، وَفِي الصَّحَاحِ: يُغْسَلُ بِهِ الرَّأْسُ. قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: هُوَ بِفَتْحِ الْخَاءِ، وَمَنْ قَالَ: خِطْمِيٌّ بِكَسْرِ الْخَاءِ فَقَدْ لَحَنَ، وَفِي الْمُدَوَّنَةِ عَنْ مَالِكٍ: لَا يَدْخُلُ الْمُحْرِمُ الْحَمَّامَ، فَإِنْ دَخَلَهُ، وَتَدَلَّكَ، وَأَلْقَى الْوَسَخَ: افْتَدَى. وَقَالَ اللَّخْمِيُّ: أَرَى أَنْ يَفْتَدِيَ، وَلَوْ لَمْ يَتَدَلَّكْ ; لِأَنَّ الشَّأْنَ فِيمَنْ دَخَلَ الْحَمَّامَ، ثُمَّ اغْتَسَلَ أَنَّ الشَّعَثَ يَذْهَبُ عَنْهُ، وَلَوْ لَمْ يَتَدَلَّكْ، انْتَهَى بِوَاسِطَةِ نَقْلِ الْمَوَّاقِ.

Lisân sahibi demiştir ki: Hatmî: Kendisiyle yıkanılan bir bitki türüdür. es-Sıhâh'ta: 'Onunla baş yıkanır' denmiştir. el-Ezherî: 'Hâ'nın fethasıyladır, kim hâ'nın kesresiyle 'hıtmî' derse hata etmiştir' demiştir. el-Müdevvene'de Mâlik'ten [şöyle nakledilir]: 'İhramlı hamama girmez; şayet girer, ovunur ve kiri atarsa fidye verir.' el-Lahmî ise: 'Ovunmasa bile fidye vermesi gerektiği görüşündeyim; çünkü hamama girip sonra yıkanan kimsede durum şudur ki, ovunmasa bile üzerindeki dağınıklık/kir gider' demiştir. Mevvâk'ın nakli vasıtasıyla sona erdi.

فَتَحَصَّلَ: أَنَّ مُطْلَقَ الْغُسْلِ الَّذِي لَا تَنْظِيفَ فِيهِ لَا خِلَافَ فِيهِ إِلَّا مَا رَوَاهُ مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ: " أَنَّهُ كَانَ لَا يَغْسِلُ رَأْسَهُ وَهُوَ مُحْرِمٌ، إِلَّا مِنِ احْتِلَامٍ ". وَرَوَى مَالِكٌ فِي " الْمُوَطَّأِ "، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ: " أَنَّهُ غَسَلَ رَأَسَهُ، وَهُوَ مُحْرِمٌ، وَأَمَرَ يَعْلَى بْنَ مُنْيَةَ: أَنْ يَصُبَّ عَلَى رَأْسِهِ أَيْ: عُمَرَ الْمَاءَ، وَقَالَ: اصْبُبْ، فَلَنْ يَزِيدَهُ الْمَاءُ إِلَّا شَعَثًا ". وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ جَوَازُهُ، وَأَنَّ إِزَالَةَ الْوَسَخِ بِالتَّدَلُّكِ فِي الْحَمَّامِ، وَغَسْلَ الرَّأْسِ بِالْخَطْمِيِّ وَنَحْوِ ذَلِكَ: فِيهِ خِلَافٌ كَمَا رَأَيْتَ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِيهِ.

Netice itibarıyla: Temizleme [amacı] taşımayan mutlak yıkanma konusunda, Mâlik'in İbn Ömer'den rivayet ettiği: 'O, ihramlı iken ihtilam dışında başını yıkamazdı' rivayeti hariç ihtilaf yoktur. Mâlik el-Muvatta'da Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet etmiştir ki: 'O, ihramlı iken başını yıkamış ve Ya'lâ b. Münyeye başına —yani Ömer'in başına— su dökmesini emrederek: 'Dök, zira su ona dağınıklıktan başka bir şey artırmaz' demiştir.' Sahîhayn'da bunun caiz olduğu sabit olmuştur. Hamamda ovunarak kirin giderilmesi, başın hatmî ve benzeri şeylerle yıkanması meselesinde ise ilim ehlinin görüşlerinde gördüğün üzere ihtilaf vardır.

وَحُجَّةُ مَنْ قَالَ: مِنَ التَّدَلُّكِ وَإِزَالَةِ الْوَسَخِ لَا شَيْءَ فِيهِ حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْمُحْرِمِ الَّذِي خَرَّ عَنْ بَعِيرِهِ، وَمَاتَ، وَنَهَاهُمُ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يُخَمِّرُوا رَأْسَهُ وَوَجْهَهُ، وَعَلَّلَ ذَلِكَ: بِأَنَّهُ يَبْعَثُ مُلَبِّيًا، وَمَعَ ذَلِكَ فَقَدْ أَمَرَهُمْ أَنْ يَغْسِلُوهُ بِمَاءٍ وَسِدْرٍ، وَذَلِكَ ثَابِتٌ فِي الصَّحِيحِ، وَأَنَّ الْأَصْلَ عَدَمُ الْوُجُوبِ.

Ovunup kiri gidermede bir sakınca olmadığını söyleyenlerin hücceti; devesinden düşüp vefat eden, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) telbiye getirerek diriltileceği gerekçesiyle başını ve yüzünü örtmekten onları nehyettiği ihramlı hakkındaki İbn Abbâs hadisidir. Bununla birlikte Sahih'te sabit olduğu üzere onun su ve sidr ile yıkanmasını emretmiştir. Ayrıca asıl olan [fidye] vacibiyetinin bulunmamasıdır.

وَاحْتَجَّ مِنْ مَنْعِ إِزَالَةِ الْوَسَخِ: بِأَنَّ الْوَسَخَ مِنَ التَّفَثِ وَقَدْ دَلَّتْ آيَةُ: ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ عَلَى أَنَّ إِزَالَةَ التَّفَثِ: لَا تَجُوزُ قَبْلَ وَقْتِ التَّحَلُّلِ الْأَوَّلِ.

Kirin giderilmesini menedenler ise şu gerekçeyle delil getirmişlerdir: Kir tafastandır (ihramlılıktan kaynaklanan kir ve dağınıklıktandır). { ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ } “Sonra kirlerini gidersinler” ayeti, tafasın (kir ve pasın) giderilmesinin ilk tahallül vaktinden önce caiz olmadığına delalet etmiştir.

وَاحْتَجُّوا أَيْضًا بِحَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُبَاهِي بِأَهْلِ عَرَفَاتٍ أَهْلَ السَّمَاءِ، فَيَقُولُ لَهُمْ: انْظُرُوا إِلَى عِبَادِي جَاءُونِي شُعْثًا غُبْرًا "، قَالَ النَّوَوِيُّ فِي " شَرْحِ الْمُهَذَّبِ ": رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ.

Ayrıca Ebû Hüreyre'nin şu hadisiyle de delil getirmişlerdir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: 'Şüphesiz Allah Teâlâ, Arafat ehli ile gök ehline övünür ve onlara: ‘Kullarıma bakın; saçı başı dağınık, toz toprak içinde bana geldiler’ der.' Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de: 'Bunu Beyhakî sahih bir isnadla rivayet etti' demiştir.

وَأَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ ﷺ قَالَ: " الْحَاجُّ الشَّعِثُ التَّفِلُ " وَفِيهِ إِبْرَاهِيمُ بْنُ يَزِيدَ الْخُوزِيُّ.

Tirmizî ve İbn Mâce, İbn Ömer'den tahric etmişlerdir ki o (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Hacı, saçı başı dağınık ve kokusu değişmiş (kiri üzerinde) kimsedir' buyurmuştur. [Senedinde] İbrâhîm b. Yezîd el-Hûzî vardır.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: أَمَّا مُجَرَّدُ الْغَسْلِ الَّذِي لَا يَزِيدُهُ إِلَّا شَعَثًا كَمَا قَالَ عُمَرُ ﵁ فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُخْتَلَفَ فِيهِ، لِحَدِيثِ أَبِي أَيُّوبَ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ، وَأَمَّا التَّدَلُّكُ فِي الْحَمَّامِ، وَغَسْلِ الرَّأْسِ بِالْخَطْمِيِّ، فَلَا نَصَّ فِيهِ، وَالْأَحْسَنُ تَرْكُهُ احْتِيَاطًا، وَأَمَّا لُزُومُ الْفِدْيَةِ فِيهِ فَلَا أَعْلَمُ لَهُ دَلِيلًا يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bunu kaleme alan —Allah onu affetsin ve bağışlasın— dedi ki: Ömer'in (radıyallâhu anh) dediği gibi ona dağınıklıktan başka bir şey artırmayan sırf yıkanmaya gelince, Ebû Eyyûb'un müttefekun aleyh hadisinden ötürü bunda ihtilaf edilmemelidir. Hamamda ovunmaya ve başı hatmî ile yıkamaya gelince, bu konuda açık bir nass yoktur; ihtiyaten terk edilmesi en güzelidir. Bu durumda fidye gerekmesine gelince, buna dair başvurulması vacip olan bir delil bilmiyorum. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَأَمَّا حُكْمُ مَنْ قَتَلَ بِغَسْلِهِ رَأْسَهُ قَمْلًا، فَلَا أَعْلَمُ فِي خُصُوصِ قَتْلِ الْمُحْرَمِ الْقَمْلَ نَصًّا مِنْ كِتَابٍ، وَلَا سُنَّةٍ.

Başını yıkarken bit öldüren kimsenin hükmüne gelince; ihramlının bit öldürmesi hususuna özel Kitap'tan ve Sünnet'ten bir nass bilmiyorum.

وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ مَذْهَبَ مَالِكٍ: أَنَّهُ إِنْ قَتَلَ قَمْلَةً أَوْ قَمَلَاتٍ أَطْعَمَ مِلْءَ يَدٍ وَاحِدَةٍ مِنَ الطَّعَامِ كَفَّارَةً لِذَلِكَ، وَإِنْ قَتَلَ كَثِيرًا مِنْهُ لَزِمَتْهُ الْفِدْيَةُ، وَعَنِ الشَّافِعِيِّ أَنَّ مَنْ قَتَلَ قَمْلَةً: أَطْعَمَ شَيْئًا قَالَ: وَأَيُّ شَيْءٍ فَدَاهَا بِهِ فَهُوَ خَيْرٌ مِنْهَا. وَعِنْدَ الشَّافِعِيِّ: أَنَّهُ إِنْ ظَهَرَ الْقَمْلُ عَلَى بَدَنِهِ أَوْ ثِيَابِهِ، لَمْ يُكْرَهْ لَهُ أَنْ يُنَحِّيَهُ ; لِأَنَّهُ أَلْجَأَهُ.

