أَوِ التَّكَرُّرُ إِذَا مَا عُلِّقَا ... بِشَرْطٍ أَوْ بِصِفَةٍ تَحَقَّقَا
Veya şart ya da vasfa bağlandığında tekerrür gerçekleşir.
فَقَالَ ﵀:
Bunun üzerine Allah ona rahmet etsin [şöyle] demiştir:
وَمَا تَعَدَّدَ بِوُفْقِ غِرَّهْ ... أَوْ دِيَةٍ وَمَهْرِ غَصْبِ الْحُرَّهْ
İttifakla tekerrür edenler: gurre veya diyet ve hür kadının gasp edilmesindeki mehir,
عَقِيقَةٌ وَمَهْرُ مَنْ لَمْ تَعْلَمْ ... وَالثُّلُثُ مِنْ بَعْدِ الْخُرُوجِ فَاعْلَمْ
Akîka ve [durumu] bilmeyen kadının mehri; çıkıştan sonraki üçte bir [vasiyet/adak] meselesini de bil!
وَالْخُلْفُ فِي صَاعِ الْمُصَرَّاةِ وَفِي ... كَفَّارَةِ الظِّهَارِ مَنْ نَسَى يَفِي
İhtilaf ise musarrâtın sâ'ı hakkında ve unutan kimsenin yerine getireceği zıhâr keffâretindedir.
وَهَدْيُ مَنْ نَذَرَ نَحْرَ وَلَدِهِ ... غُسْلٌ إِنَّ الْوَلْغَ يُرَى بِعَدَدِهِ
Çocuğunu kurban etmeyi adayan kimsenin kurbanlığı; yalama sayısınca görülen yıkama,
حِكَايَةُ الْمُؤَذِّنِينَ وَسُجُودُ ... تِلَاوَةٍ وَبَعْدَ تَكْفِيرٍ يَعُودُ
Müezzinleri tekrar etme, tilâvet secdesi ve keffâretten sonra tekrarlanan [fiil],
قَذْفُ جَمَاعَةٍ وَثُلُثٍ قَبْلَ أَنْ ... يُخْرِجَ ثُلُثًا قَالَهُ مَنْ قَدْ فَطِنْ
Bir topluluğa kazif ve [önceki] üçte biri çıkarmadan önceki üçte bir meselesidir; bunu basiretli kimse söylemiştir.
كَفَّارَةُ الْيَمِينِ بِاللَّهِ عَلَا ... لِقَصْدِ تَأْسِيسِ مَنِ الَّذِي ائْتَلَى
Yüce Allah adına yapılan yemin keffâreti; yemin eden kimsenin te'sis (müstakil yeni yemin) kastı için böyledir.
وَحَاصِلُ كَلَامِهِ فِي نَظْمِهِ: أَنَّ الَّذِي يَتَعَدَّدُ إِجْمَاعًا خَمْسُ مَسَائِلَ:
Manzumesindeki sözünün özeti şudur: İcmaen tekerrür eden meseleler beştir:
الْأُولَى: أَنَّ مَنْ ضَرَبَ بَطْنَ حَامِلٍ، فَأَسْقَطَتْ جَنِينَيْنِ مَثَلًا، يَتَعَدَّدُ الْوَاجِبُ فِيهِمَا مِنْ غُرَّةٍ أَوْ دِيَةٍ عَلَى مَا مَرَّ تَفْصِيلُهُ فِي سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» ، وَهَذَا مُرَادُهُ بِقَوْلِهِ: وَمَا تَعَدَّدَ بِوُفْقٍ غُرَّةٌ أَوْ دِيَةٌ.
Birincisi: Hamile bir kadının karnına vurup örneğin iki cenin düşürmesine sebep olan kimseye, Benî İsrâil Suresi'nde ayrıntısı geçtiği üzere, gurre veya diyetten vâcip olan ceza tekerrür eder. Onun 'ittifakla tekerrür eden gurre veya diyettir' sözüyle kastettiği budur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ مِنْ غَصَبَ حُرَّةً فَزَنَى بِهَا مَرَّاتٍ مُتَعَدِّدَةً، يَتَعَدَّدُ عَلَيْهِ مَهْرُهَا بِتَعَدُّدِ الزِّنَى بِهَا.
İkinci mesele: Hür bir kadını zorla alıkoyup onunla defalarca zina eden kimseye, onunla zina etmenin tekerrürü ile mehir borcu da tekerrür eder.
وَالثَّالِثَةُ: أَنَّ مَنْ وُلِدَ لَهُ تُوأَمَانِ لَزِمَتْهُ عَقِيقَتَانِ.
Üçüncüsü: İkiz çocuğu doğan kimseye iki akîka gerekir.
الرَّابِعَةُ: أَنَّ مَنْ وُطِئَتْ مَرَّاتٍ وَهِيَ غَيْرُ عَالِمَةٍ كَالنَّائِمَةِ، فَإِنَّهُ يَتَعَدَّدُ لَهَا الْمَهْرُ بِتَعَدُّدِ الْوَطْءِ.
Dördüncüsü: Uyuyan kadın gibi [durumdan] habersiz olarak kendisiyle defalarca cinsel ilişkide bulunulan kadına, ilişkinin tekerrürü ile mehir de tekerrür eder.
الْخَامِسَةُ: أَنَّ مَنْ نَذَرَ ثُلُثَ مَالِهِ فَأَخْرَجَهُ ثُمَّ نَذَرَ بَعْدَ ذَلِكَ ثُلُثَهُ، فَإِنَّهُ يَلْزَمُهُ، وَمُرَادُهُ
Beşincisi: Malının üçte birini adayıp bunu çıkaran, sonra da bundan sonra [yine] üçte birini adayan kimseye bu gereklidir. Onun
بِهَذَا وَاضِحٌ مِنَ النَّظْمِ، وَقَدْ يُقَالُ: إِنَّ بَعْضَ الْمَذْكُورَاتِ، لَا يَخْلُو مِنْ خِلَافٍ.
bununla kastettiği manzumeden açıktır. Ancak zikredilenlerin bazısının ihtilaftan uzak olmadığı söylenebilir.
أَمَّا مَا ذَكَرَ تَعَدُّدَهُ عَلَى خِلَافٍ فِيهِ، فَهُوَ عَشْرُ مَسَائِلَ:
İhtilaflı olarak tekerrür ettiğini zikrettiği meseleler ise on tanedir:
الْأُولَى: صَاعُ الْمُصَرَّاةِ يَعْنِي: صَاعَ التَّمْرِ الَّذِي يَرُدُّهُ مَعَ الْمُصَرَّاةِ إِذَا حَلَبَهَا، هَلْ يَتَعَدَّدُ بِتَعَدُّدِ الشِّيَاهِ الْمُصَرَّاةِ، أَوْ يَكْفِي عَنْ جَمِيعِهَا صَاعٌ وَاحِدٌ، وَالْأَظْهَرُ فِي هَذِهِ التَّعَدُّدُ.
Birincisi: Musarrâtın sâ'ı; yani sağıldığı zaman musarrâ (memesinde süt bekletilmiş hayvan) ile birlikte geri verilecek olan hurma sâ'ı, musarrâ koyunların sayısıyla tekerrür eder mi, yoksa hepsi için bir tek sâ' yeterli midir? Bu konuda en zahir olan görüş tekerrür etmesidir.
الثَّانِيَةُ: إِذَا ظَاهَرَ مِنْ زَوْجَاتِهِ الْأَرْبَعِ، هَلْ تَتَعَدَّدُ كَفَّارَةُ الظِّهَارِ بِتَعَدُّدِهِنَّ، أَوْ تَكْفِي كَفَارَةٌ وَاحِدَةٌ؟
İkincisi: Dört eşine birden zıhâr yaptığında, zıhâr keffâreti onların sayısıyla tekerrür eder mi, yoksa tek bir keffâret yeterli olur mu?
وَالثَّالِثَةُ: إِذَا تَكَرَّرَ مِنْهُ نَذْرُ ذَبْحِ وَلَدِهِ، بِأَنْ نَذَرَ أَنَّهُ يَذْبَحُ اثْنَيْنِ، أَوْ ثَلَاثَةً مِنْ وَلَدِهِ، وَقُلْنَا: يَلْزَمُهُ الْهَدْيُ، هَلْ يَتَكَرَّرُ بِتَكَرُّرِ الْأَوْلَادِ الْمَنْذُورِ ذَبْحُهُمْ، أَوْ يَكْفِي هَدْيٌ وَاحِدٌ؟
Üçüncüsü: İki veya üç çocuğunu kurban etmeyi adayarak çocuğunu kurban etme adağını tekrarladığında ve biz de 'kurbanlık hedy gerekir' dediğimizde; [bu hedy] kurban edilmesi adanan çocukların sayısıyla tekerrür eder mi, yoksa tek bir hedy yeterli midir?
وَالرَّابِعَةُ: تَعَدُّدُ وُلُوغِ الْكِلَابِ فِي الْإِنَاءِ، هَلْ يَتَعَدَّدُ الْغَسْلُ سَبْعًا بِتَعَدُّدِ الْوُلُوغِ، أَوْ يَكْفِي غَسْلُهُ سَبْعًا مَرَّةً وَاحِدَةً؟
Dördüncüsü: Köpeklerin bir kapta defalarca yalaması durumunda, yedi defa yıkamak yalamanın tekerrürü ile tekerrür eder mi, yoksa bir defa yedi kere yıkamak yeterli midir?
وَالْخَامِسَةُ: حِكَايَةُ أَذَانِ الْمُؤَذِّنِينَ.
Beşincisi: Müezzinlerin ezanını tekrar etmek.
وَالسَّادِسَةُ: سُجُودُ التِّلَاوَةِ، إِذَا كَرَّرَ آيَةَ السُّجُودِ مِرَارًا فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ، هَلْ يَكْفِي سُجُودٌ وَاحِدٌ أَوْ لَا؟
Altıncısı: Tilâvet secdesi; aynı vakitte secde ayetini defalarca tekrarladığında tek bir secde yeterli midir, değil midir?
وَالسَّابِعَةُ: إِذَا جَامَعَ فِي نَهَارِ رَمَضَانَ، ثُمَّ كَفَّرَ مِنْ حِينِهِ، ثُمَّ جَامَعَ مَرَّةً أُخْرَى فِي نَفْسِ الْيَوْمِ، هَلْ تَتَعَدَّدُ الْكَفَّارَةُ أَوْ لَا؟
Yedincisi: Ramazan gündüzünde cinsel ilişkide bulunup hemen ardından keffâretini ödedikten sonra aynı gün içinde tekrar cinsel ilişkide bulunursa, keffâret tekerrür eder mi, etmez mi?
وَالثَّامِنَةُ: إِذَا قَذَفَ جَمَاعَةً، هَلْ يَتَعَدَّدُ عَلَيْهِ حَدُّ الْقَذْفِ بِتَعَدُّدِهِمْ، أَوْ يَكْفِي حَدٌّ وَاحِدٌ؟
Sekizincisi: Bir topluluğa kazifte (iftirada) bulunursa, onların sayısıyla kazif haddi tekerrür eder mi, yoksa tek bir had yeterli midir?
وَالتَّاسِعَةُ: إِذَا نَذَرَ ثُلُثَ مَالِهِ، ثُمَّ نَذَرَ ثُلُثًا آخَرَ قَبْلَ أَنْ يُخْرِجَ الثُّلُثَ الْأَوَّلَ هَلْ يَلْزَمُهُ النَّذْرُ فِي الثُّلُثَيْنِ، أَوْ يَكْفِي وَاحِدٌ؟
Dokuzuncusu: Malının üçte birini adayıp ilk üçte biri çıkarmadan önce başka bir üçte bir adarsa, her iki üçte bir için adak gerekir mi, yoksa biri yeterli midir?
وَالْعَاشِرَةُ: إِذَا حَلَفَ بِاللَّهِ مَرَّاتٍ مُتَعَدِّدَةً، وَقَصَدَ بِكُلِّ يَمِينٍ التَّأْسِيسَ لَا التَّأْكِيدَ، هَلْ تَتَعَدَّدُ الْكَفَّارَةُ بِتَعَدُّدِ الْأَيْمَانِ، أَوْ تَكْفِي كَفَّارَةٌ وَاحِدَةٌ، هَذَا هُوَ حَاصِلُ مُرَادِهِ بِالْأَبْيَاتِ.
Onuncusu: Allah adına defalarca yemin edip her bir yeminle te'kîd (pekiştirme) değil de te'sis (yeni müstakil yemin) kastederse, yeminlerin sayısıyla keffâret tekerrür eder mi, yoksa tek bir keffâret yeterli midir? İşte onun beyitlerle kastettiğinin özeti budur.
وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمَسَائِلَ الْمُتَّفَقَ عَلَى تَعَدُّدِهَا وَالْمُخْتَلَفَ فِيهَا أَكْثَرُ مِمَّا ذُكِرَ بِكَثِيرٍ، فَمِنَ الْمَسَائِلِ الْمُتَّفَقِ عَلَى التَّعَدُّدِ فِيهَا، وَلَمْ يَذْكُرْهَا مَنْ صَادَ ظَبْيَيْنِ مَثَلًا، وَهُوَ مُحْرِمٌ فَإِنَّهُ يَتَكَرَّرُ عَلَيْهِ الْجَزَاءُ إِجْمَاعًا. وَمَا رُوِيَ عَنْ أَحْمَدَ مِنْ أَنَّهُ يَكْفِي جَزَاءٌ وَاحِدٌ، لَا يَصِحُّ، كَمَا قَالَهُ صَاحِبُ «الْمُغْنِي» ; لِأَنَّهُ مُخَالِفٌ لِصَرِيحِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ ; لِأَنَّ الْوَاحِدَ لَا يَكُونُ مِثْلًا لِلِاثْنَيْنِ.
