Binûn

Hac — 25. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَإِيضَاحُ الْمَعْنَى: وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ مُشَاةً وَرُكْبَانًا ; لِأَجْلِ أَنْ يَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ، وَلِأَجْلِ أَنْ يَتَقَرَّبُوا إِلَيْهِ بِإِرَاقَةِ دِمَاءِ مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ، مَعَ ذِكْرِهِمُ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا عِنْدَ النَّحْرِ وَالذَّبْحِ، وَظَاهِرُ الْقُرْآنِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا التَّقَرُّبَ بِالنَّحْرِ فِي هَذِهِ الْأَيَّامِ الْمَعْلُومَاتِ، إِنَّمَا هُوَ الْهَدَايَا لَا الضَّحَايَا ; لِأَنَّ الضَّحَايَا لَا يُحْتَاجُ فِيهَا إِلَى الْأَذَانِ بِالْحَجِّ، حَتَّى يَأْتِيَ الْمُضَحُّونَ مُشَاةً وَرُكْبَانًا، وَإِنَّمَا ذَلِكَ فِي الْهَدَايَا عَلَى مَا يَظْهَرُ، وَمِنْ هُنَا ذَهَبَ مَالِكٌ، وَأَصْحَابُهُ إِلَى أَنَّ الْحَاجَّ بِمِنًى لَا تَلْزَمُهُ الْأُضْحِيَةُ وَلَا تُسَنُّ لَهُ، وَكُلُّ مَا يَذْبَحُ فِي ذَلِكَ الْمَكَانِ وَالزَّمَانِ، فَهُوَ يَجْعَلُهُ هَدْيًا لَا أُضْحِيَةً.

Anlamın açıklaması şudur: Kendilerine ait birtakım menfaatlere şahit olsunlar ve kendilerine rızık olarak verilen kurbanlık hayvanları, boğazlama ve kesme anında üzerlerine Allah'ın adını anarak O'na yaklaşmak maksadıyla kurban etsinler diye insanlara hac ilan et ki, yaya ve binekli olarak sana gelsinler. Kur'an'ın zahiri göstermektedir ki, bu belirli günlerde kurban keserek Allah'a yakınlaşma, udhiyye (kurban bayramı kurbanı) için değil, sadece hedy (hac kurbanları) içindir. Çünkü udhiyye kurbanı için kurban kesecek kimselerin yaya ve binekli olarak gelmelerini sağlayacak bir hac ilanına ihtiyaç duyulmaz; bilakis zahir olan odur ki, bu hüküm ancak hedy kurbanları hakkındadır. Nitekim buradan hareketle İmam Mâlik ve ashabı, Mina'daki hacıya udhiyye kurbanının farz/vacip olmadığı ve onun için sünnet de sayılmadığı; hacının o mekânda ve o zamanda kestiği her hayvanı udhiyye değil hedy kurbanı olarak kıldığı görüşüne varmışlardır.

وَقَوْلُهُ: وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ أَيْ عَلَى نَحْرِ وَذَبْحِ مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ ; لِيَتَقَرَّبُوا إِلَيْهِ بِدِمَائِهَا ; لِأَنَّ ذَلِكَ تَقْوَى مِنْهُمْ، فَهُوَ يَصِلُ إِلَى رَبِّهِمْ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَنْ يَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلَا دِمَاؤُهَا وَلَكِنْ يَنَالُهُ التَّقْوَى مِنْكُمْ [٢٢ \ ٣٧] ، وَقَدْ بَيَّنَ فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ الْأَكْلُ مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ مِنْهَا؛ كَقَوْلِهِ: وَلَا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ. وَقَوْلِهِ: وَمَا لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ [٦ \ ١١٩] ، وَقَدْ بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ جَعَلَ الْحَرَمَ الْمَكِّيَّ مَنْسَكًا تُرَاقُ فِيهِ الدِّمَاءُ تَقْرُّبًا إِلَى اللَّهِ، وَيُذْكَرُ عَلَيْهَا عِنْدَ تَذْكِيَتِهَا اسْمُ اللَّهِ، وَلَمْ يُبَيِّنْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، هَلْ وَقَعَ مِثْلُ هَذَا لِكُلِّ أُمَّةٍ أَوْ لَا، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: أَنَّهُ جَعَلَ مِثْلَ هَذَا لِكُلِّ أُمَّةٍ مِنَ الْأُمَمِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:

Yüce Allah'ın: { وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ } “kendilerine rızık olarak verdiği [kurbanlık hayvanlar] üzerine belirli günlerde Allah'ın adını ansınlar” buyruğu, yani kendilerine rızık olarak verdiği dört ayaklı kurbanlık hayvanları boğazlama ve kesme esnasında [Allah'ın adını ansınlar] demektir; ta ki onların kanlarını akıtarak O'na yaklaşsınlar. Zira bu kurban, onlardan sâdır olan bir takvadır ve Yüce Allah'ın: { لَنْ يَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلَا دِمَاؤُهَا وَلَكِنْ يَنَالُهُ التَّقْوَى مِنْكُمْ } “Onların ne etleri ne de kanları Allah'a ulaşır; fakat O'na sadece sizden olan takva ulaşır.” [Hac 22/37] buyruğunda belirtildiği gibi Rablerine ulaşır. Yüce Allah bazı yerlerde, üzerlerine Allah'ın adı anılmamış olanlardan yemenin caiz olmadığını açıklamıştır; nitekim { وَلَا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Üzerine Allah'ın ismi anılmamış olanlardan yemeyin” ve { وَمَا لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Üzerine Allah'ın ismi anılmış olanlardan yememenize ne oluyor?” [En'âm 6/119] buyrukları böyledir. Şanı Yüce olan Allah bu kerim ayette, Mekke haremini Allah'a yakınlaşmak amacıyla kanların akıtıldığı ve kesimleri esnasında üzerlerine Allah'ın adının anıldığı bir mensek (ibadet yeri) kıldığını beyan etmiştir. Fakat bu ayette bunun her ümmete kılınıp kılınmadığını açıklamamış; ancak başka bir yerde her ümmet için böylesi bir ibadet kıldığını şu buyruğuyla açıklamıştır:

وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ [٢٢ \ ٣٤] .

{ وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ } “Biz her ümmete, kendilerine rızık olarak verdiği kurbanlık hayvanlar üzerine Allah'ın adını ansınlar diye kurban kesme ibadeti koyduk.” [Hac 22/34].

وَإِذَا عَلِمْتَ أَنَّ مِنْ حِكَمِ الْأَذَانِ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ، لِيَأْتُوا مُشَاةً، وَرُكْبَانًا تَقَرُّبَهُمْ إِلَى رَبِّهِمْ بِدِمَاءِ الْأَنْعَامِ، ذَاكِرِينَ عَلَيْهَا اسْمَ اللَّهِ عِنْدَ تَذْكِيَتِهَا، وَأَنَّ الْآيَةَ أَقْرَبُ إِلَى إِرَادَةِ الْهَدْيِ مِنْ إِرَادَةِ الْأُضْحِيَةِ، فَدُونَكَ تَفْصِيلَ أَحْكَامِ الْهَدَايَا الَّتِي دَعَوْا لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْهَا.

İnsanlar arasında hac ilan edilmesinin hikmetlerinden birinin, onların yaya ve binekli olarak gelip kesimleri esnasında üzerlerine Allah'ın adını anarak kurbanlık hayvanların kanlarıyla Rablerine yaklaşmaları olduğunu ve bu ayetin udhiyyeden ziyade hedy kurbanını kastetmeye daha yakın olduğunu bildiğine göre; işte üzerlerine Allah'ın adını anmaya çağrıldıkları rızık kılınan hedy kurbanlarının hükümlerinin tafsilatı:

اعْلَمْ أَوَّلًا: أَنَّ الْهَدْيَ قِسْمَانِ: هَدْيٌ وَاجِبٌ، وَهَدْيٌ غَيْرُ وَاجِبٍ، بَلْ تَطَوَّعَ بِهِ صَاحِبُهُ تَقَرُّبًا بِاللَّهِ تَعَالَى، وَالْأَيَّامُ الْمَعْلُومَاتُ الَّتِي ذَكَرَ اللَّهُ ﷿ أَنَّهُ يُذْبَحُ فِيهَا، وَيُذْكَرُ عَلَيْهِ اسْمُ اللَّهِ فِيهَا - لِلْعُلَمَاءِ فِيهَا أَقْوَالٌ كَثِيرَةٌ. وَالتَّحْقِيقُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى: أَنَّ غَيْرَ اثْنَيْنِ مِنْ تِلْكَ الْأَقْوَالِ الْكَثِيرَةِ بَاطِلٌ لَا يُعَوَّلُ عَلَيْهِ، وَأَنَّ الْمُعَوَّلَ عَلَيْهِ مِنْهَا اثْنَانِ ; لِأَنَّ الْقُرْآنَ دَلَّ عَلَى أَنَّ الْأَيَّامَ الْمَعْلُومَاتِ هِيَ أَيَّامُ النَّحْرِ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ وَذِكْرُهُمُ اللَّهَ عَلَيْهَا يَعْنِي: التَّسْمِيَةَ عِنْدَ تَذْكِيَتِهَا. فَاتَّضَحَ أَنَّهَا أَيَّامُ النَّحْرِ والقولان المعول عليهما دون سائر الأقوال الأخرى أحدهما: أنها يوم النحر، وَيَوْمَانِ بَعْدَهُ، وَعَلَيْهِ فَلَا يَذْبَحُ الْهَدْيَ، وَلَا الْأُضْحِيَةَ فِي الْيَوْمِ الْأَخِيرِ مِنْ أَيَّامِ مِنًى، الَّذِي هُوَ الْيَوْمُ الثَّالِثَ عَشَرَ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ.

Öncelikle bil ki hedy iki kısımdır: Vacip olan hedy ve vacip olmayan, bilakis sahibinin Allah Teâlâ'ya yakınlaşmak için nafile olarak kurban ettiği hedy. Yüce Allah'ın kurban kesileceğini ve üzerlerine Allah'ın adının anılacağını belirttiği 'belirli günler' (eyyâm-ı ma'lûmât) hakkında âlimlerin pek çok görüşü vardır. Allah Teâlâ'nın izniyle tahkik edilen doğru görüş şudur: Bu çok sayıdaki görüşün ikisi dışındakiler batıldır, itibar edilmez; itibar edilecek olanlar ise yalnız iki görüştür. Çünkü Kur'an, 'eyyâm-ı ma'lûmât'ın kurban günleri olduğuna; { وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ } “kendilerine rızık olarak verdiği kurbanlık hayvanlar üzerine belirli günlerde Allah'ın adını ansınlar” buyruğuyla delalet etmiştir. Onların üzerlerine Allah'ı anmaları, kesim esnasındaki besmeledir (tesmiye). Böylece bunların kurban günleri olduğu açıklık kazanmıştır. Diğer tüm görüşler dışlanarak itibar edilen iki görüşten biri şudur: O günler kurban bayramı günü (yevmü'n-nahr) ile onu takip eden iki gündür. Buna göre Mina günlerinin son günü olan Zilhicce'nin on üçüncü gününde hedy de udhiyye de kesilmez.

قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : وَهَذَا الْقَوْلُ نَصَّ عَلَيْهِ أَحْمَدُ، وَقَالَ: وَهُوَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَرَوَاهُ الْأَثْرَمُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَالثَّوْرِيُّ، وَيُرْوَى عَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: أَيَّامُ النَّحْرِ: يَوْمُ الْأَضْحَى، وَثَلَاثَةُ أَيَّامٍ بَعْدَهُ. وَبِهِ قَالَ الْحَسَنُ، وَعَطَاءٌ، وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَالشَّافِعِيُّ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.

İbn Kudâme, el-Muğnî'de şöyle demiştir: Bu görüş, Ahmed'in açıkça belirttiği hükümdür. O şöyle demiştir: 'Bu görüş, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından birden çok kişiden rivayet edilmiştir.' el-Esrem de bunu İbn Ömer ve İbn Abbas'tan rivayet etmiştir. Mâlik ve Sevrî de bu görüşü benimsemiştir. Ali'den radıyallâhu anh ise şöyle dediği rivayet olunur: 'Kurban günleri kurban bayramı günü ile onu takip eden üç gündür.' Hasan[-ı Basrî], Atâ, Evzâî, Şâfiî ve İbnü'l-Münzir de bu görüştedir. Kastedilen nakil burada sona ermiştir.

وَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: اخْتَلَفُوا كَمْ أَيَّامُ النَّحْرِ. فَقَالَ مَالِكٌ: ثَلَاثَةٌ، يَوْمُ النَّحْرِ وَيَوْمَانِ بَعْدَهُ، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَالثَّوْرِيُّ، وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ. وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، مِنْ غَيْرِ اخْتِلَافٍ عَنْهُمَا.

Ebû Abdillâh el-Kurtubî de bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: 'Kurban günlerinin kaç gün olduğu konusunda ihtilaf ettiler. Mâlik: 'Üç gündür; kurban kesme günü ile onu takip eden iki gündür' dedi. Ebû Hanîfe, es-Sevrî ve Ahmed b. Hanbel de bu görüştedir. Bu görüş Ebû Hureyre ve Enes b. Mâlik'ten ihtilafsız olarak rivayet edilmiştir.'

وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: أَرْبَعَةُ أَيَّامٍ، يَوْمُ النَّحْرِ، وَثَلَاثَةٌ بَعْدَهُ، وَبِهِ قَالَ الْأَوْزَاعِيُّ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَابْنِ عُمَرَ ﵃. وَرُوِيَ عَنْهُمْ أَيْضًا مِثْلُ قَوْلِ مَالِكٍ وَأَحْمَدَ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.

'Şâfiî ise: 'Dört gündür; kurban kesme günü ile onu takip eden üç gündür' demiştir. Evzâî de bu görüştedir. Bu Ali radıyallâhu anh, İbn Abbas ve İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ rivayet edilmiştir. Onlardan ayrıca Mâlik ve Ahmed'in görüşünün benzeri de rivayet edilmiştir.' Kastedilen nakil burada sona ermiştir.

وَقَالَ أَيْضًا: قَالَ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ يَوْمَ النَّحْرِ يَوْمُ

Yine [Kurtubî] şöyle demiştir: 'Ebû Ömer b. Abdilberr dedi ki: Âlimler, kurban kesme gününün (yevmü'n-nahr) kurban bayramı günü (yevmü'l-adhâ) olduğu hususunda icma etmişlerdir.

أَضْحَى. وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنْ لَا أَضْحَى بَعْدَ انْسِلَاخِ ذِي الْحِجَّةِ، وَلَا يَصِحُّ عِنْدِي فِي هَذِهِ إِلَّا قَوْلَانِ:

Ayrıca Zilhicce ayı çıktıktan sonra kurban kesilemeyeceği konusunda da icma etmişlerdir. Bana göre bu hususta sadece iki görüş sahihtir:

أَحَدُهُمَا: قَوْلُ مَالِكٍ وَالْكُوفِيِّينَ.

Birincisi: Mâlik ve Kûfelilerin görüşüdür.

وَالْآخَرُ: قَوْلُ الشَّافِعِيِّ، وَالشَّامِيِّينَ، وَهَذَانِ الْقَوْلَانِ مَرْوِيَّانِ عَنِ الصَّحَابَةِ، فَلَا مَعْنَى لِلِاشْتِغَالِ بِمَا خَالَفَهُمَا ; لِأَنَّ مَا خَالَفَهُمَا لَا أَصْلَ لَهُ فِي السُّنَّةِ، وَلَا فِي قَوْلِ الصَّحَابَةِ، وَمَا خَرَجَ عَنْ هَذَيْنَ فَمَتْرُوكٌ لَهُمَا، اهـ.

Diğeri: Şâfiî ve Şamlıların görüşüdür. Bu iki görüş de sahâbeden rivayet edilmiştir; dolayısıyla bunlara muhalif olanla meşgul olmanın bir anlamı yoktur. Çünkü bunlara muhalif olan görüşün ne Sünnet'te ne de sahâbe sözünde bir aslı vardır. Bu ikisinin dışına çıkan her görüş, bu iki görüş lehine terk edilmiştir.'

وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» : فِي وَقْتِ ذَبْحِ الْهَدْيِ طَرِيقَانِ: أَصَحُّهُمَا وَبِهِ قَطَعَ الْعِرَاقِيُّونَ وَغَيْرُهُمْ: أَنَّهُ يَخْتَصُّ بِيَوْمِ النَّحْرِ وَأَيَّامِ التَّشْرِيقِ، وَالثَّانِي: فِيهِ وَجْهَانِ أَصَحُّهُمَا: هَذَا، وَالثَّانِي: لَا يَخْتَصُّ بِزَمَانٍ كَدِمَاءِ الْجُبْرَانِ. فَعَلَى الصَّحِيحِ لَوْ أَخَّرَ الذَّبْحَ، حَتَّى مَضَتْ هَذِهِ الْأَيَّامُ، فَإِنْ كَانَ الْهَدْيُ وَاجِبًا: لَزِمَهُ ذَبْحُهُ، وَيَكُونُ قَضَاءً، وَإِنْ كَانَ تَطَوُّعًا فَقَدْ فَاتَ الْهَدْيُ.

en-Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: 'Hedy kurbanının kesilme vakti hususunda iki tarîk (yaklaşım) vardır: Bunların en sahih olanı ve Iraklılar ile başkalarının kesin hükme vardığı tarîk; bunun kurban kesme günü ve teşrik günlerine has olduğudur. İkinci tarîkte ise iki vecih vardır; en sahihi bu birincisidir, ikincisi ise ceza/telafi kurbanları (dimâu'l-cübrân) gibi belirli bir zamana has olmamasıdır. Sahih görüşe göre, eğer kişi kesimi bu günler geçinceye kadar ertelerse; şayet hedy kurbanı vacip idiyse onu kesmesi gerekir ve bu bir kaza olur; şayet nafile idiyse hedyin vakti geçmiş olur.

قَالَ الشَّافِعِيُّ وَالْأَصْحَابُ: فَإِنْ ذَبَحَهُ كَانَ شَاةَ لَحْمٍ لَا نُسُكًا. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.

Şâfiî ve ashabı dediler ki: 'Eğer [bu günlerden sonra] keserse bu bir ibadet (nüsük) kurbanı değil, alelade bir et koyunu olur.'' Kastedilen nakil burada sona ermiştir.

وَذَكَرَ النَّوَوِيُّ عَنِ الرَّافِعِيِّ: أَنَّهُ فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ مِنْ كِتَابِهِ فِي بَابِ صِفَةِ الْحَجِّ، جَزَمَ بِأَنَّهُ لَا يَخْتَصُّ بِيَوْمِ النَّحْرِ، وَأَيَّامِ التَّشْرِيقِ، وَأَنَّهُ ذَكَرَ الْمَسْأَلَةَ عَلَى الصَّوَابِ فِي بَابِ الْهَدْيِ.

en-Nevevî, er-Râfiî'den naklederek: Onun kitabının bazı yerlerinde, haccın sıfatı babında [hedy kesiminin] kurban kesme günü ve teşrik günlerine has olmadığını kesin bir dille belirttiğini, ancak bu meseleyi doğru şekliyle hedy babında zikrettiğini ifade etmiştir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ: الْقَوْلُ بِعَدَمِ الِاخْتِصَاصِ بِيَوْمِ النَّحْرِ وَيَوْمَيْنِ أَوْ ثَلَاثَةٍ بَعْدَهُ ظَاهِرُ الْبُطْلَانِ ; لِأَنَّ عَدَمَ الِاخْتِصَاصِ يَجْعَلُ زَمَنَ النَّحْرِ مُطْلَقًا، لَيْسَ مُقَيَّدًا بِزَمَانٍ، وَهَذَا يَرُدُّهُ صَرِيحُ قَوْلِهِ: وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ، فَجَعْلُ ظَرْفِهِ أَيَّامًا مَعْلُومَاتٍ يَرُدُّ الْإِطْلَاقَ فِي الزَّمَنِ رَدًّا لَا يَنْبَغِي أَنْ يُخْتَلَفَ فِيهِ كَمَا تَرَى.

Bu satırların yazarı -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Kurban kesme günü ile onu takip eden iki veya üç güne has kılınmadığı yönündeki görüşün batıllığı açıktır; zira has kılınmaması kurban kesim vaktini kayıtsız (mutlak) hale getirir ve hiçbir zamanla sınırlandırmaz. Bunu ise O'nun açık buyruğu reddetmektedir: { وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ } “kendilerine rızık olarak verdiği kurbanlık hayvanlar üzerine belirli günlerde Allah'ın adını ansınlar”. Kurban vaktinin 'belirli günler' (eyyâm-ı ma'lûmât) olarak zarf kılınması, gördüğün üzere ihtilaf edilmemesi gereken kesin bir tarzda zamandaki mutlaklığı reddeder.

وَقَالَ النَّوَوِيُّ أَيْضًا فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» : اتَّفَقَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الْأَيَّامَ الْمَعْدُودَاتِ هِيَ: أَيَّامُ التَّشْرِيقِ، وَهِيَ ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ بَعْدَ يَوْمِ النَّحْرِ، اهـ.

en-Nevevî yine Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: 'Âlimler, sayılı günlerin (el-eyyâmü'l-ma'dûdât) teşrik günleri olduğu ve bunların da kurban gününden sonraki üç gün olduğu hususunda ittifak etmişlerdir.'

وَلَا وَجْهَ لِلْخِلَافِ فِي ذَلِكَ، مَعَ أَنَّهُ يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى مُتَّصِلًا بِهِ: فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ الْآيَةَ، وَالْمُرَادُ بِذَلِكَ: أَيَّامُ الرَّمْيِ الَّتِي هِيَ أَيَّامُ التَّشْرِيقِ كَمَا تَرَى، ثُمَّ قَالَ النَّوَوِيُّ: وَأَمَّا الْأَيَّامُ الْمَعْلُومَاتُ فَمَذْهَبُنَا: أَنَّهَا الْعَشْرُ الْأَوَائِلُ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ إِلَى آخَرِ يَوْمِ النَّحْرِ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ. وَعَزَا ابْنُ كَثِيرٍ هَذَا الْقَوْلَ لِابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: وَعَلَّقَهُ عَنْهُ الْبُخَارِيُّ بِصِيغَةِ الْجَزْمِ، وَنَقَلَهُ ابْنُ كَثِيرٍ أَيْضًا عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ، وَمُجَاهِدٍ، وَقَتَادَةَ،

Buna bitişik olarak gelen Yüce Allah'ın: { فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ } “Kim iki gün içinde acele edip [dönerse] ona hiçbir günah yoktur” ayeti buna delalet ederken bu hususta ihtilafa yer yoktur; nitekim gördüğün gibi bundan kastedilen, teşrik günleri olan taş atma günleridir. Sonra en-Nevevî şöyle devam etmiştir: 'Belirli günlere (el-eyyâmü'l-ma'lûmât) gelince, bizim mezhebimize göre bunlar Zilhicce'nin ilk on günü olup kurban gününün sonuna kadar olan süredir.' Kastedilen nakil burada sona ermiştir. İbn Kesîr bu görüşü İbn Abbas'a nispet etmiş ve Buhârî'nin bunu ondan kesinlik bildiren bir lafızla (sîgatu'l-cezm) naklettiğini söylemiştir. İbn Kesîr bunu ayrıca Ebû Mûsâ el-Eş'arî, Mücâhid, Katâde,

وَعَطَاءٍ، وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَالْحَسَنِ، وَالضَّحَّاكِ، وَعَطَاءٍ الْخُرَاسَانِيِّ، وَإِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ، قَالَ: وَهُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ، وَالْمَشْهُورُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ، ثُمَّ شَرَعَ يَذْكُرُ الْأَحَادِيثَ الدَّالَّةَ عَلَى فَضْلِ الْأَيَّامِ الْعَشَرَةِ الْأُوَلِ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ.

Atâ, Saîd b. Cübeyr, el-Hasan, ed-Dahhâk, Atâ el-Horasânî ve İbrâhîm en-Nehaî'den de nakletmiş ve şöyle demiştir: 'Bu, Şâfiî'nin mezhebidir ve Ahmed b. Hanbel'den meşhur olan rivayettir.' Ardından Zilhicce'nin ilk on gününün faziletine delalet eden hadisleri zikretmeye başlamıştır.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: تَفْسِيرُ الْأَيَّامِ الْمَعْلُومَاتِ فِي آيَةِ الْحَجِّ هَذِهِ: بِأَنَّهَا الْعَشْرُ الْأُوَلُ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ إِلَى آخِرِ يَوْمِ النَّحْرِ، لَا شَكَّ فِي عَدَمِ صِحَّتِهِ، وَإِنْ قَالَ بِهِ مِنْ أَجِلَّاءِ الْعُلَمَاءِ، وَبَعْضِ أَجِلَّاءِ الصَّحَابَةِ مَنْ ذَكَرْنَا.

Bu satırların yazarı -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bu Hac ayetindeki 'belirli günler'in (el-eyyâmü'l-ma'lûmât), Zilhicce'nin ilk on gününden kurban gününün sonuna kadar olan süre şeklinde tefsir edilmesinin sıhhatten uzak olduğunda şüphe yoktur; her ne kadar bunu andığımız büyük âlimler ve bazı büyük sahâbîler söylemiş olsa da.

وَالدَّلِيلُ الْوَاضِحُ عَلَى بُطْلَانِهِ أَنَّ اللَّهَ بَيَّنَ أَنَّهَا أَيَّامُ النَّحْرِ بِقَوْلِهِ: وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ وَهُوَ ذِكْرُهُ بِالتَّسْمِيَةِ عَلَيْهَا عِنْدَ ذَبْحِهَا تَقَرُّبًا إِلَيْهِ كَمَا لَا يَخْفَى، وَالْقَوْلُ بِأَنَّهَا الْعَشَرَةُ الْمَذْكُورَةُ، يَقْتَضِي أَنْ تَكُونَ الْعَشَرَةُ كُلُّهَا أَيَّامَ نَحْرٍ، وَأَنَّهُ لَا نَحْرَ بَعْدَهَا، وَكِلَا الْأَمْرَيْنِ بَاطِلٌ كَمَا تَرَى ; لِأَنَّ النَّحْرَ فِي التِّسْعَةِ الَّتِي قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ لَا يَجُوزُ وَالنَّحْرُ فِي الْيَوْمَيْنِ بَعْدَهُ جَائِزٌ. وَكَذَلِكَ الثَّالِثُ عِنْدَ مَنْ ذَكَرْنَا، فَبُطْلَانُ هَذَا الْقَوْلِ وَاضِحٌ كَمَا تَرَى. ثُمَّ قَالَ النَّوَوِيُّ مُتَّصِلًا بِكَلَامِهِ الْأَوَّلِ، وَقَالَ مَالِكٌ: هِيَ ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ: يَوْمُ النَّحْرِ، وَيَوْمَانِ بَعْدَهُ فَالْحَادِيَ عَشَرَ، وَالثَّانِيَ عَشَرَ عِنْدَهُ مِنَ الْمَعْلُومَاتِ، وَالْمَعْدُودَاتِ.

Bunun batıl olduğuna dair apaçık delil, Allah'ın bu günlerin kurban günleri olduğunu şu buyruğuyla beyan etmiş olmasıdır: { وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ } “kendilerine rızık olarak verdiği kurbanlık hayvanlar üzerine belirli günlerde Allah'ın adını ansınlar”. Bu ise gizli kalmayacağı üzere, O'na yaklaşmak için kurbanları keserken üzerlerine besmele çekerek O'nu anmaktır. O günlerin zikredilen on gün olduğunu söylemek, bu on günün tamamının kurban kesme günleri olmasını ve sonrasında kurban kesilememesini gerektirir. Gördüğün gibi bu iki husus da batıldır; zira kurban kesme gününden önceki dokuz günde kurban kesmek caiz değildir, kurban gününden sonraki iki günde ise kesim caizdir. Aynı şekilde andığımız kimselere göre üçüncü gün de böyledir. Dolayısıyla bu görüşün batıllığı gördüğün gibi apaçıktır. Sonra en-Nevevî önceki sözüne bitişik olarak şöyle dedi: 'Mâlik ise şöyle dedi: Onlar üç gündür; kurban kesme günü ve ondan sonraki iki gündür. Dolayısıyla ona göre on birinci ve on ikinci günler hem ma'lûmât (belirli) hem de ma'dûdât (sayılı) günplerdendir.'

وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: الْمَعْلُومَاتُ ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ: يَوْمُ عَرَفَةَ وَالنَّحْرِ وَالْحَادِيَ عَشَرَ. وَقَالَ عَلِيٌّ ﵁: الْمَعْلُومَاتُ أَرْبَعَةٌ: يَوْمُ عَرَفَةَ وَالنَّحْرِ وَيَوْمَانِ بَعْدَهُ.

Ebû Hanîfe şöyle dedi: 'Belirli günler (ma'lûmât) üç gündür: Arefe günü, kurban günü ve on birinci gün.' Ali radıyallâhu anh ise şöyle demiştir: 'Belirli günler dörttür: Arefe günü, kurban günü ve ondan sonraki iki gün.'

وَفَائِدَةُ الْخِلَافِ: أَنَّ عِنْدَنَا يَجُوزُ ذَبْحُ الْهَدَايَا وَالضَّحَايَا فِي أَيَّامِ التَّشْرِيقِ كُلِّهَا، وَعِنْدَ مَالِكٍ لَا يَجُوزُ فِي الْيَوْمِ الثَّالِثِ. هَذَا كَلَامُ صَاحِبِ الْبَيَانِ، انْتَهَى مِنَ النَّوَوِيِّ. وَقَدْ سَكَتَ عَلَى كَلَامِ صَاحِبِ «الْبَيَانِ» : وَهُوَ بَاطِلٌ بُطْلَانًا وَاضِحًا ; لِأَنَّ الْقَوْلَ بِأَنَّ الْأَيَّامَ الْمَعْلُومَاتِ هِيَ الْعَشَرَةُ الْأُوَلُ، لَا يَدُلُّ عَلَى جَوَازِ الذَّبْحِ فِيمَا بَعْدَ يَوْمِ النَّحْرِ لِأَنَّهُ آخِرُهَا، وَقَدْ يَدُلُّ عَلَى جَوَازِ الذَّبْحِ قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ فِي جَمِيعِ التِّسْعَةِ الْأُوَلِ ; لِأَنَّ الْقُرْآنَ دَلَّ عَلَى أَنَّ الْأَيَّامَ الْمَعْلُومَاتِ، هِيَ ظَرْفُ الذَّبْحِ ; كَمَا بَيَّنَّا مِرَارًا فَإِنْ كَانَتْ هِيَ الْعَشَرَةُ كَانَتِ الْعَشَرَةُ هِيَ ظَرْفُ الذَّبْحِ. فَلَا يَجُوزُ فِيمَا قَبْلَهَا وَلَا مَا بَعْدَهَا، وَلَكِنَّهُ يَجُوزُ فِي جَمِيعِهَا، وَبُطْلَانُ هَذَا وَاضِحٌ كَمَا تَرَى، ثُمَّ قَالَ النَّوَوِيُّ مُتَّصِلًا بِكَلَامِهِ السَّابِقِ.