Daha önce Mâlik'in mezhebini aktarmıştık: Şayet bir bit veya birkaç bit öldürürse buna keffâret olarak bir avuç dolusu yiyecek yedirir; şayet ondan çok öldürürse fidye gerekir. Şâfiî'den ise bir bit öldüren kimsenin bir şey yedireceği [nakledilmiştir]. O şöyle demiştir: 'Onun fidyesini ne ile verirse o, bitten hayırlıdır.' Şâfiî'ye göre bedeninde veya elbisesinde bit zahir olursa, onu uzaklaştırması mekruh olmaz; çünkü bu durum onu mecbur bırakmıştır.

وَذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّ قَتْلَ الْقَمْلِ لَا فِدْيَةَ فِيهِ، وَهُوَ مَذْهَبُ أَحْمَدَ وَأَصْحَابِهِ، مَعَ أَنَّ عَنْهُ رِوَايَتَيْنِ:

İlim ehlinden bazıları ise bit öldürmede hiçbir fidye olmadığı görüşüne gitmiştir; Ahmed ve ashabının mezhebi budur. Bununla birlikte ondan iki rivayet vardır:

إِحْدَاهُمَا: إِبَاحَةُ قَتْلِهِ ; لِأَنَّهُ يُؤْذِي، وَالْأُخْرَى مَنْعُ قَتْلِهِ ; لِأَنَّ فِيهِ تَرَفُّهًا.

Biri: Eziyet verdiği için öldürülmesinin mubah oluşudur; diğeri ise onda bir rahatlık ve refah (tereffüh) bulunduğu için öldürülmesinin menedilmesidir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -:

Bunu kaleme alan —Allah onu affetsin ve bağışlasın— dedi ki:

أَظْهَرُ أَقْوَالِ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدِي فِي ذَلِكَ: أَنَّ الْقَمْلَ لَا يَجُوزُ قَتْلُهُ وَأَخْذُهُ مِنَ الرَّأْسِ، بِدَلِيلِ قِصَّةِ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ الْمُتَقَدِّمَةِ، فَإِنَّهُ لَوْ كَانَ قَتْلُهُ يَجُوزُ لَمَا صَبَرَ عَلَى أَذَاهُ، وَلَتَسَبَّبَ فِي التَّفَلِّي ; لِإِزَالَتِهِ مِنْ رَأْسِهِ، كَمَا هُوَ الْعَادَةُ الْمَعْرُوفَةُ فِيمَنْ آذَاهُ الْقَمْلُ، وَهُوَ غَيْرُ مُحْرِمٍ إِنْ لَمْ يُرِدِ الْحَلْقَ، وَأَنَّهُ لَا شَيْءَ عَلَى مَنْ قَتَلَهُ. وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ أَمْرَانِ.

Bu hususta bana göre ilim ehlinin görüşlerinden en kuvvetli olanı şudur: Geçen Kâ'b b. Ucre kıssasının delaletiyle biti öldürmek ve onu baştan almak caiz değildir. Zira şayet onu öldürmek caiz olsaydı onun eziyetine sabretmez ve —eğer tıraş olmak istemiyorsa ihramsız iken bitten eziyet gören kimselerde bilinen âdet olduğu üzere— onu başından gidermek için ayıklamaya girişirdi. Onu öldürene bir şey gerekmediğine gelince; buna delil iki husustur:

أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْأَصْلَ عَدَمُ الْوُجُوبِ إِلَّا لِدَلِيلٍ، وَلَا دَلِيلَ عَلَى لُزُومِ شَيْءٍ فِي قَتْلِ الْقَمْلِ، مَعَ أَنَّهُ يُؤْذِي أَشَدَّ الْإِيذَاءِ.

Birincisi: Aslolan, bir delil bulunmadıkça vacibiyetin olmamasıdır. Biti öldürmede bir şeyin gerekliliğine dair bir delil yoktur; halbuki o son derece eziyet vermektedir.

الْأَمْرُ الثَّانِي: أَنَّ ظَاهِرَ حَدِيثِ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ، وَظَاهِرُ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ كِلَاهُمَا: يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْفِدْيَةَ إِنَّمَا لَزِمَتْ بِسَبَبِ حَلْقِ الرَّأْسِ، مَعَ كَثْرَةِ مَا فِيهِ مِنَ الْقَمْلِ، فَلَوْ كَانَتِ الْفِدْيَةُ تَلْزَمُ مِنْ قَتْلِ الْقَمْلِ، وَإِزَالَتِهِ، لَبَيَّنَهُ ﷺ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ ظَاهِرُهُ: أَنَّ الْأَذَى الَّذِي بِرَأْسِهِ مِنَ الْقَمْلِ وَنَحْوِهِ: كَالْمَرَضِ فِي إِبَاحَةِ الْحَلْقِ، وَأَنَّ الْفِدْيَةَ لَزِمَتْ بِسَبَبِ الْحَلْقِ لَا بِسَبَبِ الْمَرَضِ، وَلَا بِسَبَبِ إِزَالَةِ الْقَمْلِ، وَكَذَلِكَ

İkinci husus: Kâ'b b. Ucre'nin müttefekun aleyh hadisinin zahiri ve yüce Kur'an'ın zahiri; her ikisi de fidye gerekmesinin, başında pek çok bit bulunmasıyla birlikte sırf başı tıraş etmekten ötürü olduğuna delalet etmektedir. Şayet bitin öldürülmesinden ve giderilmesinden dolayı fidye gerekseydi, o (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu açıklardı. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ } “Kurban yerine varıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin. İçinizden kim hasta olur veya başından bir rahatsızlığı bulunursa, fidye olarak ya oruç tutması ya sadaka vermesi ya da kurban kesmesi gerekir” kavlinin zahiri; baştaki bit ve benzeri eziyetin, tıraşın mubah kılınmasında hastalık gibi olduğuna ve fidye gerekmesinin hastalıktan veya bitin giderilmesinden dolayı değil, tıraştan ötürü olduğuna delalet eder. Aynı şekilde...

ظَاهِرُ حَدِيثِ كَعْبٍ، حَيْثُ أَمَرَهُ بِالْحَلْقِ وَالْفِدْيَةِ، فَهُوَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْفِدْيَةَ مِنْ أَجْلِ الْحَلْقِ لَا غَيْرُهُ.

...Kâ'b hadisinin zahiri de ona tıraşı ve fidyeyi emrettiği cihetle, fidye gerekmesinin başka bir şeyden değil sadece tıraştan ötürü olduğuna delalet eder.

وَمِمَّا يُؤَيِّدُ ذَلِكَ: أَنَّ الْقَمْلَ لَا قِيمَةَ لَهُ، فَهُوَ كَالْبَرَاغِيثِ وَالْبَعُوضِ، وَلَيْسَ الْقَمْلُ بِمَأْكُولٍ، وَلَيْسَ بِصَيْدٍ.

Bunu teyit eden hususlardan biri de bitin hiçbir kıymetinin olmamasıdır; o pire ve sivrisinek gibidir. Bit ne yenilir ne de av hayvanıdır.

قَالَ صَاحِبُ " الْمُغْنِي ": وَحُكِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: هِيَ أَهْوَنُ مَقْتُولٍ، وَسُئِلَ ابْنُ عَبَّاسٍ، عَنْ مُحْرِمٍ أَلْقَى قَمْلَةً، ثُمَّ طَلَبَهَا فَلَمْ يَجِدْهَا؟ قَالَ: تِلْكَ ضَالَّةٌ لَا تُبْتَغَى. قَالَ: وَهَذَا قَوْلُ طَاوُسٍ، وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَعَطَاءٍ، وَأَبِي ثَوْرٍ، وَابْنِ الْمُنْذِرِ، وَعَنْ أَحْمَدَ فِيمَنْ قَتَلَ قَمْلَةً، قَالَ: يُطْعِمُ شَيْئًا فَعَلَى هَذَا أَيُّ شَيْءٍ تَصَدَّقَ بِهِ أَجْزَأَهُ، سَوَاءٌ قَتَلَ كَثِيرًا أَوْ قَلِيلًا، وَهَذَا قَوْلُ أَصْحَابِ الرَّأْيِ وَقَالَ إِسْحَاقُ: تَمْرَةٌ فَمَا فَوْقَهَا. وَقَالَ مَالِكٌ: حَفْنَةٌ مِنْ طَعَامٍ. وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَقَالَ عَطَاءٌ: قَبْضَةٌ مِنْ طَعَامٍ.

el-Muğnî sahibi demiştir ki: İbn Ömer'den: 'O öldürülen şeylerin en ehemmiyetsizidir' dediği nakledilmiştir. İbn Abbâs'a, bir biti atıp sonra onu arayan fakat bulamayan ihramlı hakkında sorulduğunda: 'O aranmayan bir yitiktir' demiştir. [İbn Kudâme] dedi ki: Bu Tâvûs, Saîd b. Cübeyr, Atâ, Ebû Sevr ve İbnü'l-Münzir'in kavlidir. Ahmed'den bit öldüren kimse hakkında: 'Bir şey yedirir' dediği nakledilmiştir; buna göre az veya çok öldürsün ne sadaka verirse ona kâfi gelir. Bu re'y ehlinin görüşüdür. İshâk: 'Bir hurma ve yukarısıdır' demiştir. Mâlik: 'Bir avuç yiyecektir' demiştir; bu İbn Ömer'den de rivayet edilmiştir. Atâ ise: 'Bir tutam yiyecektir' demiştir.

وَهَذِهِ الْأَقْوَالُ كُلُّهَا رَاجِعَةٌ إِلَى مَا قُلْنَاهُ، فَإِنَّهُمْ لَمْ يُرِيدُوا بِذَلِكَ التَّقْدِيرَ، وَإِنَّمَا هُوَ عَلَى التَّقْرِيبِ لِأَقَلِّ مَا يَتَصَدَّقُ بِهِ. انْتَهَى مِنَ " الْمُغْنِي ". وَلَا يَخْفَى أَنَّهَا أَقْوَالٌ لَا دَلِيلَ عَلَى شَيْءٍ مِنْهَا.

Bu kavillerin hepsi bizim söylediğimize dönmektedir; zira onlar bununla kesin bir takdiri kastetmemişler, bilakis bu sadaka olarak verilecek en az miktar hakkında bir yaklaşımdan ibarettir. el-Muğnî'den sona erdi. Gizli değildir ki bunlar, hiçbirine dair delil bulunmayan kavillerdir.