Şüphe yok ki tekerrür ettiğinde ittifak edilen ve hakkında ihtilaf edilen meseleler burada zikredilenden çok daha fazladır. Tekerrür ettiğinde ittifak edilen ve onun zikretmediği meselelerden biri, ihramlı iken örneğin iki ceylan avlayan kimsedir; bu kimseye ceza icmaen tekerrür eder. Ahmed'den tek bir cezanın yeteceğine dair rivayet edilen görüş ise el-Muğnî sahibinin de belirttiği üzere sahih değildir; çünkü Yüce Allah'ın açıkça { فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ } “öldürdüğü hayvanın benzeri bir ceza vardır” buyruğuna aykırıdır; zira bir tek şey iki şeyin benzeri olamaz.
وَالْحَاصِلُ: أَنَّ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ، إِنَّمَا تُعْرَفُ فُرُوعُهَا بِالتَّتَبُّعِ، فَقَدْ يَكْفِي مُوجَبٌ وَاحِدٌ مَعَ تَعَدُّدِ الْأَسْبَابِ إِجْمَاعًا، كَتَعَدُّدِ نَوَاقِضِ الْوُضُوءِ، وَأَسْبَابِ الْجَنَابَةِ، وَتَعَدُّدِ سَبَبِ الْحَدِّ كَالزِّنَى، وَقَدْ يَتَعَدَّدُ إِجْمَاعًا كَالْمَسَائِلِ الْمَذْكُورَةِ آنِفًا، وَقَدْ يُخْتَلَفُ فِي تَعَدُّدِهِ، وَعَدَمِ تَعَدُّدِهِ وَهَذَا هُوَ الْغَالِبُ فِي فُرُوعِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، خِلَافًا لِمَا قَالَهُ الشَّيْخُ مَيَّارَةُ فِي «التَّكْمِيلِ» .
Özetle: Bu meselenin fer'î konuları ancak araştırma ve inceleme ile bilinir. Zira abdesti bozan hallerin, cünüplük sebeplerinin ve zina gibi had cezasını gerektiren sebebin tekerrür etmesinde olduğu gibi, sebeplerin tekerrür etmesine rağmen tek bir mûceb icmaen yeterli olabilir; az önce zikredilen meselelerde olduğu gibi icmaen tekerrür de edebilir; Şeyh Meyyâre'nin et-Tekmîl'deki sözünün aksine, bu meselenin fer'î konularında çoğunlukla olduğu gibi tekerrür edip etmeyeceğinde ihtilaf da edilebilir.
فَإِذَا عَلِمْتَ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ فِي الْجُمْلَةِ وَعَلِمْتَ أَنَّهَا عِنْدَ الْأُصُولِيِّينَ مِنَ الْمَسَائِلِ الْمَبْنِيَّةِ عَلَى مَسْأَلَةِ: الْأَمْرُ هَلْ يَقْتَضِي التَّكْرَارُ أَوْ لَا يَقْتَضِيهِ؟ فَهَذِهِ أَقْوَالُ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَأَدِلَّتُهُمْ فِي الْمَسْأَلَةِ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا، وَهِيَ مَا تَعَدَّدُ فِيهِ الْفِدْيَةُ وَنَحْوُهَا، بِتَعَدُّدِ أَسْبَابِهَا، وَمَا لَا تَتَعَدَّدُ فِيهِ.
Bu meseleyi genel olarak bildiğinde ve fıkıh usulcüleri nezdinde bu meselenin 'Emir tekrar gerektirir mi, gerektirmez mi?' meselesine dayanan meselelerden olduğunu öğrendiğinde; işte üzerinde durduğumuz, fidye ve benzeri şeylerin sebeplerinin tekerrürü ile tekerrür ettiği ve tekerrür etmediği mesele hakkındaki ilim ehlinin görüşleri ve delilleri şunlardır:
وَاعْلَمْ أَوَّلًا: أَنَّ تَعَدُّدَ اللَّازِمِ فِي الْجِمَاعِ بِتَعَدُّدِ الْجِمَاعِ، وَعَدَمِ تَعَدُّدِهِ قَدْ قَدَّمْنَا أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِيهِ، وَاسْتَوْفَيْنَا الْكَلَامَ عَلَيْهِ.
Öncelikle bil ki: Cinsel ilişkinin tekerrürü ile gereken cezanın tekerrür edip etmeyeceği konusundaki ilim ehlinin görüşlerini daha önce aktarmış ve bu husustaki açıklamayı eksiksiz yapmıştık.
أَمَّا مَذْهَبُ مَالِكٍ ﵀ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فَفِيهِ تَفْصِيلٌ. حَاصِلُهُ: أَنَّ الْجِمَاعَ لَا يَتَعَدَّدُ الْهَدْيُ اللَّازِمُ فِيهِ بِتَعَدُّدِهِ، سَوَاءٌ جَامَعَ بَعْدَ إِخْرَاجِ الْهَدْيِ عَنِ الْجِمَاعِ الْأَوَّلِ أَوْ قَبْلَهُ. وَأَمَّا غَيْرُ الْجِمَاعِ مِنْ مَحْظُورَاتِ الْإِحْرَامِ كَلُبْسِ الْمَخِيطِ وَالتَّطَيُّبِ، وَحَلْقِ الرَّأْسِ، وَقَلْمِ الْأَظَافِرِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ، فَتَارَةً تَكْفِي عِنْدَهُ فِي ذَلِكَ فِدْيَةٌ وَاحِدَةٌ، عَنِ الْجَمِيعِ، وَتَارَةً تَتَعَدَّدُ بِتَعَدُّدِ أَسْبَابِهَا.
Mâlik'in (Allah ona rahmet etsin) bu meseledeki mezhebine gelince, onda ayrıntı vardır. Özeti şudur: Cinsel ilişkide gereken hedy, ister birinci cinsel ilişkinin hedyini kestikten sonra isterse ondan önce cinsel ilişkide bulunsun, onun tekerrürü ile tekerrür etmez. Dikişli elbise giymek, koku sürünmek, saç tıraşı olmak, tırnak kesmek ve benzeri diğer ihram yasaklarında ise; ona göre bazen hepsi için tek bir fidye yeterli olur, bazen de sebeplerinin sayısıyla [fidye] tekerrür eder.
أَمَّا مُوجِبَاتُ عَدَمِ تَعَدُّدِ الْفِدْيَةِ، فَهِيَ فِي مَذْهَبِ مَالِكٍ ثَلَاثَةٌ.
Fidyenin tekerrür etmemesini gerektiren durumlara gelince; bunlar Mâlik'in mezhebinde üçtür:
الْأُولَى: أَنْ يَكُونَ فَعَلَ أَسْبَابَ الْفِدْيَةِ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ أَوْ بَعْضَهَا بِالْقُرْبِ مِنْ بَعْضٍ، فَإِنْ لَبِسَ وَتَطَيَّبَ وَحَلَقَ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ، فَعَلَيْهِ فِدْيَةٌ وَاحِدَةٌ، وَكَذَلِكَ إِنْ فَعَلَ بَعْضَهَا قَرِيبًا مِنْ بَعْضٍ، وَالْقَوْلُ الَّذِي خَرَّجَهُ اللَّخْمِيُّ بِالتَّعَدُّدِ فِي ذَلِكَ ضَعِيفٌ، لَا يُعَوَّلُ عَلَيْهِ.
Birincisi: Fidye sebeplerini aynı vakitte veya birbiri ardınca bitişik olarak işlemiş olmasıdır. Eğer aynı vakitte giyinir, koku sürünür ve tıraş olursa ona tek bir fidye gerekir. Aynı şekilde bunları birbirine yakın zamanlarda yaparsa da böyledir. Lahmî'nin bu durumda [fidyenin] tekerrür edeceğine dair yaptığı tahrîc zayıftır, ona itibar edilmez.
الثَّانِيَةُ: أَنْ يَنْوِيَ فِعْلَ جَمِيعِهَا، بِأَنْ يَنْوِيَ اللُّبْسَ وَالتَّطَيُّبَ وَالْحَلْقَ فَتَلْزَمَهُ فِدْيَةٌ وَاحِدَةٌ، وَلَوْ كَانَ بَعْضُهَا بَعْدَ بَعْضٍ غَيْرَ قَرِيبٍ مِنْهُ.
İkincisi: Giymeye, koku sürünmeye ve tıraş olmaya niyet etmek gibi hepsini yapmaya niyet etmesidir; bir kısmı diğerinden sonra yakın olmayan bir zamanda olsa bile ona tek bir fidye gerekir.
الثَّالِثَةُ: أَنْ يَكُونَ فَعَلَ مَحْظُورَاتِ الْإِحْرَامِ ظَانًّا أَنَّهَا مُبَاحَةٌ، كَالَّذِي يَطُوفُ عَلَى غَيْرِ وُضُوءٍ فِي عُمْرَتِهِ، ثُمَّ يَسْعَى، وَيَحِلُّ وَيَفْعَلُ مَحْظُورَاتٍ مُتَعَدِّدَةً، وَكَالَّذِي يَرْفُضُ إِحْرَامَهُ ظَانًّا أَنَّ الْإِحْرَامَ يَصِحُّ رَفْضُهُ، فَيَفْعَلُ بَعْدَ رَفْضِهِ مَحْظُورَاتٍ مُتَعَدِّدَةً، وَكَمَنَ أَفْسَدَ إِحْرَامَهُ بِالْوَطْءِ، ثُمَّ فَعَلَ مُوجِبَاتِ الْفِدْيَةِ ظَانًّا أَنَّ الْإِحْرَامَ تَسْقُطُ حُرْمَتُهُ بِالْفَسَادِ، وَجَعَلَ بَعْضُ الْمَالِكِيَّةِ مِنْ صُوَرِ ظَنِّ الْإِبَاحَةِ مَنْ ظَنَّ أَنَّ الْإِحْرَامَ لَا يَمْنَعُهُ مِنْ مُحَرَّمَاتِهِ أَوْ لَا يَمْنَعُهُ مِنْ
Üçüncüsü: Umresinde abdestsiz tavaf edip ardından sa'y yapan, ihramdan çıkan ve birçok yasak işleyen kimse gibi; ihramın bozulabileceğini sanarak ihramını bırakan ve terk ettikten sonra birçok yasak işleyen kimse gibi ve cinsel ilişki ile ihramını bozup ardından ihramın hürmetinin bozulmakla düştüğünü zannederek fidye gerektiren fiilleri işleyen kimse gibi ihram yasaklarını mubah zannederek işlemiş olmasıdır. Bazı Mâlikîler; ihramın kendisini yasaklarından engellemediğini veya
بَعْضِهَا. وَأَمَّا مَا يُوجِبُ تَعَدُّدَ الْفِدْيَةِ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ، فَهُوَ أَنْ يَفْعَلَ مَحْظُورَاتِ الْإِحْرَامِ مُتَرَتِّبَةً بَعْضَهَا بَعْدَ بَعْضٍ، غَيْرَ قَرِيبٍ مِنْهُ، فَإِنَّهُ تَلْزَمُهُ بِكُلِّ مَحْظُورٍ فِدْيَةٌ، وَلَوْ كَثُرَ ذَلِكَ سَوَاءٌ كَانَتِ الْمَحْظُورَاتُ مِنْ نَوْعٍ وَاحِدٍ، كَمَنْ كَرَّرَ التَّطَيُّبَ، أَوْ كَرَّرَ اللُّبْسَ، أَوْ كَرَّرَ الْحَلْقَ فِي أَوْقَاتٍ غَيْرِ مُتَقَارِبَةٍ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْقُرْبَ بِحَسَبِ الْعُرْفِ، أَوْ مِنْ أَنْوَاعٍ كَمَنْ لَبِسَ مَخِيطًا، ثُمَّ تَطَيَّبَ، ثُمَّ حَلَقَ، فَإِنَّ الْفِدْيَةَ تَتَعَدَّدُ فِي جَمِيعِ ذَلِكَ، إِنْ لَمْ يَكُنْ بَعْضُهُ قَرِيبًا مِنْ بَعْضٍ، أَوْ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ، فَإِنِ احْتَاجَ إِلَى لُبْسِ قَمِيصٍ، ثُمَّ احْتَاجَ بَعْدَ ذَلِكَ إِلَى لُبْسِ سَرَاوِيلَ، فَفِدْيَةٌ وَاحِدَةٌ عِنْدَهُمْ ; لِأَنَّ مَحَلَّ السَّرَاوِيلِ كَانَ يَسْتُرُهُ الْقَمِيصُ قَبْلَ لُبْسِ السَّرَاوِيلِ. أَمَّا إِنِ احْتَاجَ إِلَى السَّرَاوِيلِ أَوَّلًا، ثُمَّ احْتَاجَ بَعْدَ ذَلِكَ إِلَى الْقَمِيصِ، فَفِدْيَتَانِ ; لِأَنَّ الْقَمِيصَ يَسْتُرُ مِنْ أَعْلَى بَدَنِهِ شَيْئًا مَا كَانَ يَسْتُرُهُ السَّرَاوِيلُ.
bazısından engellemediğini zanneden kimseyi de mubah zannetme suretlerinden saymışlardır. Mâlikîlere göre fidyenin tekerrürünü gerektiren durum ise, birbirine yakın olmayan aralıklarla peş peşe ihram yasaklarını işlemesidir. Bu durumda çok olsa bile her bir yasak için ona bir fidye gerekir; ister yasaklar birbirine yakın olmayan vakitlerde kokuyu tekrarlayan, giyinmeyi tekrarlayan veya tıraşı tekrarlayan kimsede olduğu gibi tek bir türden olsun —ki yakınlığın örfe göre belirlendiği açıktır—, isterse dikişli giyip sonra koku sürünen, sonra da tıraş olan kimsede olduğu gibi farklı türlerden olsun. Şayet birbiri ardınca yakın ya da aynı vakitte olmamışsa bütün bunlarda fidye tekerrür eder. Eğer bir gömlek giymeye ihtiyaç duyar, ardından da şalvar giymeye ihtiyaç duyarsa, onlara göre tek bir fidye gerekir; çünkü şalvar giyilmeden önce şalvarın bulunduğu yeri gömlek örtmekteydi. Fakat önce şalvara ihtiyaç duyar, daha sonra da gömleğe ihtiyaç duyarsa iki fidye gerekir; çünkü gömlek, vücudunun üst kısmından şalvarın örtmediği bir yeri örtmektedir.