'İhtilafın semeresi şudur: Bize göre hedy ve udhiyye kurbanlarının tüm teşrik günlerinde kesilmesi caizdir; Mâlik'e göre ise üçüncü [teşrik] gününde caiz değildir.' Bu, el-Beyân sahibinin sözüdür; en-Nevevî'den nakil sona erdi. [en-Nevevî], el-Beyân sahibinin sözü karşısında sessiz kalmıştır; oysa bu söz apaçık bir şekilde batıldır. Çünkü belirli günlerin ilk on gün olduğunu söylemek, kurban gününden sonra kesimin caiz olduğuna delalet etmez; zira kurban günü o on günün sonuncusudur. Hatta ilk dokuz günün tamamında kurban gününden önce kesimin caiz olduğuna delalet edebilir; zira Kur'an, defalarca açıkladığımız üzere belirli günlerin kurban kesme zamanı olduğunu göstermiştir. Şayet o günler on gün ise, bu durumda kurban kesme zamanı da o on gün olur. Dolayısıyla onlardan önce ve onlardan sonra [kurban kesmek] caiz olmaz, fakat hepsinin içinde caiz olur. Gördüğün gibi bunun batıllığı apaçıktır. Sonra en-Nevevî önceki sözüne devamla şöyle dedi:

وَقَالَ الْعَبْدَرِيُّ: فَائِدَةُ وَصْفِهِ بِأَنَّهُ مَعْلُومٌ جَوَازُ النَّحْرِ فِيهِ، وَفَائِدَةُ وَصْفِهِ بِأَنَّهُ مَعْدُودٌ انْقِطَاعُ الرَّمْيِ فِيهِ. وَقَالَ: وَبِمَذْهَبِنَا قَالَ أَحْمَدُ، وَدَاوُدُ، وَقَالَ الْإِمَامُ أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ: قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: الْأَيَّامُ الْمَعْلُومَاتُ هِيَ عَشْرُ ذِي الْحِجَّةِ. قَالَ: وَإِنَّمَا قِيلَ

'el-Abderî dedi ki: Günün 'ma'lûm' (belirli) olarak nitelenmesinin faydası, onda kurban kesmenin caiz olduğunu bilmektir; 'ma'dûd' (sayılı) olarak nitelenmesinin faydası ise onda taş atmanın sona erdiğini bilmektir. O: 'Bizim mezhebimiz doğrultusunda Ahmed ve Dâvûd da hükmetmiştir' dedi. İmam Ebû İshâk et-Sa'lebî tefsirinde şöyle demiştir: Müfessirlerin çoğu: 'Belirli günler, Zilhicce'nin ilk on günüdür' demişlerdir. O şöyle dedi: Bunlara

لَهَا مَعْلُومَاتٌ لِلْحِرْصِ عَلَى عِلْمِهَا مِنْ أَجْلِ أَنَّ وَقْتَ الْحَجِّ فِي آخِرِهَا.

'ma'lûmât' (belirli günler) denilmesi, haccın vaktinin bu günlerin sonunda olması sebebiyle onları bilmeye gösterilen özendir.'

قَالَ: وَقَالَ مُقَاتِلٌ: الْمَعْلُومَاتُ أَيَّامُ التَّشْرِيقِ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ: الْمَعْلُومَاتُ وَالْمَعْدُودَاتُ وَاحِدٌ.

'Şöyle devam etti: Mukâtil: 'Belirli günler (ma'lûmât), teşrik günleridir' dedi. Muhammed b. Ka'b ise: 'Ma'lûmât ile ma'dûdât birdir' demiştir.'

قُلْتُ: وَكَذَا نَقَلَ الْقَاضِي أَبُو الطَّيْبِ وَالْعَبْدَرِيُّ، وَخَلَائِقُ - إِجْمَاعَ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ الْمَعْدُودَاتِ هِيَ أَيَّامُ التَّشْرِيقِ. وَأَمَّا مَا نَقَلَهُ صَاحِبُ الْبَيَانِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فَخِلَافُ الْمَشْهُورِ عَنْهُ.

Derim ki: Aynı şekilde Kâdî Ebü't-Tayyib, el-Abderî ve pek çok âlim, 'ma'dûdât'ın teşrik günleri olduğu hususunda âlimlerin icma ettiğini nakletmiştir. el-Beyân sahibinin İbn Abbas'tan naklettiği ise ondan meşhur olan rivayete muhaliftir.

فَالصَّحِيحُ الْمَعْرُوفُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ الْمَعْلُومَاتِ أَيَّامُ الْعَشْرِ كُلِّهَا كَمَذْهَبِنَا، وَهُوَ مِمَّا احْتَجَّ بِهِ أَصْحَابُنَا، كَمَا سَأَذْكُرُهُ قَرِيبًا إِنْ شَاءَ اللَّهُ. وَاحْتَجَّ لِأَبِي حَنِيفَةَ، وَمَالِكٍ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ، وَأَرَادَ بِذِكْرِ اسْمِ اللَّهِ فِي الْأَيَّامِ الْمَعْلُومَاتِ: تَسْمِيَةَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى الذَّبْحِ، فَيَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ ذِكْرُ اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى فِي جَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ، وَعَلَى قَوْلِ الشَّافِعِيِّ: لَا يَكُونُ ذَلِكَ إِلَّا فِي يَوْمٍ وَاحِدٍ مِنْهَا، وَهُوَ يَوْمُ النَّحْرِ. وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِمَا رَوَاهُ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْأَيَّامُ الْمَعْلُومَاتُ أَيَّامُ الْعَشْرِ، وَالْمَعْدُودَاتُ أَيَّامُ التَّشْرِيقِ. رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ.

İbn Abbas'tan sahih ve meşhur olarak bilinen rivayet şudur: Belirli günler (ma'lûmât), tıpkı bizim mezhebimiz gibi on günün tamamıdır. Bu da ashabımızın delil getirdiği hususlardandır; nitekim bunu inşallah birazdan zikredeceğim. Ebû Hanîfe ve Mâlik lehine şöyle delil getirilmiştir: Allah Teâlâ: { لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ } “Kendilerine ait birtakım menfaatlere şahit olsunlar ve kendilerine rızık olarak verdiği kurbanlık hayvanlar üzerine belirli günlerde Allah'ın adını ansınlar” buyurmuştur. Belirli günlerde Allah'ın adını anmaktan murat, kurban kesimi üzerine Allah Teâlâ'nın adını anmaktır (tesmiye). Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın adının anılmasının tüm belirli günlerde olması gerekir. Şâfiî'nin görüşüne göre ise bu anma o günlerden sadece birinde, yani kurban gününde gerçekleşir. Ashabımız ise Saîd b. Cübeyr'in İbn Abbas'tan rivayet ettiği şu söze tutunmuşlardır: 'Belirli günler (el-eyyâmü'l-ma'lûmât) ilk on gündür, sayılı günler (el-eyyâmü'l-ma'dûdât) ise teşrik günleridir.' Bunu Beyhakî sahih bir senetle rivayet etmiştir.

وَاسْتَدَلُّوا أَيْضًا بِمَا اسْتَدَلَّ بِهِ الْمُزَنِيُّ فِي مُخْتَصَرِهِ: وَهُوَ أَنَّ اخْتِلَافَ الْأَسْمَاءِ يَدُلُّ عَلَى اخْتِلَافِ الْمُسَمَّيَاتِ، فَلَمَّا خُولِفَ بَيْنَ الْمَعْدُودَاتِ وَالْمَعْلُومَاتِ فِي الِاسْمِ دَلَّ عَلَى اخْتِلَافِهِمَا، وَعَلَى مَا يَقُولُ الْمُخَالِفُونَ يَتَدَاخَلَانِ فِي بَعْضِ الْأَيَّامِ، وَالْجَوَابُ عَنِ الْآيَةِ مِنْ وَجْهَيْنِ:

Onlar ayrıca el-Müzenî'nin el-Muhtasar'ında delil gösterdiği şu hususla da istidlal etmişlerdir: İsimlerin farklı olması, isimlendirilen şeylerin (müsemmeyât) farklılığına delalet eder. 'Ma'dûdât' ile 'ma'lûmât' isim olarak farklı kılındığında bu ikisinin farklılığına delalet etmiştir. Muhaliflerin dediğine göre ise bu iki kavram bazı günlerde birbiriyle örtüşmektedir. Ayete iki yönden cevap verilmiştir:

أَحَدُهُمَا: جَوَابُ الْمُزَنِيِّ: أَنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنْ سِيَاقِ الْآيَةِ: وُجُودُ الذَّبْحِ فِي الْأَيَّامِ الْمَعْلُومَاتِ، بَلْ يَكْفِي وُجُودُهُ فِي آخِرِهَا وَهُوَ يَوْمُ النَّحْرِ.

Birincisi el-Müzenî'nin cevabıdır: Ayetin siyakından, kurban kesiminin belirli günlerin her birinde bulunması zorunluluğu çıkmaz; bilakis o günlerin sonunda, yani kurban gününde bulunması yeterlidir.

قَالَ الْمُزَنِيُّ وَالْأَصْحَابُ: وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُورًا [٧١ \ ١٦] ، وَلَيْسَ هُوَ نُورًا فِي جَمِيعِهَا، بَلْ فِي بَعْضِهَا.

el-Müzenî ve ashabımız dediler ki: Bunun benzeri Yüce Allah'ın: { وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُورًا } “Ve onların içinde ayı bir nur kıldı” [Nûh 71/16] buyruğudur; oysa ay hepsinde değil, sadece bir kısmında nurdur.

الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِالذِّكْرِ فِي الْآيَةِ الذِّكْرُ عَلَى الْهَدَايَا، وَنَحْنُ نَسْتَحِبُّ لِمَنْ رَأَى هَدْيًا أَوْ شَيْئًا مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ فِي الْعَشْرِ أَنْ يُكَبِّرَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. انْتَهَى كَلَامُ النَّوَوِيِّ.

İkincisi: Ayetteki zikirden murat, hedy kurbanları üzerine yapılan zikirdir; nitekim biz, bu on gün içinde hedy veya kurbanlık bir hayvan gören kimsenin tekbir getirmesini müstehap saymaktayız. En doğrusunu Allah bilir.' en-Nevevî'nin sözü burada sona erdi.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الَّذِي يَظْهَرُ لِي وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ: أَنَّ مَذْهَبَ الشَّافِعِيَّةِ فِي الْأَيَّامِ الْمَعْلُومَاتِ خِلَافُ الصَّوَابِ، وَإِنْ قَالَ بِهِ مَنْ قَالَ مِنْ أَجِلَّاءِ الْعُلَمَاءِ،

Bu satırların yazarı -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bana zahir olan ve doğrusunu Allah Teâlâ'nın bildiği husus şudur: Şâfiîlerin 'belirli günler' hakkındaki mezhepleri, büyük âlimlerden bunu söyleyenler bulunsa da isabetli olana muhaliftir.

وَأَنَّ الْأَجْوِبَةَ الَّتِي أَجَابُوا بِهَا عَنِ الِاعْتِرَاضَاتِ الْوَارِدَةِ عَلَيْهِ، لَا يَنْهَضُ شَيْءٌ مِنْهَا لِمَا قَدَّمْنَا مِنْ أَنَّ اللَّهَ بَيَّنَ فِي كِتَابِهِ، أَنَّ الْأَيَّامَ الْمَعْلُومَاتِ هِيَ ظَرْفُ الذَّبْحِ وَالنَّحْرِ، فَتَفْسِيرُهَا بِأَنَّهَا الْعَشَرَةُ الْأُوَلُ، يَلْزَمُهُ جَوَازُ الذَّبْحِ فِي جَمِيعِهَا، وَعَدَمُ جَوَازِهِ بَعْدَ غُرُوبِ شَمْسِ الْيَوْمِ الْعَاشِرِ، وَهَذَا كُلُّهُ بَاطِلٌ كَمَا تَرَى.

Kendilerine yöneltilen itirazlara verdikleri cevapların hiçbiri tutarlı değildir. Zira daha önce de ortaya koyduğumuz gibi, Allah Kitabı'nda belirli günlerin boğazlama ve kurban kesme vakti olduğunu açıklamıştır. Dolayısıyla bunları ilk on gün olarak tefsir etmek, o günlerin hepsinde kurban kesmenin caiz olmasını ve onuncu günün güneşi battıktan sonra ise kesimin caiz olmamasını gerektirir. Gördüğün üzere bunların hepsi batıldır.

وَزَعْمُ الْمُزَنِيِّ ﵀: أَنَّ الْآيَةَ كَقَوْلِهِ: وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُورًا - ظَاهِرُ السُّقُوطِ ; لِأَنَّ كَوْنَ الْقَمَرِ كَوْكَبًا وَاحِدًا وَالسَّمَاوَاتِ سَبْعًا طِبَاقًا - قَرِينَةٌ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ فِي وَاحِدَةٍ مِنْهَا دُونَ السِّتِّ الْأُخْرَى.

el-Müzenî'nin rahimehullâh ayeti, { وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُورًا } “Ve onların içinde ayı bir nur kıldı” ayetine benzetme iddiası açıkça tutarsızdır. Çünkü ayın tek bir gök cismi, semaların ise birbiriyle uyumlu yedi kat olması; ayın diğer altısında değil, sadece birinde bulunduğuna delalet eden açık bir karinedir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ، فَظَاهِرُهُ الْمُتَبَادِرُ مِنْهُ أَنَّ جَمِيعَ الْأَيَّامِ الْمَعْلُومَاتِ ظَرْفٌ لِذِكْرِ اللَّهِ عَلَى الذَّبَائِحِ، وَلَيْسَ هُنَا قَرِينَةٌ تُخَصِّصُهُ بِبَعْضِهَا دُونَ بَعْضٍ. فَلَا يَجُوزُ التَّخْصِيصُ بِبَعْضِهَا، إِلَّا بِدَلِيلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ، وَلَيْسَ مَوْجُودًا هُنَا. وَتَفْسِيرُهُمْ ذِكْرَ اسْمِ اللَّهِ عَلَيْهَا، بِأَنَّ مَعْنَاهُ: أَنَّ مَنْ رَأَى هَدْيًا أَوْ شَيْئًا مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ فِي الْعَشْرِ اسْتُحِبَّ لَهُ أَنْ يُكَبِّرَ، وَأَنَّ ذَلِكَ التَّكْبِيرَ هُوَ ذِكْرُ اللَّهِ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ - ظَاهِرُ السُّقُوطِ كَمَا تَرَى ; لِأَنَّهُ مُخَالِفٌ لِتَفْسِيرِ عَامَّةِ الْمُفَسِّرِينَ لِلْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، وَالتَّحْقِيقُ فِي تَفْسِيرِهَا مَا هُوَ مَشْهُورٌ عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ التَّفْسِيرِ، وَهُوَ ذِكْرُ اسْمِ اللَّهِ عَلَيْهَا عِنْدَ التَّذْكِيَةِ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ بَعْدَهُ مُقْتَرِنًا بِهِ: فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ الْآيَةَ [٢٢ \ ٢٨] . وَقَوْلُهُ: وَلَا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ الْآيَةَ [٦ \ ١٢١] .

Yüce Allah'ın: { وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ } “kendilerine rızık olarak verdiği kurbanlık hayvanlar üzerine belirli günlerde Allah'ın adını ansınlar” buyruğuna gelince; bundan ilk anlaşılan zahir mana, belirli günlerin tamamının kurbanlar üzerine Allah'ın adının anılmasına zarf (zaman) teşkil ettiğidir ve burada bu hükmü bazısına has kılıp diğerlerini dışarıda bırakacak hiçbir karine yoktur. Dolayısıyla dönülmesi zorunlu bir delil olmaksızın hükmü o günlerin bir kısmına tahsis etmek caiz değildir; burada ise böyle bir delil mevcut değildir. Onların kurbanlar üzerine Allah'ın adını anmayı; bu on gün içinde hedy veya kurbanlık bir hayvan gören kimsenin tekbir getirmesinin müstehap olduğu ve bu tekbirin 'kendilerine rızık olarak verilen kurbanlık hayvanlar üzerine Allah'ın anılması' anlamına geldiği şeklindeki tefsirleri, gördüğün gibi açıkça geçersizdir. Çünkü bu yorum, müfessirlerin çoğunluğunun bu yüce ayete verdiği anlama muhaliftir. Ayetin tefsirinde tahkik edilmiş doğru mana, tefsir ehlinin cumhuru nezdinde meşhur olan anlamdır; o da kesim esnasında hayvanın üzerine Allah'ın adının anılmasıdır (tesmiye). Nitekim buna bitişik olarak hemen ardından gelen: { فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ } “Artık onlardan hem kendiniz yiyin hem de sıkıntı içindeki yoksula yedirin.” [Hac 22/28] ve { وَلَا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Üzerine Allah'ın ismi anılmamış olanlardan yemeyin” [En'âm 6/121] ayetleri de buna delalet etmektedir.

وَقَوْلُهُ: وَمَا لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ الْآيَةَ [٦ \ ١٠٩] ، وَتَدَاخُلُ الْأَيَّامِ لَا يَمْنَعُ مِنْ مُغَايَرَتِهَا ; لِأَنَّ الْأَعَمَّيْنِ مِنْ وَجْهٍ مُتَغَايِرَانِ إِجْمَاعًا مَعَ تَدَاخُلِهِمَا فِي بَعْضِ الصُّوَرِ.

Yine O'nun: { وَمَا لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Üzerine Allah'ın ismi anılmış olanlardan yememenize ne oluyor?” [En'âm 6/119] ayeti de böyledir. Günlerin birbiriyle kısmen örtüşmesi (tedâhül), onların birbirinden farklı olmasını engellemez; zira umum-husus min vech olan iki kavram, bazı durumlarda örtüşmelerine rağmen icma ile birbirinden farklıdırlar.

وَمِمَّا يُبْطِلُ الْقَوْلَ بِأَنَّ الْأَيَّامَ الْمَعْلُومَاتِ هِيَ الْعَشَرَةُ الْمَذْكُورَةُ: أَنَّ كَوْنَهَا الْعَشَرَةَ الْمَذْكُورَةَ يَسْتَلْزِمُ عَدَمَ جَوَازِ الذَّبْحِ بَعْدَ غُرُوبِ شَمْسِ الْيَوْمِ الْعَاشِرِ، وَهُوَ خِلَافُ الْوَاقِعِ لِجَوَازِ الذَّبْحِ فِي الْحَادِيَ عَشَرَ وَالثَّانِيَ عَشَرَ، بَلْ وَالثَّالِثَ عَشَرَ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ. وَالتَّحْقِيقُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: أَنَّ الْأَيَّامَ الْمَعْدُودَاتِ هِيَ أَيَّامُ التَّشْرِيقِ الَّتِي هِيَ أَيَّامُ رَمْيِ الْجَمَرَاتِ. وَحَكَى عَلَيْهِ غَيْرُ وَاحِدٍ الْإِجْمَاعَ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى مُتَّصِلًا بِهِ: فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ الْآيَةَ [٢ \ ٢٠٣] ، وَأَنَّ الْأَيَّامَ الْمَعْلُومَاتِ هِيَ أَيَّامُ النَّحْرِ، فَيَدْخُلُ فِيهَا يَوْمُ النَّحْرِ وَالْيَوْمَانِ بَعْدَهُ، وَالْخِلَافُ فِي الثَّالِثَ عَشَرَ، هَلْ هُوَ مِنْهَا كَمَا مَرَّ تَفْصِيلُهُ، وَقَدْ رَجَّحَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الثَّالِثَ عَشَرَ مِنْهَا. وَرَجَّحَ بَعْضُهُمْ: أَنَّهُ لَيْسَ مِنْهَا.

Belirli günlerin anılan on gün olduğu görüşünü batıl kılan hususlardan biri de şudur: Bu günlerin anılan on gün olması, onuncu günün güneşi battıktan sonra kurban kesmenin caiz olmamasını gerektirir. Oysa vaka böyle değildir; çünkü on birinci ve on ikinci günlerde, hatta Şâfiîlere göre on üçüncü günde bile kurban kesmek caizdir. Allah'ın izniyle bu meselede tahkik edilmiş doğru hüküm şudur: Sayılı günler (el-eyyâmü'l-ma'dûdât), taş atma günleri olan teşrik günleridir. Pek çok âlim bu hususta icma bulunduğunu nakletmiştir; nitekim buna bitişik olarak gelen Yüce Allah'ın: { فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ } “Kim iki gün içinde acele edip [dönerse] ona hiçbir günah yoktur” [Bakara 2/203] buyruğu da buna delalet eder. Belirli günler (el-eyyâmü'l-ma'lûmât) ise kurban kesme günleridir; dolayısıyla kurban bayramı günü ile onu takip eden iki gün buraya dâhildir. On üçüncü günün bu günlerden sayılıp sayılmayacağı ise tafsilatı geçtiği üzere ihtilaflıdır. İlim ehlinden bazıları on üçüncü günün de bunlardan olduğu görüşünü tercih etmiş, bazıları ise onlardan olmadığı görüşünü ağır basan görüş saymıştır.

وَقَدْ قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» فِي تَرْجِيحِ الْقَوْلِ بِأَنَّهُ لَيْسَ مِنْهَا مَا نَصُّهُ: وَلَنَا «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ نَهَى عَنِ الْأَكْلِ مِنَ النُّسُكِ، فَوْقَ ثَلَاثٍ» وَغَيْرُ جَائِزٍ أَنْ يَكُونَ الذَّبْحُ مَشْرُوعًا فِي وَقْتٍ يَحْرُمُ فِيهِ الْأَكْلُ، ثُمَّ نُسِخَ تَحْرِيمُ الْأَكْلِ، وَبَقِيَ وَقْتُ الذَّبْحِ بِحَالِهِ، وَلِأَنَّ الْيَوْمَ الرَّابِعَ لَا يَجِبُ فِيهِ الرَّمْيُ، فَلَمْ يَجُزْ فِيهِ الذَّبْحُ كَالَّذِي بَعْدَهُ.

İbn Kudâme el-Muğnî'de, on üçüncü günün bunlardan olmadığı görüşünü tercih ederken aynen şöyle demiştir: 'Bizim delilimiz şudur: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kurban etinden üç günden fazla yemeyi yasaklamıştır.' Yenilmesinin haram kılındığı bir vakitte kurban kesiminin meşru olması caiz değildir; sonra etin yenilmesinin haramlığı nesh edilmiş, fakat kurban kesme vakti olduğu gibi kalmıştır. Ayrıca dördüncü günde taş atmak farz/vacip olmadığı için, kendisinden sonraki gün gibi onda da kurban kesmek caiz olmamıştır.'

وَمِمَّا رَجَّحَ بِهِ بَعْضُهُمْ أَنَّ الْيَوْمَ الرَّابِعَ مِنْهَا: أَنَّهُ يُؤَدِّي فِيهِ بَعْضَ الْمَنَاسِكِ: وَهُوَ الرَّمْيُ، إِذَا لَمْ يَتَعَجَّلْ فَهُوَ كَسَابِقِيهِ مِنْ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bazılarının dördüncü günün de bu günlerden olduğunu tercih etmelerinin dayanaklarından biri şudur: Acele edip erken dönmeyen kimse o günde bazı menasiki, yani taş atmayı yerine getirmektedir; bu bakımdan o gün de kendisinden önceki teşrik günleri gibidir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَمِمَّا يُوَضِّحُ أَنَّ الْأَيَّامَ الْمَعْلُومَاتِ هِيَ أَيَّامُ النَّحْرِ، سَوَاءٌ قُلْنَا إِنَّهَا ثَلَاثَةٌ، أَوْ أَرْبَعَةٌ: أَنَّ اللَّهَ نَصَّ عَلَى أَنَّهَا هِيَ الَّتِي يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ: أَيْ عِنْدَ التَّذْكِيَةِ، عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ، كَمَا قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ.

İster üç gün ister dört gün diyelim, belirli günlerin (el-eyyâmü'l-ma'lûmât) kurban kesme günleri olduğunu açıklayan delillerden biri de şudur: Allah, daha önce açıkladığımız üzere, bu günlerin kendilerine rızık olarak verilen kurbanlık hayvanlar üzerine kurban kesimi esnasında Allah'ın adının anıldığı günler olduğunu açıkça belirtmiştir.

وَإِذَا عَرَفْتَ كَلَامَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْأَيَّامِ الْمَعْلُومَاتِ، الَّتِي هِيَ زَمَنُ الذَّبْحِ.

Kurban kesim zamanı olan 'belirli günler' (el-eyyâmü'l-ma'lûmât) hakkında ilim ehlinin sözlerini öğrendiğine göre;

فَاعْلَمْ: أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِي لَيَالِيهَا، هَلْ يَجُوزُ فِيهَا الذَّبْحُ؟ فَذَهَبَ مَالِكٌ، وَأَصْحَابُهُ: إِلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ ذَبْحُ النُّسُكِ لَيْلًا، فَإِنْ ذَبَحَهُ لَيْلًا لَمْ يُجْزِ، وَتَصِيرُ شَاةَ لَحْمٍ لَا نُسُكٍ، وَهُوَ رِوَايَةٌ عَنْ أَحْمَدَ، وَهِيَ ظَاهِرُ كَلَامِ الْخِرَقِيِّ. وَذَهَبَ الشَّافِعِيُّ، وَأَصْحَابُهُ: إِلَى جَوَازِ الذَّبْحِ لَيْلًا قَالَ النَّوَوِيُّ: وَبِهِ قَالَ: أَبُو حَنِيفَةَ، وَإِسْحَاقُ، وَأَبُو ثَوْرٍ وَالْجُمْهُورُ وَهُوَ الْأَصَحُّ عَنْ أَحْمَدَ.

şunu bil ki âlimler bu günlerin gecelerinde kurban kesmenin caiz olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik ve ashabı, ibadet kurbanının (nüsük) geceleyin kesilmesinin caiz olmadığı, şayet gece kesilirse geçerli olmayıp ibadet kurbanı değil alelade bir et koyununa dönüşeceği görüşüne varmışlardır. Bu görüş Ahmed'den gelen bir rivayet olup el-Hırakî'nin sözünün zahiri de böyledir. Şâfiî ve ashabı ise geceleyin kesimin caiz olduğu görüşüne varmışlardır. en-Nevevî şöyle demiştir: 'Ebû Hanîfe, İshâk, Ebû Sevr ve cumhur da bu görüştedir; Ahmed'den gelen en sahih rivayet de budur.'

وَحُجَّةُ مَنْ قَالَ لَا يَجُوزُ الذَّبْحُ لَيْلًا: أَنَّ اللَّهَ خَصَّصَهُ بِلَفْظِ الْأَيَّامِ فِي قَوْلِهِ: فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ قَالُوا: وَذِكْرُ الْيَوْمِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّيْلَ لَيْسَ كَذَلِكَ.

Geceleyin kurban kesmenin caiz olmadığını söyleyenlerin delili şudur: Allah, { فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ } “belirli günlerde” buyruğunda bunu 'günler' (eyyâm) lafzıyla sınırlandırmıştır. Onlar: 'Gün (yevm) lafzının zikredilmesi, gecenin böyle olmadığına delalet eder' demişlerdir.

وَحُجَّةُ مَنْ أَجَازَهُ: أَنَّ الْأَيَّامَ تُطْلَقُ لُغَةً عَلَى مَا يَشْمَلُ اللَّيَالِيَ، وَتَخْصِيصُهُ بِالْأَيَّامِ أَحْوَطُ، لِمُطَابَقَةِ لَفْظِ الْقُرْآنِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Buna cevaz verenlerin delili ise şudur: Dil bakımından 'günler' (eyyâm) lafzı geceleri de kapsayacak şekilde kullanılır; ancak Kur'an'ın lafzına uygunluk açısından gündüzlere tahsis edilmesi ihtiyata daha uygundur. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَإِذَا عَلِمْتَ وَقْتَ نَحْرِ الْهَدْيِ، وَأَنَّ الْهَدْيَ نَوْعَانِ: وَاجِبٌ، وَغَيْرُ وَاجِبٍ، وَهُوَ هَدْيُ التَّطَوُّعِ، فَهَذِهِ تَفَاصِيلُ أَحْكَامِ كُلٍّ مِنْهُمَا.

Hedy kurbanının kesilme vaktini ve hedyin vacip olan ve vacip olmayıp nafile olarak kesilen (tatavvu') hedy olmak üzere iki nevi olduğunu bildiğine göre; işte bunlardan her birinin hükümlerinin tafsilatı şöyledir:

أَمَّا الْهَدْيُ الْوَاجِبُ: فَهُوَ بِالتَّقْسِيمِ الْأَوَّلِ نَوْعَانِ:

Vacip olan hedye gelince; o, ilk taksimata göre iki kısımdır:

أَحَدُهُمَا: هَدْيٌ وَاجِبٌ بِالنَّذْرِ، وَسَيَأْتِي الْكَلَامُ عَلَيْهِ، إِنْ شَاءَ اللَّهُ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ [٢٢ \ ٢٩] ، وَهَدْيٌ وَاجِبٌ بِغَيْرِ النَّذْرِ، وَهُوَ أَيْضًا يَنْقَسِمُ إِلَى قِسْمَيْنِ:

Birincisi: Adak yoluyla vacip olan hedydir ki; Allah Teâlâ'nın izniyle: { وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ } “ve adaklarını yerine getirsinler” [Hac 22/29] buyruğu ele alınırken bu konudaki açıklama gelecektir. İkincisi ise adak dışındaki sebeplerle vacip olan hedydir; bu da kendi içinde iki kısma ayrılır:

أَحَدُهُمَا: الْهَدْيُ الْمَنْصُوصُ عَلَيْهِ.

Birincisi: [Hükmü âyet veya hadiste] nass ile belirlenmiş olan hedy.

وَالثَّانِي: الْهَدْيُ الْمَسْكُوتُ عَنْهُ، وَلَكِنَّ الْعُلَمَاءَ قَاسُوهُ عَلَى الْهَدْيِ الْمَنْصُوصِ عَلَيْهِ.

İkincisi: Hakkında nass bulunmayan (hükmü sükût geçilmiş olan), ancak âlimlerin hakkında nass bulunan hedye kıyas ettikleri hedy.

أَمَّا الْمَنْصُوصُ عَلَيْهِ فَهُوَ أَرْبَعَةُ أَقْسَامٍ:

Nass ile belirlenmiş olan hedy ise dört kısımdır:

الْأَوَّلُ: هَدْيُ التَّمَتُّعِ، وَيَدْخُلُ فِيهِ الْقِرَانُ ; لِأَنَّ الصَّحَابَةَ ﵃ جَاءَ عَنْهُمُ التَّصْرِيحُ، بِأَنَّ اسْمَ التَّمَتُّعِ فِي الْآيَةِ صَادِقٌ بِالْقِرَانِ، كَمَا قَدَّمْنَاهُ وَاضِحًا عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَعِمْرَانِ بْنِ حُصَيْنٍ، وَغَيْرِهِمَا، وَالصَّحَابَةُ هُمْ أَعْلَمُ النَّاسِ بِلُغَةِ الْعَرَبِ وَبِدَلَالَةِ الْقُرْآنِ.

Birincisi: Temettu' hedyidir; kıran da buna dâhildir. Çünkü İbn Ömer, İmrân b. Husayn ve diğerlerinden daha önce açıkça naklettiğimiz üzere, sahâbeden radıyallâhu anhüm ayetteki 'temettu'' isminin kıran haccını da kapsadığına dair sarih beyan gelmiştir. Sahâbe ise Arap dilini ve Kur'an'ın delâletini insanların en iyi bilenleridir.

وَهَدْيُ التَّمَتُّعِ الْمَذْكُورُ مَنْصُوصٌ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ [٢ \ ١٩٦] .

Zikredilen temettu' hedyi, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda nass ile belirlenmiştir: { فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “Kim hacca kadar umreyle faydalanmak isterse, kolayına gelen bir hedy [kurbanı kesmesi gerekir].” [Bakara 2/196].

الثَّانِي: دَمُ الْإِحْصَارِ الْمَنْصُوصُ عَلَيْهِ فِي قَوْلِهِ: فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ [٢ \ ١٩٦] .

İkincisi: { فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “Şayet [hac veya umreden] alıkonursanız, kolayınıza gelen bir hedy [kurbanı kesin].” [Bakara 2/196] buyruğunda nass ile belirlenen ihsâr kanıdır (kurbanıdır).

الثَّالِثُ: دَمُ جَزَاءِ الصَّيْدِ الْمَنْصُوصُ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ الْآيَةَ [٥ \ ٩٥] .

Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda nass ile belirlenen av cezasının kanıdır (kurbanıdır): { وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ } “İçinizden kim onu kasten öldürürse, öldürdüğü hayvanın benzeri bir davar ceza olarak gerekir; buna Kâbe'ye ulaşacak bir kurban olmak üzere içinizden adalet sahibi iki kişi hükmeder...” [Mâide 5/95].

الرَّابِعُ: دَمُ فِدْيَةِ الْأَذَى الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ: فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ [٢ \ ١٩٦] ، وَهَذِهِ الدِّمَاءُ الْأَرْبَعَةُ اثْنَانِ مِنْهَا عَلَى التَّخْيِيرِ، وَهُمَا: دَمُ الْفِدْيَةِ فِي قَوْلِهِ: فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ [٢ \ ١٩٦] كَمَا قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ. وَالثَّانِي: جَزَاءُ الصَّيْدِ، فَهُوَ عَلَى التَّخْيِيرِ أَيْضًا، كَمَا قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ مُسْتَوْفًى فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا الْآيَةَ [٥ \ ٩٥] .

Dördüncüsü: { فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ } “O takdirde oruçtan, sadakadan veya kurbandan bir fidye [gerekir].” [Bakara 2/196] buyruğunda zikredilen eza fidyesinin kanıdır (kurbanıdır). Bu dört kurbanın ikisi muhayyerlik (seçimlik) üzeredir; bunlar: Daha önce açıkladığımız üzere { فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ } “O takdirde oruçtan, sadakadan veya kurbandan bir fidye [gerekir].” [Bakara 2/196] buyruğundaki fidye kurbanıdır. İkincisi ise: Yine { يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا } “Buna Kâbe'ye ulaşacak bir kurban olmak üzere içinizden adalet sahibi iki kişi hükmeder; yahut yoksullara yedirme şeklinde bir kefaret veya onun dengi oruç tutmaktır...” [Mâide 5/95] buyruğuna dair açıklamada etraflıca izah ettiğimiz üzere muhayyerlik üzere olan av cezasıdır.

وَقَدْ أَوْضَحْنَا الْكَلَامَ عَلَى التَّخْيِيرِ فِيهِمَا غَايَةَ الْإِيضَاحِ بِمَا أَغْنَى عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا، وَوَاحِدٌ مِنَ الدِّمَاءِ الْأَرْبَعَةِ الْمَذْكُورَةِ عَلَى التَّرْتِيبِ إِجْمَاعًا، وَهُوَ دَمُ التَّمَتُّعِ الشَّامِلِ لِلْقِرَانِ ; لِأَنَّ اللَّهَ بَيَّنَ أَنَّهُ عَلَى التَّرْتِيبِ بِقَوْلِهِ: فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ [٢ \ ١٩٦] ثُمَّ قَالَ مُبَيِّنًا التَّرْتِيبَ: فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ الْآيَةَ [٢ \ ١٩٦] .

Bu ikisindeki muhayyerliğe dair açıklamayı burada tekrara hacet bırakmayacak derecede son derece açık bir şekilde izah etmiştik. Zikredilen bu dört kurbandan biri ise icma ile tertip (sıra gözetme) üzeredir ki; o da kıranı da kapsayan temettu' kurbanıdır. Zira Allah, { فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “Kim hacca kadar umreyle faydalanmak isterse, kolayına gelen bir hedy [kurbanı kesmesi gerekir].” [Bakara 2/196] buyurarak, ardından da tertibi açıklayarak: { فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ } “Fakat kim [bunu] bulamazsa, hacda üç gün, döndüğünüzde de yedi gün oruç tutsun...” [Bakara 2/196] buyurmak suretiyle bunun tertip üzere olduğunu açıklamıştır.

وَالرَّابِعُ: مِنَ الدِّمَاءِ الْمَذْكُورَةِ اخْتُلِفَ فِيهِ، فَمَنْ قَالَ: لَهُ بَدَلٌ عِنْدَ الْعَجْزِ عَنْهُ قَالَ: هُوَ عَلَى التَّرْتِيبِ، وَمَنْ قَالَ: لَا بَدَلَ لَهُ فَالْأَمْرُ عَلَى قَوْلِهِ وَاضِحٌ ; لِأَنَّهُ لَيْسَ هُنَاكَ تَعَدُّدٌ،

Zikredilen bu kurbanların dördüncüsünde ise ihtilaf edilmiştir: Kurban kesmekten aciz kalındığında onun bir bedeli (bedeliyesi) olduğunu söyleyen kimse onun tertip üzere olduğunu söylemiştir; bedelinin olmadığını söyleyen kimseye göre ise durum gayet açıktır; zira orada birden fazla seçenek yoktur ki,

يَقْتَضِي التَّرْتِيبَ أَوْ عَدَمَهُ، وَهَذَا الْقِسْمُ هُوَ دَمُ الْإِحْصَارِ وَقَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَيْهِ مُسْتَوْفًى فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ [٢ \ ١٩٦] .

tertibi veya tertipsizliği gerektirsin. Bu kısım ihsâr kurbanıdır ve buna dair açıklamayı Bakara Suresi'nde, { فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “Şayet [hac veya umreden] alıkonursanız, kolayınıza gelen bir hedy [kurbanı kesin].” [Bakara 2/196] buyruğunu ele alırken etraflıca sunmuştuk.

وَالْحَاصِلُ: أَنَّ ثَلَاثَةً مِنَ الدِّمَاءِ الْأَرْبَعَةِ الْمَذْكُورَةِ، قَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا، بِغَايَةِ الْإِيضَاحِ، وَالِاسْتِيفَاءِ، فَدَمُ الْفِدْيَةِ قَدَّمْنَاهُ فِي مَبَاحِثِ آيَةِ «الْحَجِّ» الَّتِي هِيَ: وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ [٢٢ \ ٢٧] . فِي جُمْلَةِ مَسَائِلِ الْحَجِّ، الَّتِي ذَكَرْنَا فِي الْكَلَامِ عَلَيْهَا.

Hâsılı: Zikredilen bu dört kurbandan üçünü, her birine dair açıklamayı son derece açık ve eksiksiz olarak daha önce sunmuştuk. Fidye kurbanını, Hac Suresi'ndeki { وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ } “İnsanlar arasında haccı ilan et” [Hac 22/27] ayetinin incelemelerinde, o ayetin tefsirinde zikrettiğimiz hac meseleleri meyanında takdim etmiştik.

وَدَمُ جَزَاءِ الصَّيْدِ قَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَيْهِ مُسْتَوْفًى فِي «الْمَائِدَةِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا [٥ \ ٩٥] .

Av cezası kurbanına dair açıklamayı da Mâide Suresi'nde, Allah Teâlâ'nın: { هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا } “...Kâbe'ye ulaşacak bir kurban olmak üzere; yahut yoksullara yedirme şeklinde bir kefaret veya onun dengi oruç tutmaktır...” [Mâide 5/95] buyruğunu ele alırken etraflıca sunmuştuk.

وَدَمُ الْإِحْصَارِ، قَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَيْهِ مُسْتَوْفًى فِي «الْبَقَرَةِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ.

İhsâr kurbanına dair açıklamayı ise Bakara Suresi'nde, { فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “Şayet [hac veya umreden] alıkonursanız, kolayınıza gelen bir hedy [kurbanı kesin].” buyruğunu ele alırken etraflıca takdim etmiştik.

وَأَمَّا هَدْيُ التَّمَتُّعِ، فَلَمْ يَتَقَدَّمْ لَنَا فِيهِ إِيضَاحٌ، وَسَنُبَيِّنُهُ الْآنَ.

Temettu' hedyine gelince; buna dair daha önce bir açıklamamız geçmemişti, şimdi bunu beyan edeceğiz.

أَمَّا التَّمَتُّعُ بِالْعُمْرَةِ فَمَعْلُومٌ أَنَّ كُلَّ مَنِ اعْتَمَرَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ، ثُمَّ حَلَّ مَنْ عُمْرَتِهِ، ثُمَّ حَجَّ مِنْ عَامِهِ، وَلَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنَّهُ مُتَمَتِّعٌ.

Umre ile temettu' yapmaya gelince; malumdur ki hac aylarında umre yapan, ardından umresinden ihramdan çıkan, sonra da o yıl içinde hacceden ve ailesi Mescid-i Haram civarında ikamet etmeyen (hâzırî'l-Mescidi'l-Harâm) her kimse mütemetti'dir (temettu' haccı yapandır).

وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الصَّحَابَةَ بَيَّنُوا أَنَّهُ يَشْمَلُ الْقِرَانَ مِنْ حَيْثُ إِنَّ كُلًّا مِنْهُمَا عُمْرَةٌ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ مَعَ الْحَجِّ، وَإِنْ كَانَ بَيْنَ حَقِيقَتَيْهِمَا اخْتِلَافٌ كَمَا هُوَ وَاضِحٌ.

Her ikisinin mahiyetleri arasında açıkça görüldüğü üzere bir farklılık bulunsa bile; her ikisinin de hac aylarında hac ile birlikte yapılan bir umre olması cihetiyle sahabenin, [temettu' lafzının] kıran haccını da kapsadığını beyan ettiklerini daha önce açıklamıştık.

اعْلَمْ أَوَّلًا: أَنَّ الْعُلَمَاءَ اشْتَرَطُوا لِوُجُوبِ هَدْيِ التَّمَتُّعِ شُرُوطًا:

Öncelikle bil ki âlimler, temettu' hedyinin vacip olması için birtakım şartlar koşmuşlardır:

مِنْهَا: مَا هُوَ مُجْمَعٌ عَلَيْهِ.

Bunlardan bir kısmı üzerinde icma edilmiş olanlardır.

وَمِنْهَا: مَا هُوَ مُخْتَلَفٌ فِيهِ.

Bir kısmı ise hakkında ihtilaf edilmiş olanlardır.

الْأَوَّلُ: أَنْ يَعْتَمِرَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ، فَإِنِ اعْتَمَرَ فِي غَيْرِ أَشْهُرِ الْحَجِّ، لَمْ يَلْزَمْهُ دَمٌ ; لِأَنَّهُ لَمْ يَجْمَعْ بَيْنَ النُّسُكَيْنِ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ، فَلَمْ يَلْزَمْهُ دَمٌ كَالْمُفْرِدِ، وَلَا يَخْفَى سُقُوطُ قَوْلِ طَاوُسٍ: إِنَّهُ مُتَمَتِّعٌ، كَمَا لَا يَخْفَى سُقُوطُ قَوْلِ الْحَسَنِ: إِنَّ مَنِ اعْتَمَرَ بَعْدَ النَّحْرِ فَهُوَ مُتَمَتِّعٌ.

Birincisi: Umreyi hac aylarında yapmasıdır. Şayet hac ayları dışında umre yaparsa, kendisine kurban gerekmez; çünkü o iki ibadeti (hac ve umreyi) hac aylarında bir arada cem etmemiştir, dolayısıyla tıpkı ifrad haccı yapan kimse gibi kurban kesmesi gerekmez. Tâvûs'un onun mütemetti' olduğuna dair sözünün geçersizliği ortada olduğu gibi, Hasan'ın kurban bayramı gününden (nahr) sonra umre yapan kimsenin mütemetti' olduğuna dair sözünün geçersizliği de gizli değildir.

وَقَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: لَا نَعْلَمُ أَحَدًا قَالَ بِوَاحِدٍ مِنْ هَذَيْنَ الْقَوْلَيْنِ:

İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: 'Bu iki görüşten birini söyleyen hiçbir kimse bilmiyoruz.'

قَالَهُ فِي «الْمُغْنِي» فَإِنْ أَحْرَمَ بِهَا فِي غَيْرِ أَشْهُرِ الْحَجِّ، وَلَكِنَّهُ أَتَى بِأَفْعَالِهَا فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ، فَفِي ذَلِكَ لِلْعُلَمَاءِ قَوْلَانِ:

Bunu el-Muğnî'de zikretmiştir. Şayet kişi hac ayları dışında umreye niyetle ihrama girer, ancak umrenin fiillerini hac aylarında yerine getirirse; bu hususta âlimlerin iki görüşü vardır:

أَحَدُهُمَا: يَجِبُ عَلَيْهِ الدَّمُ نَظَرًا إِلَى أَفْعَالِ الْعُمْرَةِ الْوَاقِعَةِ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ.

Birincisi: Umre fiillerinin hac aylarında gerçekleşmiş olmasına itibar edilerek kendisine kurban vacip olur.

وَالثَّانِي: لَا يَجِبُ عَلَيْهِ دَمٌ نَظَرًا إِلَى وُقُوعِ الْإِحْرَامِ قَبْلَ أَشْهُرِ الْحَجِّ، وَهُوَ نُسُكٌ لَا تَتِمُّ الْعُمْرَةُ بِدُونِهِ، وَلِكِلَيْهِمَا وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ، وَلَا نَصَّ فِيهِمَا، وَمِمَّنْ قَالَ بِأَنَّهُ لَا دَمَ عَلَيْهِ، وَأَنَّهُ غَيْرُ مُتَمَتِّعٍ الْإِمَامُ أَحْمَدُ.

İkincisi: İhrama girişin hac aylarından önce vuku bulmuş olmasına itibar edilerek kendisine kurban vacip olmaz; zira ihram, kendisi olmaksızın umrenin tamamlanamayacağı bir ibadettir. Her iki görüşün de ictihadî bir yönü vardır ve haklarında sarih bir nass bulunmamaktadır. Kendisine kurban gerekmediğini ve mütemetti' olmadığını söyleyenlerden biri de İmam Ahmed'dir.

قَالَ فِي «الْمُغْنِي» : وَنُقِلَ مَعْنَى ذَلِكَ عَنْ جَابِرٍ، وَأَبِي عِيَاضٍ. وَهُوَ قَوْلُ إِسْحَاقَ، وَأَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ، وَقَالَ طَاوُسٍ: عُمْرَتُهُ فِي الشَّهْرِ الَّذِي يَدْخُلُ فِيهِ الْحَرَمَ. وَقَالَ الْحَسَنُ، وَالْحَكَمُ، وَابْنَ شُبْرُمَةَ، وَالثَّوْرِيُّ، وَالشَّافِعِيُّ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ: عُمْرَتُهُ فِي الشَّهْرِ الَّذِي يَطُوفُ فِيهِ. وَقَالَ عَطَاءٌ: عُمْرَتُهُ فِي الشَّهْرِ الَّذِي يَحِلُّ فِيهِ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِنْ طَافَ لِلْعُمْرَةِ أَرْبَعَةَ أَشْوَاطٍ، قَبْلَ أَشْهُرِ الْحَجِّ فَلَيْسَ بِمُتَمَتِّعٍ، وَإِنْ طَافَ الْأَرْبَعَةَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ، فَهُوَ مُتَمَتِّعٌ ; لِأَنَّ الْعُمْرَةَ صَحَّتْ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ، بِدَلِيلِ أَنَّهُ لَوْ وَطِئَ أَفْسَدَهَا، فَأَشْبَهَ إِذَا أَحْرَمَ بِهَا فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ. قَالَهُ فِي «الْمُغْنِي» وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

el-Muğnî'de şöyle demiştir: 'Bunun anlamı Câbir ve Ebû İyâz'dan da nakledilmiştir. Bu, İshâk'ın görüşü ve Şâfiî'nin iki görüşünden biridir. Tâvûs: «Onun umresi, Harem'e girdiği aydadır» demiştir. Hasan, Hakem, İbn Şübrüme, Sevrî ve iki görüşünden birinde Şâfiî: «Onun umresi, tavaf ettiği aydadır» demişlerdir. Atâ: «Onun umresi, ihramdan çıktığı aydadır» demiştir ki bu, Mâlik'in de görüşüdür. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: «Şayet umre için dört şavtı hac aylarından önce tavaf etmişse mütemetti' değildir; şayet bu dört şavtı hac aylarında tavaf etmişse mütemetti'dir. Çünkü umre, hac aylarında sahih hale gelmiştir; nitekim [o esnada] cinsi münasebette bulunsa umresi fasit olurdu. Dolayısıyla bu durum, hac aylarında ihrama girmesine benzemiştir.»' Bunu el-Muğnî'de söylemiştir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

الشَّرْطُ الثَّانِي: أَنْ يَحُجَّ فِي نَفْسِ تِلْكَ السَّنَةِ، الَّتِي اعْتَمَرَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ مِنْهَا. أَمَّا إِذَا كَانَ حَجُّهُ فِي سَنَةٍ أُخْرَى: فَلَا دَمَ عَلَيْهِ.

İkinci Şart: Hac aylarında umre yaptığı aynı sene içinde hac yapmasıdır. Şayet haccı başka bir senede olursa kendisine kurban gerekmez.

قَالَ صَاحِبُ «الْمُهَذَّبِ» : وَذَلِكَ لِمَا رَوَى سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ قَالَ: كَانَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَعْتَمِرُونَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ فَإِذَا لَمْ يَحُجُّوا مِنْ عَامِهِمْ ذَلِكَ، لَمْ يُهْدُوا، قَالَ: وَلِأَنَّ الدَّمَ إِنَّمَا يَجِبُ لِتَرْكِ الْإِحْرَامِ بِالْحَجِّ مِنَ الْمِيقَاتِ، وَهَذَا لَمْ يَتْرُكِ الْإِحْرَامَ بِالْحَجِّ مِنَ الْمِيقَاتِ، فَإِنَّهُ إِنْ أَقَامَ بِمَكَّةَ صَارَتْ مَكَّةُ مِيقَاتَهُ، وَإِنْ رَجَعَ إِلَى بَلَدِهِ، وَعَادَ فَقَدْ أَحْرَمَ مِنَ الْمِيقَاتِ. وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي «الْأَثَرِ الْمَذْكُورِ» : الْمَرْوِيِّ عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ حَسَنٌ، رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ بِإِسْنَادٍ حَسَنٍ، وَلَا يَخْفَى سُقُوطُ قَوْلِ الْحَسَنِ: إِنَّهُ مُتَمَتِّعٌ وَإِنْ لَمْ يَحُجَّ مِنْ عَامِهِ.

el-Mühezzeb sahibi şöyle demiştir: 'Bunun sebebi, Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet edilen şu sözdür: «Resûlullah'ın ﷺ ashâbı hac aylarında umre yaparlardı; şayet o senelerinde hac yapmazlarsa kurban kesmezlerdi.»' Ve şöyle demiştir: 'Çünkü kurban ancak mîkattan hac için ihrama girmeyi terk etmekten ötürü vacip olur; bu kimse ise mîkattan hac ihramına girmeyi terk etmiş değildir. Zira şayet Mekke'de ikamet ederse Mekke onun mîkatı olur; şayet memleketine dönüp tekrar gelirse zaten mîkattan ihrama girmiş olur.' Nevevî mezkûr rivayet hakkında: 'İbnü'l-Müseyyeb'den rivayet edilen bu rivayet hasendir, Beyhakî bunu hasen bir senetle rivayet etmiştir' demiştir. Hasan'ın, o sene hac yapmasa bile kişinin mütemetti' olduğuna dair sözünün tutarsızlığı ise gizli değildir.

الشَّرْطُ الثَّالِثُ: أَنْ لَا يَعُودَ إِلَى بَلَدِهِ، أَوْ مَا يُمَاثِلُهُ فِي الْمَسَافَةِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: يَكْفِي فِي هَذَا الشَّرْطِ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى مِيقَاتِهِ فَيُحْرِمَ بِالْحَجِّ مِنْهُ، وَبَعْضُهُمْ يَكْتَفِي بِمَسَافَةِ الْقَصْرِ بَعْدَ الْعُمْرَةِ، ثُمَّ يُحْرِمُ لِلْحَجِّ مِنْ مَسَافَةِ الْقَصْرِ.

Üçüncü Şart: Memleketine yahut mesafe bakımından memleketine denk bir yere dönmemesidir. Bazıları bu şartta, kişinin kendi mîkatına dönüp oradan hac için ihrama girmesinin yeterli olduğunu söylemişlerdir. Bazıları ise umreden sonra sefer mesafesi (kasr mesafesi) kadar yol gitmesini, ardından bu sefer mesafesinden hac için ihrama girmesini yeterli görmektedir.

وَالْحَاصِلُ: أَنَّ الْأَئِمَّةَ الْأَرْبَعَةَ مُتَّفِقُونَ عَلَى أَنَّ السَّفَرَ بَعْدَ الْعُمْرَةِ، وَالْإِحْرَامَ بِالْحَجِّ مِنْ مُنْتَهَى ذَلِكَ السَّفَرِ مُسْقِطٌ لِدَمِ التَّمَتُّعِ، إِلَّا أَنَّهُمْ مُخْتَلِفُونَ فِي قَدْرِ الْمَسَافَةِ، فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: لَا بُدَّ أَنْ يَرْجِعَ بَعْدَ الْعُمْرَةِ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ إِلَى الْمَحَلِّ الَّذِي جَاءَ مِنْهُ، ثُمَّ يُنْشِئَ سَفَرًا لِلْحَجِّ وَيُحْرِمَ مِنَ الْمِيقَاتِ. وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: يَكْفِيهِ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى بَلَدِهِ أَوْ يُسَافِرَ مَسَافَةً

Hâsılı: Dört mezhep imamı, umreden sonra sefere çıkmanın ve bu seferin nihayetinden hac için ihrama girmenin temettu' kurbanını düşürdüğü hususunda müttefiktirler. Ancak mesafenin miktarı konusunda ihtilaf etmişlerdir: İçlerinden bazıları, hac aylarında umreden sonra geldiği yere mutlaka dönmesi, ardından hac için yeni bir sefere çıkıp mîkattan ihrama girmesi gerektiğini söylerler. Bazıları, memleketine dönmesinin veya

مُسَاوِيَةً لِمَسَافَةِ بَلَدِهِ، وَبَعْضُهُمْ يَكْفِي عِنْدَهُ سَفَرُ مَسَافَةِ الْقَصْرِ، وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: يَكْفِيهِ أَنْ يَرْجِعَ لِإِحْرَامِ الْحَجِّ إِلَى مِيقَاتِهِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَقْوَالَهُمْ مُفَصَّلَةً، وَدَلِيلُهُمْ فِي ذَلِكَ مَا فَهِمُوهُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ [٢ \ ١٩٦] قَالُوا: لَا فَرْقَ بَيْنَ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَبَيْنَ غَيْرِهِمْ، إِلَّا أَنَّ غَيْرَهُمْ تَرَفَّهُوا بِإِسْقَاطِ أَحَدِ السَّفَرَيْنِ الَّذِي هُوَ السَّفَرُ لِلْحَجِّ، بَعْدَ السَّفَرِ لِلْعُمْرَةِ، وَإِنْ سَافَرَ لِلْحَجِّ بَعْدَ الْعُمْرَةِ زَالَ السَّبَبُ، فَسَقَطَ الدَّمُ بِزَوَالِهِ، وَعَضَّدُوا ذَلِكَ بِآثَارٍ رَوَوْهَا، عَنْ عُمَرَ وَابْنِهِ ﵄ وَقَدْ قَدَّمْنَا قَوْلَيِ الْعُلَمَاءِ فِي الشَّيْءِ الَّذِي تَرْجِعُ إِلَيْهِ الْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ: ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ [٢ \ ١٩٦] وَنَاقَشْنَا أَدِلَّتَهُمَا، وَبَيَّنَّا أَنَّهُ عَلَى الْقَوْلِ الَّذِي يَرَاهُ الْبُخَارِيُّ ﵀ وَمَنْ وَافَقَهُ: أَنَّ الْإِشَارَةَ رَاجِعَةٌ إِلَى نَفْسِ التَّمَتُّعِ وَأَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ لَا مُتْعَةَ لَهُمْ أَصْلًا، فَلَا دَلِيلَ فِي الْآيَةِ عَلَى أَقْوَالِ الْأَئِمَّةِ الَّتِي ذَكَرْنَا، وَعَلَى الْقَوْلِ الْآخَرِ أَنَّ الْإِشَارَةَ رَاجِعَةٌ إِلَى حُكْمِ التَّمَتُّعِ، وَهُوَ لُزُومُ مَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَالصَّوْمِ عِنْدَ الْعَجْزِ عَنْهُ، لَا نَفْسُ التَّمَتُّعِ، فَاسْتِدْلَالُ الْأَئِمَّةِ بِهَا عَلَى الْأَقْوَالِ الْمَذْكُورَةِ لَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ كَمَا تَرَى.

memleketinin mesafesine denk bir mesafeye yolculuk etmesinin yeterli olacağını söylerler; bazılarına göre sefer mesafesi kadar bir yolculuk yeterlidir; bazıları ise hac ihramı için kendi mîkatına dönmesinin kâfi geleceğini söylerler. Onların görüşlerini tafsilatıyla daha önce zikretmiştik. Bu husustaki delilleri, Allah Teâlâ'nın: { ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ } “Bu, ailesi Mescid-i Haram civarında ikamet etmeyen kimseler içindir” [Bakara 2/196] buyruğundan anladıkları manadır. Onlar şöyle demişlerdir: Mescid-i Haram civarında ikamet edenler ile diğerleri arasında, diğerlerinin umre seferinden sonra hac için yapılacak seferden ibaret olan iki seferden birini düşürerek rahatlığa ermelerinden başka bir fark yoktur. Umreden sonra hac için sefere çıkarsa sebep ortadan kalkar ve sebebin zevaliyle kurban da düşer. Bunu Ömer ve oğlundan radıyallâhu anhümâ rivayet ettikleri eserlerle de desteklemişlerdir. { ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ } “Bu, ailesi Mescid-i Haram civarında ikamet etmeyen kimseler içindir” [Bakara 2/196] buyruğundaki işaret zamirinin merciinin ne olduğuna dair âlimlerin iki görüşünü ve delillerini daha önce tartışıp açıklamıştık. Buhârî rahimehullâh ve onunla aynı görüşte olanların benimsediği; işaretin bizzat temettu'ya raci olduğu ve Mekkeliler için temettu'nun asla söz konusu olmadığı görüşüne göre, zikrettiğimiz imamların görüşlerine bu ayette bir delil bulunmadığını; diğer görüşe göre ise işaretin bizzat temettu'ya değil, temettu'un hükmüne yani kolayına gelen bir hedyin gerekliliğine ve buna güç yetiremeyince oruç tutmaya raci olduğuna göre imamların bu ayetle mezkûr görüşlere istidlal etmelerinin görüldüğü üzere ictihadî bir yönü olduğunu izah etmiştik.

وَالْحَاصِلُ أَنَّ اسْتِدْلَالَهُمْ بِهَا إِنَّمَا يَصِحُّ عَلَى أَحَدِ التَّفْسِيرَيْنِ فِي مَرْجِعِ الْإِشَارَةِ فِي الْآيَةِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَى ذَلِكَ مُسْتَوْفًى.

Hâsılı, onların bu ayetle istidlal etmeleri, ayetteki işaret zamirinin merciine dair yapılan iki tefsirden yalnızca birine göre sahih olur. Buna dair açıklamayı daha önce etraflıca sunmuştuk.

وَالْأَحْوَطُ عِنْدِي: إِرَاقَةُ دَمِ التَّمَتُّعِ، وَلَوْ سَافَرَ؛ لِعَدَمِ صَرَاحَةِ دَلَالَةِ الْآيَةِ فِي إِسْقَاطِهِ، وَلِلِاحْتِمَالِ الْآخَرِ الَّذِي تَمَسَّكَ بِهِ الْبُخَارِيُّ وَالْحَنَفِيَّةُ، كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ. وَمِمَّنْ قَالَ بِذَلِكَ الْحَسَنُ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ لِعُمُومِ الْآيَةِ، قَالَهُ فِي «الْمُغْنِي» . وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bana göre ihtiyata en uygun olanı: Ayetin delâletinin kurbanı düşürme hususunda sarih olmaması ve daha önce açıklandığı üzere Buhârî ile Hanefîlerin tutunduğu diğer ihtimal sebebiyle, kişi sefere çıksa dahi temettu' kurbanını kesmesidir. Bunu söyleyenlerden biri Hasan'dır; ayetin umumundan dolayı İbnü'l-Münzir de bu görüşü tercih etmiştir. Bunu el-Muğnî'de zikretmiştir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

الشَّرْطُ الرَّابِعُ: أَنْ يَكُونَ مِنْ غَيْرِ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، فَأَمَّا إِذَا كَانَ مِنْ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَلَا دَمَ عَلَيْهِ ; لِقَوْلِهِ تَعَالَى: ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ.

Dördüncü Şart: Mescid-i Haram civarında ikamet edenlerden (hâzırî'l-Mescidi'l-Harâm) olmamasıdır. Mescid-i Haram civarında oturanlardan ise, Allah Teâlâ'nın: { ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ } “Bu, ailesi Mescid-i Haram civarında ikamet etmeyen kimseler içindir” buyruğundan ötürü kendisine kurban gerekmez.

وَأَظْهَرُ أَقْوَالِ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدِي فِي الْمُرَادِ بِحَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ: أَنَّهُمْ أَهْلُ الْحَرَمِ وَمَنْ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ مَسَافَةٌ لَا تُقْصَرُ فِيهَا الصَّلَاةُ ; لِأَنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ، قَدْ يُطْلَقُ كَثِيرًا وَيُرَادُ بِهِ الْحَرَمُ كُلُّهُ. وَمَنْ عَلَى مَسَافَةٍ دُونَ مَسَافَةِ الْقَصْرِ، فَهُوَ كَالْحَاضِرِ، وَلِذَا تُسَمَّى صَلَاتُهُ إِنْ سَافَرَ مِنَ الْحَرَمِ، إِلَى تِلْكَ الْمَسَافَةِ صَلَاةَ حَاضِرٍ، فَلَا يَقْصُرُهَا، لَا صَلَاةَ مُسَافِرٍ، حَتَّى يُشْرَعَ لَهُ قَصْرُهَا فَظَهَرَ دُخُولُهُ فِي اسْمِ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، بِنَاءً عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ جَمِيعُ الْحَرَمِ، وَهُوَ الْأَظْهَرُ خِلَافًا لِمَنْ خَصَّهُ بِمَكَّةَ، وَمَنْ خَصَّهُ بِالْحَرَمِ، وَمَنْ عَمَّمَهُ فِي كُلِّ مَا دُونُ الْمِيقَاتِ،

Bana göre ilim ehlinin 'Mescid-i Haram civarında ikamet edenler' (hâzırî'l-Mescidi'l-Harâm) ifadesinden kastedilen hususundaki görüşlerinin en açığı şudur: Onlar, Harem ehli ile kendisiyle Harem arasında namazın kısaltılmayacağı (sefer mesafesi olmayan) bir mesafe bulunan kimselerdir. Zira Mescid-i Haram lafzı çokça mutlak olarak kullanılır ve bununla bütün Harem bölgesi kastedilir. Sefer mesafesinden daha az bir mesafede bulunan kimse ise bizzat orada hazır bulunan (mukim) hükmündedir. Nitekim Harem'den o mesafeye yolculuk yaptığında namazı mukim namazı sayılır ve onu kısaltmaz; namazı kısaltması meşru olacak şekilde yolcu namazı sayılmaz. Böylece, kastedilenin bütün Harem olduğu esasına dayalı olarak 'Mescid-i Haram civarında ikamet edenler' ismine dâhil olduğu açığa çıkmıştır. Bunu sadece Mekke'ye tahsis eden, sadece Harem'e tahsis eden ve mîkatın berisindeki her yere teşmil eden görüşlerin hilafına en açık olanı da budur.

وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّ هَذَا الشَّرْطَ إِنَّمَا يَتَمَشَّى عَلَى أَحَدِ الْقَوْلَيْنِ فِي الْآيَةِ.

Sen zaten bu şartın ancak ayet hakkındaki iki görüşten birine göre geçerli olduğunu öğrenmiştin.

الشَّرْطُ الْخَامِسُ: مَا قَالَ بِهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: مِنْ أَنَّهُ يُشْتَرَطُ نِيَّةُ التَّمَتُّعِ بِالْحَجِّ إِلَى الْعُمْرَةِ عِنْدَ الْإِحْرَامِ بِالْعُمْرَةِ. قَالَ: لِأَنَّهُ جَمَعَ بَيْنَ عِبَادَتَيْنِ فِي وَقْتِ إِحْدَاهُمَا، فَافْتَقَرَ إِلَى نِيَّةِ الْجَمْعِ كَالْجَمْعِ بَيْنَ الصَّلَاتَيْنِ، وَعَلَى الِاشْتِرَاطِ الْمَذْكُورِ فَمَحِلُّ نِيَّةِ التَّمَتُّعِ هُوَ وَقْتُ الْإِحْرَامِ بِالْعُمْرَةِ.

Beşinci Şart: İlim ehlinden bazılarının benimsediği şu şarttır: Umre için ihrama girerken umre ile birlikte hacca temettu' yapmaya niyet etmek şarttır. Gerekçe olarak şöyle demişlerdir: 'Çünkü kişi iki ibadetten birinin vaktinde iki ibadeti bir arada cem etmiştir; tıpkı iki namazı cem etmekte olduğu gibi cem etme niyetine muhtaç olmuştur.' Bu şarta göre temettu' niyetinin yeri umre için ihrama girme vaktidir.

وَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَهُ نِيَّةُ التَّمَتُّعِ، مَا لَمْ يَفْرَغْ مِنْ أَعْمَالِ الْعُمْرَةِ كَالْخِلَافِ فِي وَقْتِ نِيَّةِ الْجَمْعِ بَيْنَ الصَّلَاتَيْنِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: يَنْوِي عِنْدَ ابْتِدَاءِ الْأُولَى مِنْهُمَا، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَهُ نِيَّتُهُ مَا لَمْ يَفْرَغْ مِنَ الصَّلَاةِ الْأُولَى، هَكَذَا قَالَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَعَلَيْهِ فَلَوِ اعْتَمَرَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ، وَهُوَ لَا يَنْوِي الْحَجَّ فِي تِلْكَ السَّنَةِ، ثُمَّ بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنَ الْعُمْرَةِ بَدَا لَهُ أَنْ يَحُجَّ فِي تِلْكَ السَّنَةِ، فَلَا دَمَ تَمَتُّعٍ عَلَيْهِ، وَاشْتِرَاطُ النِّيَّةِ الْمَذْكُورُ عَزَاهُ صَاحِبُ «الْإِنْصَافِ» لِلْقَاضِي، وَأَكْثَرِ الْحَنَابِلَةِ، وَحَكَى عَدَمَ الِاشْتِرَاطِ بِـ «قِيلَ» ثُمَّ قَالَ: وَاخْتَارَهُ «الْمُصَنِّفُ» ، وَ «الشَّارِحُ» ، وَقَدَّمَهُ فِي «الْمُحَرَّرِ وَالْفَائِقِ» ، وَالظَّاهِرُ سُقُوطُ هَذَا الشَّرْطِ، وَأَنَّهُ مَتَى حَجَّ بَعْدَ أَنِ اعْتَمَرَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ مِنْ تِلْكَ السَّنَةِ فَعَلَيْهِ الْهَدْيُ، لِظَاهِرِ عُمُومِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، فَتَخْصِيصُهُ بِالنِّيَّةِ تَخْصِيصٌ لِلْقُرْآنِ، بَلْ دَلِيلٌ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ: وَيُؤَيِّدُهُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ: إِنَّ سَبَبَ وُجُوبِ الدَّمِ: أَنَّهُ تَرَفَّهَ بِإِسْقَاطِ سَفَرِ الْحَجِّ، وَتِلْكَ الْعِلَّةُ مَوْجُودَةٌ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Onlardan bazıları ise: 'Tıpkı iki namazı cem etme niyetinin vaktindeki ihtilaf gibi umre amellerini bitirmedikçe temettu'ya niyet edebilir' demişlerdir. Nitekim bazısı: 'Bu iki namazdan birincisine başlarken niyet eder' derken, bazısı da: 'İlk namazdan çıkmadığı sürece niyet edebilir' demiştir. Bazı ilim ehli böyle demiştir. Buna göre, şayet hac aylarında o yıl hacca gitme niyeti olmaksızın umre yapsa, sonra umreyi tamamladıktan sonra o yıl hac yapma fikri doğsa kendisine temettu' kurbanı gerekmez. Mezkûr niyet şartını el-İnsâf sahibi Kādî'ye ve Hanbelîlerin çoğuna nispet etmiş, şart koşulmadığını ise 'denildi ki' (kîle) lafzıyla aktardıktan sonra şöyle demiştir: 'Bunu müellif ve şârih tercih etmiş, el-Muharrer ve el-Fâik'te de öne alınmıştır.' Zahir olan ise bu şartın geçersizliğidir; kerîm ayetin umumi zahiri gereğince o yılın hac aylarında umre yaptıktan sonra ne zaman hac yaparsa kurban kesmesi gerekir. Dolayısıyla onu niyetle sınırlandırmak Kur'an'ı tahsis etmektir, bilakis kendisine dönülmesi gereken bir delil gerektirir. Bunu şu da desteklemektedir: Onlar kurbanın vacip olma sebebinin, hac yolculuğunu düşürerek rahata ermesi olduğunu söylemektedirler; bu illet ise bu surette de mevcuttur. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

الشَّرْطُ السَّادِسُ: هُوَ مَا اشْتَرَطَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ كَوْنِ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ الْمَذْكُورَيْنِ عَنْ شَخْصٍ وَاحِدٍ، كَأَنْ يَعْتَمِرُ بِنَفْسِهِ وَيَحُجُّ بِنَفْسِهِ، وَكُلُّ ذَلِكَ عَنْ نَفْسِهِ لَا عَنْ غَيْرِهِ أَوْ يَحُجُّ شَخْصٌ، وَيَعْتَمِرُ عَنْ شَخْصٍ وَاحِدٍ. أَمَّا إِذَا حَجَّ عَنْ شَخْصٍ، وَاعْتَمَرَ عَنْ شَخْصٍ آخَرَ، أَوِ اعْتَمَرَ عَنْ شَخْصٍ، وَحَجَّ عَنْ نَفْسِهِ، أَوِ اعْتَمَرَ عَنْ نَفْسِهِ، وَحَجَّ عَنْ شَخْصٍ آخَرَ، فَهَلْ يَلْزَمُ دَمُ التَّمَتُّعِ نَظَرًا إِلَى أَنَّ مُؤَدِّيَ النُّسُكَيْنِ شَخْصٌ وَاحِدٌ أَوْ لَا يَلْزَمُ نَظَرًا إِلَى أَنَّ الْحَجَّ وَقَعَ عَنْ شَخْصٍ وَالْعُمْرَةَ وَقَعَتْ عَنْ شَخْصٍ آخَرَ فَهُوَ كَمَا لَوْ فَعَلَهُ شَخْصَانِ فَحَجَّ أَحَدُهُمَا، وَاعْتَمَرَ الْآخَرُ، وَإِذًا فَلَا تَمَتُّعَ عَلَى أَحَدِهِمَا، وَكِلَاهُمَا لَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ، وَمَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ الَّذِي عَلَيْهِ جُمْهُورُ الشَّافِعِيَّةِ: هُوَ عَدَمُ اشْتِرَاطِ هَذَا الشَّرْطِ نَظَرًا إِلَى اتِّحَادِ فَاعِلِ النُّسُكِ، وَمُقَابِلُهُ الْمَرْجُوحُ عَدَمُ وُجُوبِ الدَّمِ نَظَرًا إِلَى أَنَّ الْحَجَّ عَنْ شَخْصٍ، وَالْعُمْرَةَ عَنْ آخَرَ، وَمَذْهَبُ مَالِكٍ فِي هَذَا قَرِيبٌ مِنْ مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ فِي وُجُودِ الْخِلَافِ وَتَرْجِيحِ عَدَمِ الِاشْتِرَاطِ.

Altıncı Şart: Bazı ilim ehlinin şart koştuğu üzere, zikredilen hac ve umrenin tek bir şahıs adına olmasıdır; kişinin bizzat umre yapıp bizzat hac yapması ve bütün bunların başkası adına değil kendi adına olması yahut bir şahsın tek bir şahıs adına hem hac hem de umre yapması gibi. Şayet bir şahıs adına haccedip başka bir şahıs adına umre yaparsa veya bir şahıs adına umre yapıp kendi adına haccederse ya da kendi adına umre yapıp başka bir şahıs adına haccederse; iki ibadeti eda edenin tek bir şahıs olmasına itibar edilerek temettu' kurbanı gerekir mi, yoksa haccın bir şahıs, umrenin ise başka bir şahıs adına vuku bulmasına itibar edilerek —tıpkı iki şahsın bunu yapıp birinin haccedip diğerinin umre yapması ve bu durumda ikisine de temettu' gerekmemesi gibi— kurban gerekmez mi? Her iki görüşün de ictihadî bir yönü vardır. Şâfiî'nin mezhebi ve Şâfiîlerin cumhurunun üzerinde bulunduğu görüş: İbadeti yapanın birliğine itibar edilerek bu şartın aranmamasıdır. Bunun karşısındaki mercûh görüş ise haccın bir şahıs, umrenin başka bir şahıs adına olmasına itibar edilerek kurbanın vacip olmamasıdır. Mâlik'in bu konudaki mezhebi de ihtilafın bulunması ve şart koşulmamasının tercih edilmesi bakımından Şâfiî'nin mezhebine yakındır.

قَالَ الشَّيْخُ الْمَوَّاقُ فِي شَرْحِ قَوْلِ خَلِيلٍ فِي مُخْتَصَرِهِ، فِي عِدَّةِ شُرُوطِ وُجُوبِ دَمِ التَّمَتُّعِ، وَفِي شَرْطِ كَوْنِهِمَا عَنْ وَاحِدٍ تَرَدَّدٌ، مَا نَصُّهُ: ذَكَرَ ابْنُ شَاسٍ مِنَ الشُّرُوطِ الَّتِي يَكُونُ

Şeyh el-Mevvâk, Halîl'in el-Muhtasar'ında temettu' kurbanının vacip olma şartlarını sayarken geçen 'her ikisinin tek bir kişi adına olması şartında tereddüt vardır' sözünün şerhinde aynen şöyle demiştir: 'İbn Şâs, kişinin

بِهَا مُتَمَتِّعًا: أَنْ يَقَعَ النُّسُكَانِ عَنْ شَخْصٍ وَاحِدٍ: ابْنُ عَرَفَةَ لَا أَعْرِفُ هَذَا، بَلْ فِي كِتَابِ مُحَمَّدٍ مَنِ اعْتَمَرَ عَنْ نَفْسِهِ، ثُمَّ حَجَّ مِنْ عَامِهِ عَنْ غَيْرِهِ فَتَمَتُّعٌ. وَقَالَ الشَّيْخُ الْحَطَّابُ فِي شَرْحِهِ لِقَوْلِ خَلِيلٍ الْمَذْكُورِ مَا نَصُّهُ: أَشَارَ بِالتَّرَدُّدِ لِتَرَدُّدِ الْمُتَأَخِّرِينَ فِي النَّقْلِ، فَالَّذِي نَقَلَهُ صَاحِبُ النَّوَادِرِ وَابْنُ يُونُسَ وَاللَّخْمِيُّ عَدَمُ اشْتِرَاطِ ذَلِكَ. وَقَالَ ابْنُ الْحَاجِبِ: الْأَشْهَرُ اشْتِرَاطُ كَوْنِهِمَا عَنْ وَاحِدٍ، وَحَكَى ابْنُ شَاسٍ فِي ذَلِكَ قَوْلَيْنِ قَالَ فِي «التَّوْضِيحِ» : لَمْ يَعْزُهُمَا وَلَمْ يُعَيِّنِ الْمَشْهُورَ مِنْهُمَا، وَلَمْ يَحْكِ صَاحِبُ النَّوَادِرِ وَابْنُ يُونُسَ، إِلَّا مَا وَقَعَ فِي الْمُوَازِيَةِ أَنَّهُ تَمَتُّعٌ. انْتَهَى. وَقَالَ فِي مَنَاسِكِهِ بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ كَلَامَ ابْنِ الْحَاجِبِ خَلِيلٍ: وَلَمْ أَرَ فِي ابْنِ يُونُسَ وَغَيْرِهِ، إِلَّا الْقَوْلَ بِوُجُوبِ الدَّمِ.

mütemetti' sayılacağı şartlar meyanında şu şartı zikretmiştir: İki ibadetin tek bir şahıs adına vuku bulmasıdır. İbn Arafe: «Ben bunu bilmiyorum; bilakis Muhammed'in kitabında: Kendisi için umre yapıp sonra o sene başkası adına hacceden kimsenin durumu temettu'dur» demiştir. Şeyh el-Hattâb ise Halîl'in mezkûr sözünün şerhinde aynen şöyle demiştir: «Tereddüt ifadesiyle müteahhirînin nakildeki tereddüdüne işaret etmiştir. en-Nevâdir sahibi, İbn Yûnus ve el-Lahmî'nin naklettiği görüş bunun şart koşulmadığıdır. İbnü'l-Hâcib ise: «En meşhur olanı her ikisinin tek bir kişi adına olmasının şart koşulmasıdır» demiştir. İbn Şâs bu konuda iki görüş aktarmıştır. et-Tavzîh'te şöyle demiştir: Onları bir yere nispet etmemiş ve meşhur olanını da tayin etmemiştir; en-Nevâdir sahibi ile İbn Yûnus ise sadece el-Muvâziyye'de geçen bunun temettu' olduğu görüşünü aktarmışlardır.» Sözü bitti. Menâsik'inde İbnü'l-Hâcib ve Halîl'in sözünü zikrettikten sonra şöyle demiştir: «İbn Yûnus ve diğerlerinde kurbanın vacip olduğu görüşünden başkasını görmedim.»

وَقَالَ ابْنُ عَرَفَةَ: وَشَرْطُ ابْنِ شَاشٍ كَوْنُهُمَا عَنْ وَاحِدٍ، وَنَقَلَ ابْنُ حَاجِبٍ: لَا أَعْرِفُهُ، بَلْ فِي كِتَابِ مُحَمَّدٍ مَنِ اعْتَمَرَ عَنْ نَفْسِهِ، ثُمَّ حَجَّ مِنْ عَامِهِ عَنْ غَيْرِهِ مُتَمَتِّعٌ فَمَا ذَكَرَهُ الْمُصَنِّفُ مِنَ التَّرَدُّدِ صَحِيحٌ. لَكِنَّ الْمَعْرُوفَ عَدَمُ اشْتِرَاطِ ذَلِكَ وَعَادَتُهُ أَنْ يُشِيرَ بِالتَّرَدُّدِ لِمَا لَيْسَ فِيهِ تَرْجِيحٌ.

İbn Arafe de şöyle demiştir: «İbn Şâs'ın her ikisinin tek bir kişi adına olması şartı ve İbnü'l-Hâcib'in nakli... Ben bunu bilmiyorum; bilakis Muhammed'in kitabında kendi adına umre yapıp ardından o yıl başkası adına hacceden kimsenin mütemetti' olduğu yer almaktadır. Dolayısıyla müellifin zikrettiği tereddüt doğrudur. Fakat bilinen/maruf olan, bunun şart koşulmadığıdır. Müellifin âdeti ise tercihin bulunmadığı yerlere tereddüt ile işaret etmektir.»

وَقَالَ ابْنُ جَمَاعَةَ الشَّافِعِيُّ فِي مَنْسِكِهِ الْكَبِيرِ: لَا يُشْتَرَطُ أَنْ يَقَعَ النُّسُكَانِ عَنْ وَاحِدٍ عِنْدَ جُمْهُورِ الشَّافِعِيَّةِ، وَهُوَ قَوْلُ الْحَنَفِيَّةِ وَرِوَايَةُ ابْنِ الْمَوَّازِ، عَنْ مَالِكٍ، وَعَلَى ذَلِكَ جَرَى جَمَاعَةٌ مِنْ أَئِمَّةِ الْمَالِكِيَّةِ مِنْهُمُ الْبَاجِيُّ، وَالطَّرْطُوشِيُّ، وَمِنَ الشَّافِعِيَّةِ مَنْ شَرَطَ ذَلِكَ. وَقَالَ ابْنُ الْحَاجِبِ: إِنَّهُ الْأَشْهَرُ مِنْ مَذْهَبٍ مَالِكٍ، وَتَبِعَ ابْنَ الْحَاجِبِ فِي اشْتِرَاطِ ذَلِكَ صَاحِبُ الْجَوَاهِرِ، وَقَوْلُهُ: إِنَّهُ الْأَشْهَرُ غَيْرُ مُسَلَّمٍ، فَإِنَّ الْقَرَافِيَّ فِي الذَّخِيرَةِ ذَكَرَ مَا سِوَى هَذَا الشَّرْطِ، وَقَالَ: إِنَّ صَاحِبَ الْجَوَاهِرِ زَادَ هَذَا الشَّرْطَ، وَلَمْ يَعْزُهُ لِغَيْرِهِ. انْتَهَى كَلَامُ الْحَطَّابِ، وَالظَّاهِرُ مِنَ النُّقُولِ الَّتِي نَقَلَهَا أَنَّ عَدَمَ اشْتِرَاطِ كَوْنِ النُّسُكَيْنِ عَنْ وَاحِدٍ: هُوَ الْمَعْرُوفُ فِي مَذْهَبِ مَالِكٍ، وَهُوَ كَذَلِكَ، وَمَذْهَبُ أَحْمَدَ قَرِيبٌ مِنْ مَذْهَبِ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ، فَفِيهِ خِلَافٌ أَيْضًا، هَلْ يُشْتَرَطُ كَوْنُ النُّسُكَيْنِ عَنْ وَاحِدٍ أَوْ لَا يُشْتَرَطُ؟ وَعَدَمُ اشْتِرَاطِهِ عَلَيْهِ الْأَكْثَرُ مِنَ الْحَنَابِلَةِ، وَعَزَاهُ فِي «الْإِنْصَافِ» لِبَعْضِ الْأَصْحَابِ، قَالَ مِنْهُمُ الْمُنْصِفُ، وَالْمَجْدُ، قَالَهُ: الزَّرْكَشِيُّ، وَاقْتَصَرَ عَلَيْهِ فِي الْفُرُوعِ، وَعَزَا مُقَابِلَهُ لِصَاحِبِ «التَّلْخِيصِ» ، وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي كَلَامِ ابْنِ جَمَاعَةَ الشَّافِعِيِّ أَنَّ عَدَمَ اشْتِرَاطِ كَوْنِ النُّسُكَيْنِ، عَنْ شَخْصٍ وَاحِدٍ هُوَ مَذْهَبُ الْحَنَفِيَّةِ أَيْضًا، فَظَهَرَ أَنَّ الْمَشْهُورَ فِي الْمَذَاهِبِ الْأَرْبَعَةِ عَدَمُ اشْتِرَاطِ هَذَا الشَّرْطِ، وَقَوْلُ مَنِ اشْتَرَطَهُ لَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Şâfiî [âlimlerinden] İbn Cemâa el-Mensikü'l-Kebîr adlı eserinde şöyle demiştir: 'Şâfiîlerin cumhuruna göre iki ibadetin tek bir şahıs adına vuku bulması şart değildir; Hanefîlerin görüşü ve İbnü'l-Mevvâz'ın Mâlik'ten rivayeti de budur. Bâcî ve Turtûşî dâhil Mâlikî imamlarından bir cemaat de bu görüş üzere gitmiştir. Şâfiîlerden bunu şart koşan da olmuştur. İbnü'l-Hâcib bunun Mâlik mezhebinden en meşhur görüş olduğunu söylemiş, el-Cevâhir sahibi de bu şartı koşma hususunda İbnü'l-Hâcib'e uymuştur. Onun «en meşhur olan budur» sözü ise kabul edilemez; zira Karâfî ez-Zahîra'da bu şart dışındakileri zikretmiş ve el-Cevâhir sahibinin bu şartı ilave edip başkasına nispet etmediğini belirtmiştir.' Hattâb'ın sözü bitti. Onun naklettiği nakillerden anlaşılan şudur ki iki ibadetin tek bir şahıs adına olmasının şart koşulmaması Mâlik mezhebinde bilinen görüştür ve durum da böyledir. Ahmed'in mezhebi de Mâlik ve Şâfiî'nin mezhebine yakındır; onda da iki ibadetin bir kişi adına olmasının şart koşulup koşulmayacağı hususunda ihtilaf vardır. Hanbelîlerin çoğunluğu bunun şart koşulmadığı görüşündedir. el-İnsâf'ta bunu ashabın bazılarına nispet etmiş, Zerkâşî'nin aktardığı üzere bunlardan bazılarının Musannif ve Mecd olduğunu söylemiş, el-Fürû'da bununla yetinmiş ve karşıt görüşü de et-Telhîs sahibine nispet etmiştir. Şâfiî [âlimi] İbn Cemâa'nın sözünde iki ibadetin tek bir şahıs adına olmasının şart koşulmamasının aynı zamanda Hanefîlerin de mezhebi olduğunu daha önce takdim etmiştik. Böylece dört mezhepte meşhur olanın bu şartın koşulmaması olduğu açığa çıkmıştır; bunu şart koşan kimsenin sözünün de ictihadî bir yönü vardır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

الشَّرْطُ السَّابِعُ: أَنْ يُحِلَّ مِنَ الْعُمْرَةِ قَبْلَ إِحْرَامِهِ بِالْحَجِّ، فَإِنْ أَحْرَمَ قَبْلَ حَلِّهِ مِنْهَا صَارَ

Yedinci Şart: Hac için ihrama girmeden önce umreden ihramdan çıkmış olmasıdır. Şayet umreden çıkmadan önce [hac için] ihrama girerse,

قَارِنًا، كَمَا وَقَعَ لِعَائِشَةَ ﵂ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ عَلَى التَّحْقِيقِ كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ.

daha önce açıklandığı üzere tahkike binaen Vedâ Haccı'nda Âişe'nin radıyallâhu anhâ başına geldiği gibi kârin (kıran haccı yapan) olur.

الشَّرْطُ الثَّامِنُ: هُوَ مَا اشْتَرَطَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ كَوْنِهِ لَا يُعَدُّ مُتَمَتِّعًا، حَتَّى يُحْرِمَ بِالْعُمْرَةِ مِنَ الْمِيقَاتِ، فَإِنْ أَحْرَمَ بِهَا مِنْ دُونِ الْمِيقَاتِ صَارَ غَيْرَ مُتَمَتِّعٍ ; لِأَنَّهُ كَأَنَّهُ مِنْ حَاضِرِي الْمَسْجِدُ الْحَرَامِ، وَلَا يَخْفَى سُقُوطُ هَذَا الشَّرْطِ.

Sekizinci Şart: Bazı ilim ehlinin, umre için mîkattan ihrama girmedikçe kişinin mütemetti' sayılmayacağına dair koştuğu şarttır. Zira mîkatın berisinden ihrama girerse sanki Mescid-i Haram civarında ikamet edenlerden biri gibi olacağı için mütemetti' olmaz [demişlerdir]. Bu şartın tutarsızlığı ise gizli değildir.

قَالَ صَاحِبُ «الْإِنْصَافِ» : لَمَّا ذُكِرَ هَذَا الشَّرْطُ ذَكَرَهُ أَبُو الْفَرَجِ وَالْحُلْوَانِيُّ وَجَزَمَ بِهِ ابْنُ عَقِيلٍ فِي التَّذْكِرَةِ، وَقَدَّمَهُ فِي الْفُرُوعِ. وَقَالَ الْقَاضِي وَابْنُ عَقِيلٍ: وَجَزَمَ بِهِ فِي الْمُسْتَوْعِبِ وَالتَّلْخِيصِ وَالرِّعَايَةِ وَغَيْرِهِمْ: إِنْ بَقِيَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ مَكَّةَ مَسَافَةُ قَصْرٍ، فَأَحْرَمَ مِنْهُ لَمْ يَلْزَمْهُ دَمُ الْمُتْعَةِ ; لِأَنَّهُ مِنْ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، بَلْ دَمُ مُجَاوَزَةِ الْمِيقَاتِ. وَاخْتَارَ الْمُصَنِّفُ وَالشَّارِحُ وَغَيْرُهُمَا، أَنَّهُ إِذَا أَحْرَمَ بِالْعُمْرَةِ مِنْ دُونِ الْمِيقَاتِ: يَلْزَمُهُ دَمَانِ، دَمُ الْمُتْعَةِ وَدَمُ الْإِحْرَامِ مِنْ دُونِ الْمِيقَاتِ ; لِأَنَّهُ لَمْ يُقِمْ وَلَمْ يَنْوِهَا بِهِ، وَلَيْسَ بِسَاكِنٍ، وَرَدُّوا مَا قَالَهُ الْقَاضِي. انْتَهَى مِنْهُ، وَهَذَا الْأَخِيرُ هُوَ الظَّاهِرُ. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

el-İnsâf sahibi bu şart zikredildiğinde şöyle demiştir: 'Bunu Ebü'l-Ferec ile el-Halvânî zikretmiş, İbn Akîl et-Tezkire'de buna kesin hükmetmiş, el-Fürû'da da öne alınmıştır. Kādî ve İbn Akîl ise —ki el-Müstev'ib, et-Telhîs, er-Riâye ve diğerlerinde de buna kesin hükmedilmiştir— şöyle demişlerdir: Şayet kendisi ile Mekke arasında sefer mesafesi kalır ve oradan ihrama girerse Mescid-i Haram civarında ikamet edenlerden sayılacağı için temettu' kurbanı gerekmez, bilakis mîkatı [ihramsız] geçme kurbanı gerekir. Müellif, şârih ve başkaları ise mîkatın berisinden umre ihramına girdiğinde kendisine iki kurban gerekeceğini tercih etmişlerdir: Temettu' kurbanı ve mîkatın berisinden ihrama girme kurbanı; çünkü o orada ikamet etmemiştir, ikamete niyet etmemiştir ve orada yerleşik de değildir. Böylece Kādî'nin söylediğini reddetmişlerdir.' Ondan nakil bitti; zahir olan da bu sonuncusudur. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَقَالَ صَاحِبُ الْإِنْصَافِ بَعْدَ كَلَامِهِ هَذَا مُتَّصِلًا بِهِ.

el-İnsâf sahibi bu sözünün hemen peşinden bitişik olarak şöyle demiştir:

قَالَ الْمُصَنِّفُ وَالشَّارِحُ: وَلَوْ أَحْرَمَ الْآفَاقِيُّ بِعُمْرَةٍ فِي غَيْرِ أَشْهُرِ الْحَجِّ ثُمَّ أَقَامَ بِمَكَّةَ وَاعْتَمَرَ مِنَ التَّنْعِيمِ، فَهُوَ مُتَمَتِّعٌ نُصَّ عَلَيْهِ، وَفِي نَصِّهِ عَلَى هَذِهِ الصُّورَةِ تَنْبِيهٌ عَلَى إِيجَابِ الدَّمِ فِي الصُّورَةِ الْأَوْلَى بِطَرِيقِ الْأَوْلَى. انْتَهَى مِنْهُ. وَلَا يَنْبَغِي أَنْ يَخْتَلِفَ فِي وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا لِدُخُولِهِمَا صَرِيحًا فِي عُمُومِ آيَةِ التَّمَتُّعِ، كَمَا تَرَى. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

'Müellif ve şârih şöyle demiştir: Şayet âfâkî (mîkat dışından gelen) bir kimse hac ayları dışında umre için ihrama girer, ardından Mekke'de ikamet edip Ten'îm'den umre yaparsa mütemetti' olur; bu husus nass ile belirtilmiştir. Onun bu sureyi nass ile belirtmesinde, evleviyet yoluyla birinci surede de kurbanın vacip olduğuna dair bir tenbih vardır.' Ondan nakil bitti. Görüldüğü üzere her ikisi de temettu' ayetinin umumuna sarih bir şekilde dâhil olduğundan bu iki suretin hiçbirinde ihtilaf edilmemesi gerekir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَاعْلَمْ أَنَّ مَنْ يُعْتَدُّ بِهِ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْقَارِنَ يَلْزَمُهُ مَا يَلْزَمُ الْمُتَمَتِّعِ مِنَ الْهَدْيِ، وَالصَّوْمِ عِنْدَ الْعَجْزِ عَنِ الْهَدْيِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةَ الثَّابِتَةَ عَنْ بَعْضِ أَجِلَّاءِ الصَّحَابَةِ، بِأَنَّ الْقِرَانَ دَاخِلٌ فِي اسْمِ التَّمَتُّعِ، وَعَلَى هَذَا فَهُوَ دَاخِلٌ فِي عُمُومِ الْآيَةِ، وَكِلَا النُّسُكَيْنِ فِيهِ تَمَتُّعٌ لُغَةً ; لِأَنَّ التَّمَتُّعَ مِنَ الْمَتَاعِ أَوِ الْمُتْعَةِ، وَهُوَ الِانْتِفَاعُ أَوِ النَّفْعُ وَمِنْهُ قَوْلُهُ:

Bil ki ilim ehlinden görüşü muteber olanlar; kârin olan kimseye hedy kurbanı ve hedye güç yetiremediğinde tutulacak oruç hususunda mütemetti'ye gerekenlerin aynen gerekeceği üzerinde icma etmişlerdir. Sahabenin önde gelen bazılarından, kıran haccının 'temettu'' ismine dâhil olduğuna dair sahih ve sabit rivayetleri daha önce takdim etmiştik. Buna göre o, ayetin umumuna dâhildir. Her iki ibadette de lügat bakımından bir faydalanma (temettu') vardır; çünkü temettu' kelimesi 'metâ'' veya 'müt'a' kökünden gelmekte olup faydalanmak yahut fayda demektir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

وَقَفْتُ عَلَى قَبْرٍ غَرِيبٍ بِقَفْرَةٍ ... مَتَاعٌ قَلِيلٌ مِنْ حَبِيبٍ مُفَارِقِ

Issız bir çöldeki garip bir kabrin başında durdum... / Ayrılan sevgiliden kalan azıcık bir teselli ve faydadır bu.

جَعَلَ اسْتِئْنَاسَهُ بِقَبْرِهِ مَتَاعًا لِانْتِفَاعِهِ بِذَلِكَ الِاسْتِئْنَاسِ، وَكُلٌّ مِنَ الْقَارِنِ وَالْمُتَمَتِّعِ، انْتَفَعَ بِإِسْقَاطِ أَحَدِ السَّفَرَيْنِ وَانْتَفَعَ الْقَارِنُ عِنْدَ الْجُمْهُورِ بِانْدِرَاجِ أَعْمَالِ الْعُمْرَةِ فِي الْحَجِّ.

Şair, bu teselli bulmaktan faydalandığı için kabriyle ünsiyet kurmayı bir 'metâ'' (faydalanma) kılmıştır. Gerek kârin gerekse mütemetti' olan kimselerin her biri iki yolculuktan birini düşürmekle faydalanmıştır; kârin olan kimse ise cumhura göre ayrıca umre amellerinin hac amelleri içerisine dâhil olmasıyla da faydalanmıştır.