وَحُجَّةُ الْقَائِلِينَ بِهَا فِي الْجُمْلَةِ: أَنَّ قَتْلَ الْقَمْلِ فِيهِ تَرَفُّهٌ لِلْمُحْرِمِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Genel olarak bunu söyleyenlerin hücceti; bit öldürmede ihramlı için bir refah ve rahatlık (tereffüh) bulunmasıdır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَأَمَّا الْحِجَامَةُ: إِنْ دَعَتْ إِلَيْهَا ضَرُورَةٌ، فَلَا خِلَافَ فِي جَوَازِهَا لِلْمُحْرِمِ، وَإِنَّمَا اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْفِدْيَةِ، إِنِ احْتَجَمَ. أَمَّا جَوَازُهَا لِضَرُورَةٍ فَهُوَ ثَابِتٌ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ ثُبُوتًا لَا مَطْعَنَ فِيهِ.

Hacamata gelince: Şayet bir zaruret bunu gerektirirse, ihramlı için bunun caiz olduğunda ihtilaf yoktur. İlim ehli ancak hacamat yaptırdığı takdirde fidye gerekip gerekmediğinde ihtilaf etmiştir. Bir zaruretten ötürü caiz oluşuna gelince; bu durum Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) itiraza mahal bırakmayacak kesinlikte sabittir.

قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: بَابُ الْحِجَامَةِ لِلْمُحْرِمِ: وَكَوَى ابْنُ عُمَرَ ابْنَهُ، وَهُوَ مُحْرِمٌ، وَيَتَدَاوَى مَا لَمْ يَكُنْ فِيهِ طِيبٌ.

Buhârî Sahîh'inde şöyle demiştir: 'İhramlının hacamat yaptırması babı. İbn Ömer ihramlı iken oğlunu dağlamıştır; içinde koku olmadığı sürece tedavi olunur.'

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ: قَالَ عَمْرٌو: أَوَّلُ شَيْءٍ سَمِعْتُ عَطَاءً يَقُولُ: سَمِعْتُ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ يَقُولُ: احْتَجَمَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ مُحْرِمٌ، ثُمَّ سَمِعْتُهُ يَقُولُ: حَدَّثَنِي طَاوُسٌ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فَقُلْتُ: لَعَلَّهُ سَمِعَهُ مِنْهَا.

Bize Ali b. Abdillâh anlattı, bize Süfyân anlattı, dedi ki: Amr dedi ki: Atâ'dan işittiğim ilk şey, İbn Abbâs'ın (radıyallâhu anhümâ) şöyle dediğini işittiğidir: 'Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ihramlı iken hacamat yaptırdı.' Sonra onun şöyle dediğini işittim: Bana Tâvûs, İbn Abbâs'tan anlattı; ben de: 'Belki de bunu ikisinden de işitmiştir' dedim.

حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ مُخَلَّدٍ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ بِلَالٍ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ أَبِي عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْأَعْرَجِ، عَنِ ابْنِ بُحَيْنَةَ ﵁ قَالَ: " احْتَجَمَ النَّبِيُّ ﷺ وَهُوَ مُحْرِمٌ بِلَحْيَيْ جَمَلٍ فِي وَسَطِ رَأْسِهِ ". انْتَهَى مِنْ صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ.

Bize Hâlid b. Mahled anlattı, bize Süleymân b. Bilâl, Alkame b. Ebî Alkame'den, o Abdurrahman el-A'rec'den, o da İbn Buhıyne'den (radıyallâhu anh) anlattı; dedi ki: 'Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ihramlı iken Lihy-i Cemel mevkiinde başının ortasından hacamat yaptırdı.' Buhârî'nin Sahîh'inden sona erdi.

وَقَالَ الْبُخَارِيُّ فِي كِتَابِ " الطِّبِّ "، بَابِ الْحَجْمِ فِي السَّفَرِ وَالْإِحْرَامِ: قَالَهُ ابْنُ بُحَيْنَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ.

Buhârî Tıb Kitabı'nda, 'Yolculukta ve ihramda hacamat yaptırma babı'nda şöyle demiştir: Bunu İbn Buhıyne Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) nakletmiştir.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ طَاوُسٍ، وَعَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: " احْتَجَمَ النَّبِيُّ ﷺ وَهُوَ مُحْرِمٌ ".

Bize Müsedded anlattı, bize Süfyân, Amr'dan, o Tâvûs ve Atâ'dan, onlar da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: 'Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ihramlı iken hacamat yaptırdı.'

وَقَالَ الْبُخَارِيُّ فِي كِتَابِ " الطِّبِّ " أَيْضًا: بَابِ الْحِجَامَةِ عَلَى الرَّأْسِ.

Buhârî yine "Tıb" Kitabı'nda şöyle demiştir: 'Baş üzerine hacamat yaptırma babı.'

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ، عَنْ عَلْقَمَةَ: أَنَّهُ سَمِعَ عَبْدَ الرَّحْمَنِ الْأَعْرَجَ: أَنَّهُ سَمِعَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ بُحَيْنَةَ، يُحَدِّثُ: " أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ احْتَجَمَ بِلَحْيَيْ جَمَلٍ مِنْ طَرِيقِ مَكَّةَ وَهُوَ مُحْرِمٌ فِي وَسَطِ رَأْسِهِ " وَقَالَ الْأَنْصَارِيُّ:

Bize İsmâil anlattı, bana Süleymân, Alkame'den anlattı; o Abdurrahman el-A'rec'i işitmiş; o da Abdullah b. Buhıyne'yi şöyle anlatırken işitmiş: "Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ihramlı iken Mekke yolu üzerindeki Lihy-i Cemel mevkiinde başının ortasından hacamat yaptırdı." el-Ensârî de şöyle dedi:

أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ حَسَّانَ، حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: " أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ احْتَجَمَ فِي رَأْسِهِ " وَفِي لَفْظٍ لِلْبُخَارِيِّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: " احْتَجَمَ النَّبِيُّ ﷺ فِي رَأْسِهِ وَهُوَ مُحْرِمٌ مِنْ وَجَعٍ كَانَ بِهِ بِمَاءٍ يُقَالُ لَهُ: لَحْيَيْ جَمَلٍ. وَفِي لَفْظٍ لَهُ أَيْضًا، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: " أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ احْتَجَمَ وَهُوَ مُحْرِمٌ فِي رَأْسِهِ مِنْ شَقِيقَةٍ كَانَتْ بِهِ " انْتَهَى مِنْهُ. وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ الَّذِي ذَكَرَهُ الْبُخَارِيُّ: أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ أَيْضًا، عَنْ طَاوُسٍ، وَعَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ بِلَفْظِ: " أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ احْتَجَمَ وَهُوَ مُحْرِمٌ ". وَأَخْرَجَ مُسْلِمٌ أَيْضًا حَدِيثَ ابْنِ بُحَيْنَةَ الْمَذْكُورَ بِلَفْظِ: " أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ احْتَجَمَ بِطَرِيقِ مَكَّةَ وَهُوَ مُحْرِمٌ وَسَطَ رَأْسِهِ "، اهـ.

Bize Hişâm b. Hassân haber verdi, bize İkrime, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet etti: "Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) başından hacamat yaptırdı." Buhârî'nin bir lafzında İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: "Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ihramlı iken, kendisinde bulunan bir ağrıdan ötürü, Lihy-i Cemel denilen bir su başında başından hacamat yaptırdı." Yine onun bir lafzında İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) şöyle rivayet edilmiştir: "Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ihramlı iken kendisinde bulunan bir migren (şakîka) sebebiyle başından hacamat yaptırdı." Ondan sona erdi. Buhârî'nin zikrettiği İbn Abbâs hadisini Müslim de Tâvûs ve Atâ'dan, onlar da İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) şu lafızla rivayet etmiştir: "Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ihramlı iken hacamat yaptırdı." Müslim, adı geçen İbn Buhıyne hadisini de şu lafızla rivayet etmiştir: "Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mekke yolunda ihramlı iken başının ortasından hacamat yaptırdı."

فَهَذَا الْحَدِيثُ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ، عَنْ صَحَابِيَّيْنِ جَلِيلَيْنِ وَهُمَا: عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ بُحَيْنَةَ: صَرِيحٌ فِي جَوَازِ الْحِجَامَةِ لِلْمُحْرِمِ إِنْ دَعَتْ إِلَى ذَلِكَ ضَرُورَةُ وَجَعٍ. وَالْحَدِيثُ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ الْمَذْكُورُ فِيهِ أَنَّ الْحِجَامَةَ الْمَذْكُورَةَ كَانَتْ فِي الرَّأْسِ.

İki celil sahabi yani Abdullah b. Abbâs ve Abdullah b. Buhıyne'den gelen bu müttefekun aleyh hadis; ağrı zaruretinin bunu gerektirmesi halinde ihramlının hacamat yaptırmasının caiz olduğu hususunda açıktır. Bahsi geçen müttefekun aleyh hadiste, söz konusu hacamatın başta yapıldığı [belirtilmektedir].

قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي " الْفَتْحِ ": وَخَالَفَ ذَلِكَ حَدِيثُ أَنَسٍ فَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ فِي الشَّمَائِلِ، وَالنَّسَائِيُّ، وَصَحَّحَهُ ابْنُ خُزَيْمَةَ، وَابْنُ حِبَّانَ مِنْ طَرِيقِ مَعْمَرٍ، عَنْ قَتَادَةَ عَنْهُ قَالَ: " احْتَجَمَ النَّبِيُّ ﷺ وَهُوَ مُحْرِمٌ عَلَى ظَهْرِ الْقَدَمِ مِنْ وَجَعٍ كَانَ بِهِ ". وَرِجَالُهُ رِجَالُ الصَّحِيحِ، إِلَّا أَنَّ أَبَا دَاوُدَ، حَكَى عَنْ أَحْمَدَ أَنَّ سَعِيدَ بْنَ أَبِي عَرُوبَةَ رَوَاهُ عَنْ قَتَادَةَ، فَأَرْسَلَهُ وَسَعِيدٌ أَحْفَظُ مِنْ مَعْمَرٍ وَلَيْسَتْ هَذِهِ بِعِلَّةٍ قَادِحَةٍ، وَالْجُمَعُ بَيْنَ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَحَدِيثِ أَنَسٍ، وَاضِحٌ بِالْحَمْلِ عَلَى التَّعَدُّدِ أَشَارَ إِلَى ذَلِكَ الطَّبَرِيُّ. انْتَهَى مِنْهُ.