هَذَا هُوَ حَاصِلُ مَذْهَبِ مَالِكٍ فِي تَعَدُّدِ الْفِدْيَةِ وَعَدَمِهِ فِي تَعَدُّدِ مَحْظُورَاتِ الْإِحْرَامِ.
İhram yasaklarının tekerrüründe fidyenin tekerrür edip etmemesi hususunda Mâlik'in mezhebinin özeti budur.
وَأَمَّا مَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ: فَهُوَ أَنَّهُ إِنْ تَكَرَّرَ مِنْهُ مُوجِبُ الْفِدْيَةِ مِنْ نَوْعٍ وَاحِدٍ فِي مَجْلِسٍ وَاحِدٍ، فَعَلَيْهِ كَفَّارَةٌ وَاحِدَةٌ، وَهِيَ فِدْيَةُ الْأَذَى إِنْ كَانَ ذَلِكَ لِعُذْرٍ، وَدَمٌ إِنْ كَانَ لِغَيْرِ عُذْرٍ، وَإِنْ فَعَلَ ذَلِكَ فِي مَجَالِسَ مُتَعَدِّدَةٍ تَعَدَّدَتِ الْكَفَّارَةُ. وَقَالَ مُحَمَّدٌ: لَا تَتَعَدَّدُ إِلَّا إِذَا كَفَّرَ عَنِ الْأَوَّلِ قَبْلَ فِعْلِ الثَّانِي، فَلَوْ لَبِسَ قَمِيصًا وَقَبَاءً وَسَرَاوِيلَ وَخُفَّيْنِ يَوْمًا كَامِلًا لَزِمَهُ دَمٌ وَاحِدٌ أَوْ فِدْيَةٌ وَاحِدَةٌ ; لِأَنَّهَا مِنْ جِنْسٍ وَاحِدٍ فَصَارَتْ كَجِنَايَةٍ وَاحِدَةٍ، وَكَذَلِكَ لَوْ دَامَ عَلَى لُبْسِ ذَلِكَ أَيَّامًا، وَكَذَا لَوْ كَانَ يَنْزِعُهُ بِاللَّيْلِ، وَيَلْبَسُهُ بِالنَّهَارِ، لَا يَجِبُ عَلَيْهِ إِلَّا دَمٌ وَاحِدٌ، إِلَّا إِذَا نَزَعَهُ عَلَى عَدَمِ التَّرْكِ، ثُمَّ لَبِسَهُ بَعْدَ ذَلِكَ، فَإِنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِ دَمٌ آخَرُ ; لِأَنَّ اللُّبْسَ الْأَوَّلَ انْفَصَلَ عَنِ الثَّانِي بِالْعَزْمِ عَلَى التَّرْكِ، وَكَذَا لَوْ لَبِسَ قَمِيصًا لِلضَّرُورَةِ وَلَبِسَ خُفَّيْنِ مِنْ غَيْرِ ضَرُورَةٍ فَعَلَيْهِ دَمٌ وَفِدْيَةٌ ; لِأَنَّ السَّبَبَ اخْتَلَفَ فَلَا يُمْكِنُ التَّدَاخُلُ، وَكَذَلِكَ لَوْ طَيَّبَ جَمِيعَ أَعْضَائِهِ، فَإِنْ كَانَ فِي مَجْلِسٍ وَاحِدٍ فَعَلَيْهِ دَمٌ وَاحِدٌ، إِنْ كَانَ لِغَيْرِ عُذْرٍ. وَفْدِيَّةٌ وَاحِدَةٌ، إِنْ كَانَ ذَلِكَ لِعُذْرٍ، وَإِنْ كَانَ تَطْيِيبُ أَعْضَائِهِ فِي مَجَالِسَ تَعَدَّدَتِ الْفِدْيَةُ أَوِ الدَّمُ بِتَعَدُّدِ الْأَعْضَاءِ الَّتِي طَيَّبَهَا فِي قَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ، وَأَبِي يُوسُفَ، سَوَاءٌ ذَبَحَ لِلْأَوَّلِ أَوْ لَمْ يَذْبَحْ. وَقَالَ مُحَمَّدٌ: إِنْ ذَبَحَ لِلْأَوَّلِ فَكَذَلِكَ، وَإِنْ لَمْ يَذْبَحْ فَعَلَيْهِ دَمٌ وَاحِدٌ، وَإِنِ اخْتَلَفَتْ أَسْبَابُ الْفِدْيَةِ، كَمَنْ تَطَيَّبَ، وَلَبِسَ مَخِيطًا أَوْ تَطَيَّبَ، وَغَطَّى رَأْسَهُ يَوْمًا كَامِلًا مَثَلًا، تَعَدَّدَتِ الْفِدْيَةُ، أَوِ الدَّمُ سَوَاءٌ كَانَ ذَلِكَ فِي مَجْلِسٍ وَاحِدٍ، أَوْ فِي مَجْلِسَيْنِ. وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّهُ لَا خِلَافَ فِي تَعَدُّدِ جَزَاءِ الصَّيْدِ بِتَعَدُّدِ الصَّيْدِ. وَمَا رُوِيَ عَنْ أَحْمَدَ مِمَّا يُخَالِفُ ذَلِكَ، لَمْ يَصِحَّ لِمُخَالَفَتِهِ صَرِيحَ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ.
Ebû Hanîfe'nin mezhebine gelince: Aynı mecliste aynı türden fidye sebebi kendisinden tekerrür ederse, ona tek bir keffâret gerekir; bu da özür sebebiyle ise eza fidyesidir, özürsüz ise kurbanlıktır (dem). Şayet bunu farklı meclislerde yaparsa keffâret tekerrür eder. Muhammed şöyle demiştir: İkincisini yapmadan önce birincisinin keffâretini vermiş olmadıkça tekerrür etmez. Bu yüzden bir kimse tam bir gün boyunca gömlek, kaftan, şalvar ve mest giyse, ona tek bir kurbanlık veya tek bir fidye gerekir; zira bunlar aynı cinstendir ve tek bir cinayet hükmünde olmuştur. Aynı şekilde bunu günlerce giymeye devam etse veya gece çıkarıp gündüz giyiyor olsa da ona sadece tek bir kurbanlık gerekir; ancak terk etmeme niyeti olmaksızın çıkarır ve daha sonra giyerse, ona başka bir kurbanlık daha gerekir, çünkü birinci giyme eylemi terk etme azmiyle ikincisinden ayrılmıştır. Aynı şekilde zaruretten ötürü gömlek giyip zaruret olmaksızın mest giyerse, ona bir kurbanlık ve bir fidye gerekir; çünkü sebep farklılaşmıştır ve tedâhül (iç içe geçme) mümkün değildir. Keza bütün organlarına koku sürerse; tek bir mecliste olduğu takdirde özürsüz ise ona bir kurbanlık, şayet özür sebebiyle ise tek bir fidye gerekir. Eğer organlarına koku sürmesi farklı meclislerde gerçekleşirse, Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf'un kavlinde, birinci için kurban kesmiş olsun ya da olmasın, koku sürdüğü organların sayısınca fidye veya kurbanlık tekerrür eder. Muhammed ise şöyle demiştir: Birincisi için kurban kesmişse böyledir; şayet kesmemişse ona tek bir kurbanlık gerekir. Koku sürüp dikişli giyen ya da koku sürüp örneğin tam bir gün başını örten kimsede olduğu gibi fidye sebepleri farklı olursa, ister tek bir mecliste ister iki mecliste olsun fidye veya kurbanlık tekerrür eder. Avın tekerrürü ile av cezasının tekerrür edeceği hususunda ihtilaf olmadığını daha önce belirtmiştik. Ahmed'den buna aykırı olarak rivayet edilen görüş ise Yüce Kur'an'ın açık nassına aykırılığı sebebiyle sahih değildir.
هَذَا هُوَ حَاصِلُ مَذْهَبِ أَبِي حَنِيفَةَ فِي الْمَسْأَلَةِ.
Bu meselede Ebû Hanîfe'nin mezhebinin özeti budur.
وَأَمَّا مَذْهَبُ أَحْمَدَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فَهُوَ: أَنَّهُ إِنْ فَعَلَ مَحْظُورَاتٍ مُتَعَدِّدَةً مِنْ جِنْسٍ وَاحِدٍ، كَمَا لَوْ حَلَقَ مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ، أَوْ لِبَسَ مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ، أَوْ تَطَيَّبَ مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ: فَعَلَيْهِ فِدْيَةٌ وَاحِدَةٌ، وَلَا تَتَعَدَّدُ الْفِدْيَةُ بِتَعَدُّدِ الْأَسْبَابِ، الَّتِي هِيَ مِنْ نَوْعٍ وَاحِدٍ، سَوَاءٌ كَانَتْ فِي مَجْلِسٍ وَاحِدٍ، أَوْ مَجَالِسَ مُتَفَرِّقَةٍ، وَمَحِلُّ هَذِهِ مَا لَمْ يُكَفِّرْ عَنِ الْفِعْلِ الْأَوَّلِ، قَبْلَ الْفِعْلِ الثَّانِي. فَلَوْ تَطَيَّبَ مَثَلًا، ثُمَّ افْتَدَى ثُمَّ تَطَّيْبَ بَعْدَ الْفِدْيَةِ لَزِمَتْهُ فِدْيَةٌ أُخْرَى ; لِتَطَيُّبِهِ بَعْدَ أَنِ افْتَدَى.
Bu meselede Ahmed'in mezhebine gelince: Birbiri ardınca defalarca tıraş olması, peş peşe defalarca giyinmesi veya art arda defalarca koku sürünmesi gibi aynı cinsten birden fazla yasağı işlerse, ona tek bir fidye gerekir; ister tek bir mecliste ister ayrı meclislerde olsun, aynı türden olan sebeplerin çoğalmasıyla fidye tekerrür etmez. Bunun geçerliliği, ikinci fiilden önce birinci fiilin keffâretini ödememiş olması durumundadır. Şayet örneğin koku sürünüp sonra fidyesini verir ve fidyeden sonra tekrar koku sürünürse, fidyeyi verdikten sonra koku süründüğü için kendisine başka bir fidye gerekir.
وَعَنْ أَحْمَدَ: أَنَّهُ إِنْ كَرَّرَ ذَلِكَ لِأَسْبَابٍ مُخْتَلِفَةٍ، مِثْلَ أَنْ لَبِسَ لِلْبَرْدِ، ثُمَّ لَبِسَ لِلْحَرِّ، ثُمَّ لَبِسَ لِلْمَرَضِ فَكَفَّارَاتٌ، وَإِنْ كَانَ لِسَبَبٍ وَاحِدٍ فَكَفَّارَةٌ وَاحِدَةٌ. وَقَدْ رَوَى عَنْهُ الْأَثْرَمُ فِيمَنْ لَبِسَ قَمِيصًا وَجُبَّةً وَعِمَامَةً وَغَيْرَ ذَلِكَ لِعِلَّةٍ وَاحِدَةٍ.