İbn Hacer el-Feth'te şöyle demiştir: "Enes'in hadisi buna muhalif gelmiştir. Şöyle ki; Ebû Dâvûd, Şemâil'de Tirmizî ve Nesâî rivayet etmiş, İbn Huzeyme ve İbn Hibbân da Ma'mer tarikiyle Katâde'den, o da Enes'ten olmak üzere şu lafızla sahih kabul etmiştir: 'Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ihramlı iken, kendisinde bulunan bir ağrıdan ötürü ayağının sırtından hacamat yaptırdı.' Râvileri Sahîh'in râvileridir. Ne var ki Ebû Dâvûd, Ahmed'den Saîd b. Ebî Arûbe'nin bunu Katâde'den mürsel olarak rivayet ettiğini ve Saîd'in Ma'mer'den daha hafız olduğunu nakletmiştir. Fakat bu zedeleyici bir illet değildir. İbn Abbâs hadisi ile Enes hadisinin arasını cem etmek, [olayın] tekerrür ettiğine hamletmekle açıktır; Taberî de buna işaret etmiştir." Ondan sona erdi.

وَلَا يَخْفَى أَنَّ مِثْلَ هَذَا لَا تَعَارُضَ فِيهِ، وَأَنَّهُ احْتَجَمَ مَرَّةً فِي الرَّأْسِ، وَمَرَّةً عَلَى ظَهْرِ الْقَدَمِ كَمَا لَا يَخْفَى. وَقَوْلُهُ فِي الْحَدِيثِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ: " بِلَحْيَيْ جَمَلٍ " هُوَ بِفَتْحِ اللَّامِ،

Gizli değildir ki böylesi bir durumda tearuz (çelişki) yoktur; zira o, gizli olmadığı üzere bir defasında başta, bir defasında da ayak sırtında hacamat yaptırmıştır. Müttefekun aleyh hadisteki "bilihye-yi cemel" (بِلَحْيَيْ جَمَلٍ) ifadesinde "lâm" harfi fetha iledir,

وَيَجُوزُ كَسْرُهَا وَسُكُونِ الْحَاءِ وَيَاءٌ مُثَنَّاةٌ تَحْتِيَّةٌ، وَفِي بَعْضِ رِوَايَاتِهِ: بِيَاءَيْنِ بِصِيغَةِ التَّثْنِيَةِ، وَجَمَلٍ بِفَتْحِ الْجِيمِ، وَالْمِيمِ. وَقَدْ جَاءَ فِي الرِّوَايَاتِ، أَنَّهُ اسْمُ مَوْضِعٍ بَيْنَ مَكَّةَ وَالْمَدِينَةِ. وَقَالَ فِي " الْفَتْحِ ": قَالَ ابْنُ وَضَّاحٍ: هِيَ بُقْعَةٌ مَعْرُوفَةٌ وَهِيَ عَقَبَةُ الْجَحْفَةِ عَلَى سَبْعَةِ أَمْيَالٍ مِنَ السُّقْيَا، اهـ.

Kesre ile okunması da caizdir; "hâ" harfi sükun ve noktalı iki alt "yâ" iledir. Bazı rivayetlerinde ise tesniye (ikil) kipiyle iki "yâ" iledir. "Cemel" kelimesi ise "cîm" ve "mîm" harflerinin fethasıyladır. Rivayetlerde bunun Mekke ile Medine arasında bir mevki adı olduğu gelmiştir. [İbn Hacer] el-Feth'te şöyle demiştir: İbn Vaddâh: 'O, bilinen bir yerdir; Cuhfe yokuşudur ve Sukyâ'ya yedi mil mesafededir' demiştir.

وَقَالَ صَاحِبُ " الْقَامُوسِ ": وَلِحَى جَمَلٍ مَوْضِعٌ بَيْنَ الْحَرَمَيْنِ، وَإِلَى الْمَدِينَةِ أَقْرَبُ. وَزَعَمَ صَاحِبُ " الْقَامُوسِ ": أَنَّ السُّقْيَا بِالضَّمِّ: مَوْضِعٌ بَيْنَ الْمَدِينَةِ، وَوَادِي الصَّفْرَاءِ، وَمَا ظَنَّهُ بَعْضُهُمْ: مِنْ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ أَحَدُ فَكَّيِ الْجَمَلِ الَّذِي هُوَ ذَكَرُ الْإِبِلِ، وَأَنَّ فَكَّهُ كَانَ هُوَ آلَةَ الْحِجَامَةِ، فَهُوَ غَلَطٌ لَا شَكَّ فِيهِ.

el-Kâmûs sahibi de şöyle demiştir: 'Lihâ Cemel, iki Harem arasında bir mevkidir ve Medine'ye daha yakındır.' el-Kâmûs sahibi zamme ile "es-Sukyâ"nın Medine ile Vâdi's-Safrâ arasında bir yer olduğunu ileri sürmüştür. Bazılarının bundan kastedilenin erkek deve demek olan cemel'in iki çene kemiğinden biri olduğu ve onun çene kemiğinin hacamat aleti olduğu yönündeki zannı ise hiç şüphesiz bir yanılgıdır.

فَهَذِهِ النُّصُوصُ الَّتِي ذَكَرْنَا لَا يُبْقَى مَعَهَا شَكٌّ فِي جَوَازِ الْحِجَامَةِ لِلْمُحْرِمِ الَّذِي بِهِ وَجَعٌ يَحْتَاجُ إِلَى الْحِجَامَةِ.

Zikrettiğimiz bu nasslarla birlikte, hacamatı gerektiren bir ağrısı bulunan ihramlı için hacamatın caiz olduğu hususunda hiçbir şüphe kalmaz.

أَمَّا مَا يَلْزَمُ فِي ذَلِكَ فَاخْتَلَفُوا فِيهِ: قَالَ النَّوَوِيُّ فِي " شَرْحِ مُسْلِمٍ ": وَفِي هَذَا الْحَدِيثِ دَلِيلٌ لِجَوَازِ الْحِجَامَةِ لِلْمُحْرِمِ. وَقَدْ أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى جَوَازِهَا لَهُ فِي الرَّأْسِ وَغَيْرِهِ، إِذَا كَانَ لَهُ عُذْرٌ فِي ذَلِكَ وَإِنْ قَطَعَ الشَّعْرَ حِينَئِذٍ، لَكِنَّ عَلَيْهِ الْفِدْيَةَ لِقَطْعِ الشِّعْرِ، فَإِنْ لَمْ يَقْطَعْ فَلَا فِدْيَةَ عَلَيْهِ، وَدَلِيلُ الْمَسْأَلَةِ قَوْلُ هُ تَعَالَى: فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ. وَهَذَا الْحَدِيثُ مَحْمُولٌ عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ لَهُ عُذْرٌ فِي الْحِجَامَةِ فِي وَسَطِ الرَّأْسِ ; لِأَنَّهُ لَا يَنْفَكُّ عَنْ قَطْعِ شِعْرِ، أَمَّا إِذَا أَرَادَ الْمُحْرِمُ الْحِجَامَةَ لِغَيْرِ حَاجَةٍ، فَإِنْ تَضَمَّنَتْ قَلْعَ شَعْرٍ، فَهِيَ حَرَامٌ لِتَحْرِيمِ قَطْعِ الشِّعْرِ وَإِنْ لَمْ تَتَضَمَّنْ ذَلِكَ، بِأَنْ كَانَتْ فِي مَوْضِعٍ لَا شَعْرَ فِيهِ، فَهِيَ جَائِزَةٌ عِنْدَنَا.

Bu durumda gereken şeye (hükme) gelince, bu hususta ihtilaf etmişlerdir: Nevevî Şerhu Müslim'de şöyle demiştir: "Bu hadiste ihramlının hacamat yaptırmasının caiz olduğuna delil vardır. Âlimler, bu konuda bir mazereti olması halinde –bu esnada kıl/saç kesse bile– başta ve diğer yerlerde hacamat yaptırmasının caiz olduğunda icma etmişlerdir; ancak saç/kıl kestiği için üzerine fidye gerekir, şayet kesmezse fidye gerekmez. Bu meselenin delili Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ } “İçinizden kim hasta olur veya başından bir rahatsızlığı bulunursa fidye gerekir” kavlidir. Bu hadis, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) başının ortasından hacamat yaptırmada bir mazereti bulunduğuna hamledilir; zira bu durum kıl kesmekten ayrı düşünülemez. İhramlı kişi bir ihtiyaç olmaksızın hacamat yaptırmak isterse; şayet kıl koparmayı içeriyorsa kıl kesmenin haramlığından ötürü bu haramdır. Şayet kıl bulunmayan bir yerde yapılması gibi bunu içermiyorsa, bize göre caizdir."

وَعِنْدَ الْجُمْهُورِ: وَلَا فِدْيَةَ فِيهَا، وَوَافَقَ الْجُمْهُورُ سَحْنُونَ، مِنْ أَصْحَابِ مَالِكٍ، وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ وَمَالِكٍ كَرَاهَتُهَا، وَعَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ: فِيهَا الْفِدْيَةُ.

Cumhurun nezdinde de [caizdir] ve bunda fidye yoktur. Cumhur, Mâlik'in ashabından Sahnûn'a muvafakat etmiştir. İbn Ömer ve Mâlik'ten ise bunun mekruh olduğu rivayet edilmiştir. Hasan-ı Basrî'den de bunda fidye olduğu nakledilmiştir.

دَلِيلُنَا: أَنَّ إِخْرَاجَ الدَّمِ لَيْسَ حَرَامًا فِي الْإِحْرَامِ. انْتَهَى مِنْهُ.

Delilimiz şudur: İhramda kan çıkarmak haram değildir." Ondan sona erdi.