Ahmed'den gelen bir rivayete göre: Soğuktan ötürü giyinip ardından sıcaktan ötürü giyinmesi, sonra da hastalıktan ötürü giyinmesi gibi farklı sebeplerle bunu tekrarlarsa birden çok keffâret gerekir; şayet tek bir sebeple ise tek bir keffâret gerekir. el-Esrem, tek bir illetten ötürü gömlek, cübbe, sarık ve benzeri şeyleri giyen kimse hakkında ondan [şöyle] rivayet etmiştir:
قُلْتُ لَهُ: فَإِنِ اعْتَلَّ فَلَبِسَ جُبَّةً، ثُمَّ بَرِئَ، ثُمَّ اعْتَلَّ فَلَبِسَ جُبَّةً، قَالَ: هَذَا الْآنَ عَلَيْهِ كَفَّارَتَانِ قَالَهُ فِي «الْمُغْنِي» ، ثُمَّ قَالَ: وَعَنِ الشَّافِعِيِّ كَقَوْلِنَا، وَعَنْهُ لَا يَتَدَاخَلُ. وَقَالَ مَالِكٌ: تَتَدَاخَلُ كَفَّارَةُ الْوَطْءِ دُونَ غَيْرِهِ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِنْ كَرَّرَهُ فِي مَجْلِسٍ وَاحِدٍ فَكَفَّارَةٌ وَاحِدَةٌ، وَإِنْ كَانَ فِي مَجَالِسَ فَكَفَّارَاتٌ ; لِأَنَّ حُكْمَ الْمَجْلِسِ الْوَاحِدِ حُكْمُ الْفِعْلِ الْوَاحِدِ، بِخِلَافِ غَيْرِهِ، وَلَنَا أَنَّ مَا يَتَدَاخَلُ إِذَا كَانَ بَعْضُهُ عَقِبَ بَعْضٍ، يَجِبُ أَنْ يَتَدَاخَلَ، وَإِنْ تَفَرَّقَ كَالْحُدُودِ وَكَفَّارَةِ الْأَيْمَانِ، وَلِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْجَبَ فِي حَلْقِ الرَّأْسِ: فِدْيَةً وَاحِدَةً، وَلَمْ يُفَرِّقْ بَيْنَ مَا وَقَعَ فِي دَفْعَةٍ أَوْ دَفَعَاتٍ، وَالْقَوْلُ بِأَنَّهُ لَا يَتَدَاخَلُ غَيْرُ صَحِيحٍ، فَإِنَّهُ إِذَا حَلَقَ رَأْسَهُ لَا يُمْكِنُ إِلَّا شَيْئًا بَعْدَ شَيْءٍ. انْتَهَى مِنَ «الْمُغْنِي» .
Ona: 'Hastalanıp cübbe giyse, sonra iyileşip tekrar hastalanarak [yine] cübbe giyse [ne gerekir]?' dedim. 'Bu durumda ona iki keffâret gerekir' dedi. Bunu el-Muğnî'de zikretmiş, ardından şöyle demiştir: 'Şâfiî'den bizim görüşümüz gibi rivayet edilmiş, yine ondan tedâhül etmeyeceği de rivayet edilmiştir. Mâlik, diğerleri hariç sadece cinsel ilişki keffâretinin tedâhül edeceğini söylemiştir. Ebû Hanîfe ise: Tek bir mecliste tekrarlarsa tek keffâret, ayrı meclislerde ise birden çok keffâret gerekir demiştir; zira tek bir meclisin hükmü, diğerlerinin aksine tek bir fiil hükmündedir. Bizim delilimiz şudur: Birbiri ardınca olduğunda tedâhül eden şeylerin, hadler ve yemin keffâretinde olduğu gibi ayrı olduğunda da tedâhül etmesi gerekir. Bir de Yüce Allah başın tıraş edilmesinde tek bir fidye vacip kılmış ve bunun tek seferde veya defalarca vuku bulması arasında ayrım yapmamıştır. Tedâhül etmeyeceği yönündeki görüş ise sahih değildir; zira başını tıraş ettiği zaman bu ancak parça parça mümkün olur.' el-Muğnî'den [nakil] sona erdi.
وَأَمَّا إِنْ كَانَتِ الْمَحْظُورَاتُ مِنْ أَجْنَاسٍ مُخْتَلِفَةٍ، كَأَنْ حَلَقَ، وَلَبِسَ، وَتَطَيَّبَ، وَوَطِئَ فَعَلَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا فِدْيَةٌ، سَوَاءٌ فَعَلَ ذَلِكَ مُجْتَمِعًا أَوْ مُتَفَرِّقًا. قَالَ فِي «الْمُغْنِي» : وَهَذَا مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ.
Eğer yasaklar tıraş olmak, giyinmek, koku sürünmek ve cinsel ilişkide bulunmak gibi farklı cinslerden olursa; ister bunları bir arada ister ayrı ayrı yapmış olsun her biri için fidye gerekir. [İbn Kudâme] el-Muğnî'de: 'Bu, Şâfiî'nin mezhebidir' demiştir.
وَعَنْ أَحْمَدَ أَنَّ فِي الطِّيبِ وَاللُّبْسِ وَالْحَلْقِ فِدْيَةً وَاحِدَةً، وَإِنْ فَعَلَ ذَلِكَ وَاحِدًا بَعْدَ وَاحِدٍ، فَعَلَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ دَمٌ، وَهُوَ قَوْلُ إِسْحَاقَ.
Ahmed'den gelen bir rivayete göre; koku, giyim ve tıraşta tek bir fidye vardır. Eğer bunları birbiri ardınca yaparsa her biri için bir kurbanlık gerekir; bu İshak'ın da görüşüdür.
وَقَالَ عَطَاءٌ وَعَمْرُو بْنُ دِينَارٍ: إِذَا حَلَقَ ثُمَّ احْتَاجَ إِلَى الطِّيبِ أَوْ إِلَى قَلَنْسُوَةٍ أَوْ إِلَيْهِمَا، فَفَعَلَ ذَلِكَ، فَلَيْسَ عَلَيْهِ إِلَّا فِدْيَةٌ.
Atâ ve Amr b. Dînâr şöyle demişlerdir: Tıraş olup ardından kokuya veya takkeye yahut her ikisine birden ihtiyaç duyar ve bunu yaparsa, ona sadece tek bir fidye gerekir.
وَقَالَ الْحَسَنُ: إِنْ لَبِسَ الْقَمِيصَ، وَتَعَمَّمَ، وَتَطَيَّبَ فَعَلَ ذَلِكَ جَمِيعًا: فَلَيْسَ عَلَيْهِ إِلَّا كَفَّارَةٌ وَاحِدَةٌ، وَنَحْوُ ذَلِكَ عَنْ مَالِكٍ.
Hasan ise şöyle demiştir: Gömlek giyer, sarık sarar ve koku sürünür, bunların hepsini birden yaparsa ona sadece tek bir keffâret gerekir. Mâlik'ten de buna benzer bir görüş nakledilmiştir.
وَلَنَا أَنَّهَا مَحْظُورَاتٌ مُخْتَلِفَةُ الْأَجْنَاسِ، فَلَمْ تَتَدَاخَلْ أَجْزَاؤُهَا كَالْحُدُودِ الْمُخْتَلِفَةِ، وَالْأَيْمَانِ الْمُخْتَلِفَةِ، وَعَكْسُهُ مَا إِذَا كَانَ مِنْ جِنْسٍ وَاحِدٍ. انْتَهَى مِنَ «الْمُغْنِي» .
Bizim delilimiz şudur: Bunlar farklı cinslerden yasaklardır; dolayısıyla farklı hadler ve farklı yeminler gibi bunların cezaları da tedâhül etmez (birbirine karışmaz). Aynı cinsten olduğunda ise durum bunun aksinedir. el-Muğnî'den [nakil] sona erdi.
وَهَذَا هُوَ حَاصِلُ مَذْهَبِ أَحْمَدَ فِي الْمَسْأَلَةِ.
Bu meselede Ahmed'in mezhebinin özeti budur.
وَأَمَّا مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: فَهُوَ أَنَّ الْمَحْظُورَاتِ تَنْقَسِمُ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ إِلَى اسْتِهْلَاكٍ، كَالْحَلْقِ، وَالْقَلْمِ، وَالصَّيْدِ وَإِلَى اسْتِمْتَاعٍ، وَتَرَفُّهٍ كَالطِّيبِ، وَاللِّبَاسِ، وَمُقْدِمَاتِ الْجِمَاعِ فَإِذَا فَعَلَ مَحْظُورَيْنِ، فَلَهُ ثَلَاثَةُ أَحْوَالٍ:
Şâfiî'nin bu meseledeki mezhebine gelince: Yasaklar Şâfiîlere göre tıraş olmak, tırnak kesmek ve avlanmak gibi itlaf türü; koku sürünmek, giyinmek ve cinsel ilişki ön hazırlıkları gibi istifade ve refah (taraffüh) türü kısımlarına ayrılır. İki yasak işlediğinde ise üç durum söz konusudur:
أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ أَحَدُهُمَا اسْتِهْلَاكًا، وَالْآخَرُ اسْتِمْتَاعًا، فَيُنْظَرَ: إِنْ لَمْ يَسْتَنِدْ إِلَى سَبَبٍ وَاحِدٍ، كَالْحَلْقِ، وَلُبْسِ الْقَمِيصَ تَعَدَّدَتِ الْفِدْيَةُ كَالْحُدُودِ الْمُخْتَلِفَةِ، وَإِنِ اسْتَنَدَ إِلَى سَبَبٍ وَاحِدٍ، كَمَنْ أَصَابَتْ رَأَسَهُ شَجَّةٌ، وَاحْتَاجَ إِلَى حَلْقِ جَوَانِبِهَا، وَسَتَرَهَا بِضِمَادٍ، وَفِيهِ طِيبٌ، فَفِي تَعَدُّدِ الْفِدْيَةِ وَجْهَانِ، وَالصَّحِيحُ مِنْهُمَا تَعَدُّدُهَا.
Birincisi: İkisinden birinin itlaf, diğerinin ise istifade türünden olmasıdır. Bu durumda bakılır: Şayet tıraş olmak ve gömlek giymek gibi tek bir sebebe dayanmıyorsa, farklı had cezalarında olduğu gibi fidye birden fazla olur. Şayet başından yaralanıp yaranın etrafını tıraş etmeye ve üzerine koku içeren bir sargı sarmaya ihtiyaç duyan kimse gibi tek bir sebebe dayanıyorsa, fidye sayısının birden fazla olup olmayacağı hususunda iki görüş vardır; bu iki görüşten sahih olanı fidyenin birden fazla olmasıdır.
الْحَالُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ اسْتِهْلَاكًا وَهُوَ عَلَى ثَلَاثَةِ أَضْرُبٍ:
İkinci durum: [Her iki yasağın da] itlaf türünden olmasıdır ki bu da üç kısımdır:
الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ مِمَّا يُقَابَلُ بِمِثْلِهِ، وَهُوَ الصَّيْدُ. فَتَتَعَدَّدُ الْفِدْيَةُ بِتَعَدُّدِهِ، بِلَا خِلَافٍ عِنْدَهُمْ، سَوَاءٌ فَدَى عَنِ الْأَوَّلِ أَمْ لَا، وَسَوَاءٌ اتَّحَدَ الزَّمَانُ وَالْمَكَانُ، أَوِ اخْتَلَفَا كَضَمَانِ الْمُتْلَفَاتِ.
Birincisi: Misliyle karşılanan bir şey olmasıdır ki bu avdır. Telef edilen malların tazmininde olduğu gibi, ister birinci için fidye vermiş olsun ister vermemiş olsun, zaman ve mekân ister bir olsun ister farklı olsun aralarında ihtilaf olmaksızın avın sayısının artmasıyla fidye de birden fazla olur.
الضَّرْبُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ أَحَدُهُمَا مِمَّا يُقَابَلُ بِمِثْلِهِ، دُونَ الْآخَرِ كَالصَّيْدِ وَالْحَلْقِ فَتَتَعَدَّدَ بِلَا خِلَافٍ. الضَّرْبُ الثَّالِثُ: أَنْ لَا يُقَابَلَ وَاحِدٌ مِنْهُمَا بِمِثْلِهِ، فَيُنْظَرُ إِنِ اخْتَلَفَ نَوْعُهُمَا كَحَلْقٍ وَطِيبٍ أَوْ لِبَاسٍ وَحَلْقٍ، تَعَدَّدَتِ الْفِدْيَةُ، سَوَاءٌ فَرَّقَ بَيْنَهُمَا أَوْ وَالَى فِي مَكَانٍ أَوْ مَكَانَيْنِ بِفِعْلَيْنِ أَمْ بِفِعْلٍ وَاحِدٍ، وَإِنْ لَبِسَ ثَوْبًا مُطَيَّبًا فَوَجْهَانِ عِنْدَهُمُ، الصَّحِيحُ الْمَنْصُوصُ مِنْهُمَا: أَنَّ عَلَيْهِ فِدْيَةً وَاحِدَةً، وَالثَّانِي: عَلَيْهِ فِدْيَتَانِ، وَإِنِ اتَّحَدَ النَّوْعُ. فَإِنْ كَرَّرَ الْحَلْقَ، وَكَانَ ذَلِكَ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ - لَزِمَتْهُ فِدْيَةٌ وَاحِدَةٌ، كَمَنْ يَحْلِقُ رَأْسَهُ شَيْئًا بَعْدَ شَيْءٍ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ، وَلَوْ طَالَ الزَّمَانُ، وَهُوَ فِي أَثْنَاءِ الْحَلْقِ، فَهُوَ كَمَا لَوْ حَلَفَ لَا يَأْكُلُ فِي الْيَوْمِ إِلَّا مَرَّةً وَاحِدَةً، فَوَضَعَ الطَّعَامَ، وَجَعَلَ يَأْكُلُ لُقْمَةً لُقْمَةً مِنْ بُكْرَةٍ إِلَى الْعَصْرِ، فَإِنَّهُ لَا يَحْنَثُ عِنْدَهُمْ.