وَمَا ذَكَرَهُ النَّوَوِيُّ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَمَالِكٍ: مِنْ كَرَاهَةِ الْحِجَامَةِ لِغَيْرِ عُذْرٍ، ذَكَرَهُ مَالِكٌ فِي " الْمُوَطَّأِ "، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ بِلَفْظِ: أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ: " لَا يَحْتَجِمُ الْمُحْرِمُ إِلَّا مِمَّا لَا بُدَّ مِنْهُ " وَفِيهِ قَالَ مَالِكٌ: لَا يَحْتَجِمُ الْمُحْرِمُ إِلَّا مِنْ ضَرُورَةٍ، وَلَا شَكَّ أَنَّهَا إِنْ أَدَّتْ إِلَى قَطْعِ شَعْرٍ مِنْ غَيْرِ حَاجَةٍ إِلَيْهَا أَنَّهَا حَرَامٌ، وَإِنْ كَانَتْ لَا تُؤَدِّي إِلَى قَطْعِ شَعْرٍ، فَقَدَ وَجَّهَ الْمَالِكِيَّةُ كَرَاهَتَهَا الْمَذْكُورَةَ، عَنْ مَالِكٍ وَابْنِ عُمَرَ بِأَمْرَيْنِ:

Nevevî'nin İbn Ömer ve Mâlik'ten mazeretsiz hacamatın mekruh olduğuna dair zikrettiği hususu, Mâlik el-Muvatta'da Nâfi'den, o da İbn Ömer'den şu lafızla zikretmiştir: O şöyle derdi: "İhramlı, kaçınılmaz bir durum olmadıkça hacamat yaptırmaz." Orada Mâlik şöyle demiştir: 'İhramlı ancak bir zaruretten ötürü hacamat yaptırır.' Şüphe yoktur ki şayet hacamat, bir ihtiyaç olmaksızın kıl kesmeye yol açarsa haramdır. Şayet kıl kesmeye yol açmıyorsa, Mâlikîler Mâlik ve İbn Ömer'den zikredilen mekruhluğu iki gerekçeyle açıklamışlardır:

أَحَدُهُمَا: أَنَّ إِخْرَاجَ الدَّمِ مِنَ الْحَاجِّ، قَدْ يُؤَدِّي إِلَى ضَعْفِهِ، كَمَا كُرِهَ صَوْمُ يَوْمِ عَرَفَةَ لِلْحَاجِّ، مَعَ أَنَّ الصَّوْمَ أَخَفُّ مِنَ الْحِجَامَةِ، قَالُوا: فَبَطَلَ اسْتِدْلَالُ الْمَجِيزِ، بِأَنَّهُ لَمْ يَقُمْ دَلِيلٌ عَلَى تَحْرِيمِ إِخْرَاجِ الدَّمِ فِي الْإِحْرَامِ، لِأَنَّا لَمْ نَقُلْ بِالْحُرْمَةِ، بَلْ بِالْكَرَاهَةِ لِعِلَّةٍ أُخْرَى عُلِمَتْ. قَالَهُ: الزُّرْقَانِيُّ فِي " شَرْحِ الْمُوَطَّأِ ".

Birincisi: Hacıdan kan çıkarılması onun zayıf düşmesine yol açabilir; nitekim oruç hacamattan daha hafif olduğu halde hacı için Arefe günü orucu mekruh görülmüştür. Şöyle demişlerdir: Böylece caiz gören kimsenin ihramda kan çıkarmanın haram kılındığına dair delil bulunmadığı yönündeki istidlali geçersiz olmuştur; zira biz haram olduğunu söylemedik, bilakis bilinen başka bir illetten ötürü kerahet olduğunu söyledik. Bunu Zürkānî Şerhu'l-Muvatta'da söylemiştir.

وَمُرَادُهُمْ أَنَّ ضَعْفَهُ بِإِخْرَاجِ الدَّمِ مِنْهُ، قَدْ يُؤَدِّي إِلَى عَجْزِهِ عَنْ إِتْمَامِ بَعْضِ الْمَنَاسِكِ.

Onların muradı; kan çıkarılması sebebiyle zayıf düşmesinin, bazı menâsiki tamamlamaktan aciz kalmasına yol açabileceğidir.

الْأَمْرُ الثَّانِي: هُوَ أَنَّ الْحِجَامَةَ إِنَّمَا تَكُونُ فِي الْعَادَةِ، بِشَدِّ الزُّجَاجِ وَنَحْوِهِ، وَالْمُحْرِمُ مَمْنُوعٌ مِنَ الْعَقْدِ وَالشَّدِّ عَلَى جَسَدِهِ. قَالَهُ: الشَّيْخُ سَنَدٌ.

İkinci husus: Hacamat âdeten ancak cam [kupa] ve benzerini bağlamak/sıkıştırmak suretiyle olur; oysa ihramlı kimse bedenine bir şey bağlamaktan ve sıkıştırmaktan menedilmiştir. Bunu Şeyh Sened söylemiştir.

وَقَالَ الْحَطَّابُ فِي شَرْحِهِ لِقَوْلِ خَلِيلٍ عَاطِفًا عَلَى مَا يُكْرَهُ: وَحِجَامَةٌ بِلَا عُذْرٍ - مَا نَصُّهُ: وَأَمَّا مَعَ الْعُذْرِ فَتَجُوزُ، فَإِنْ لَمْ يُزِلْ بِسَبَبِهَا شَعْرًا، وَلَمْ يَقْتُلْ قَمْلًا فَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ، وَإِنْ أَزَالَ بِسَبَبِهَا شَعْرًا: فَعَلَيْهِ الْفِدْيَةُ. وَذَكَرَ ابْنُ بَشِيرٍ قَوْلًا بِسُقُوطِهَا قَالَ فِي التَّوْضِيحِ: وَهُوَ غَرِيبٌ، وَإِنْ قَتَلَ قَمْلًا، فَإِنْ كَانَ كَثِيرًا، فَالْفِدْيَةُ، وَإِلَّا أَطْعَمَ حَفْنَةً مِنْ طَعَامٍ. وَاللَّهُ سُبْحَانَهُ أَعْلَمُ، انْتَهَى مِنْهُ.

Hattâb, Halîl'in mekruh olan şeylere atıfla söylediği "özürsüz hacamat" sözünü şerhederken aynen şöyle demiştir: "Özür bulunması halinde ise caizdir; şayet hacamat sebebiyle kıl gidermemiş ve bit öldürmemişse üzerine bir şey gerekmez. Şayet bunun sebebiyle kıl gidermişse üzerine fidye gerekir. İbn Beşîr fidyenin düştüğüne dair bir görüş zikretmiştir; [Halîl] et-Tavdîh'te şöyle der: 'Bu garip bir görüştür.' Şayet bit öldürmüşse; çok olduğu takdirde fidye gerekir, aksi halde bir avuç yiyecek yedirir. En doğrusunu Sübhânehu ve Teâlâ bilir." Ondan sona erdi.

وَالْقَوْلُ الَّذِي ذَكَرَهُ ابْنُ بَشِيرٍ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ وَاسْتَغْرَبَهُ خَلِيلٌ فِي التَّوْضِيحِ بِسُقُوطِ الْفِدْيَةِ مُطْلَقًا. وَلَوْ أَزَالَ بِسَبَبِ الْحِجَامَةِ شَعْرًا لَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ، وَلَا يَخْلُو عِنْدِي مِنْ قُوَّةٍ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. وَإِيضَاحُ ذَلِكَ أَنَّ جَمِيعَ الرِّوَايَاتِ الْمُصَرِّحَةِ: " بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ: احْتَجَمَ فِي رَأْسِهِ، لَمْ يَرِدْ فِي شَيْءٍ مِنْهَا أَنَّهُ افْتَدَى لِإِزَالَةِ ذَلِكَ الشَّعْرِ مِنْ أَجْلِ الْحِجَامَةِ، وَلَوْ وَجَبَتْ عَلَيْهِ فِي ذَلِكَ فِدْيَةٌ، لِبَيَّنَهَا لِلنَّاسِ ; لِأَنَّ تَأْخِيرَ الْبَيَانِ عَنْ وَقْتِ الْحَاجَةِ لَا يَجُوزُ.

Mâlikîlerden İbn Beşîr'in zikrettiği ve Halîl'in et-Tavdîh'te garip karşıladığı fidyenin mutlak olarak düşeceği –hacamat sebebiyle kıl gidermiş olsa bile– görüşünün tutarlı bir yönü vardır ve bana göre de kuvvetten uzak değildir, en doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Bunun açıklaması şudur: Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) başından hacamat yaptırdığını açıkça belirten bütün rivayetlerin hiçbirinde, hacamat için o kılı gidermekten ötürü fidye verdiğine dair bir bilgi yer almamıştır. Şayet bu hususta üzerine fidye vacip olsaydı, bunu insanlara açıklardı; zira beyanın ihtiyaç vaktinden sonraya ertelenmesi caiz değildir.

وَالِاسْتِدْلَالُ عَلَى وُجُوبِ الْفِدْيَةِ فِي ذَلِكَ بِعُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ. لَا يَنْهَضُ كُلَّ النُّهُوضِ ; لِأَنَّ الْآيَةَ وَارِدَةٌ فِي حَلْقِ جَمِيعِ الرَّأْسِ، لَا فِي حَلْقِ بَعْضِهِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ حَلْقَ بَعْضِهِ: لَيْسَ فِيهِ نَصٌّ صَرِيحٌ.

Bu hususta fidyenin vacip olduğuna dair Allah Teâlâ'nın: { وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ } “Kurban yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin. İçinizden kim hasta olur veya başından bir rahatsızlığı bulunursa fidye gerekir” kavlinin umumundan delil getirilmesi tam anlamıyla tutarlı değildir; zira ayet başın tamamının tıraş edilmesi hakkında vârid olmuştur, bir kısmının tıraş edilmesi hakkında değil. Nitekim başın bir kısmını tıraş etme konusunda sarîh bir nass bulunmadığını daha önce açıklamıştık.

وَلِذَلِكَ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيهِ، فَذَهَبَ الشَّافِعِيُّ: إِلَى أَنَّ الْفِدْيَةَ تَلْزَمُ بِحَلْقِ ثَلَاثِ شَعَرَاتٍ فَصَاعِدًا. وَذَهَبَ أَحْمَدُ فِي إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ إِلَى ذَلِكَ، وَفِي الْأُخْرَى: إِلَى لُزُومِهَا بِأَرْبَعِ شَعَرَاتٍ، وَذَهَبَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِلَى لُزُومِهَا بِحَلْقِ الرُّبُعِ، وَذَهَبَ مَالِكٌ: إِلَى لُزُومِهَا بِحَلْقِ مَا فِيهِ تَرَفُّهٌ، أَوْ إِمَاطَةُ أَذًى، وَهَذَا الِاخْتِلَافُ يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ النَّصِّ الصَّرِيحِ فِي حَلْقِ بَعْضِ

Bundan dolayı âlimler bu konuda ihtilaf etmişlerdir: Şâfiî, üç ve daha fazla kılın tıraş edilmesiyle fidyenin gerekeceği görüşüne varmıştır. Ahmed iki rivayetten birinde buna, diğerinde ise dört kıl ile gerekeceği görüşüne varmıştır. Ebû Hanîfe, dörtte birinin tıraş edilmesiyle gerekeceği; Mâlik ise refah ve rahatlık sağlayan veya bir ezayı gideren miktarın tıraş edilmesiyle gerekeceği görüşüne varmıştır. Bu ihtilaf, [başın] bir kısmının tıraş edilmesi hususunda sarîh bir nassın bulunmadığına delalet eder.