İkinci kısım: İkisinden birinin misliyle karşılanan, diğerinin ise [misliyle] karşılanmayan bir şey olmasıdır; avlanmak ve tıraş olmak gibi. Bu durumda da ihtilafsız olarak [fidye] birden fazla olur. Üçüncü kısım: İkisinden hiçbirinin misliyle karşılanmayan bir şey olmasıdır. Bu durumda bakılır: Şayet tıraş olmak ve koku sürünmek yahut giyinmek ve tıraş olmak gibi türleri farklıysa, ister ikisinin arasını ayırsın ister peş peşe yapsın, bir mekânda yahut iki mekânda, iki fiille yahut tek bir fiille olsun fidye birden fazla olur. Şayet kokulanmış bir elbise giyerse onlara göre iki görüş vardır; bunlardan sahih ve nasla belirtilmiş olanı tek bir fidyenin gerekmesidir, ikincisi ise iki fidyenin gerekmesidir. Tür aynı olursa: Şayet tıraşı tekrarlar ve bu da tek bir vakitte olursa, tek bir vakitte başını parça parça tıraş eden kimse gibi tek bir fidye gerekir. Tıraş esnasında süre uzasa bile böyledir. Bu durum, günde sadece bir defa yemek yiyeceğine yemin edip de yemeği önüne koyan ve sabahtan ikindiye kadar lokma lokma yemeye devam eden kimseye benzer; zira onlara göre yeminini bozmuş sayılmaz.
وَأَمَّا إِنْ كَانَ الْحَلْقُ فِي أَمْكِنَةٍ مُتَعَدِّدَةٍ أَوْ فِي مَكَانٍ وَاحِدٍ فِي أَوْقَاتٍ مُتَفَرِّقَةٍ فَفِيهِ عِنْدُهُمْ طَرِيقَانِ. أَصَحُّهُمَا: تَتَعَدَّدُ الْفِدْيَةُ فَتُفْرَدُ كُلُّ مَرَّةٍ بِحُكْمِهَا، فَإِنْ كَانَ حَلَقَ فِي كُلِّ مَرَّةٍ ثَلَاثَ شَعَرَاتٍ فَصَاعِدًا، وَجَبَ لِكُلِّ مَرَّةٍ فِدْيَةٌ، وَإِنْ كَانَتْ شَعْرَةً أَوْ شَعْرَتَيْنِ، فَفِيهَا الْأَقْوَالُ السَّابِقَةُ
Şayet tıraş farklı mekânlarda yahut tek bir mekânda farklı vakitlerde gerçekleşmişse, bu konuda onlara göre iki yöntem (tarîk) vardır: Bunlardan daha sahih olanı fidyenin birden fazla olmasıdır; dolayısıyla her defası kendi hükmüne göre müstakil tutulur. Eğer her defasında üç veya daha fazla kıl tıraş etmişse, her defası için bir fidye vacip olur. Eğer bir veya iki kıl ise, bu hususta daha önce geçen
الْأَرْبَعَةُ: وَهِيَ أَنَّهُ قِيلَ فِي الشَّعْرَةِ الْوَاحِدَةِ مُدٌّ. وَقِيلَ: دِرْهَمٌ. وَقِيلَ: ثُلُثُ دَمٍ. وَقِيلَ: دَمٌ كَامِلٌ وَحُكْمُ الشَّعْرَتَيْنِ مَعْرُوفٌ مِنْ هَذَا كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ.
dört görüş geçerlidir. Bunlar: Tek bir kıl için bir müdd gerektiği söylenmiştir. Bir dirhem gerektiği söylenmiştir. Bir kurbanlığın üçte biri gerektiği söylenmiştir. Tam bir kurbanlık gerektiği söylenmiştir. İki kılın hükmü de daha önce açıklandığı üzere bundan bilinmektedir.
الطَّرِيقُ الثَّانِي: أَنَّ فِي الْمَسْأَلَةِ قَوْلَيْنِ: بِالتَّعَدُّدِ، وَعَدَمِهِ، وَعَدَمُ التَّعَدُّدِ: هُوَ الْقَدِيمُ، وَالتَّعَدُّدُ: هُوَ الْجَدِيدُ. وَإِنْ حَلَقَ عِنْدَهُمْ ثَلَاثَ شَعَرَاتٍ فِي ثَلَاثَةِ أَمْكِنَةٍ أَوْ ثَلَاثَةِ أَزْمِنَةٍ مُتَفَرِّقَةٍ، فَفِي ذَلِكَ عِنْدَهُمْ طَرِيقَانِ، أَصَحُّهُمَا، أَنَّهُ يُفْرِدُ كُلَّ شَعْرَةٍ بِحُكْمِهَا، وَفِيهَا الْأَقْوَالُ الْأَرْبَعَةُ الْمَاضِيَةُ.
İkinci yöntem: Bu meselede [fidyenin] birden fazla olacağı ve olmayacağı şeklinde iki görüşün bulunmasıdır; birden fazla olmaması kavl-i kadîm (eski görüş), birden fazla olması ise kavl-i cedîddir (yeni görüş). Onlara göre üç farklı mekânda veya üç ayrı zamanda üç kıl tıraş ederse, bu konuda da onlara göre iki yöntem vardır: Bunlardan daha sahih olanı, her kılı kendi hükmüyle müstakil kılmasıdır ve bunda da geçen dört görüş geçerlidir.
وَالطَّرِيقُ الثَّانِي: هُوَ تَفْرِيعُ ذَلِكَ عَلَى الْقَوْلِ، بِالتَّدَاخُلِ وَعَدَمِهِ. فَإِنْ قُلْنَا بِالتَّدَاخُلِ: لَزِمَتْهُ فِدْيَةٌ كَامِلَةٌ ; لِأَنَّهُ كَأَنَّهُ قَطَعَ الشَّعَرَاتِ الثَّلَاثَ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ، وَإِنْ قُلْنَا: بِعَدَمِهِ، وَهُوَ الصَّحِيحُ عِنْدَهُمْ، فَلِكُلِّ شَعْرَةِ حُكْمُهَا، كَمَا تَقَدَّمَ فِي الطَّرِيقِ الصَّحِيحِ عِنْدَهُمْ. وَلَوْ أَخَذَ ثَلَاثَ شَعَرَاتٍ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ مِنْ ثَلَاثَةِ مَوَاضِعَ مِنْ بَدَنِهِ. فَفِيهِ عِنْدَهُمْ طَرِيقَانِ:
İkinci yöntem ise: Bunun tedâhül olup olmayacağı görüşüne dayandırılmasıdır. Şayet tedâhül olacağını söylersek, sanki üç kılı aynı anda kesmiş gibi tam bir fidye gerekir. Şayet tedâhül olmayacağını söylersek —ki onlara göre sahih olan budur— onlara göre sahih olan yöntemde geçtiği gibi her kılın kendi hükmü geçerli olur. Şayet aynı anda bedeninin üç farklı yerinden üç kıl koparırsa, bu konuda da onlara göre iki yöntem vardır:
أَصَحُّهُمَا: لُزُومُ الْفِدْيَةِ، كَمَا لَوْ أَخَذَهَا مِنْ مَوْضِعٍ وَاحِدٍ.
Daha sahih olanı: Tıpkı tek bir yerden koparmış gibi fidyenin gerekmesidir.
وَالطَّرِيقُ الثَّانِي: فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: هَذَا الَّذِي ذَكَرْنَاهُ آنِفًا.
İkinci yöntem ise: İki vecih içermektedir; birincisi az önce zikrettiğimizdir.
وَالثَّانِي: أَنَّهُ كَمَا لَوْ أَزَالَهَا فِي أَزْمِنَةٍ مُتَفَرِّقَةٍ، أَوْ أَمْكِنَةٍ مُتَفَرِّقَةٍ، فَيَجْرِي عَلَى الْخِلَافِ فِي ذَلِكَ وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ حُكْمَ الْأَظْفَارِ عِنْدَهُمْ كَحُكْمِ الشِّعْرِ.
İkincisi ise: Tıpkı farklı zamanlarda veya farklı mekânlarda gidermiş gibi olmasıdır ki bu konudaki ihtilaf doğrultusunda geçerli olur. Tırnakların hükmünün de onlara göre kılın hükmü gibi olduğunu daha önce belirtmiştik.
الْحَالُ الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ اسْتِمْتَاعًا، فَإِنِ اتَّحَدَ النَّوْعُ بِأَنْ تَطَيَّبَ بِأَنْوَاعٍ مِنَ الطِّيبِ أَوْ لَبِسَ أَنْوَاعًا مِنَ الثِّيَابِ كَعِمَامَةٍ وَقَمِيصٍ وَسَرَاوِيلَ، وَخُفٍّ أَوِ اسْتَعْمَلَ نَوْعًا وَاحِدًا مَرَّاتٍ، فَإِنْ فَعَلَ ذَلِكَ مُتَوَالِيًا مِنْ غَيْرِ أَنْ يَتَخَلَّلَهُ تَكْفِيرٌ عَنِ الْأَوَّلِ فَفِدْيَةٌ وَاحِدَةٌ تَكْفِي لِلْجَمِيعِ، وَإِنْ تَخَلَّلَهُ تَكْفِيرٌ وَجَبَتِ الْفِدْيَةُ لِلثَّانِي أَيْضًا، وَإِنْ فَعَلَ ذَلِكَ فِي مَكَانَيْنِ، أَوْ زَمَانَيْنِ مُتَفَرِّقَيْنِ فَإِنْ تَخَلَّلَهُمَا تَكْفِيرٌ: وَجَبَتِ الْفِدْيَةُ لِلثَّانِي أَيْضًا، وَإِنْ لَمْ يَتَخَلَّلْهُمَا تَكْفِيرٌ فَقَوْلَانِ، الْأَصَحُّ عِنْدَهُمْ مِنْهُمَا، وَهُوَ الْجَدِيدُ: تَعَدُّدُ الْفِدْيَةِ، وَالْقَدِيمُ: تَتَدَاخَلُ، وَلَا تَتَعَدَّدُ وَإِنِ اخْتَلَفَ النَّوْعُ، بِأَنْ لَبِسَ وَتَطَيَّبَ فِي مَجْلِسٍ وَاحِدٍ، قَبْلَ أَنْ يُكَفِّرَ عَنِ الْأَوَّلِ مِنْهُمَا أَوْ فَعَلَهُمَا مَعًا، فَفِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ مَشْهُورَةٍ عِنْدَهُمْ.
Üçüncü durum: İstifade türünden olmasıdır. Eğer tür aynı olursa; örneğin çeşitli kokular sürünürse yahut sarık, gömlek, şalvar ve mest gibi çeşitli elbiseler giyerse yahut tek bir türü defalarca kullanırsa, şayet bunu birincisi için keffâret ödemeksizin peş peşe yaparsa hepsi için tek bir fidye yeterli olur. Şayet araya keffâret girerse ikincisi için de fidye vacip olur. Şayet bunu iki farklı mekânda yahut iki ayrı zamanda yaparsa, aralarına keffâret girmişse ikincisi için de fidye vacip olur. Şayet aralarına keffâret girmemişse iki görüş vardır; bu ikisinden onlara göre daha sahih olanı ve kavl-i cedîd olanı fidyenin birden fazla olmasıdır, kavl-i kadîm ise tedâhül edeceği ve birden fazla olmayacağıdır. Şayet birincisi için keffâret ödemeden önce tek bir mecliste hem giyinip hem koku sürünmek gibi tür farklı olursa yahut ikisini birlikte yaparsa, bu hususta onlara göre meşhur üç vecih vardır.
أَصَحُّهَا: تَعَدُّدُ الْفِدْيَةِ لِاخْتِلَافِ نَوْعِ السَّبَبِ.
En sahih olanı: Sebebin türünün farklı olması sebebiyle fidyenin birden fazla olmasıdır.
الثَّانِي: تَجِبُ فِدْيَةٌ وَاحِدَةٌ ; لِأَنَّهُمَا اسْتِمْتَاعٌ، فَيَتَدَاخَلَانِ، لِاتِّحَادِ الْجِنْسِ.
İkincisi: Tek bir fidye vaciptir; çünkü ikisi de istifadedir ve cins birliğinden dolayı birbirine tedâhül eder (karışır).
الثَّالِثُ: التَّفْصِيلُ، فَإِنِ اتَّحَدَ سَبَبُهُمَا بِأَنْ أَصَابَتْهُ شَجَّةٌ، وَاحْتَاجَ فِي مُدَاوَاتِهَا إِلَى طِيبٍ وَسِتْرِهَا. لَزِمَتْهُ فِدْيَةٌ وَاحِدَةٌ، وَإِنْ لَمْ يَتَّحِدِ السَّبَبُ: فَفِدْيَتَانِ، وَهَذَا كُلُّهُ فِي غَيْرِ
Üçüncüsü: Tafsilattır. Şayet yaralanıp tedavisinde kokuya ve yaranın örtülmesine ihtiyaç duyması gibi ikisinin sebebi bir ise tek bir fidye gerekir; şayet sebebi bir değilse iki fidye gerekir. Bütün bunlar cinsel ilişki dışındaki
الْجِمَاعِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا حُكْمَ تَعَدُّدِ الْجِمَاعِ، وَفِيهِ لِلشَّافِعِيَّةِ خَمْسَةُ أَقْوَالٍ:
durumlardadır. Cinsel ilişkinin tekrarlanmasının hükmünü daha önce belirtmiştik; bu konuda Şâfiîlerin beş görüşü vardır:
أَصَحُّهَا: تَجِبُ بِالْجِمَاعِ الْأَوَّلِ: بَدَنَةٌ، وَبِالثَّانِي: شَاةٌ.