الرَّأْسِ، فَلَا تَتَعَيَّنُ دَلَالَةُ الْآيَةِ عَلَى لُزُومِ الْفِدْيَةِ، فِي مَنْ أَزَالَ شَعْرًا قَلِيلًا ; لِأَجْلِ تَمَكُّنِ آلَةِ الْحِجَامَةِ مِنْ مَوْضِعِ الْوَجَعِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Dolayısıyla ayetin delaleti, hacamat aletinin ağrı yerine oturabilmesi için az bir kıl gideren kimse hakkında fidyenin gerekliliğine kesin olarak taayyün etmez. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَمِمَّنْ قَالَ بِأَنَّ إِزَالَةَ الشَّعْرِ عَنْ مَوْضِعِ الْحِجَامَةِ لَا فِدْيَةَ فِيهِ: مُحَمَّدٌ وَأَبُو يُوسُفَ صَاحِبَا أَبِي حَنِيفَةَ، بَلْ قَالَا: فِي ذَلِكَ صَدَقَةٌ، وَقَدْ قَدَّمْنَا مِرَارًا: أَنَّ الصَّدَقَةَ عِنْدَهُمْ نِصْفُ صَاعٍ مِنْ بُرٍّ أَوْ صَاعٌ كَامِلٌ مِنْ غَيْرِهِ كَتَمْرٍ وَشَعِيرٍ.

Hacamat yerinden kıl gidermede fidye olmadığını söyleyenler arasında Ebû Hanîfe'nin iki talebesi Muhammed ve Ebû Yûsuf da vardır; bilakis onlar bunda sadaka gerektiğini söylemişlerdir. Daha önce defalarca geçtiği üzere onlara göre sadaka, buğdaydan yarım sâ' veya hurma ve arpa gibi diğer şeylerden tam bir sâ'dır.

وَالْحَاصِلُ: أَنَّ أَكْثَرَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمُ الْأَئِمَّةُ الْأَرْبَعَةُ، عَلَى أَنَّهُ إِنْ حَلَقَ الشَّعْرَ لِأَجْلِ تَمَكُّنِ آلَةِ الْحِجَامَةِ، لَزِمَتْهُ الْفِدْيَةُ عَلَى التَّفْصِيلِ الْمُتَقَدِّمِ فِي قَدْرِ مَا تَلْزَمُ بِهِ الْفِدْيَةُ، مِنْ حَلْقِ الشَّعْرِ كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ. وَأَنَّ عَدَمَ لُزُومِهَا عِنْدَنَا لَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ قَوِيٌّ، وَحَكَاهُ ابْنُ بَشِيرٍ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ. وَأَمَّا إِنْ لَمْ يَحْلِقْ بِالْحِجَامَةِ شَعْرًا، فَقَدْ قَدَّمْنَا قَرِيبًا أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِيهَا، وَتَفْصِيلَهُمْ بَيْنَ مَا تَدْعُو إِلَيْهِ الضَّرُورَةُ، وَبَيْنَ غَيْرِهِ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Özetle: Dört imam da dahil olmak üzere ilim ehlinin çoğunluğu; hacamat aletinin yerleşebilmesi için kıl tıraş ederse, tıraş edilen kılın fidye gerektiren miktarı hususunda daha önce geçen ve açıklanan tafsilata göre üzerine fidye gerekeceği görüşündedir. Bize göre ise fidyenin gerekmemesinin güçlü bir tutar yanı vardır ve bunu Mâlikîlerden İbn Beşîr de nakletmiştir. Şayet hacamat ile kıl tıraş etmezse, bu konudaki ilim ehlinin sözlerini ve zaruretin gerektirdiği durum ile diğer durumlar arasındaki ayrımlarını az önce zikretmiştik. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَاسْتَدَلَّ أَهْلُ الْعِلْمِ بِأَحَادِيثِ الْحِجَامَةِ الْمَذْكُورَةِ، عَلَى جَوَازِ الْفَصْدِ، وَرَبْطِ الْجُرْحِ، وَالدُّمَّلِ، وَقَلْعِ الضِّرْسِ، وَالْخِتَانِ، وَقَطْعِ الْعُضْوِ، وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنْ وُجُوهِ التَّدَاوِي، إِذْ لَمْ يَكُنْ فِي ذَلِكَ مَحْظُورٌ: كَالطِّيبِ، وَقَطْعِ الشَّعْرِ.

İlim ehli zikredilen hacamat hadisleriyle; koku sürünmek ve kıl kesmek gibi bir yasak bulunmadığı takdirde damardan kan aldırmanın (fasd), yara ve çıbanı sarmanın, diş çektirmenin, sünnet olmanın, uzuv kestirmenin ve diğer tedavi yollarının caiz olduğuna istidlal etmişlerdir.

وَأَمَّا الْحَكُّ فَإِنْ كَانَ فِي مَوْضِعٍ لَا شَعْرَ فِيهِ فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُخْتَلَفَ فِي جَوَازِهِ، وَإِنْ كَانَ فِي مَوْضِعٍ فِيهِ شَعْرٌ كَالرَّأْسِ، وَكَانَ بِرِفْقٍ بِحَيْثُ لَا يَحْصُلُ بِهِ نَتْفُ بَعْضِ الشَّعْرِ فَكَذَلِكَ، وَإِنْ كَانَ بِقُوَّةٍ بِحَيْثُ يَحْصُلُ بِهِ نَتْفُ بَعْضِ الشَّعْرِ، فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ.

Kaşınmaya gelince; şayet kıl bulunmayan bir yerde ise caiz olduğunda ihtilaf edilmemesi gerekir. Şayet baş gibi kıl bulunan bir yerde ise ve bir kısım kılların kopmasına yol açmayacak şekilde yumuşakça yapılırsa hüküm yine böyledir. Şayet bazı kılların kopmasına yol açacak derecede sertçe yapılırsa zâhir olan [hüküm] caiz olmamasıdır.

وَهَذَا هُوَ الصَّوَابُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فِي مَسْأَلَةِ الْحَكِّ. وَلَمْ أَعْلَمْ فِي ذَلِكَ بِشَيْءٍ مَرْفُوعٍ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ. وَإِنَّمَا فِيهِ بَعْضُ الْآثَارِ عَنِ الصَّحَابَةِ ﵃ وَقَدْ قَدَّمْنَا قَوْلَ الْبُخَارِيِّ، وَلَمْ يَرَ ابْنُ عُمَرَ وَعَائِشَةُ بِالْحَكِّ بَأْسًا.

İnşallah kaşınma meselesinde doğru olan da budur. Bu hususta Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) merfû olarak ulaşan bir şey bilmiyorum. Bu konuda sadece sahâbeden (radıyallâhu anhüm) nakledilen bazı rivayetler (âsâr) vardır. Nitekim Buhârî'nin sözünü daha önce aktarmıştık: İbn Ömer ve Âişe kaşınmakta bir beis görmemişlerdir.

وَرَوَى مَالِكٌ فِي " الْمُوَطَّأِ " عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ أَبِي عَلْقَمَةَ، عَنْ أُمِّهِ أَنَّهَا قَالَتْ: سَمِعْتُ عَائِشَةَ زَوْجَ النَّبِيِّ ﷺ تَسْأَلُ عَنِ الْمُحْرِمِ، أَيَحُكُّ جَسَدَهُ؟ قَالَتْ: نَعَمْ فَلْيَحْكُكْهُ، وَلْيَشْدُدْ، وَلَوْ رُبِطَتْ يَدَايَ، وَلَمْ أَجِدْ إِلَّا رِجْلِي لَحَكَكْتُ، اهـ.

Mâlik el-Muvatta'da Alkame b. Ebî Alkame'den, o da annesinden rivayet ettiğine göre annesi şöyle demiştir: Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) zevcesi Âişe'ye, ihramlının bedenini kaşıyıp kaşıyamayacağının sorulduğunu işittim; o şöyle dedi: 'Evet, onu kaşısın ve bunu sertçe de yapsın; iki elim bağlansa ve sadece ayağımı bulabilsem [onunla bile] kaşırdım.'

وَأَمَّا نَزْعُ الْقُرَادِ وَالْحَلَمَةِ مِنْ بَعِيرِهِ، فَقَدْ أَجَازَهُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، وَكَرِهَهُ ابْنُ عُمَرَ وَمَالِكٌ. وَقَدْ رَوَى مَالِكٌ فِي " الْمُوَطَّأِ " عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَارِثِ التَّيْمِيِّ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْهُدَيْرِ: أَنَّهُ رَأَى عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ﵁ يَقْرَدُ بَعِيرًا لَهُ فِي طِينٍ بِالسُّقْيَا، وَهُوَ مُحْرِمٌ. قَالَ مَالِكٌ: وَأَنَا أَكْرَهُهُ. وَرُوِيَ أَيْضًا فِي

Devesinden kene ve kenecik koparıp ayırmaya gelince; Ömer b. el-Hattâb buna cevaz vermiş, İbn Ömer ve Mâlik ise mekruh görmüştür. Mâlik el-Muvatta'da Yahyâ b. Saîd'den, o Muhammed b. İbrâhîm b. el-Hâris et-Teymî'den, o da Rebîa b. Ebî Abdillâh b. el-Hüdeyr'den rivayet etmiştir ki o, Ömer b. el-Hattâb'ı (radıyallâhu anh) ihramlı iken Sukyâ'da çamur içinde bir devesinin kenelerini ayıklarken görmüştür. Mâlik: 'Ben ise bunu mekruh görüyorum' demiştir. Yine şurada da rivayet edilmiştir:

" الْمُوَطَّأِ " عَنْ نَافِعٍ: أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ كَانَ يَكْرَهُ أَنْ يَنْزِعَ الْمُحْرِمُ حَلَمَةً، أَوْ قُرَادًا عَنْ بَعِيرِهِ. قَالَ مَالِكٌ: وَذَلِكَ أَحَبُّ مَا سَمِعْتُ إِلَيَّ فِي ذَلِكَ. وَقَوْلُهُ: يَقْرَدُ بَعِيرَهُ: أَيْ يَنْزِعُ عَنْهُ الْقُرَادَ وَيَرْمِيهِ.

el-Muvatta'da Nâfi'den [rivayet edildiğine göre]: Abdullah b. Ömer, ihramlının devesinden kene veya kenecik koparıp ayırmasını mekruh görürdü. Mâlik şöyle demiştir: 'Bu konuda işittiğimin bana en sevimli olanı budur.' [Rivayetteki] "Devesinin kenelerini ayıklar" (يَقْرَدُ بَعِيرَهُ) ifadesi, yani onun üzerinden keneyi koparıp atar demektir.

وَأَمَّا تَضْمِيدُ الْعَيْنِ بِالصَّبْرِ وَنَحْوِهِ مِمَّا لَا طِيبَ فِيهِ لِضَرُورَةِ الْوَجَعِ فَلَا خِلَافَ فِيهِ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ، وَأَنَّهُ لَا فِدْيَةَ فِيهِ، كَمَا أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ إِنْ دَعَتْهُ الضَّرُورَةُ إِلَى تَضْمِيدِ الْعَيْنِ وَنَحْوِهَا بِمَا فِيهِ طِيبٌ. أَنَّ ذَلِكَ جَائِزٌ لَهُ، وَعَلَيْهِ الْفِدْيَةُ.

Ağrı zaruretinden ötürü gözün sabır (sarısabır) ve koku içermeyen benzeri şeylerle sarılmasına/pansuman edilmesine gelince; bunun caiz olduğunda ve bunda fidye gerekmediğinde âlimler arasında ihtilaf yoktur. Nitekim zaruret onu gözü ve benzeri yerleri koku içeren bir şeyle sarmaya sevk ederse bunun caiz olduğu ve üzerine fidye gerektiği hususunda da icma etmişlerdir.

وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ عَلَى جَوَازِ تَضْمِيدِ الْعَيْنِ بِالصَّبْرِ وَنَحْوِهِ: مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَمْرٌو النَّاقِدُ، وَزُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ جَمِيعًا، عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ قَالَ أَبُو بَكْرٍ: حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ بْنُ مُوسَى، عَنْ نَبِيهِ بْنِ وَهْبٍ قَالَ: خَرَجْنَا مَعَ أَبَانَ بْنِ عُثْمَانَ، حَتَّى إِذَا كُنَّا بِمَلَلٍ اشْتَكَى عُمَرُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ عَيْنَيْهِ، فَلَمَّا كُنَّا بِالرَّوْحَاءِ اشْتَدَّ وَجَعُهُ، فَأَرْسَلَ إِلَى أَبَانَ بْنِ عُثْمَانَ يَسْأَلُهُ، فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ: أَنِ اضْمِدْهُمَا بِالصَّبْرِ، فَإِنَّ عُثْمَانَ ﵁ حَدَّثَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي الرَّجُلِ إِذَا اشْتَكَى عَيْنَيْهِ، وَهُوَ مُحْرِمٌ ضَمَّدَهُمَا بِالصَّبْرِ. وَفِي لَفْظٍ عَنْ مُسْلِمٍ: أَنَّ عُمَرَ بْنَ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْمَرٍ رَمِدَتْ عَيْنُهُ، فَأَرَادَ أَنْ يُكَحِّلَهَا، فَنَهَاهُ أَبَانُ بْنُ عُثْمَانَ، وَأَمَرَهُ أَنْ يُضَمِّدَهَا بِالصَّبْرِ، وَحَدَّثَ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: أَنَّهُ فَعَلَ ذَلِكَ. انْتَهَى مِنْ صَحِيحِ مُسْلِمٍ.

Gözün sabır ve benzeri şeylerle sarılmasının caiz olduğuna dair delillerinden biri, Müslim'in Sahîh'inde rivayet ettiği şu hadistir: Bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe, Amr en-Nâkıd ve Züheyr b. Harb hep birlikte İbn Uyeyne'den anlattılar; Ebû Bekr dedi ki: Bize Süfyân b. Uyeyne anlattı, bize Eyyûb b. Mûsâ, Nebîh b. Vehb'den anlattı; dedi ki: Ebân b. Osmân ile birlikte yola çıktık; Melel mevkiine vardığımızda Ömer b. Ubeydillâh iki gözünden rahatsızlandı. Ravhâ mevkiine vardığımızda ağrısı şiddetlendi; bunun üzerine sormak için Ebân b. Osmân'a haber gönderdi. Ebân ona şu haberi gönderdi: "İkisini de sabır ile sar; zira Osmân (radıyallâhu anh) ihramlı iken gözlerinden rahatsızlanan adam hakkında Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun iki gözünü sabır ile sardığını nakletmiştir." Müslim'in bir lafzında ise şöyledir: Ömer b. Ubeydillâh b. Ma'mer'in gözü iltihaplandı (ağrıdı), o da sürme çekmek istedi; fakat Ebân b. Osmân onu nehyetti ve gözünü sabır ile sarmasını emretti; ayrıca Osmân b. Affân'dan (radıyallâhu anh), Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) böyle yaptığını rivayet etti. Müslim'in Sahîh'inden sona erdi.

وَأَمَّا السِّوَاكُ فِي الْإِحْرَامِ، فَلَا خِلَافَ فِي جَوَازِهِ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ.

İhramda misvak kullanmaya gelince; bunun caiz olduğu hususunda ilim ehli arasında hiçbir ihtilaf yoktur.

قَالَ الشَّيْخُ الْحَطَّابُ فِي شَرْحِهِ لِقَوْلِ خَلِيلٍ فِي مُخْتَصَرِهِ: وَرَبْطِ جُرْحِهِ مَا نَصُّهُ: قَالَ التَّادَلِيُّ فِي مَنَاسِكِ ابْنِ الْحَاجِّ: وَأَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ لِلْمُحْرِمِ أَنْ يَتَسَوَّكَ، وَإِنْ دَمِيَ فَمُهُ. انْتَهَى.

Şeyh Hattâb, Halîl'in Muhtasar'ındaki "ve yarasını sarması" sözünü şerhederken aynen şöyle demiştir: Tâdelî Menâsik-i İbni'l-Hâcc'da şöyle demiştir: 'İlim ehli, ağzı kanasa bile ihramlının misvak kullanabileceği hususunda icma etmiştir.' Sona erdi.

وَقَالَ ابْنُ عَرَفَةَ الشَّيْخُ: رَوَى مُحَمَّدٌ وَالْعُتْبِيُّ: لِلْمُحْرِمِ أَنْ يَتَسَوَّكَ، وَلَوْ أَدْمَى فَاهُ انْتَهَى، ثُمَّ قَالَ: قُلْتُ: لَا يَلْزَمُ مِنْ مَنْعِ الْقَاضِي الزِّينَةَ مَنْعُ السِّوَاكِ بِالْجَوْزَاءِ وَنَحْوِهِ. انْتَهَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ. انْتَهَى كَلَامُ الْحَطَّابِ.

Şeyh İbn Arefe de şöyle demiştir: Muhammed ve Utbî rivayet ettiler ki: 'İhramlı, ağzını kanatsa bile misvak kullanabilir.' Sona erdi. Sonra şöyle demiştir: Derim ki: Kādî'nin süslenmeyi yasaklamasından, ceviz ağacı kabuğu (cevzâ) ve benzeri şeylerle misvaklanmanın yasaklanması gerekmez. Sona erdi. En doğrusunu Allah bilir. Hattâb'ın sözü sona erdi.

فَصْلٌ فِيمَا تَتَعَدَّدُ فِيهِ الْفِدْيَةُ وَنَحْوُهَا وَمَا لَا يَتَعَدَّدُ فِيهِ ذَلِكَ وَأَقْوَالُ الْعُلَمَاءِ فِيهِ

Fidye ve benzeri şeylerin tekerrür edeceği ve etmeyeceği durumlar ile âlimlerin bu konudaki görüşlerine dair fasıl

اعْلَمْ أَوَّلًا: أَنَّ هَذَا الْفَصْلَ يَدْخُلُ فِي مَسْأَلَةٍ كَبِيرَةٍ، يَذْكُرُهَا عُلَمَاءُ الْأُصُولِ فِي مَبْحَثِ الْأَمْرِ، وَهِيَ: هَلِ الْأَمْرُ يَقْتَضِي التَّكْرَارَ أَوْ لَا؟ وَهِيَ ذَاتُ وَاسِطَةٍ وَطَرَفَيْنِ، طَرَفٌ يَتَعَدَّدُ فِيهِ اللَّازِمُ بِلَا خِلَافٍ، وَطَرَفٌ لَا يَتَعَدَّدُ فِيهِ، بِلَا خِلَافٍ، وَوَاسِطَةٌ: هِيَ مَحَلُّ الْخِلَافِ، وَهَذَا الْبَحْثُ أَعَمُّ مِمَّا نَحْنُ بِصَدَدِهِ، وَلَكِنْ إِذَا تَكَلَّمْنَا عَلَيْهِ عَلَى سَبِيلِ الْعُمُومِ، رَجَعْنَا إِلَى

Öncelikle bil ki bu fasıl, usûl âlimlerinin emir bahsinde zikrettikleri büyük bir meseleye dahildir; o da şudur: 'Emir tekrarı gerektirir mi, gerektirmez mi?' Bu mesele iki taraf ve bir ortadan oluşur: Bir tarafta lâzım olan hükmün ihtilafsız olarak tekerrür ettiği durum, diğer tarafta ihtilafsız olarak tekerrür etmediği durum, ortada ise ihtilaf mahalli olan durum yer alır. Bu inceleme bizim üzerinde bulunduğumuz konudan daha geneldir; lâkin genel olarak bundan bahsettikten sonra,

مَسْأَلَتِنَا، فَذَكَرْنَا فِيهَا كَلَامَ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَأَدِلَّتِهِمْ، وَنَاقَشْنَاهَا.

meselemize döner, onda ilim ehlinin sözlerini ve delillerini zikreder ve onları tahlil ederiz.

وَالْمَسْأَلَةُ الْمَذْكُورَةُ: هِيَ إِذَا تَعَدَّدَتِ الْأَسْبَابُ، وَاتَّحَدَ مُوجَبُهَا بِصِيغَةِ اسْمِ الْمَفْعُولِ، هَلْ يَتَعَدَّدُ الْمُوجَبُ نَظَرًا لِتَعَدُّدِ أَسْبَابِهِ أَوْ لَا يَتَعَدَّدُ نَظَرًا لِاتِّحَادِهِ فِي نَفْسِهِ؟ وَأَشَارَ إِلَى هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فِي الْجُمْلَةِ الشَّيْخُ مَيَّارَةُ فِي «التَّكْمِيلِ» بِقَوْلِهِ:

Bahsi geçen mesele şudur: Sebepler birden fazla olur da ism-i mef'ûl sigasıyla 'mûceb'i (gerektirdiği hüküm) bir olursa; sebeplerinin çokluğuna bakılarak mûceb de tekerrür eder mi, yoksa kendisinde bir olmasına bakılarak tekerrür etmez mi? Şeyh Meyyâre et-Tekmîl'de genel olarak bu meseleye şu sözleriyle işaret etmiştir:

إِنْ يَتَعَدَّدْ سَبَبٌ وَالْمُوجَبُ ... مُتَّحِدٌّ كَفَى لَهُنَّ مُوجَبٌ

"Şayet sebep tekerrür eder de mûceb (gereken hüküm) bir olursa... Bunların hepsi için tek bir mûceb yeter."