En sahih olanı: Birinci cinsel ilişki sebebiyle bir deve/sığır (bedene), ikincisi sebebiyle ise bir koyun (şât) vacip olur.
وَالثَّانِي: تَجِبُ بِكُلِّ جِمَاعٍ بَدَنَةٌ.
İkincisi: Her cinsel ilişki için bir deve/sığır vacip olur.
الثَّالِثُ: تَكْفِي بَدَنَةٌ وَاحِدَةٌ عَنِ الْجَمِيعِ.
Üçüncüsü: Hepsi için tek bir deve/sığır yeterli olur.
الرَّابِعُ: إِنْ كَفَّرَ عَنِ الْأَوَّلِ، قَبْلَ الْجِمَاعِ الثَّانِي وَجَبَتِ الْكَفَّارَةُ لِلثَّانِي: وَهِيَ شَاةٌ فِي الْأَصَحِّ، وَبَدَنَةٌ فِي الْقَوْلِ الْآخَرِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ كَفَّرَ عَنِ الْأَوَّلِ كَفَتْهُ بَدَنَةٌ عَنْهُمَا.
Dördüncüsü: İkinci cinsel ilişkiden önce birincisi için keffâret vermişse ikincisi için de keffâret vacip olur ki bu da en sahih görüşe göre bir koyun, diğer görüşe göre bir deve/sığırdır. Eğer birincisi için keffâret vermemişse ikisi için bir deve/sığır yeterlidir.
وَالْخَامِسُ: إِنْ طَالَ الزَّمَانُ بَيْنَ الْجِمَاعَيْنِ أَوِ اخْتَلَفَ الْمَجْلِسُ: وَجَبَتْ كَفَّارَةٌ أُخْرَى لِلثَّانِي، وَفِيهَا الْقَوْلَانِ. وَإِلَّا فَكَفَّارَةٌ وَاحِدَةٌ، وَإِنْ وَطِئَ مَرَّةً ثَالِثَةً وَرَابِعَةً، أَوْ أَكْثَرَ فَفِيهِ الْأَقْوَالُ الْمَذْكُورَةُ، الْأَظْهَرُ: تَجِبُ لِلْأَوَّلِ بَدَنَةٌ، وَلِكُلِّ جِمَاعٍ بَعْدَ ذَلِكَ شَاةٌ.
Beşincisi: İki cinsel ilişki arasındaki zaman uzarsa yahut meclis farklılaşırsa ikincisi için başka bir keffâret gerekir ve bu hususta zikredilen iki görüş geçerlidir; aksi takdirde tek bir keffâret gerekir. Üçüncü, dördüncü veya daha fazla cinsel ilişkide bulunursa zikredilen bu görüşler geçerlidir; en belirgin (ezher) olanı birincisi için deve/sığır, bundan sonraki her cinsel ilişki için bir koyun vacip olmasıdır.
وَالثَّانِي: تَجِبُ بِكُلِّ جِمَاعٍ بَدَنَةٌ إِلَى آخِرِ الْأَقْوَالِ الْمَذْكُورَةِ آنِفًا. هَذَا هُوَ حَاصِلُ مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ فِي الْمَسْأَلَةِ.
İkincisi ise: Az önce zikredilen görüşlerin sonuna kadar her cinsel ilişki için bir deve/sığır vacip olmasıdır. Bu meselede Şâfiî'nin mezhebinin özeti budur.
وَلْنَكْتَفِ هُنَا بِمَا ذَكَرْنَا مِنْ أَحْكَامِ الْحَجِّ فِي الْكَلَامِ عَلَى آيَةِ الْحَجِّ هَذِهِ خَوْفَ الْإِطَالَةِ الْمُمِلَّةِ.
Bıktırıcı bir uzatmadan çekinerek bu hac ayetinin tefsirinde hac hükümlerine dair zikrettiklerimizle burada yetinelim.
تَنْبِيهَانِ:
İki Uyarı:
الْأَوَّلُ: اعْلَمْ أَنَّ مَسْأَلَةَ الْإِحْصَارِ وَالْفَوَاتِ وَقَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَيْهَا مُسْتَوْفًى فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» ، وَمَسْأَلَةَ الصَّيْدِ وَجَزَائِهِ فِي الْإِحْرَامِ، أَوْ أَحَدِ الْحَرَمَيْنِ، وَأَشْجَارِ الْحَرَمَيْنِ، وَنَبَاتِهِمَا وَنَحْوِ ذَلِكَ وَصَيْدِ وَجٍّ - قَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَيْهَا مُسْتَوْفًى فِي سُورَةِ «الْمَائِدَةِ» ، وَأَحْكَامُ الْهَدْيِ سَيَأْتِي تَفْصِيلُهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ فِي الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَيْهَا مِنْ سُورَةِ «الْحَجِّ» هَذِهِ.
Birincisi: Bil ki, ihsar (engellenme) ve fevât (haccı kaçırma) meselesini Bakara Suresi'nde eksiksiz olarak ele almıştık. İhramdayken veya Haremeyn'den birindeyken avlanma ve cezası meselesi, Haremeyn'in ağaçları, bitkileri ve benzeri şeyler ile Vecc vadisinin avı konusunu da Mâide Suresi'nde eksiksiz olarak açıklamıştık. Kurbanlıkların (hedy) hükümleri ise inşallah bu Hac Suresi'nde buna delalet eden ayetlerde detaylıca gelecektir.
التَّنْبِيهُ الثَّانِي: اعْلَمْ أَنَّ جَمِيعَ مَا ذَكَرْنَا فِي هَذَا الْفَصْلِ مِنْ تَعَدُّدِ الْفِدْيَةِ، وَعَدَمِ تَعَدُّدِهَا، إِذَا تَعَدَّدَتْ أَسْبَابُهَا لَا نَصَّ فِيهِ مِنْ كِتَابٍ وَلَا سُنَّةٍ فِيمَا نَعْلَمُ، وَاخْتِلَافُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِيهِ كَمَا ذَكَرْنَا مِنْ نَوْعِ الِاخْتِلَافِ فِي تَحْقِيقِ الْمَنَاطِ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
İkinci Uyarı: Bil ki, sebepleri çoğaldığında fidyenin birden fazla olup olmaması hususunda bu bölümde zikrettiğimiz bütün meselelerde, bildiğimiz kadarıyla Kitap'tan ve Sünnet'ten kesin bir nas yoktur. İlim ehlinin bu husustaki ihtilafı, zikrettiğimiz gibi tahkîk-i menât (hükmün illetinin vakıada tespiti) konusundaki ihtilaf türündendir. En doğrusunu Yüce Allah bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ. اللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِيَشْهَدُوا [٢٢ \ ٢٨] : هِيَ لَامُ التَّعْلِيلِ: وَهِيَ مُتَعَلِّقَةٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ الْآيَةَ [٢٢ \ ٢٧] : أَيْ إِنْ تُؤَذِّنْ فِيهِمْ يَأْتُوكَ مُشَاةً وَرُكْبَانًا، لِأَجْلِ أَنْ يَشْهَدُوا: أَيْ يَحْضُرُوا مَنَافِعَ لَهُمْ، وَالْمُرَادُ بِحُضُورِهِمُ الْمَنَافِعَ: حُصُولُهَا لَهُمْ.
Yüce Allah'ın: 'Kendilerine ait bir takım menfaatlere şahit olsunlar' buyruğu: لِيَشْهَدُوا [22/28] buyruğundaki lâm harfi illet (gerekçe) bildiren lâm'dır (lâm-ı ta'lîl). Yüce Allah'ın: 'İnsanlar arasında haccı ilan et ki, yaya olarak ve ince binekler üzerinde sana gelsinler...' [22/27] ayetine bağlıdır; yani 'İçlerinde ilan edersen, menfaatlerine şahit olmaları, yani hazır bulunmaları için sana yaya ve binekli olarak gelirler.' Onların menfaatlerde hazır bulunmasından kasıt, bu menfaatlerin kendilerine hasıl olmasıdır.
وَقَوْلُهُ: مَنَافِعَ جَمْعُ مَنْفَعَةٍ، وَلَمْ يُبَيِّنْ هُنَا هَذِهِ الْمَنَافِعَ مَا هِيَ. وَقَدْ جَاءَ بَيَانُ بَعْضِهَا فِي بَعْضِ الْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ، وَأَنَّ مِنْهَا مَا هُوَ دُنْيَوِيٌّ، وَمَا هُوَ أُخْرَوِيٌّ، أَمَّا الدُّنْيَوِيٌّ فَكَأَرْبَاحِ التِّجَارَةِ، إِذَا خَرَجَ الْحَاجُّ بِمَالِ تِجَارَةٍ مَعَهُ، فَإِنَّهُ يُحْصُلُ لَهُ الرِّبْحُ غَالِبًا، وَذَلِكَ نَفْعٌ دُنْيَوِيٌّ.
Âyetteki مَنَافِعَ kelimesi منفعة (menfaat) kelimesinin çoğuludur ve burada bu menfaatlerin neler olduğu açıklanmamıştır. Ancak bazılarının dünyevî, bazılarının da uhrevî olduğu bazı Kur'an ayetlerinde açıklanmıştır. Dünyevî menfaate gelince: Hacı beraberinde ticaret malıyla yola çıktığında çoğunlukla kazanç elde etmesi gibi ticaret kârlarıdır ki bu dünyevî bir faydadır.
وَقَدْ أَطْبَقَ عُلَمَاءُ التَّفْسِيرِ عَلَى أَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ [٢ \ ١٩٨] أَنَّهُ لَيْسَ عَلَى الْحَاجِّ إِثْمٌ وَلَا حَرَجٌ، إِذَا ابْتَغَى رِبْحًا بِتِجَارَةٍ فِي أَيَّامِ الْحَجِّ، إِنْ كَانَ ذَلِكَ لَا يَشْغَلُهُ عَنْ شَيْءٍ، مِنْ أَدَاءِ مَنَاسِكِهِ، كَمَا قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ.
Tefsir âlimleri, Yüce Allah'ın: 'Rabbinizden bir lütuf istemenizde sizin için bir günah yoktur' [2/198] buyruğunun anlamının; daha önce açıkladığımız üzere, menâsikini eda etmekten alıkoymadığı takdirde hac günlerinde ticaretle kazanç aramasında hacı için hiçbir günah ve zorluk olmadığı hususunda icmâ etmişlerdir.
فَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ فِيهِ بَيَانٌ لِبَعْضِ الْمَنَافِعِ الْمَذْكُورَةِ فِي آيَةِ «الْحَجِّ» هَذِهِ وَهَذَا نَفْعٌ دُنْيَوِيٌّ.
Yüce Allah'ın: 'Rabbinizden bir lütuf istemenizde sizin için bir günah yoktur' buyruğunda, bu Hac ayetinde zikredilen menfaatlerin bir kısmının açıklaması bulunmaktadır ki bu da dünyevî bir faydadır.
وَمِنَ الْمَنَافِعِ الدُّنْيَوِيَّةِ مَا يُصِيبُونَهُ مِنَ الْبُدْنِ وَالذَّبَائِحِ، كَمَا يَأْتِي تَفْصِيلُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ قَرِيبًا ; كَقَوْلِهِ فِي الْبُدْنِ: لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى عَلَى أَحَدِ التَّفْسِيرَيْنِ.
Dünyevî menfaatlerden biri de inşallah yakında detayları geleceği üzere develerden ve kurbanlıklardan elde ettikleri faydalardır; nitekim develer hakkında iki tefsirden birine göre: 'Sizin için onlarda belirli bir süreye kadar menfaatler vardır' buyrulmuştur.
وَقَوْلُهُ: فَكُلُوا مِنْهَا فِي الْمَوْضِعَيْنِ، وَكُلُّ ذَلِكَ نَفْعٌ دُنْيَوِيٌّ، وَفِي ذَلِكَ بَيَانٌ أَيْضًا لِبَعْضِ الْمَنَافِعِ الْمَذْكُورَةِ فِي آيَةِ «الْحَجِّ» هَذِهِ.
Yine her iki yerdeki: 'Onlardan yiyin' buyruğu da böyledir; bunların hepsi dünyevî faydadır ve bunda da bu Hac ayetinde zikredilen menfaatlerin bir kısmının açıklaması bulunmaktadır.
وَقَدْ بَيَّنَتْ آيَةُ «الْبَقَرَةِ» عَلَى مَا فَسَّرَهَا بِهِ جَمَاعَةٌ مِنَ الصَّحَابَةِ وَمَنْ بَعْدَهُمْ، وَاخْتَارَهُ أَبُو جَعْفَرِ بْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ، وَوَجَّهَ اخْتِيَارَهُ لَهُ، بِكَثْرَةِ الْأَحَادِيثِ الدَّالَّةِ عَلَيْهِ: أَنَّ مِنَ الْمَنَافِعِ الْمَذْكُورَةِ فِي آيَةِ «الْحَجِّ» غُفْرَانَ ذُنُوبِ الْحَاجِّ، حَتَّى لَا يَبْقَى عَلَيْهِ إِثْمٌ إِنْ كَانَ مُتَّقِيًا رَبَّهُ فِي حَجِّهِ بِامْتِثَالِ مَا أُمِرَ بِهِ، وَاجْتِنَابِ مَا نُهِيَ عَنْهُ.
Sahâbeden ve sonrakilerden bir topluluğun tefsir ettiği, Ebû Ca'fer b. Cerîr et-Taberî'nin de tefsirinde tercih edip buna delalet eden hadislerin çokluğuyla gerekçelendirdiği üzere Bakara ayeti; Hac ayetinde zikredilen menfaatlerden birinin de, emredileni yapıp yasaklanandan kaçınarak haccında Rabbine karşı takvalı olduğu takdirde, üzerinde hiçbir günah kalmayacak şekilde hacının günahlarının bağışlanması olduğunu açıklamıştır.
وَذَلِكَ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ [٢ \ ٢٠٣] أَنَّ الْحَاجَّ يَرْجِعُ مَغْفُورًا لَهُ، وَلَا يَبْقَى عَلَيْهِ إِثْمٌ، سَوَاءٌ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ، أَوْ تَأَخَّرَ إِلَى الثَّالِثِ، وَلَكِنَّ غُفْرَانَ ذُنُوبِهِ هَذَا مَشْرُوطٌ بِتَقْوَاهُ رَبَّهُ فِي حَجِّهِ، كَمَا صَرَّحَ بِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لِمَنِ اتَّقَى الْآيَةَ: أَيْ وَهَذَا الْغُفْرَانُ لِلذُّنُوبِ، وَحَطُّ الْآثَامِ إِنَّمَا هُوَ لِخُصُوصِ مَنِ اتَّقَى.
Şöyle ki o: Yüce Allah'ın: 'Kim iki gün içinde acele ederse ona hiçbir günah yoktur; kim de geri kalırsa ona da hiçbir günah yoktur' [2/203] buyruğunun anlamının; hacının ister iki gün içinde acele etsin, ister üçüncü güne ertelesin günahları bağışlanmış olarak döneceği ve üzerinde hiçbir günah kalmayacağı şeklinde olduğunu belirtmiştir. Ancak günahlarının bu şekilde bağışlanması, Yüce Allah'ın: '...sakınan kimse için...' ayetinde açıkça belirttiği gibi haccında Rabbine karşı takvalı olmasına bağlanmıştır; yani bu günahların bağışlanması ve silinmesi sadece takvalı olan kimseye mahsustur.
وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ الْكَرِيمَةَ فِيهَا أَوْجُهٌ مِنَ التَّفْسِيرِ غَيْرُ هَذَا.
Malumdur ki bu yüce ayet hakkında bundan başka tefsir vecihleri de vardır.
وَمِمَّنْ نَقَلَ عَنْهُمُ ابْنُ جَرِيرٍ أَنَّ مَعْنَاهَا: أَنَّهُ يَغْفِرُ لِلْحَاجِّ جَمِيعَ ذُنُوبِهِ، سَوَاءٌ تَعَجَّلَ فِي
İbn Cerîr'in bunun anlamının ister iki günde acele etsin ister
يَوْمَيْنِ، أَوْ تَأَخَّرَ: عَلِيٌّ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ، وَابْنُ عَبَّاسٍ، وَابْنُ عُمَرَ، وَمُجَاهِدٌ، وَإِبْرَاهِيمُ، وَعَامِرٌ، وَمُعَاوِيَةُ بْنُ قُرَّةَ.
geciktirsin hacının bütün günahlarının bağışlanacağı yönünde olduğunu naklettiği kimseler şunlardır: Ali, Abdullah b. Mes'ûd, İbn Abbâs, İbn Ömer, Mücâhid, İbrâhîm, Âmir ve Muâviye b. Kurre.
وَلَمَّا ذَكَرَ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِيهَا قَالَ: وَأَوْلَى هَذِهِ الْأَقْوَالِ بِالصِّحَّةِ قَوْلُ مَنْ قَالَ: تَأْوِيلُ ذَلِكَ: فَمَنْ تَعَجَّلَ مِنْ أَيَّامِ مِنًى الثَّلَاثَةِ، فَنَفَرَ فِي الْيَوْمِ الثَّانِي، فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ، يَحُطُّ اللَّهُ ذُنُوبَهُ إِنْ كَانَ قَدِ اتَّقَى فِي حَجِّهِ، فَاجْتَنَبَ فِيهِ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِاجْتِنَابِهِ، وَفَعَلَ فِيهِ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِفِعْلِهِ، وَأَطَاعَهُ بِأَدَائِهِ عَلَى مَا كَلَّفَهُ مِنْ حُدُودِهِ، وَمَنْ تَأَخَّرَ إِلَى الْيَوْمِ الثَّالِثِ مِنْهُنَّ، فَلَمْ يَنْفِرْ إِلَى النَّفْرِ الثَّانِي، حَتَّى نَفَرَ مِنْ غَدِ النَّفْرِ الْأَوَّلِ، فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ، لِتَكْفِيرِ اللَّهِ مَا سَلَفَ مِنْ آثَامِهِ، وَإِجْرَامِهِ إِنْ كَانَ اتَّقَى اللَّهَ فِي حَجِّهِ بِأَدَائِهِ بِحُدُودِهِ.
İlim ehlinin bu husustaki görüşlerini zikrettikten sonra şöyle demiştir: 'Bu görüşler içerisinde sıhhate en layık olanı, bunun yorumunun şu olduğunu söyleyenin görüşüdür: Minâ'nın üç gününden acele edip ikinci günde dönen kimseye hiçbir günah yoktur; şayet haccında takvalı davranmış, Allah'ın sakınmasını emrettiği şeylerden sakınmış, işlemesini emrettiği şeyleri işlemiş ve yükümlü kıldığı sınırlara riayet ederek haccı ifa edip O'na itaat etmişse Allah onun günahlarını siler. Üçüncü güne kadar gecikip ikinci dönüş gününe (nefr-i sânî) kadar ayrılmayarak birinci dönüş gününün ertesi günü ayrılan kimseye de hiçbir günah yoktur; zira haccında Allah'a karşı takvalı davranıp onu sınırlarına uygun olarak ifa etmişse, Allah onun geçmiş günahlarını ve suçlarını keffâret kılıp bağışlar.'
وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ ذَلِكَ أَوْلَى تَأْوِيلَاتِهِ: لِتَظَاهُرِ الْأَخْبَارِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «مَنْ حَجَّ هَذَا الْبَيْتَ فَلَمْ يَرْفُثْ وَلَمْ يَفْسُقْ خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ كَيَوْمَ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ» وَأَنَّهُ قَالَ: «تَابِعُوا بَيْنَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ فَإِنَّهُمَا يَنْفِيَانِ الذُّنُوبَ كَمَا يَنْفِي الْكِيرُ خَبَثَ الْحَدِيدِ وَالذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ» . وَسَاقَ ابْنُ جَرِيرٍ ﵀ بِأَسَانِيدِهِ أَحَادِيثَ دَالَّةً عَلَى ذَلِكَ فَفِي لَفْظٍ لَهُ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «تَابَعُوا بَيْنَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ، فَإِنَّهُمَا يَنْفِيَانِ الْفَقْرَ وَالذُّنُوبَ كَمَا يَنْفِي الْكِيرُ خَبَثَ الْحَدِيدِ وَالذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَلَيْسَ لِلْحَجَّةِ الْمَبْرُورَةِ ثَوَابٌ دُونَ الْجَنَّةِ» . وَفِي لَفْظٍ لَهُ عَنْ عُمَرَ يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «تَابِعُوا بَيْنَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ، فَإِنَّ الْمُتَابَعَةَ بَيْنَهُمَا تَنْفِي الْفَقْرَ وَالذُّنُوبَ كَمَا يَنْفِي الْكِيرُ الْخَبَثَ، أَوْ خَبَثَ الْحَدِيدِ» . وَفِي لَفْظٍ لَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِذَا قَضَيْتَ حَجَّكَ فَأَنْتَ مِثْلُ مَا وَلَدَتْكَ أُمُّكَ» ، وَمَا أَشْبَهَ ذَلِكَ مِنَ الْأَخْبَارِ الَّتِي يَطُولُ بِذِكْرِ جَمِيعِهَا الْكِتَابُ مِمَّا يُنْبِئُ عَنْ أَنَّ مَنْ حَجَّ، فَقَضَاهُ بِحُدُودِهِ عَلَى مَا أَمَرَهُ اللَّهُ، فَهُوَ خَارِجٌ مِنْ ذُنُوبِهِ كَمَا قَالَ جَلَّ ثَنَاؤُهُ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقَى اللَّهَ فِي حَجِّهِ، فَكَانَ فِي ذَلِكَ مِنْ قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مَا يُوَضِّحُ أَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ جَلَّ وَعَزَّ: فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ أَنَّهُ خَارِجٌ مِنْ ذُنُوبِهِ، مَحْطُوطَةً عَنْهُ آثَامُهُ، مَغْفُورَةً أَجْرَامُهُ إِلَى آخِرِ كَلَامِهِ الطَّوِيلِ فِي الْمَوْضُوعِ.
Bunun en uygun tefsir olduğunu söylememizin sebebi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakledilen şu hadislerin birbirini desteklemesidir: 'Kim bu Beyt'i hacceder de kötü söz söylemez ve günah işlemezse, annesinden doğduğu günkü gibi günahlarından arınmış olarak döner.' Yine O: 'Hac ile umreyi peş peşe yapınız; zira körüğün demirin, altının ve gümüşün pasını giderdiği gibi bu ikisi de günahları giderir' buyurmuştur. İbn Cerîr rahimehullâh buna delalet eden hadisleri senetleriyle zikretmiştir: Bir lafzında Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Hac ile umreyi peş peşe yapınız; zira körüğün demirin, altının ve gümüşün pasını giderdiği gibi bu ikisi de fakirliği ve günahları giderir; makbul haccın mükâfatı ise ancak cennettir.' Başka bir lafzında Ömer'den Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşan bir rivayette O şöyle buyurmuştur: 'Hac ile umreyi peş peşe yapınız; çünkü ikisini peş peşe yapmak, körüğün pası —yahut demirin pasını— giderdiği gibi fakirliği ve günahları giderir.' Bir başka lafzında İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Haccını tamamladığında sen, annenden doğduğun günkü gibi olursun.' Hepsini zikretmenin kitabı uzatacağı bu ve benzeri haberler; Allah'ın emrettiği sınırlara riayet ederek haccı eda eden kimsenin, Şânı Yüce olanın haccında Allah'a karşı takvalı davranan kimse için 'ona hiçbir günah yoktur' buyurduğu gibi günahlarından tamamen arınmış olacağını bildirmektedir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözünde, Aziz ve Celil olanın 'ona hiçbir günah yoktur' buyruğunun; onun günahlarından arınmış, suçlarının silinmiş ve bağışlanmış olması anlamına geldiğini açıklayan hususlar bulunmaktadır... İbn Cerîr'in bu konudaki uzun sözünün sonuna kadar [özeti böyledir].
وَقَدْ بَيَّنَ فِيهِ أَنَّهُ لَا وَجْهَ لِقَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْمَعْنَى لَا إِثْمَ عَلَيْهِ فِي تَعَجُّلِهِ، وَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ فِي تَأَخُّرِهِ ; لِأَنَّ التَّأَخُّرَ إِلَى الْيَوْمِ الثَّالِثِ، لَا يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ فِيهِ إِثْمٌ، حَتَّى يُقَالَ فِيهِ: فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ، وَأَنَّ قَوْلَ مَنْ قَالَ: إِنَّ سَبَبَ النُّزُولِ أَنْ بَعْضَهُمْ كَانَ يَقُولُ: التَّعَجُّلُ لَا يَجُوزُ، وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: التَّأَخُّرُ لَا يَجُوزُ.
Burada İbn Cerîr, 'Bunun anlamı acele etmesinde günah yoktur ve gecikmesinde de günah yoktur demektir' diyen kimsenin görüşünün tutarlı bir tarafı olmadığını açıklamıştır; zira üçüncü güne kadar gecikmenin günah olma ihtimali yoktur ki hakkında 'ona hiçbir günah yoktur' denilsin. Yine iniş sebebinin, bazılarının 'acele etmek caiz değildir', bazılarının da 'gecikmek caiz değildir' demesi olduğunu ileri süren görüşün tutarsızlığını da açıklamıştır.
فَمَعْنَى الْآيَةِ: النَّهْيُ عَنْ تَخْطِئَةِ الْمُتَأَخِّرِ الْمُتَعَجِّلِ كَعَكْسِهِ: أَيْ لَا يُؤَثِّمَنَّ أَحَدُهُمَا الْآخَرَ، أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ خَطَأٌ، لِمُخَالَفَتِهِ لِقَوْلِ جَمِيعِ أَهْلِ التَّأْوِيلِ.
Bu durumda ayetin anlamı: Gecikenin acele edeni, acele edenin de gecikeni hatalı görmesini yasaklamaktır; yani birinin diğerini günahkâr saymamasıdır. Bütün tefsir ehlinin görüşüne aykırı olduğu için bu görüş hatalıdır.
وَالْحَاصِلُ: أَنَّهُ أَعْنِي الطَّبَرِيَّ بَيَّنَ كَثِيرًا مِنَ الْأَدِلَّةِ عَلَى أَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ: هُوَ مَا ذَكَرَ مِنْ أَنَّ الْحَاجَّ يَخْرُجُ مَغْفُورًا لَهُ، كَيَوْمَ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ، لَا إِثْمَ عَلَيْهِ، سَوَاءٌ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ، أَوْ تَأَخَّرَ، وَقَدْ يَظْهَرُ لِلنَّاظِرِ أَنَّ رَبْطَ نَفْيِ الْإِثْمِ فِي قَوْلِهِ: فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ بِالتَّعَجُّلِ وَالتَّأَخُّرِ فِي الْآيَةِ، رَبْطَ الْجَزَاءِ بِشَرْطِهِ يَتَبَادَرُ مِنْهُ أَنَّ نَفْيَ الْإِثْمِ إِنَّمَا هُوَ فِي التَّعَجُّلِ وَالتَّأَخُّرِ، وَلَكِنَّ الْأَدِلَّةَ الَّتِي أَقَامَهَا أَبُو جَعْفَرٍ الطَّبَرِيُّ، عَلَى الْمَعْنَى الَّذِي اخْتَارَ فِيهَا فِيهِ مَقْنَعٌ، وَتَشْهَدُ لَهَا أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ، وَخَيْرُ مَا يُفَسَّرُ بِهِ الْقُرْآنُ بَعْدَ الْقُرْآنِ سُنَّةُ النَّبِيِّ ﷺ.
Özetle: Taberî —yani kendisi— ayetin anlamının, zikrettiği üzere hacının ister iki gün içinde acele etsin ister geciksin üzerinde hiçbir günah olmaksızın annesinden doğduğu günkü gibi bağışlanmış olarak ayrılacağı yönünde olduğuna dair pek çok delil ortaya koymuştur. Bakan bir kimseye, ayetteki 'ona hiçbir günah yoktur' buyruğundaki günahın nefyedilmesinin (kaldırılmasının) acele etmek ve gecikmekle şart-ceza bağı olarak bağlanmasından dolayı, günahın nefyinin sadece acele etme ve gecikmeye yönelik olduğu ilk bakışta akla gelebilir; ancak Ebû Ca'fer et-Taberî'nin tercih ettiği anlama getirdiği deliller tatmin edicidir ve pek çok hadis de buna şahitlik etmektedir. Kur'an'dan sonra Kur'an'ın en güzel tefsir edildiği kaynak ise Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetidir.
فَقَوْلُهُ فِي آيَةِ الْبَقَرَةِ هَذِهِ: فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ، هُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ ﷺ: «رَجَعَ كَيَوْمَ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ» ، وَقَوْلُهُ: لِمَنِ اتَّقَى، هُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ ﷺ: «مَنْ حَجَّ هَذَا الْبَيْتَ فَلَمْ يَرْفُثْ وَلَمْ يَفْسُقْ» ; لِأَنَّ مَنْ لَمْ يَرْفُثْ، وَلَمْ يَفْسُقْ، هُوَ الَّذِي اتَّقَى.
Bakara'daki bu ayette geçen: 'ona hiçbir günah yoktur' buyruğu, O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Annesinden doğduğu günkü gibi döner' sözünün anlamıdır. '...sakınan kimse için' buyruğu ise O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Kim bu Beyt'i hacceder de kötü söz söylemez ve günah işlemezse' sözünün anlamıdır; çünkü kötü söz söylemeyen ve günah işlemeyen kimse, takvalı davranan kimsedir.
وَمِنْ كَلَامِ ابْنِ جَرِيرٍ الطَّوِيلِ الَّذِي أَشَرْنَا إِلَيْهِ أَنَّهُ قَالَ مَا نَصُّهُ: فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: مَا الْجَالِبُ لِلَّامِ فِي قَوْلِهِ: لِمَنِ اتَّقَى وَمَا مَعْنَاهَا؟
İşaret ettiğimiz İbn Cerîr'in uzun sözleri arasında aynen şu ifadeler yer almaktadır: 'Eğer birisi: '...sakınan kimse için...' buyruğundaki lâm harfini getiren etken nedir ve anlamı nedir? diye sorarsa;
قِيلَ: الْجَالِبُ لَهَا مَعْنَى قَوْلِهِ: فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ ; لِأَنَّ فِي قَوْلِهِ: فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ مَعْنَى: حَطَطْنَا ذُنُوبَهُ، وَكَفَّرْنَا آثَامَهُ، فَكَانَ فِي ذَلِكَ مَعْنَى: جَعَلْنَا تَكْفِيرَ الذُّنُوبِ لِمَنِ اتَّقَى فِي اللَّهِ حَجَّهُ، وَتَرَكَ ذِكْرَ «جَعَلْنَا تَكْفِيرَ الذُّنُوبِ» اكْتِفَاءً بِدَلَالَةِ قَوْلِهِ: فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ، وَقَدْ زَعَمَ بَعْضُ نَحْوِيِّي الْبَصْرَةِ أَنَّهُ كَأَنَّهُ إِذَا ذَكَرَ هَذِهِ الرُّخْصَةَ، فَقَدْ أَخْبَرَ عَنْ أَمْرٍ فَقَالَ: لِمَنِ اتَّقَى أَيْ هَذَا لِمَنِ اتَّقَى، وَأَنْكَرَ بَعْضُهُمْ ذَلِكَ مِنْ قَوْلِهِ: وَقَدْ زَعَمَ أَنَّ الصِّفَةَ لَا بُدَّ لَهَا مِنْ شَيْءٍ تَتَعَلَّقُ بِهِ ; لِأَنَّهَا لَا تَقُومُ بِنَفْسِهَا، وَلَكِنَّهَا فِيمَا زَعَمَ مِنْ صِلَةِ قَوْلٍ مَتْرُوكٍ.
Şöyle denilir: Onu getiren etken 'ona hiçbir günah yoktur' buyruğunun anlamıdır; çünkü 'ona hiçbir günah yoktur' sözünde 'onun günahlarını sildik ve suçlarını bağışladık' anlamı vardır. Dolayısıyla bunda 'günahların bağışlanmasını haccında Allah için sakınan kimseye has kıldık' manası yer almaktadır. 'Ona hiçbir günah yoktur' buyruğunun delaletiyle yetinilerek 'günahların bağışlanmasını kıldık' ifadesinin zikri terk edilmiştir. Basralı bazı nahivciler, bu ruhsatı zikredince sanki bir durumdan haber vermiş de 'sakınan kimse içindir', yani 'bu, sakınan kimse içindir' demiştir şeklinde bir iddiada bulunmuşlardır. Bazıları ise onun bu görüşünü reddederek şöyle demiştir: Zarf (sıfat) mutlaka bağlanacağı bir şeye muhtaçtır; zira kendi başına ayakta duramaz, ancak iddia ettiğine göre o, terk edilmiş bir sözün sılasındandır.
فَكَانَ مَعْنَى الْكَلَامِ عِنْدَهُ مَا قُلْنَا: مِنْ أَنَّ مَنْ تَأَخَّرَ لَا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقَى، وَقَامَ قَوْلُهُ: وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ مَقَامَ الْقَوْلِ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِ ابْنِ جَرِيرٍ.
Dolayısıyla ona göre sözün anlamı bizim söylediğimiz gibidir: Geciken kimse için takvalı davrandığı takdirde hiçbir günah yoktur; 'kim de geri kalırsa ona da hiçbir günah yoktur' buyruğu bu sözün yerine geçmiştir.' İbn Cerîr'in sözünden kastedilen kısım burada sona ermiştir.
وَعَلَى تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بِأَنَّ مَعْنَى فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ: أَنَّ الْحَاجَّ يُغْفَرُ جَمِيعُ ذُنُوبِهِ، فَلَا يَبْقَى عَلَيْهِ إِثْمٌ، فَغُفْرَانُ جَمِيعِ ذُنُوبِهِ هَذَا الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ هَذَا التَّفْسِيرُ مِنْ أَكْبَرِ الْمَنَافِعِ الْمَذْكُورَةِ فِي قَوْلِهِ: لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَعَلَيْهِ فَقَدْ بَيَّنَتْ آيَةُ «الْبَقَرَةِ» هَذِهِ بَعْضَ مَا دَلَّتْ عَلَيْهِ آيَةُ «الْحَجِّ» ، وَقَدْ أَوْضَحَتِ السُّنَّةُ هَذَا الْبَيَانَ بِالْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ الَّتِي ذَكَرْنَا ; كَحَدِيثِ: «مَنْ حَجَّ هَذَا الْبَيْتَ فَلَمْ يَرْفُثْ وَلَمْ يَفْسُقْ رَجَعَ كَيَوْمَ
Bu yüce ayetin, her iki yerdeki 'ona hiçbir günah yoktur' ifadesinin anlamının üzerinde hiçbir günah kalmayacak şekilde hacının bütün günahlarının bağışlanması olduğu şeklindeki tefsirine göre; bu tefsirin delalet ettiği 'bütün günahlarının bağışlanması', 'Kendilerine ait bir takım menfaatlere şahit olsunlar' buyruğunda zikredilen en büyük menfaatlerdendir. Buna göre Bakara'daki bu ayet, Hac ayetinin delalet ettiği şeylerin bir kısmını açıklamıştır. Sünnet de zikrettiğimiz sahih hadislerle bu açıklamayı netleştirmiştir; nitekim 'Kim bu Beyt'i hacceder de kötü söz söylemez ve günah işlemezse annesinden
وَلَدَتْهُ أُمُّهُ» . وَحَدِيثِ: «الْحَجُّ الْمَبْرُورُ لَيْسَ لَهُ جَزَاءٌ إِلَّا الْجَنَّةُ» ، وَمِنْ تِلْكَ الْمَنَافِعِ الَّتِي لَمْ يُبَيِّنْهَا الْقُرْآنُ حَدِيثُ: «إِنَّ اللَّهَ يُبَاهِي بِأَهْلِ عَرَفَةَ أَهْلَ السَّمَاءِ» الْحَدِيثَ، كَمَا تَقَدَّمَ. وَمِنْ تِلْكَ الْمَنَافِعِ الَّتِي لَمْ يُبَيِّنْهَا الْقُرْآنُ تَيَسُّرُ اجْتِمَاعِ الْمُسْلِمِينَ مِنْ أَقْطَارِ الدُّنْيَا فِي أَوْقَاتٍ مُعَيَّنَةٍ، فِي أَمَاكِنَ مُعَيَّنَةٍ لِيَشْعُرُوا بِالْوَحْدَةِ الْإِسْلَامِيَّةِ، وَلِتُمْكِنَ اسْتِفَادَةُ بَعْضِهِمْ مِنْ بَعْضٍ، فِيمَا يَهُمُّ الْجَمِيعَ مِنْ أُمُورِ الدُّنْيَا وَالدِّينِ، وَبِدُونِ فَرِيضَةِ الْحَجِّ، لَا يُمْكِنُ أَنْ يَتَسَنَّى لَهُمْ ذَلِكَ، فَهُوَ تَشْرِيعٌ عَظِيمٌ مِنْ حَكِيمٍ خَبِيرٍ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
doğduğu günkü gibi döner' hadisi ile 'Makbul haccın mükâfatı ancak cennettir' hadisi böyledir. Kur'an'ın açıklamadığı o menfaatlerden biri de daha önce geçen: 'Şüphesiz Allah, Arafat ehli ile gök ehline övünür...' hadisidir. Kur'an'ın açıklamadığı o menfaatlerden bir diğeri de, dünyanın dört bir yanından Müslümanların İslâm birliğini hissetmeleri ve gerek dünya gerekse din işlerinden herkesi ilgilendiren hususlarda birbirlerinden istifade edebilmeleri için belirli zamanlarda belirli mekânlarda toplanmalarının kolaylaşmasıdır. Hac farizası olmaksızın bunu elde etmeleri mümkün değildir; binaenaleyh bu, Hakîm ve Habîr olan [Allah]'tan muazzam bir teşrittir. En doğrusunu Yüce Allah bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ.
Yüce Allah'ın: 'Kendilerine rızık olarak verdiği kurbanlık hayvanlar üzerine belirli günlerde Allah'ın adını ansınlar' buyruğu.
قَوْلُهُ: وَيَذْكُرُوا مَنْصُوبٌ بِحَذْفِ النُّونِ ; لِأَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى الْمَنْصُوبِ بِـ «أَنِ» الْمُضْمَرَةِ بَعْدَ لَامِ التَّعْلِيلِ، أَعْنِي قَوْلَهُ: لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ.
Âyetteki وَيَذْكُرُوا lafzı nun harfinin hazfedilmesiyle mansuptur; çünkü lâm-ı ta'lîlden sonra gizli 'en' (أن) ile mansup olan kısma, yani 'kendilerine ait birtakım menfaatlere şahit olsunlar' ifadesine atfedilmiştir.