كَنَاقِضٍ سَهْوٍ وُلُوغٍ وَالْفِدَا ... حِكَايَةُ حَدِّ تَيَمُّمٍ بَدَا

"Abdest bozan, sehiv, yalama ve fidye gibi... Ezanı tekrar etme, had ve teyemmüm gibi [durumlar] ortaya çıktı."

وَذَا الْكَثِيرِ وَالتَّعَدُّدِ وَرَدْ ... بِخُلْفٍ أَوْ وُفْقٍ بِنَصٍّ مُعْتَمَدْ

"Çoğu böyledir; tekerrür etme durumu da gelmiştir... Muteber bir nassla ihtilaflı yahut ittifaklı olarak."

فَقَوْلُهُ: الْمُوجَبُ فِي الْمَوْضِعَيْنِ بِصِيغَةِ اسْمِ الْمَفْعُولِ. وَقَوْلُهُ كَنَاقِضٍ يَعْنِي: أَنَّ نَوَاقِضَ الْوُضُوءِ إِنْ تَعَدَّدَتْ كَمَنْ بَالَ مَرَّاتٍ. أَوْ بَالَ وَنَامَ وَقَبَّلَ، فَإِنَّهُ يَكْفِي لِجَمِيعِهَا وُضُوءٌ وَاحِدٌ. وَكَذَلِكَ الْجَنَابَةُ، إِنْ تَعَدَّدَتْ أَسْبَابُهَا بِوَطْءٍ مَرَّاتٍ، وَإِنْزَالٍ بِلَذَّةٍ، وَاحْتِلَامٍ، وَانْقِطَاعِ حَيْضٍ، فَإِنَّهُ يَكْفِي لِجَمِيعِ ذَلِكَ غُسْلٌ وَاحِدٌ.

Onun her iki yerdeki 'el-mûceb' (الْمُوجَبُ) sözü ism-i mef'ûl veznindedir. 'Abdest bozan gibi' sözü şu anlama gelir: Bir kimsenin defalarca idrar yapması veya idrar yapıp, uyuyup ve öpmesi gibi abdesti bozan şeyler birden çok olursa, bunların hepsi için tek bir abdest yeterlidir. Aynı şekilde defalarca cinsi münasebet, şehvetle inzal, ihtilam ve hayız kanının kesilmesi gibi cünüplük sebepleri birden çok olursa, bütün bunlar için tek bir boy abdesti (gusül) yeterli olur.

وَقَوْلُهُ: سَهْوٌ يَعْنِي: أَنَّ مَنْ سَهَا فِي صَلَاتِهِ مَرَّاتٍ مُتَعَدِّدَةً، يَكْفِيهِ لِجَمِيعِهَا سُجُودُ سَهْوٍ وَاحِدٌ.

Onun 'sehiv' sözü şu anlama gelir: Namazında defalarca yanılan kimseye, bütün bu yanılmaları için tek bir sehiv secdesi yeterlidir.

وَقَوْلُهُ: وُلُوغٌ يَعْنِي: أَنَّهُ إِذَا تَعَدَّدَ وُلُوغُ الْكَلْبِ فِي الْإِنَاءِ بِأَنْ وَلَغَ فِيهِ مَرَّاتٍ مُتَعَدِّدَةً أَوْ دَلَفَتْ فِيهِ كِلَابٌ مُتَعَدِّدَةٌ، فَإِنَّهُ يَكْفِي لِجَمِيعِ ذَلِكَ غَسْلُهُ سَبْعَ مَرَّاتٍ عَلَى نَحْوِ مَا فِي الْحَدِيثِ، وَلَا يَتَعَدَّدُ الْغَسْلُ بِتَعَدُّدِ الْوُلُوغِ.

Onun 'yalama' sözü şu anlama gelir: Köpeğin kaptan defalarca yalaması veya birden fazla köpeğin kaba dalıp yalamasıyla kabı yalaması tekerrür ettiğinde, hadiste geçtiği üzere bütün bunlar için kabın yedi defa yıkanması yeterlidir; yalamanın tekerrür etmesiyle yıkama tekerrür etmez.

وَقَوْلُهُ: وَالْفِدَا يَعْنِي: أَنَّ مَنْ تَكَرَّرَ مِنْهُ مُوجِبُ الْفِدْيَةِ، كَمَنْ لَبِسَ ثَوْبًا مَخِيطًا مُطَيَّبًا تَكْفِيهِ فِدْيَةٌ وَاحِدَةٌ.

Onun 've fidye' sözü şu anlama gelir: Kokulanmış dikişli bir elbise giyen kimse gibi fidye gerektiren sebebi birden fazla işleyen kimseye tek bir fidye yeterlidir.

قَوْلُهُ: حِكَايَةٌ يَعْنِي: أَنَّ مَنْ سَمِعَ أَذَانَ جَمَاعَةٍ مِنَ الْمُؤَذِّنِينَ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ، يَكْفِيهِ حِكَايَةُ أَذَانِ وَاحِدٍ، وَلَا تَتَعَدَّدُ حِكَايَةُ الْأَذَانِ لِتَعَدُّدِ الْمُؤَذِّنِينَ.

Onun 'hikâye (tekrar etme)' sözü şu anlama gelir: Aynı vakitte bir grup müezzinin ezanını işiten kimseye, bir tek ezanı tekrar etmesi yeterlidir; müezzinlerin çokluğu sebebiyle ezanı tekrar etme tekerrür etmez.

وَقَوْلُهُ: حَدٌّ يَعْنِي: أَنَّ مَنْ زَنَى مَرَّاتٍ مُتَعَدِّدَةً قَبْلَ أَنْ يُقَامَ عَلَيْهِ الْحَدُّ يَكْفِي حَدُّهُ حَدًّا وَاحِدًا، وَلَا يَتَعَدَّدُ الْحَدُّ بِتَعَدُّدِ الزِّنَى مَثَلًا. أَمَّا إِذَا أُقِيمَ عَلَيْهِ الْحَدُّ، ثُمَّ زَنَى بَعْدَ إِقَامَةِ الْحَدِّ، فَإِنَّهُ يُقَامُ عَلَيْهِ الْحَدُّ لِزِنَاهُ الْوَاقِعِ بَعْدَ إِقَامَةِ الْحَدِّ.

Onun 'had' sözü şu anlama gelir: Kendisine had cezası uygulanmadan önce defalarca zina eden kimseye tek bir had uygulanması yeterlidir; örneğin zinanın tekerrürü ile had cezası tekerrür etmez. Ancak had uygulandıktan sonra tekrar zina ederse, haddin uygulanmasından sonra gerçekleşen zinası için ona had cezası tatbik edilir.

وَقَوْلُهُ: تَيَمُّمٌ يَعْنِي: أَنَّ الْجُنُبَ مَثَلًا الَّذِي حُكْمُهُ التَّيَمُّمُ، إِذَا أَرَادَ حَمْلَ الْمُصْحَفِ وَقِرَاءَةَ الْقُرْآنِ فِيهِ يَكْفِيهِ تَيَمُّمٌ وَاحِدٌ، وَلَا يَلْزَمُهُ أَنْ يَتَيَمَّمَ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا.

Onun 'teyemmüm' sözü şu anlama gelir: Örneğin hükmü teyemmüm olan bir cünüp, Mushaf'ı taşımak ve ondan Kur'an okumak istediğinde tek bir teyemmüm yeterli olur; her biri için ayrı ayrı teyemmüm etmesi gerekmez.

وَقَوْلُهُ: وَذَا الْكَثِيرِ يَعْنِي: أَنَّ الْكَثِيرَ فِي فُرُوعِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ عَدَمُ تَعَدُّدِ الْمُوجَبِ الَّذِي تَعَدَّدَتْ أَسْبَابُهُ.

Onun 'çoğu böyledir' sözü şu anlama gelir: Bu meselenin fer'î konularında çoğunluk [kuralı], sebepleri çoğalan mûcebin tekerrür etmemesidir.

وَقَوْلُهُ: وَالتَّعَدُّدُ وَرَدَ بِخُلْفٍ، أَوْ وُفْقٍ يَعْنِي: أَنَّ تَعَدُّدَ الْمُوجَبِ، لِتَعَدُّدِ أَسْبَابِهِ وَارِدٌ فِي الشَّرْعِ، وَتَارَةً يَكُونُ مُجْمَعًا عَلَى تَعَدُّدِهِ، وَتَارَةً يَكُونُ مُخْتَلَفًا فِيهِ، فَقَوْلُهُ: أَوْ وُفْقٍ يَعْنِي: بِالْوُفْقِ الِاتِّفَاقُ، وَمُرَادُهُ بِهِ الْإِجْمَاعُ. وَقَدْ نَظَّمَ الْعَلَوِيَّ الشِّنْقِيطِيُّ فِي «نَشْرِ الْبُنُودِ شَرْحِ مَرَاقِي السُّعُودِ» مَا يَتَعَدَّدُ بِتَعَدُّدِ سَبَبِهِ إِجْمَاعًا، وَمَا يَتَعَدَّدُ بِخِلَافٍ فِي شَرْحِهِ ; لِقَوْلِهِ فِي «الْمَرَاقِي» :

Onun 'tekerrür etme durumu da muteber bir nassla ihtilaflı yahut ittifaklı olarak gelmiştir' sözü şu anlama gelir: Sebeplerinin tekerrürü ile mûcebin tekerrür etmesi şeriatta vârid olmuştur; bazen tekerrür ettiği hususunda icma edilmiş, bazen de bu hususta ihtilaf edilmiştir. Onun 'ittifaklı (vufk)' sözüyle kastedilen ittifaktır, muradı ise icmadır. Alevî eş-Şinkītî, Neşrü'l-Bünûd Şerhu Merâkı's-Suûd adlı eserinde Merâkî'deki sözünü şerhederken; sebebinin tekerrürüyle icmaen tekerrür eden durumları ve ihtilaflı olarak tekerrür eden durumları manzum olarak dile getirmiştir: