Binûn

Hac — 26. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ الْقِرَانَ لَمْ يَدْخُلْ فِي عُمُومِ الْآيَةِ بِحَسْبِ مَدْلُولِ لَفْظِهَا، وَهُوَ الْأَظْهَرُ ; لِأَنَّ الْغَايَةَ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ تَدُلُّ عَلَى

İlim ehlinden bir topluluk şöyle demiştir: Kıran haccı, lafzının delaleti bakımından ayetin umumuna dâhil değildir. En açık olan görüş de budur; çünkü Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ } “Kim hacca kadar umre ile faydalanırsa” buyruğundaki gaye (sınır bildiren edat), buna

ذَلِكَ، وَالَّذِينَ قَالُوا هَذَا قَالُوا: هُوَ مُلْحَقٌ بِهِ فِي حُكْمِهِ ; لِأَنَّهُ فِي مَعْنَاهُ. وَعَلَى أَنَّ الْقَارِنَ يَلْزَمُهُ مَا يَلْزَمُ الْمُتَمَتِّعَ، عَامَّةُ الْعُلَمَاءِ، مِنْهُمُ الْأَئِمَّةُ الْأَرْبَعَةُ، إِلَّا مَنْ شَذَّ شُذُوذًا لَا عِبْرَةَ بِهِ. وَلَيْسَ كُلُّ خِلَافٍ جَاءَ مُعْتَبَرًا إِلَّا خِلَافًا لَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ

delalet etmektedir. Bunu söyleyenler şöyle demişlerdir: O, onun manasında olduğu için hüküm bakımından ona mülhaktır. İtibara alınmayacak derecede şaz görüş belirtenler müstesna, dört imam dâhil âlimlerin geneli kârin kimseye mütemetti'e gerekenlerin aynen gerekeceği görüşündedir. Ortaya atılan her ihtilaf muteber değildir; ancak nazarî (ilmî) bir yönü olan ihtilaf muteberdir.

قَالَ فِي «الْإِنْصَافِ» : وَسَأَلَهُ - يَعْنِي الْإِمَامَ أَحْمَدَ - ابْنُ مُشَيْشٍ: الْقَارِنُ يَجِبُ عَلَيْهِ الدَّمُ وُجُوبًا؟ فَقَالَ: كَيْفَ يَجِبُ عَلَيْهِ وُجُوبًا، وَإِنَّمَا شَبَّهُوهُ بِالْمُتَمَتِّعِ، قَالَ فِي الْفُرُوعِ، فَتَتَوَجَّهُ مِنْهُ رِوَايَةُ لَا يَلْزَمُهُ دَمٌ. انْتَهَى مِنْهُ.

el-İnsâf'ta şöyle demiştir: İbn Müşeyyiş ona -yani İmam Ahmed'e- sordu: 'Kârin olan kimseye kurban vacip olarak mı gerekir?' O da: 'Ona nasıl vacip olarak gereksin ki? Onlar bunu ancak mütemetti'e benzetmişlerdir' dedi. el-Fürû'da: 'Buradan hareketle, ona kurban gerekmediğine dair bir rivayet yönü çıkar' demiştir. Ondan nakil bitti.

وَلَا يَخْفَى أَنَّ مَذْهَبَ أَحْمَدَ مُخَالِفٌ لِمَا زَعَمُوهُ رِوَايَةً، وَأَنَّ الْقَارِنَ كَالْمُتَمَتِّعِ فِي الْحُكْمِ. وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : وَلَا نَعْلَمُ فِي وُجُوبِ الدَّمِ عَلَى الْقَارِنِ خِلَافًا إِلَّا مَا حُكِيَ عَنْ دَاوُدَ أَنَّهُ لَا دَمَ عَلَيْهِ. وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ طَاوُسٍ. وَحَكَى ابْنُ الْمُنْذِرِ أَنَّ ابْنَ دَاوُدَ لَمَّا دَخَلَ مَكَّةَ، سُئِلَ عَنِ الْقَارِنِ هَلْ يَجِبُ عَلَيْهِ دَمٌ؟ فَقَالَ: لَا، فَجَرَّ بِرِجْلِهِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى شُهْرَةِ الْأَمْرِ بَيْنَهُمْ. انْتَهَى مِنْهُ. وَذَكَرَ النَّوَوِيُّ أَنَّ الْعَبْدَرِيَّ حَكَى هَذَا الْقَوْلَ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ سُرَيْجٍ. وَالتَّحْقِيقُ خِلَافُهُ، وَأَنَّهُ يَلْزَمُهُ مَا يَلْزَمُ الْمُتَمَتِّعَ.

Gizli değildir ki Ahmed'in mezhebi, onların bir rivayet olarak iddia ettiklerine aykırıdır; kârin hüküm bakımından mütemetti' gibidir. İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle demiştir: 'Kârine kurbanın vacip olduğu hususunda, Dâvûd'dan rivayet edilen ona kurban gerekmediği görüşü müstesna bir ihtilaf bilmiyoruz. Bu görüş Tâvûs'tan da rivayet edilmiştir. İbnü'l-Münzir, İbn Dâvûd'un Mekke'ye girdiğinde kârin hakkında «Ona kurban gerekir mi?» diye sorulduğunu, onun «Hayır» demesi üzerine ayağından sürüklendiğini nakletmiştir; bu da meselenin aralarında ne kadar meşhur olduğuna delalet eder.' Ondan nakil bitti. Nevevî, Abderî'nin bu görüşü el-Hasen b. Alî b. Süreyc'den naklettiğini zikretmiştir. Tahkik edilen ise bunun aksidir; yani mütemetti'e gereken şeylerin aynısı ona da gerekir.

وَمِنَ النُّصُوصِ الدَّالَّةِ عَلَى ذَلِكَ. حَدِيثُ عَائِشَةَ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ، وَفِيهِ: «فَدَخَلَ عَلَيْنَا يَوْمَ النَّحْرِ بِلَحْمِ بَقَرٍ فَقُلْتُ: مَا هَذَا؟ فَقِيلَ: نَحَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ أَزْوَاجِهِ» مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ.

Buna delalet eden nasslardan biri de Âişe'nin üzerinde ittifak edilen (müttefekun aleyh) hadisidir; onda şu ifadeler yer alır: «Kurban bayramı günü yanımıza sığır etiyle girildi. 'Bu nedir?' dedim. 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hanımları adına kurban kesti' denildi.» Müttefekun aleyhtir.

قَالَ الْمَجْدُ فِي «الْمُنْتَقَى» : وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى الْأَكْلِ مِنْ دَمِ الْقِرَانِ ; لِأَنَّ عَائِشَةَ كَانَتْ قَارِنَةً. انْتَهَى مِنْهُ. وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقَارِنَ عَلَيْهِ دَمٌ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Mecd [İbn Teymiyye] el-Müntekā'da şöyle demiştir: 'Bunda kıran kurbanından yemeye delil vardır; çünkü Âişe kârin idi.' Ondan nakil bitti. Bu da kârin olan kimseye kurban gerektiğine delalet eder. En doğrusunu Allah bilir.

وَمِنْ أَصْرَحِ الْأَدِلَّةِ فِي ذَلِكَ: مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ، عَنْ جَابِرٍ بِلَفْظِ: «ذَبَحَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ عَائِشَةَ بَقَرَةً يَوْمَ النَّحْرِ» وَمَعْلُومٌ أَنَّهَا كَانَتْ قَارِنَةً، عَلَى التَّحْقِيقِ فَتِلْكَ الْبَقَرَةُ دَمُ قِرَانٍ، وَذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى لُزُومِهِ، وَمَا ذَكَرَهُ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» ، مِنْ أَنَّهُ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «مَنْ قَرَنَ بَيْنَ حَجِّهِ وَعُمْرَتِهِ فَلْيُهْرِقْ دَمًا» لَمْ أَعْرِفْ لَهُ أَصْلًا، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ لَا يَصِحُّ مَرْفُوعًا. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Bu konudaki en sarih delillerden biri de Müslim'in Sahîh'inde Câbir'den şu lafızla rivayet ettiği hadistir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kurban bayramı günü Âişe adına bir sığır kesti.» Tahkike göre onun kârin olduğu bilinmektedir; dolayısıyla bu sığır kıran kurbanıdır ve bu da onun lüzumuna delildir. İbn Kudâme'nin el-Muğnî'de zikrettiği, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem «Kim haccı ile umresini birleştirirse kurban kessin» buyurduğuna dair rivayetin ise bir aslını bulamadım; zahir olan, merfû olarak sahih olmadığıdır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَأَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ: عَلَى أَنَّ الْقَارِنَ إِنْ كَانَ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، أَنَّهُ لَا دَمَ عَلَيْهِ ; لِأَنَّهُ مُتَمَتِّعٌ أَوْ فِي حُكْمِ الْمُتَمَتِّعِ، وَاللَّهُ يَقُولُ: ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ.

İlim ehlinin çoğunluğuna göre, kârin kimsenin ailesi Mescid-i Harâm civarında ikamet edenlerden ise ona kurban gerekmez; çünkü o mütemetti'dir veya mütemetti' hükmündedir. Allah Teâlâ ise şöyle buyurmaktadır: { ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ } “Bu, ailesi Mescid-i Harâm'da ikamet etmeyen kimseler içindir.”

وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» ، وَهُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ الْعُلَمَاءِ. وَقَالَ ابْنُ الْمَاجِشُونَ: عَلَيْهِ دَمٌ ; لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَسْقَطَ الدَّمَ عَنِ الْمُتَمَتِّعِ، وَهَذَا لَيْسَ مُتَمَتِّعًا، وَلَيْسَ هَذَا بِصَحِيحٍ، فَإِنَّنَا

İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle demiştir: 'Âlimlerin cumhurunun görüşü budur. İbnü'l-Mâcişûn ise: «Ona kurban gerekir; çünkü Allah Teâlâ kurbanı mütemetti'den düşürmüştür, bu kimse ise mütemetti' değildir» demiştir. Ancak bu doğru değildir; zira biz

ذَكَرْنَا أَنَّهُ مُتَمَتِّعٌ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مُتَمَتِّعًا، فَهُوَ مُفَرَّعٌ عَلَيْهِ، وَوُجُوبُ الدَّمِ عَلَى الْقَارِنِ، إِنَّمَا كَانَ بِمَعْنَى النَّصِّ عَلَى التَّمَتُّعِ، فَلَا يَجُوزُ أَنْ يُخَالِفَ الْفَرْعُ أَصْلَهُ. انْتَهَى مِنْهُ.

onun mütemetti' olduğunu belirttik; mütemetti' olmasa bile ona kıyasla fer' kılınmıştır. Kârine kurbanın vacip olması ancak temettu' nassının manası iledir; dolayısıyla fer'in aslına muhalif olması caiz değildir.' Ondan nakil bitti.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: حَاصِلُ هَذَا الْكَلَامِ أَنَّ الْقَارِنَ كَالْمُتَمَتِّعِ فِي أَنَّ كُلًّا مِنْهُمَا إِنْ كَانَ مِنْ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، لَا دَمَ عَلَيْهِ، وَذَكَرَ صَاحِبُ «الْمُغْنِي» أَنَّ ابْنَ الْمَاجِشُونِ خَالَفَ فِي ذَلِكَ، وَقَالَ: عَلَيْهِ دَمٌ، وَلَهُ وَجْهٌ قَوِيٌّ مِنَ النَّظَرِ عَلَى قَوْلِ الْجُمْهُورِ: أَنَّهُ يَكْفِيهِ طَوَافٌ وَاحِدٌ وَسَعْيٌ وَاحِدٌ لِحَجِّهِ وَعُمْرَتِهِ. فَقَدِ انْتَفَعَ بِإِسْقَاطِ عَمَلِ أَحَدِ النُّسُكَيْنِ، وَلُزُومُ الدَّمِ فِي مُقَابِلِ ذَلِكَ لَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ كَمَا تَرَى.

Bu eseri yazan [Şankîtî] -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bu sözün özeti şudur: Kârin, eğer Mescid-i Harâm civarında ikamet edenlerden ise her ikisine de kurban gerekmemesi bakımından mütemetti' gibidir. el-Muğnî sahibi İbnü'l-Mâcişûn'un bu hususta muhalefet edip 'Ona kurban gerekir' dediğini zikretmiştir. Cumhurun «Haccı ve umresi için bir tavaf ve bir sa'y ona yeter» şeklindeki görüşüne göre bu sözün kuvvetli bir nazarî yönü vardır. Çünkü o iki ibadetten birinin amelini düşürmekle faydalanmıştır; buna karşılık kurbanın gerekmesinin, görüldüğü üzere nazarî bir yönü bulunmaktadır.

وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» : قَالَ أَصْحَابُنَا: وَلَا يَجِبُ عَلَى حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ دَمُ الْقِرَانِ، كَمَا لَا يَجِبُ عَلَى الْمُتَمَتِّعِ، هَذَا هُوَ الْمَذْهَبُ، وَبِهِ قَطَعَ الْجُمْهُورُ. وَحَكَى الْحَنَّاطِيُّ وَالرَّافِعِيُّ وَجْهًا: أَنَّهُ يَلْزَمُهُ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ. وَهَذَا الْوَجْهُ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ هُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمَاجِشُونِ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ، كَمَا ذَكَرَهُ صَاحِبُ «الْمُغْنِي» ، وَمَذْهَبُ مَالِكٍ، وَأَصْحَابِهِ، كَمَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ، فِي أَنَّ الْقَارِنَ إِنْ كَانَ مِنْ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، لَا دَمَ عَلَيْهِ، وَحَاضِرُوا الْمَسْجِدِ عِنْدَ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ أَهْلُ مَكَّةَ، وَذِي طَوًى.

Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: 'Ashabımız dedi ki: Mütemetti'ye vacip olmadığı gibi Mescid-i Harâm civarında ikamet edenlere de kıran kurbanı vacip değildir. Mezhep budur ve cumhur bunu kesin olarak belirtmiştir. Hannâtî ve Râfiî ise ona kurbanın gerekeceğine dair bir görüş aktarmışlardır.' Buradan kastedilen yer bitti. Şâfiîlerdeki bu görüş, Mâlikîlerden İbnü'l-Mâcişûn'un görüşüdür; nitekim el-Muğnî sahibi de bunu zikretmiştir. Kârin kimse eğer Mescid-i Harâm civarında ikamet edenlerden ise ona kurban gerekmeyeceği hususunda Mâlik'in ve ashabının mezhebi Şâfiî ve Ahmed'in mezhebi gibidir. Mâlik ve ashabına göre Mescid-i Harâm civarında ikamet edenler Mekke ve Zî Tuvâ halkıdır.

قَالَ الشَّيْخُ الْحَطَّابُ فِي شَرْحِهِ لِقَوْلِ خَلِيلٍ فِي مُخْتَصَرِهِ: وَشَرْطُ دَمِهِمَا عَدَمُ إِقَامَتِهِ بِمَكَّةَ أَوْ ذِي طُوًى. . . إِلَخْ، مَا نَصُّهُ: وَذُو طُوًى هُوَ مَا بَيْنَ الثَّنِيَّةِ الَّتِي يَهْبِطُ مِنْهَا إِلَى مَقْبَرَةِ مَكَّةَ الْمُسَمَّاةِ بِالْمَعْلَاةِ، وَالثَّنِيَّةُ الْأُخْرَى الَّتِي إِلَى جِهَةِ الزَّاهِرِ وَتُسَمَّى عِنْدَ أَهْلِ مَكَّةَ بَيْنَ الْحَجُونَيْنِ انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.

Şeyh Hattâb, Halîl'in Muhtasar'ındaki «Her ikisinin kurbanının şartı, Mekke'de veya Zî Tuvâ'da ikamet etmemesidir...» sözünün şerhinde bizzat şöyle demiştir: 'Zî Tuvâ; Mekke'nin el-Ma'lât diye isimlendirilen kabristanına inilen tepe ile ez-Zâhir tarafındaki diğer tepe arasıdır ve Mekkeliler nezdinde «iki Hacûn arası» diye isimlendirilir.' Buradan kastedilen yer bitti.

وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ مَذْهَبَ أَبِي حَنِيفَةَ، وَأَصْحَابِهِ أَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ وَنَحْوَهُمْ مِمَّنْ دُونَ الْمِيقَاتَ: لَا تُشْرَعُ لَهُمُ الْعُمْرَةَ أَصْلًا فَلَا تَمَتُّعَ لَهُمْ وَلَا قِرَانَ، بِنَاءً عَلَى رُجُوعِ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ: ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ لِنَفْسِ التَّمَتُّعِ، كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ، مَعَ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ: إِنَّهُمْ إِنْ تَمَتَّعُوا أَوْ قَرَنُوا أَسَاءُوا وَانْعَقَدَ إِحْرَامُهُمْ، وَلَزِمَهُمْ دَمُ الْجَبْرِ، وَهَذَا الدَّمُ عِنْدَهُمْ دَمُ جِنَايَةٍ لَا يَأْكُلُ صَاحِبُهُ مِنْهُ، بِخِلَافِ دَمِ التَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ مِنْ غَيْرِ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، فَهُوَ عِنْدَهُمْ دَمُ نُسُكٍ، يَجُوزُ لِصَاحِبِهِ الْأَكْلُ مِنْهُ، وَنَقَلَ بَعْضُ الْحَنَفِيَّةِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَابْنِ الزُّبَيْرِ أَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ لَا مُتْعَةَ لَهُمْ. وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّهُ رَأْيُ الْبُخَارِيِّ.

Daha önce açıkladığımız üzere Ebû Hanîfe ve ashabının mezhebine göre Mekke halkı ve mîkat sınırları içinde bulunan benzerleri için asla umre meşru değildir; dolayısıyla onlar için temettu' da kıran da yoktur. Bu, Allah Teâlâ'nın: { ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ } “Bu, ailesi Mescid-i Harâm'da ikamet etmeyen kimseler içindir” buyruğundaki işaretin, daha önce açıklandığı üzere doğrudan temettu'un kendisine dönmesine dayanır. Bununla birlikte onlar şöyle derler: Eğer temettu' veya kıran yaparlarsa günah işlemiş olurlar, ancak ihramları geçerli olur ve kendilerine cebr (telafi) kurbanı gerekir. Bu kurban onlara göre bir cinayet kurbanıdır ve sahibi ondan yiyemez; Mescid-i Harâm civarında ikamet etmeyenlerin temettu' ve kıran kurbanları ise böyle değildir, zira o onlara göre bir nusük (ibadet) kurbanıdır ve sahibinin ondan yemesi caizdir. Bazı Hanefîler İbn Ömer, İbn Abbâs ve İbnü'z-Zübeyr'den Mekke halkı için temettu'un olmadığını nakletmişlerdir; bunun Buhârî'nin de görüşü olduğunu daha önce belirtmiştik.

وَاعْلَمْ أَنَّا قَدَّمْنَا أَنَّ مِنْ شُرُوطِ وُجُوبِ دَمِ التَّمَتُّعِ: أَلَّا يَرْجِعَ بَعْدَ الْعُمْرَةِ إِلَى بَلَدِهِ أَوْ مَسَافَةِ مِثْلِهِ، أَوْ يُسَافِرَ مَسَافَةَ الْقَصْرِ عَلَى مَا بَيَّنَّا هُنَاكَ مِنْ أَقْوَالِ الْأَئِمَّةِ فِي ذَلِكَ، وَأَرَدْنَا أَنْ

Bil ki biz daha önce temettu' kurbanının vacip olmasının şartlarından birinin de umreden sonra memleketine yahut onun misli bir mesafeye dönmemesi veya orada imamların görüşlerinden açıkladığımız üzere sefer (kısaltma) mesafesi kadar yolculuk yapmaması olduğunu takdim etmiştik. Burada ise

نَذْكُرَ هُنَا حُكْمَ الْقَارِنِ إِذَا أَتَى بِأَفْعَالِ الْعُمْرَةِ، ثُمَّ رَجَعَ إِلَى بَلَدِهِ، ثُمَّ حَجَّ مِنْ عَامِهِ، أَوْ سَافَرَ مَسَافَةَ الْقَصْرِ، ثُمَّ أَحْرَمَ بِالْحَجِّ مِنَ الْمِيقَاتِ، هَلْ يَسْقُطُ عَنْهُ الدَّمُ بِذَلِكَ كَالتَّمَتُّعِ أَوْ لَا؟ . وَمَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّ الدَّمَ لَا يَسْقُطُ عَنْهُ بِرُجُوعِهِ إِلَى بَلَدِهِ بَعْدَ إِتْيَانِهِ بِأَفْعَالِ الْعُمْرَةِ، إِنْ رَجَعَ وَحَجَّ ; لِأَنَّهُ لَمْ يَزَلْ قَارِنًا.

umre fiillerini yaptıktan sonra memleketine dönüp ardından aynı yıl hacceden yahut sefer mesafesi yolculuk yapıp ardından mîkattan hac için ihrama giren kârin kimsenin hükmünü; temettu'da olduğu gibi bu sebeple üzerinden kurbanın düşüp düşmeyeceğini zikretmek istedik. Ebû Hanîfe'nin mezhebine göre umre fiillerini yaptıktan sonra memleketine dönmesiyle -eğer döner ve haccederse- kurban üzerinden düşmez; çünkü o kârin olmaya devam etmektedir.

وَقَالَ صَاحِبُ «الْإِنْصَافِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى الْقَارِنِ: لَا يَلْزَمُ الدَّمُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، كَمَا قَالَ الْمُصَنِّفُ: وَقَالَهُ فِي الْفُرُوعِ وَغَيْرِهِ، وَقَالَ: وَالْقِيَاسُ أَنَّهُ لَا يَلْزَمُ مَنْ سَافَرَ سَفَرَ قَصْرٍ أَوْ إِلَى الْمِيقَاتِ، إِنْ قُلْنَا بِهِ، كَظَاهِرِ مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ، وَكَلَامُهُمْ يَقْتَضِي لُزُومَهُ ; لِأَنَّ اسْمَ الْقِرَانِ بَاقٍ بَعْدِ السَّفَرِ، بِخِلَافِ التَّمَتُّعِ انْتَهَى مِنْهُ.

el-İnsâf sahibi kârin hakkındaki bahiste şöyle demiştir: 'Müellifin dediği gibi kurban Mescid-i Harâm civarında ikamet edenlere gerekmez; bunu el-Fürû' ve diğer eserlerde de söylemiştir ve şöyle demiştir: Eğer seferle düşeceğini kabul edersek, Şâfiî mezhebinin zahirinde olduğu gibi, kıyas sefer mesafesi kadar yahut mîkata yolculuk eden kimseden de [kurbanın] düşmesini gerektirir. Oysa onların sözleri [kurbanın] gerekliliğini iktiza etmektedir; çünkü kıran ismi yolculuktan sonra da bakidir, temettu' ise böyle değildir.' Ondan nakil bitti.

وَحَاصِلُ كَلَامِهِ أَنَّ ظَاهِرَ كَلَامِ الْحَنَابِلَةِ أَنَّ السَّفَرَ بَعْدَ وُصُولِ مَكَّةَ، لَا يُسْقِطُ دَمَ الْقِرَانِ، وَأَنَّ مُقْتَضَى الْقِيَاسِ أَنَّهُ يُسْقِطُهُ إِلْحَاقًا لَهُ بِالتَّمَتُّعِ، وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» : لَوْ دَخَلَ الْقَارِنُ مَكَّةَ قَبْلَ يَوْمِ عَرَفَةَ، ثُمَّ عَادَ إِلَى الْمِيقَاتِ، فَالْمَذْهَبُ: أَنَّهُ لَا دَمَ عَلَيْهِ فِي الْإِمْلَاءِ، وَقَطَعَ بِهِ كَثِيرُونَ أَوِ الْأَكْثَرُونَ، وَصَحَّحَهُ الْحَنَّاطِيُّ وَآخَرُونَ. وَقَالَ إِمَامُ الْحَرَمَيْنِ: إِنْ قُلْنَا الْمُتَمَتِّعُ إِذَا أَحْرَمَ بِالْحَجِّ ثُمَّ عَادَ إِلَيْهِ لَا يَسْقُطُ عَنْهُ الدَّمُ فَهُنَا أَوْلَى، وَإِلَّا فَوَجْهَانِ: وَالْفَرْقُ أَنَّ اسْمَ الْقِرَانِ لَا يَزُولُ بِالْعَوْدِ، بِخِلَافِ التَّمَتُّعِ، وَلَوْ أَحْرَمَ بِالْعُمْرَةِ مِنَ الْمِيقَاتِ، وَدَخَلَ مَكَّةَ، ثُمَّ رَجَعَ إِلَى الْمِيقَاتِ قَبْلَ طَوَافِهِ فَأَحْرَمَ بِالْحَجِّ، فَهُوَ قَارِنٌ.

Sözünün özeti şudur: Hanbelîlerin sözlerinin zahiri, Mekke'ye ulaştıktan sonraki yolculuğun kıran kurbanını düşürmeyeceğidir; kıyasın gereği ise temettu'a mülhak kılınarak düşürmesidir. Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: 'Kârin kimse arefe gününden önce Mekke'ye girer, ardından mîkata dönerse mezhebe göre el-İmlâ'da belirtildiği üzere ona kurban gerekmez; birçokları yahut çoğunluk bunu kesin olarak ifade etmiş, Hannâtî ve diğerleri de bunu tashih etmiştir. İmâmü'l-Haremeyn ise şöyle demiştir: Eğer mütemetti' kimse hac için ihrama girip ardından oraya [mîkata] döndüğünde üzerinden kurban düşmez dersek burada evleviyetle düşmez; aksi takdirde iki görüş vardır. Fark şudur: Kıran ismi dönmekle zail olmaz, temettu' ise böyle değildir. Şayet mîkattan umre için ihrama girer ve Mekke'ye dâhil olur, ardından tavafından önce mîkata dönüp hac için ihrama girerse o kârindir.'

قَالَ الدَّارِمِيُّ فِي آخِرِ بَابِ الْفَوَاتِ: إِنْ قُلْنَا إِذَا أَحْرَمَ بِهِمَا جَمِيعًا، ثُمَّ رَجَعَ سَقَطَ الدَّمُ فَهُنَا أَوْلَى، وَإِلَّا فَوَجْهَانِ. انْتَهَى مِنْهُ.

Dârimî fevât bâbının sonunda şöyle demiştir: 'Eğer her ikisine birden ihrama girip sonra dönerse kurban düşer dersek burada evleviyetle düşer; aksi takdirde iki görüş vardır.' Ondan nakil bitti.

وَظَاهِرُ كَلَامِ خَلِيلٍ فِي مُخْتَصَرِهِ الْمَالِكِيِّ أَنَّ السَّفَرَ لَا يُسْقِطُ دَمَ الْقِرَانِ وَالْحَاصِلُ: أَنَّا بَيَّنَّا اخْتِلَافَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي السَّفَرِ بَعْدَ أَفْعَالِ الْعُمْرَةِ أَوْ بَعْدَ دُخُولِ مَكَّةَ، هَلْ يُسْقِطُ دَمَ الْقِرَانِ أَوْ لَا؟ وَبَيَّنَّا قَوْلَ صَاحِبِ «الْإِنْصَافِ» أَنَّ سُقُوطَهُ بِالسَّفَرِ، هُوَ مُقْتَضَى قِيَاسِهِ عَلَى التَّمَتُّعِ.

Halîl'in Mâlikî fıkhına dair Muhtasar'ındaki sözünün zahiri, yolculuğun kıran kurbanını düşürmeyeceğidir. Hasılı: Umre fiillerinden veya Mekke'ye girdikten sonra yapılan yolculuğun kıran kurbanını düşürüp düşürmeyeceği hususunda ilim ehlinin ihtilafını açıkladık ve el-İnsâf sahibinin, onun yolculukla düşmesinin temettu'a kıyas edilmesinin bir gereği olduğu yönündeki sözünü beyan ettik.

وَأَقْرَبُ الْأَقْوَالِ عِنْدِي لِلصَّوَابِ أَنَّ دَمَ الْقِرَانِ لَا يُسْقِطُهُ السَّفَرُ، وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الْأَحْوَطَ عِنْدَنَا أَنَّ دَمَ التَّمَتُّعِ لَا يُسْقِطُهُ السَّفَرُ ; لِتَصْرِيحِ الْقُرْآنِ بِوُجُوبِ الْهَدْيِ عَلَى الْمُتَمَتِّعِ، وَعَدَمِ صَرَاحَةِ الْآيَةِ فِي سُقُوطِهِ بِالسَّفَرِ. وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ لُزُومَ الدَّمِ لِلْقَارِنِ الَّذِي هُوَ مِنْ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ لَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ ; لِأَنَّهُ اكْتَفَى عَنِ النُّسُكَيْنِ بِعَمَلِ أَحَدِهِمَا عَلَى قَوْلِ الْجُمْهُورِ، كَمَا تَقَدَّمَ.

Bana göre doğruya en yakın görüş, kıran kurbanını yolculuğun düşürmeyeceğidir. Kur'an'ın mütemetti'ye hedy kurbanının vacip olduğunu sarih olarak belirtmesi ve ayetin onun yolculukla düşeceği hususunda sarih olmaması sebebiyle, bize göre ihtiyatlı olanın temettu' kurbanını da yolculuğun düşürmemesi olduğunu açıklamıştık. Mescid-i Harâm civarında ikamet eden kârin kimseye kurbanın gerekmesinin nazarî bir yönü olduğunu da zikretmiştik; çünkü daha önce geçtiği üzere cumhurun görüşüne göre iki ibadetin yerine onlardan birinin ameliyle yetinmiştir.

وَأَظْهَرُ قَوْلَيْ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدَنَا أَنَّ الْمَكِّيَّ إِذَا أَرَادَ الْإِحْرَامَ بِالْقِرَانِ، أَحْرَمَ بِهِ مِنْ مَكَّةَ ; لِأَنَّهُ يَخْرُجُ فِي حَجِّهِ إِلَى عَرَفَةَ، فَيَجْمَعُ بَيْنَ الْحِلِّ وَالْحَرَمِ، خِلَافًا لِمَنْ قَالَ: يَلْزَمُ الْمَكِّيَّ إِنْشَاءُ إِحْرَامِهِ مِنْ أَدْنَى الْحِلِّ وَكَذَلِكَ الْآفَاقِيُّ، إِذَا كَانَ فِي مَكَّةَ، وَأَرَادَ أَنْ يُحْرِمَ قَارِنًا، فَالْأَظْهَرُ أَنَّهُ يُحْرِمُ بِالْقِرَانِ مِنْ مَكَّةَ، خِلَافًا لِمَنْ قَالَ: يُحْرِمُ بِهِ مِنْ أَدْنَى الْحِلِّ لِمَا بَيَّنَّا. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bize göre ilim ehlinin iki görüşünden en açık olanı; Mekkeli bir kimse kıran için ihrama girmek istediğinde buna Mekke'den ihrama girer; çünkü haccında Arafat'a çıkacak, böylece hil ile haremi birleştirmiş olacaktır. Bu, 'Mekkelinin ihramını en yakın hil bölgesinden başlatması gerekir' diyenin aksinedir. Aynı şekilde âfâkî (dışarıdan gelen) kimse de Mekke'de bulunur ve kârin olarak ihrama girmek isterse, en açık görüşe göre açıkladığımız gerekçeyle 'En yakın hil bölgesinden ihrama girer' diyenin aksine kıran için Mekke'den ihrama girer. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَإِذَا عَرَفْتَ الشُّرُوطَ الَّتِي بِهَا يَجِبُ دَمُ التَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ، فَاعْلَمْ أَنَا أَرَدْنَا هُنَا أَنْ نُبَيِّنَ مَا يُجْزِئُ فِيهِ، فَالتَّحْقِيقُ أَنَّهُ مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْهَدْيِ، وَأَقَلُّهُ شَاةٌ تُجْزِئُ ضَحِيَّةً، وَأَعْلَاهُ بَدَنَةٌ، وَأَوْسَطُهُ بَقَرَةٌ، وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ سُبْعَ بَدَنَةٍ أَوْ بَقَرَةٍ يَكْفِي، فَلَوِ اشْتَرَكَ سَبْعَةٌ مِنَ الْمُتَمَتِّعِينَ فِي بَدَنَةٍ أَوْ بَقَرَةٍ وَذَبَحُوهَا أَجْزَأَتْ عَنْهُمْ، لِلنُّصُوصِ الصَّحِيحَةِ الدَّالَّةِ عَلَى ذَلِكَ ; كَحَدِيثِ جَابِرٍ الثَّابِتِ فِي الصَّحِيحِ قَالَ: «أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ نَشْتَرِكَ فِي الْإِبِلِ وَالْبَقَرِ كُلُّ سَبْعَةٍ مِنَّا فِي بَدَنَةٍ» وَفِي لَفْظٍ لِمُسْلِمٍ قَالَ: «اشْتَرَكْنَا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ فِي الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ كُلُّ سَبْعَةٍ مِنَّا فِي بَدَنَةٍ» ، فَقَالَ رَجُلٌ لِجَابِرٍ: أَيُشْتَرَكُ فِي الْبَقَرَةِ مَا يُشْتَرَكُ فِي الْجَزُورِ؟ فَقَالَ: مَا هِيَ إِلَّا مِنَ الْبُدْنِ.

Temettu' ve kıran kurbanının kendisiyle vacip olduğu şartları öğrendiysen, bil ki biz burada onun için neyin yeterli (müczî) olduğunu açıklamak istedik. Tahkik edilen şudur ki o, hedye güç yeten miktardır; bunun en azı kurban olmaya yetecek bir koyun, en yükseği bir deve, orta derecesi ise bir sığırdır. Tahkik edilen, devenin veya sığırın yedide birinin yeteceğidir. Şayet mütemetti' olanlardan yedi kişi bir deveye veya sığıra ortak olup onu kesseler, buna delalet eden sahih nasslar sebebiyle bu kendileri için yeterli olur. Nitekim Câbir'in Sahîh'te sabit olan hadisinde o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem her yedi kişimiz bir deveye ortak olmak üzere deve ve sığırda ortaklaşmamızı emretti.» Müslim'in bir lafzında ise şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte hacda ve umrede her yedi kişimiz bir deveye ortak olduk.» Bunun üzerine bir adam Câbir'e: 'Deveye ortak olunduğu gibi sığıra da ortak olunur mu?' dedi. O da: 'O da ancak büdn (büyükbaş kurbanlık) cinsindendir' dedi.

قَالَ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ (ح) ، وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى. وَاللَّفْظُ لَهُ، قَالَ: قَرَأْتُ عَلَى مَالِكٍ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ﵄ قَالَ: «نَحَرْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ الْبَدَنَةَ عَنْ سَبْعَةٍ وَالْبَقَرَةَ عَنْ سَبْعَةٍ» . وَفِي لَفْظٍ لِمُسْلِمٍ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: «خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مُهِلِّينَ بِالْحَجِّ، فَأَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ نَشْتَرِكَ فِي الْإِبِلِ وَالْبَقَرِ، كُلُّ سَبْعَةٍ مِنَّا فِي بَدَنَةٍ» وَفِي لَفْظٍ لَهُ عَنْهُ أَيْضًا، قَالَ: «حَجَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَنَحَرْنَا الْبَعِيرَ عَنْ سَبْعَةٍ وَالْبَقَرَةَ عَنْ سَبْعَةٍ» . وَفِي لَفْظٍ لَهُ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: «اشْتَرَكْنَا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ فِي الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ، كُلُّ سَبْعَةٍ فِي بَدَنَةٍ» فَقَالَ رَجُلٌ لِجَابِرٍ: أَيُشْتَرَكُ فِي الْبَدَنَةِ مَا يُشْتَرَكُ فِي الْجَزُورِ؟ قَالَ: مَا هِيَ إِلَّا مِنَ الْبُدْنِ، وَحَضَرَ جَابِرٌ الْحُدَيْبِيَةَ، قَالَ: «نَحَرْنَا يَوْمَئِذٍ سَبْعِينَ بَدَنَةً اشْتَرَكْنَا كُلُّ سَبْعَةٍ فِي بَدَنَةٍ» . وَفِي لَفْظٍ لَهُ عَنْهُ، وَهُوَ يُحَدِّثُ عَنْ حُجَّةِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «فَأَمَرَنَا إِذَا أَحْلَلْنَا أَنْ نُهْدِيَ وَيَجْتَمِعَ النَّفَرُ مِنَّا فِي الْهَدِيَّةِ» ; وَذَلِكَ حِينَ أَمَرَهُمْ أَنَّ يُحِلُّوا مِنْ حَجِّهِمْ فِي هَذَا الْحَدِيثِ. وَفِي لَفْظٍ لَهُ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: «كُنَّا نَتَمَتَّعُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَنَذْبَحُ الْبَقَرَةَ، عَنْ سَبْعَةٍ نَشْتَرِكُ فِيهَا» . انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ صَحِيحِ مُسْلِمٍ.

Müslim Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Kuteybe b. Saîd anlattı, bize Mâlik anlattı (H). Bize Yahyâ b. Yahyâ anlattı -lafız onundur-, dedi ki: Mâlik'e Ebü'z-Zübeyr'den, onun Câbir b. Abdillâh'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiği şu hadisi okudum: «Hudeybiye senesinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte deveyi yedi kişi adına, sığırı da yedi kişi adına kestik.» Müslim'in Câbir'den gelen bir lafzında o şöyle demiştir: «Hacca niyet ederek Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte çıktık. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem her yedi kişimiz bir deveye ortak olmak üzere deve ve sığırda ortaklaşmamızı emretti.» Ondan gelen diğer bir lafzında ise şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte haccettik; deveyi yedi kişi adına, sığırı da yedi kişi adına kestik.» Ondan gelen diğer bir lafzında da şöyle demiştir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte hacda ve umrede her yedi kişi bir deveye ortak olduk.» Bir adam Câbir'e: 'Deveye ortak olunduğu gibi sığıra da ortak olunur mu?' dedi. O da: 'O da ancak büdn cinsindendir' dedi. Câbir Hudeybiye'de bulunmuştu; şöyle dedi: «O gün yetmiş deve kestik, her yedi kişi bir deveye ortak olduk.» Ondan gelen diğer bir lafızda Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem haccını anlatırken şöyle demiştir: «İhramdan çıktığımızda kurban kesmemizi ve içimizden birkaç kişinin kurbanda toplanıp ortaklaşmasını emretti.» Bu hadiste bu emir, onlara haclarından ihramdan çıkmalarını emrettiği sıradaydı. Ondan gelen diğer bir lafızda ise şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte temettu' yapardık; sığırı keser ve yedi kişi onda ortak olurduk.» Sahîh-i Müslim'den kastedilen kısım bitti.

وَهَذِهِ الرِّوَايَاتُ الصَّحِيحَةُ تَدُلُّ: عَلَى أَنَّ دَمَ التَّمَتُّعِ يَكْفِي فِيهِ الِاشْتِرَاكُ بِالسَّبْعِ فِي بَدَنَةٍ، أَوْ بَقَرَةٍ، وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ دَاخِلٌ فِيمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ. أَمَّا الشَّاةُ وَالْبَدَنَةُ كَامِلَةً

Bu sahih rivayetler; temettu' kurbanında bir deveye veya sığıra yedide bir pay ile ortak olmanın yeteceğine ve bunun kolay gelen hedy kapsamına dâhil olduğuna delalet eder. Koyun ile devenin tamamına gelince,

فَإِجْزَاءُ كُلٍّ مِنْهُمَا لَا إِشْكَالَ فِيهِ. وَقَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا النَّضْرُ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو جَمْرَةَ قَالَ: سَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ ﵄ عَنِ الْمُتْعَةِ؟ فَأَمَرَنِي بِهَا، وَسَأَلْتُهُ عَنِ الْهَدْيِ فَقَالَ: فِيهَا جَزُورٌ أَوْ بَقَرَةٌ، أَوْ شَاةٌ، أَوْ شِرْكٌ فِي دَمٍ. الْحَدِيثَ. فَقَوْلُهُ: أَوْ شِرْكٌ فِي دَمٍ: يَعْنِي بِهِ مَا بَيَّنَتْهُ الرِّوَايَاتُ الْمَذْكُورَةُ الصَّحِيحَةُ. عَنْ جَابِرٍ أَنَّ الْبَدَنَةَ وَالْبَقَرَةَ كِلْتَاهُمَا تَكْفِي عَنْ سَبْعَةٍ مِنَ الْمُتَمَتِّعِينَ، وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي شَرْحِ هَذَا الْحَدِيثِ: وَهَذَا مُوَافِقٌ لِمَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: «خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مُهِلِّينَ بِالْحَجِّ فَأَمَرَنَا أَنْ نَشْتَرِكَ فِي الْإِبِلِ وَالْبَقَرِ كُلُّ سَبْعَةٍ مِنَّا فِي بَدَنَةٍ» ، ثُمَّ قَالَ وَبِهَذَا قَالَ الشَّافِعِيُّ وَالْجُمْهُورُ، سَوَاءٌ كَانَ الْهَدْيُ تَطَوُّعًا أَوْ وَاجِبًا، وَسَوَاءٌ كَانُوا كُلُّهُمْ مُتَقَرِّبِينَ بِذَلِكَ، أَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ يُرِيدُ التَّقَرُّبَ، وَبَعْضُهُمْ يُرِيدُ اللَّحْمَ. وَعَنْ أَبِي حَنِيفَةَ: يُشْتَرَطُ فِي الِاشْتِرَاطِ أَنْ يَكُونُوا كُلُّهُمْ مُتَقَرِّبِينَ بِالْهَدْيِ، وَعَنْ زُفَرَ مِثْلُهُ بِزِيَادَةٍ: أَنْ تَكُونَ أَسْبَابُهُمْ وَاحِدَةً، وَعَنْ دَاوُدَ وَبَعْضِ الْمَالِكِيَّةِ: يَجُوزُ فِي هَدْيِ التَّطَوُّعِ، دُونَ الْوَاجِبِ، وَعَنْ مَالِكٍ: لَا يَجُوزُ مُطْلَقًا انْتَهَى مِنْهُ.

bunların her birinin yeterli olmasında hiçbir müşkillik yoktur. Buhârî Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize İshâk b. Mansûr anlattı, bize Nadr haber verdi, bize Şu'be haber verdi, bize Ebû Cemre anlattı, dedi ki: İbn Abbâs'a radıyallâhu anhümâ müt'ayı (temettu' haccını) sordum, bana onu emretti; ona kurbanı sordum, 'Onda bir deve yahut sığır yahut koyun yahut kurbanda bir ortaklık vardır' dedi; hadisin devamı... Onun «yahut kurbanda bir ortaklık» sözüyle kastettiği; Câbir'den gelen mezkûr sahih rivayetlerin açıkladığı üzere devenin ve sığırın her ikisinin de mütemetti' olanlardan yedi kişiye yeteceğidir. İbn Hacer bu hadisin şerhinde şöyle demiştir: 'Bu, Müslim'in Câbir'den rivayet ettiği şu hadise uygundur: «Hacca niyet ederek Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte çıktık; bize her yedi kişimiz bir deveye ortak olmak üzere deve ve sığırda ortaklaşmamızı emretti.»' Sonra şöyle dedi: 'Şâfiî ve cumhur; hedy ister nafile ister vacip olsun ve ister hepsi bununla Allah'a yakınlaşmayı (ibadeti) kastetsin ister bir kısmı yakınlaşmayı, bir kısmı ise eti kastetsin bu görüşü benimsemiştir. Ebû Hanîfe'den; ortaklıkta hepsinin hedy ile Allah'a yakınlaşmayı kastetmiş olmalarının şart koşulduğu rivayet edilmiştir. Züfer'den de bunun aynısı, ayrıca gerekçelerinin (kurban kesme sebeplerinin) de bir olması ziyadesiyle nakledilmiştir. Dâvûd'dan ve bazı Mâlikîlerden; vacipte değil de nafile hedyde caiz olduğu rivayet edilmiştir. Mâlik'ten ise mutlak olarak caiz olmadığı rivayet edilmiştir.' Ondan nakil bitti.

وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ سُبْعَ الْبَدَنَةِ وَسُبْعَ الْبَقَرَةِ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يَقُومُ مَقَامَ الشَّاةِ، وَيَدْخُلُ فِي عُمُومِ: فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ، وَالرِّوَايَاتُ الصَّحِيحَةُ الَّتِي ذَكَرْنَا حُجَّةٌ عَلَى كُلِّ مَنْ خَالَفَ ذَلِكَ كَمَالِكٍ وَمَنْ وَافَقَهُ، وَمَا احْتَجَّ بِهِ إِسْمَاعِيلُ الْقَاضِي لِمَالِكٍ، مِنْ أَنَّ الِاشْتِرَاكَ فِي الْهَدْيِ، لَا يَصِحُّ مِنْ أَنَّ حَدِيثَ جَابِرٍ، إِنَّمَا كَانَ بِالْحُدَيْبِيَةِ، حَيْثُ كَانُوا مُحْصَرِينَ. وَأَنَّ حَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ خَالَفَ فِيهِ أَبُو جَمْرَةَ عَنْهُ ثِقَاتِ أَصْحَابِهِ، فَرَوَوْا عَنْهُ أَنَّ مَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ: شَاةٌ، ثُمَّ سَاقَ ذَلِكَ عَنْهُمْ بِأَسَانِيدَ صَحِيحَةٍ مَرْدُودَةٍ. أَمَّا دَعْوَى أَنَّ حَدِيثَ جَابِرٍ إِنَّمَا كَانَ بِالْحُدَيْبِيَةِ، حَيْثُ كَانُوا مُحْصَرِينَ، فَهِيَ مَرْدُودَةٌ، بِمَا ثَبَتَ فِي الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ فِي مُسْلِمٍ الَّتِي سُقْنَاهَا بِأَلْفَاظِهَا: أَنَّهُمُ اشْتَرَكُوا الِاشْتِرَاكَ الْمَذْكُورَ مَعَهُ ﷺ أَيْضًا فِي حَجِّهِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمُرَادَ بِحَجِّهِ حَجَّةُ الْوَدَاعِ ; لِأَنَّهُ لَمْ يَحُجَّ بَعْدَ الْهِجْرَةِ حَجَّةً غَيْرَهَا. وَفِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ، عِنْدَ مُسْلِمٍ الَّتِي سُقْنَاهَا بِأَلْفَاظِهَا آنِفًا التَّصْرِيحُ بِوُقُوعِ الِاشْتِرَاكِ فِي الْحَجَّةِ الْمَذْكُورَةِ، كَمَا هُوَ وَاضِحٌ مِنْ أَلْفَاظِ مُسْلِمٍ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا. وَأَمَّا دَعْوَى مُخَالَفَةِ أَبِي جَمْرَةَ فِي ذِكْرِهِ الِاشْتِرَاكَ الْمَذْكُورَ ثِقَاتِ أَصْحَابِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فَهِيَ مَرْدُودَةٌ أَيْضًا، بِمَا ذَكَرَهُ ابْنُ حَجَرٍ فِي «الْفَتْحِ» ، حَيْثُ قَالَ: وَلَيْسَ بَيْنَ رِوَايَةِ أَبِي جَمْرَةَ، وَرِوَايَةِ غَيْرِهِ مُنَافَاةٌ ; لِأَنَّهُ زَادَ عَلَيْهِمْ ذِكْرَ الِاشْتِرَاكِ، وَوَافَقَهُمْ عَلَى ذِكْرِ الشَّاةِ، وَإِنَّمَا أَرَادَ ابْنُ عَبَّاسٍ بِالِاقْتِصَارِ عَلَى الشَّاةِ الرَّدَّ عَلَى مَنْ زَعَمَ اخْتِصَاصَ الْهَدْيِ بِالْإِبِلِ وَالْبَقَرِ. وَذَلِكَ وَاضِحٌ فِيمَا سَنَذْكُرُهُ بَعْدَ هَذَا، إِلَى

Tahkik edilen şudur ki devenin yedide biri ile sığırın yedide birinin her biri koyun yerine geçer ve { فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “kolayınıza gelen kurban” ifadesinin umumuna dâhildir. Zikrettiğimiz sahih rivayetler; Mâlik ve ona muvafakat edenler gibi buna muhalefet eden herkes aleyhine bir hüccettir. Kādî İsmâil'in Mâlik lehine getirdiği; hedyde ortaklığın caiz olmadığına, çünkü Câbir hadisinin ancak ihsar edildikleri Hudeybiye'de vuku bulduğuna ve İbn Abbâs hadisinde Ebû Cemre'nin onun sika ashabına muhalefet ettiğine, onların İbn Abbâs'tan kolay gelen kurbanın «koyun» olduğunu rivayet ettiklerine dair delil getirmesi ve ardından bunu onlardan sahih isnadlarla nakletmesi merduttur. Câbir hadisinin sadece ihsar edildikleri Hudeybiye'de olduğuna dair iddiaya gelince; bu iddia, Müslim'deki lafızlarıyla aktardığımız sahih rivayetlerde onların söz konusu ortaklığı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte haccında da yaptıklarının sabit olmasıyla merduttur. Şüphe yok ki onun haccından kasıt Vedâ Haccı'dır; zira hicretten sonra ondan başka bir hac yapmamıştır. Az önce lafızlarıyla aktardığımız Müslim'deki bazı sahih rivayetlerde, zikrettiğimiz Müslim lafızlarından açıkça anlaşıldığı üzere ortaklığın söz konusu hacda gerçekleştiği sarihtir. Ebû Cemre'nin söz konusu ortaklığı zikretmekle İbn Abbâs'ın sika ashabına muhalefet ettiği iddiasına gelince; bu da İbn Hacer'in el-Feth'te belirttiği şu açıklamasıyla merduttur; o şöyle demiştir: 'Ebû Cemre'nin rivayeti ile başkasının rivayeti arasında bir zıtlık yoktur; zira o onlara ortaklığın zikrini ziyade etmiş ve koyunun zikrî hususunda ise onlara muvafakat etmiştir. İbn Abbâs koyun ile yetinmekle ancak kurbanın sadece deve ve sığıra mahsus olduğunu iddia edenleri reddetmeyi kastetmiştir. Bu husus bundan sonra zikredeceğimiz şeylerde açıktır...' Şöyle

أَنْ قَالَ: وَبِهَذَا تَجْتَمِعُ الْأَخْبَارُ، وَهُوَ أَوْلَى مِنَ الطَّعْنِ فِي رِوَايَةِ مَنْ أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى تَوْثِيقِهِ، وَهُوَ أَبُو جَمْرَةَ الضُّبَعِيُّ. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ لَا يَرَى التَّشْرِيكَ، ثُمَّ رَجَعَ عَنْ ذَلِكَ لَمَّا بَلَغَتْهُ السُّنَّةُ، وَذَكَرَ ابْنُ حَجَرٍ رُجُوعَ ابْنِ عُمَرَ عَنْ ذَلِكَ، عَنْ أَحْمَدَ بِسَنَدِهِ مِنْ طَرِيقِ الشَّعْبِيِّ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ.

devam etti: 'Böylece rivayetler telif edilmiş olur; bu da âlimlerin güvenilirliği (tevsîki) hususunda icma ettikleri kimsenin -ki o Ebû Cemre ed-Dubay'î'dir- rivayetine ta'n etmekten daha evladır. İbn Ömer'den ortaklığı uygun görmediği, ardından sünnet kendisine ulaşınca bundan döndüğü rivayet edilmiştir.' İbn Hacer, İbn Ömer'in bundan döndüğünü Ahmed'den, onun Şa'bî tarikiyle İbn Ömer'den gelen senediyle zikretmiştir.

وَأَظْهَرُ قَوْلَيْ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدِي أَنَّ الْبَدَنَةَ لَا تُجْزِئُ عَنْ أَكْثَرِ مِنْ سَبْعَةٍ، وَذَكَرَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «الْفَتْحِ» ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ فِي إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ عَنْهُ: أَنَّهَا تُجْزِئُ عَنْ عَشَرَةٍ. قَالَ: وَبِهِ قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ، وَابْنُ خُزَيْمَةَ مِنَ الشَّافِعِيَّةِ. وَاحْتَجَّ لِذَلِكَ فِي صَحِيحِهِ، وَقَوَّاهُ وَاحْتَجَّ لَهُ ابْنُ خُزَيْمَةَ بِحَدِيثِ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ: «أَنَّهُ ﷺ قَسَمَ فَعَدَلَ عَشْرًا مِنَ الْغَنَمِ بِبَعِيرٍ» ، الْحَدِيثَ. وَهُوَ فِي الصَّحِيحَيْنِ.

Bana göre ilim ehlinin iki görüşünden en açık olanı; devenin yediden fazla kişiye yetmeyeceğidir. İbn Hacer el-Feth'te Saîd b. el-Müseyyeb'den gelen iki rivayetten birinde onun on kişiye yeteceğini nakletmiştir. Şöyle demiştir: 'İshâk b. Râhûye ve Şâfiîlerden İbn Huzeyme de bu görüşü benimsemiştir.' [İbn Huzeyme] Sahîh'inde buna delil getirmiş ve bunu kuvvetlendirmiştir. İbn Huzeyme buna Râfi' b. Hadîc'in: «O sallallâhu aleyhi ve sellem taksimat yaptı ve on koyunu bir deveye denk tuttu...» hadisiyle delil getirmiştir; hadis Sahîhayn'dadır.

وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الشَّاةَ: لَا يَصِحُّ الِاشْتِرَاكُ فِيهَا، وَقَوْلُهُ: «أَوْ شَاةٌ» هُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ الْعُلَمَاءِ. وَرَوَاهُ الطَّبَرِيُّ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ بِأَسَانِيدَ صَحِيحَةٍ عَنْهُمْ، وَرُوِيَا بِإِسْنَادٍ قَوِيٍّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، وَابْنِ عُمَرَ: أَنَّهُمَا كَانَا لَا يَرَيَانِ (فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ) : إِلَّا مِنَ الْإِبِلِ وَالْبَقَرِ، وَوَافَقَهُمَا الْقَاسِمُ، وَطَائِفَةٌ. قَالَ إِسْمَاعِيلُ الْقَاضِي فِي الْأَحْكَامِ لَهُ: أَظُنُّ أَنَّهُمْ ذَهَبُوا إِلَى ذَلِكَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ [٢٢ \ ٣٦] فَذَهَبُوا إِلَى تَخْصِيصِ مَا يَقَعُ عَلَيْهِ اسْمُ الْبُدْنِ، قَالَ: وَيَرُدُّ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ [٥ \ ٩٥] وَأَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّ فِي الظَّبْيِ شَاةٌ، فَوَقَعَ عَلَيْهَا اسْمُ هَدْيٍ.

Koyunda ortaklığın sahih olmayacağı üzerinde icma etmişlerdir. Onun «yahut bir koyun» sözü ise âlimlerin cumhurunun görüşüdür. Taberî ve İbn Ebî Hâtim bunu onlardan sahih isnadlarla rivayet etmişlerdir. Her ikisi de Kāsım b. Muhammed'den, o da Âişe ve İbn Ömer'den gelen kuvvetli bir isnadla rivayet etmişlerdir ki; onlar { فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “kolayınıza gelen kurbanı” ancak deve ve sığırdan ibaret görürlerdi. Kāsım ve bir topluluk da onlara muvafakat etmiştir. Kādî İsmâil el-Ahkâm adlı eserinde şöyle demiştir: 'Zannedersem onlar bu görüşe Allah Teâlâ'nın: { وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ } “Kurbanlık büyükbaş hayvanları da sizin için Allah'ın şeâirinden kıldık” [Hac 22/36] buyruğu sebebiyle gitmişler ve büdn isminin kapsamına girenleri tahsis etme yoluna gitmişlerdir.' Dedi ki: 'Bunu Allah Teâlâ'nın: { هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ } “Kâbe'ye ulaşacak bir hedy olarak” [Mâide 5/95] buyruğu reddeder; zira Müslümanlar avlanan ceylan için koyun ödeneceği üzerinde icma etmişlerdir, böylece onun üzerine hedy ismi verilmiştir.'

قُلْتُ: قَدِ احْتَجَّ بِذَلِكَ ابْنُ عَبَّاسٍ، فَأَخْرَجَ الطَّبَرِيُّ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ قَالَ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْهَدْيُ شَاةٌ. فَقِيلَ لَهُ فِي ذَلِكَ، فَقَالَ: أَنَا أَقْرَأُ عَلَيْكُمْ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ مَا تُقِرُّونَ بِهِ، مَا فِي الظَّبْيِ؟ قَالُوا: شَاةٌ، قَالَ: فَإِنَّ اللَّهَ يَقُولُ: هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ. اهـ مِنْ فَتْحِ الْبَارِي.

Derim ki: İbn Abbâs da bununla delil getirmiştir; nitekim Taberî, Abdullah b. Ubeyd b. Umeyr'e ulaşan sahih bir isnadla rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: İbn Abbâs 'Hedy koyundur' dedi. Kendisine bu hususta soru sorulunca şöyle dedi: 'Ben size Allah'ın Kitabı'ndan kabul edeceğiniz bir şey okuyayım; avlanan ceylanda ceza nedir?' 'Koyundur' dediler. O da 'Şüphesiz Allah: { هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ } “Kâbe'ye ulaşacak bir hedy olarak” buyurmaktadır' dedi. Fethu'l-Bârî'den bitti.

وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» : أَنَّهُ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ، عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا قَالَتْ: «أَهْدَى ﷺ مَرَّةً غَنَمًا» ، وَهُوَ نَصٌّ صَحِيحٌ عَنْهَا صَرِيحٌ فِي تَسْمِيَةِ الْغَنَمِ هَدْيًا كَمَا تَرَى.

Bakara Suresi'nde takdim etmiştik ki: Sahîhayn'da Âişe'den sabit olduğuna göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir defasında koyun hedy etti.» Görüldüğü üzere bu, ondan gelen sahih bir nass olup koyunun hedy olarak isimlendirilmesinde sarihtir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الَّذِي يَظْهَرُ لِي أَنَّهُ هُوَ الصَّوَابُ فِي هَدْيِ التَّمَتُّعِ، الَّذِي نَصَّ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ عَلَى أَنَّهُ مَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ: أَنَّهُ شَاةٌ، أَوْ بَدَنَةٌ، أَوْ بَقَرَةٌ. وَيَكْفِي فِي ذَلِكَ سُبْعُ الْبَدَنَةِ وَسُبْعُ الْبَقَرَةِ، عَنِ الْمُتَمَتِّعِ الْوَاحِدِ، وَتَكْفِي الْبَدَنَةُ عَنْ سَبْعَةِ مُتَمَتِّعِينَ لِثُبُوتِ الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ بِذَلِكَ، وَلَمْ يَقُمْ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ، وَلَا سُنَّةِ نَبِيِّهِ ﷺ نَصٌّ

Bu eseri yazan [Şankîtî] -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Allah'ın Kitabı'nda kolay gelen hedy olduğunu nass ile belirttiği temettu' kurbanı hakkında bana doğru olarak görünen; onun koyun, deve veya sığır olduğudur. Bunda tek bir mütemetti' adına devenin yedide biri ile sığırın yedide biri yeterlidir; deve de yedi mütemetti' adına yeterlidir, zira bu hususta sahih rivayetler sabittir. Allah'ın Kitabı'ndan ve Peygamberi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetinden

صَرِيحٌ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ يُقَاوِمُهَا، وَرِوَايَةُ جَابِرٍ أَنَّ الْبَدَنَةَ تَكْفِي فِي الْهَدْيِ، عَنْ سَبْعَةٍ أَخَصُّ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ مِنْ حَدِيثِ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ: «أَنَّهُ ﷺ جَعَلَ الْبَعِيرَ فِي الْقِسْمَةِ يَعْدِلُ عَشْرًا مِنَ الْغَنَمِ» ; لِأَنَّ هَذَا فِي الْقِسْمَةِ، وَحَدِيثُ جَابِرٍ فِي خُصُوصِ الْهَدْيِ، وَالْأَخَصُّ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ مُقَدَّمٌ عَلَى الْأَعَمِّ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

ihtilaf mahallinde bunlara karşı koyacak sarih bir nass bulunmamaktadır. Câbir'in kurbanda devenin yedi kişiye yeteceğine dair rivayeti, ihtilaf mahallinde Râfi' b. Hadîc'in: «O sallallâhu aleyhi ve sellem taksimatta bir deveyi on koyuna denk tuttu» hadisinden daha hastır (özeldir). Çünkü bu taksimat hakkındadır; Câbir hadisi ise bilhassa hedy kurbanı hakkındadır. İhtilaf mahallinde daha has olan, daha genel olana takdim edilir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَمِمَّا يُوَضِّحُ ذَلِكَ مَا ذَكَرَهُ ابْنُ حَجَرٍ فِي «الْفَتْحِ» فِي شَرْحِ حَدِيثِ رَافِعٍ الْمَذْكُورِ، وَقَدْ أَوْرَدَهُ الْبُخَارِيُّ فِي كِتَابِ الذَّبَائِحِ، عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ بِلَفْظٍ، قَالَ: «كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ بِذِي الْحُلَيْفَةِ فَأَصَبْنَا إِبِلًا وَغَنَمًا، وَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ فِي أُخْرَيَاتِ النَّاسِ فَعَجَّلُوا فَنَصَبُوا الْقُدُورَ، فَدَفَعَ النَّبِيُّ ﷺ إِلَيْهِمْ فَأَمَرَ بِالْقُدُورِ فَأُكْفِئَتْ، ثُمَّ قَسَّمَ فَعَدَلَ عَشْرًا مِنَ الْغَنَمِ بِبَعِيرٍ فَنَّدَ مِنْهَا بَعِيرٌ» ، الْحَدِيثَ.

Bunu açıklığa kavuşturan şeylerden biri de İbn Hacer'in mezkûr Râfi' hadisinin şerhinde el-Feth'te zikrettiğidir. Buhârî bunu Kitâbü'z-Zebâih'te Râfi' b. Hadîc'den şu lafızla rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Zülhuleyfe'de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdik, deve ve koyun ganimeti elde ettik. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem insanların gerisindeydi; onlar acele edip kazanları kurdular. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yanlarına geldi ve kazanların devrilmesini emretti, onlar da devrildi. Sonra taksimat yaptı ve on koyunu bir deveye denk tuttu; derken o develerden biri kaçtı...» hadisi zikretti.

وَنَصُّ كَلَامِ ابْنِ حَجَرٍ فِي هَذَا الْحَدِيثِ: وَهَذَا مَحْمُولٌ عَلَى أَنَّ هَذَا كَانَ قِيمَةَ الْغَنَمِ إِذْ ذَاكَ، فَلَعَلَّ الْإِبِلَ كَانَتْ قَلِيلَةً، أَوْ نَفِيسَةً، وَالْغَنَمُ كَانَتْ كَثِيرَةً، أَوْ هَزِيلَةً بِحَيْثُ كَانَتْ قِيمَةُ الْبَعِيرِ عَشْرَ شِيَاهٍ، وَلَا يُخَالِفُ ذَلِكَ الْقَاعِدَةَ فِي الْأَضَاحِيِّ، مِنْ أَنَّ الْبَعِيرَ يُجْزِئُ عَنْ سَبْعِ شِيَاهٍ ; لِأَنَّ ذَلِكَ هُوَ الْغَالِبُ فِي قِيمَةِ الشَّاةِ وَالْبَعِيرِ الْمُعْتَدِلَيْنِ. وَأَمَّا هَذِهِ الْقِسْمَةُ، فَكَانَتْ وَاقِعَةَ عَيْنٍ، فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ التَّعْدِيلُ لِمَا ذُكِرَ مِنْ نَفَاسَةِ الْإِبِلِ، دُونَ الْغَنَمِ.

İbn Hacer'in bu hadis hakkındaki sözünün metni şöyledir: 'Bu, o esnada koyunun değerinin bu şekilde olduğuna hamledilir; muhtemelen develer azdı yahut çok kıymetliydi, koyunlar ise çoktu yahut zayıftı, öyle ki bir devenin değeri on koyun ediyordu. Bu durum, kurbanlıklarda devenin yedi koyuna yeteceği yönündeki kaideye aykırı değildir; zira orta halli koyun ile devede galip olan kıymet budur. Bu taksimata gelince; o muayyen bir olaydı (vâkıa-i ayn idi), dolayısıyla denk tutmanın koyunların değil develerin zikredilen kıymetliliğinden ötürü olması muhtemeldir.'

وَحَدِيثُ جَابِرٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ صَرِيحٌ فِي الْحُكْمِ، حَيْثُ قَالَ فِيهِ: «أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ نَشْتَرِكَ فِي الْإِبِلِ وَالْبَقَرِ، كُلُّ سَبْعَةٍ مِنَّا فِي بَدَنَةٍ» وَالْبَدَنَةُ تُطْلَقُ عَلَى النَّاقَةِ، وَالْبَقَرَةِ.

Müslim'deki Câbir hadisi ise hükümde sarihtir; zira onda şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem her yedi kişimiz bir deveye ortak olmak üzere deve ve sığırda ortaklaşmamızı emretti.» 'Bedene' lafzı dişi deveye de sığıra da ıtlak olunur.

وَأَمَّا حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ: «كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ فِي سَفَرٍ فَحَضَرَ الْأَضْحَى فَاشْتَرَكْنَا فِي الْبَقَرَةِ تِسْعَةٌ، وَفِي الْبَدَنَةِ عَشَرَةٌ» فَحَسَّنَهُ التِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ ابْنُ حِبَّانَ، وَعَضَّدَهُ بِحَدِيثِ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ هَذَا. وَالَّذِي يَتَحَرَّرُ فِي هَذَا أَنَّ الْأَصْلَ أَنَّ الْبَعِيرَ بِسَبْعٍ مَا لَمْ يَعْرِضْ عَارِضٌ مِنْ نَفَاسَةٍ، وَنَحْوِهَا، فَيَتَغَيَّرُ الْحُكْمُ بِحَسَبِ ذَلِكَ، وَبِهَذَا تَجْتَمِعُ الْأَخْبَارُ الْوَارِدَةُ فِي ذَلِكَ، ثُمَّ الَّذِي يَظْهَرُ مِنَ الْقِسْمَةِ الْمَذْكُورَةِ، أَنَّهَا وَقَعَتْ فِيمَا عَدَا مَا طُبِخَ وَأُرِيقَ مِنَ الْإِبِلِ وَالْغَنَمِ، الَّتِي كَانُوا غَنِمُوهَا، وَيُحْتَمَلُ إِنْ كَانَتِ الْوَاقِعَةُ تَعَدَّدَتْ أَنْ تَكُونَ الْقِصَّةُ الَّتِي ذَكَرَهَا ابْنُ عَبَّاسٍ، أُتْلِفَ فِيهَا اللَّحْمُ لِكَوْنِهِ كَانَ قُطِّعَ لِلطَّبْخِ، وَالْقِصَّةُ الَّتِي فِي حَدِيثِ رَافِعٍ طُبِخَتِ الشِّيَاهُ صِحَاحًا مَثَلًا، فَلَمَّا أُرِيقَ مَرَقُهَا ضُمَّتْ إِلَى الْغَنَمِ لِتُقَسَّمَ، ثُمَّ يَطْبُخُهَا مَنْ وَقَعَتْ فِي سَهْمِهِ، وَلَعَلَّ هَذَا هُوَ النُّكْتَةُ فِي انْحِطَاطِ قِيمَةِ الشِّيَاهِ، عَنِ الْعَادَةِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. انْتَهَى كَلَامُ ابْنِ حَجَرٍ.

İbn Abbâs'ın: «Bir seferde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdik, Kurban bayramı geldi; sığıra dokuz kişi, deveye de on kişi ortak olduk» hadisine gelince; Tirmizî bunu hasen, İbn Hibbân ise sahih görmüş ve bunu bu Râfi' b. Hadîc hadisiyle desteklemiştir. Bu hususta tahkik edilen şudur ki; kıymetlilik ve benzeri arızi bir durum ortaya çıkmadıkça asıl olan devenin yedi koyuna denk olmasıdır, aksi takdirde hüküm buna göre değişir. Bu konuda gelen rivayetler bu şekilde telif edilmiş olur. Ayrıca mezkûr taksimattan zahir olan; ganimet aldıkları deve ve koyunlardan pişirilen ve dökülenler dışındakilerde gerçekleştiğidir. Şayet olay birden fazla ise İbn Abbâs'ın zikrettiği kıssada etin pişirilmek üzere doğranmış olmasından ötürü telef edilmiş olması, Râfi' hadisindeki kıssada ise koyunların mesela bütün olarak pişirilmiş olup suları dökülünce taksim edilmek üzere koyunlara katılmış ve ardından hissesine düşenin onu tekrar pişirmiş olması muhtemeldir. Koyunların kıymetinin alışılmışın altına düşmesindeki ince nükte de belki budur. En doğrusunu Allah bilir.' İbn Hacer'in sözü bitti.

وَكَوْنُ اللَّحْمِ رُدَّ لِيَطْبُخَهُ مَنْ وَقَعَ فِي سَهْمِهِ مَرَّةً أُخْرَى، غَيْرُ ظَاهِرٍ عِنْدِي، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Etin, hissesine düşen kimsenin bir kez daha pişirmesi için geri verilmiş olması bana göre zahir değildir. En doğrusunu Allah bilir.

وَحَدِيثُ رَافِعٍ الْمَذْكُورُ: أَخْرَجَهُ أَيْضًا مُسْلِمٌ فِي كِتَابِ: الصَّيْدِ وَالذَّبَائِحِ، وَلَفْظُ الْمُرَادِ مِنْهُ عَنْ رَافِعٍ قَالَ: «كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِذِي الْحُلَيْفَةِ مِنْ تِهَامَةَ فَأَصَبْنَا غَنَمًا وَإِبِلًا فَعَجِلَ الْقَوْمُ فَأَغْلُوا بِهَا الْقُدُورَ فَأَمَرَ بِهَا فَكُفِئَتْ، ثُمَّ عَدَلَ عَشْرًا مِنَ الْغَنَمِ بِجَزُورٍ» .

Mezkûr Râfi' hadisini Müslim de Kitâbü's-Sayd ve'z-Zebâih'te tahric etmiştir; Râfi'den naklen ondan kastedilen lafız şöyledir: «Tihâme'deki Zülhuleyfe'de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdik, koyun ve deve ganimeti elde ettik. Topluluk acele edip onlarla kazanları kaynattı; bunun üzerine [Peygamber] emir verdi ve kazanlar devrildi, sonra da on koyunu bir deveye denk tuttu.»

وَالْحَاصِلُ أَنَّ أَخَصَّ شَيْءٍ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ وَأَصْرَحَهُ فِيهِ، وَأَوْضَحَهُ فِيهِ حَدِيثُ جَابِرٍ، الَّذِي ذَكَرْنَا رِوَايَتَهُ عِنْدَ مُسْلِمٍ. أَمَّا حَدِيثُ رَافِعٍ، فَهُوَ فِي قِسْمَةِ الْغَنِيمَةِ لَا فِي الْهَدْيِ. وَأَمَّا حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ، فَظَاهِرُهُ أَنَّهُ فِي الضَّحَايَا، وَعَلَى كُلِّ حَالٍ: فَحَدِيثُ جَابِرٍ أَصَحُّ مِنْهُ، فَالَّذِي يَظْهَرُ أَنَّ الْمُتَمَتِّعَ يَكْفِيهِ سُبْعُ بَدَنَةٍ، وَأَنَّ النَّصَّ الصَّرِيحَ الْوَارِدَ بِذَلِكَ يَنْبَغِي تَقْدِيمُهُ، عَلَى أَنَّهُ يَكْفِيهِ عُشْرُ بَدَنَةٍ، وَقَدْ رَأَيْتُ أَدِلَّةَ الْقَوْلَيْنِ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Hasılı; ihtilaf mahallinde en has, en sarih ve en açık olan delil, Müslim'deki rivayetini zikrettiğimiz Câbir hadisidir. Râfi' hadisine gelince; o hedyde değil ganimet taksimindedir. İbn Abbâs hadisinin ise kurbanlıklar (udhiyye) hakkında olduğu zahirdir; her halükârda Câbir hadisi ondan daha sahihtir. Dolayısıyla zahir olan, mütemetti' kimseye devenin yedide birinin yeteceğidir ve bu hususta gelen sarih nassın, ona devenin onda birinin yeteceği görüşüne takdim edilmesi gerekir. Her iki görüşün delillerini görmüş oldun. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

فَإِذَا عَلِمْتَ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي تَعْيِينِ الْقَدْرِ الْمُجْزِئِ فِي هَدْيِ التَّمَتُّعِ، وَالْقِرَانِ، وَأَنَّ أَظْهَرَ الْأَقْوَالِ أَنَّ أَقَلَّهُ شَاةٌ، أَوْ سُبْعُ بَدَنَةٍ أَوْ بَقَرَةٍ، وَأَنَّ إِجْزَاءَ الْبَدَنَةِ الْكَامِلَةِ، لَا نِزَاعَ فِيهِ.

Temettu' ve kıran kurbanında yeterli olan miktarın tayini hususunda ilim ehlinin görüşlerini ve en zahir görüşün bunun en azının bir koyun yahut bir devenin veya sığırın yedide biri olduğunu, devenin tamamının yeterli olmasında ise hiçbir ihtilaf bulunmadığını öğrendiysen,

فَاعْلَمْ أَنَّ أَهْلَ الْعِلْمِ اخْتَلَفُوا فِي وَقْتِ وُجُوبِهِ، وَوَقْتِ نَحْرِهِ، وَهَذِهِ تَفَاصِيلُ أَقْوَالِهِمْ وَأَدِلَّتُهَا، وَمَا يُرَجِّحُهُ الدَّلِيلُ مِنْهَا.

bil ki ilim ehli onun vücub vakti ve kesim vakti hususunda ihtilaf etmişlerdir. İşte onların görüşlerinin, delillerinin ve delilin bunlardan tercih ettiğinin ayrıntıları şunlardır:

أَمَّا مَذْهَبُ مَالِكٍ فَالتَّحْقِيقُ فِيهِ أَنَّ هَدْيَ التَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ لَا يَجِبُ وُجُوبًا تَامًّا إِلَّا يَوْمَ النَّحْرِ بَعْدَ رَمْيِ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ ; لِأَنَّ ذَبْحَهُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ هُوَ الَّذِي فَعَلَهُ ﷺ وَقَالَ: «لِتَأْخُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» ، وَلِذَا لَوْ مَاتَ الْمُتَمَتِّعُ يَوْمَ النَّحْرِ، قَبْلَ رَمْيِ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ، لَا يَلْزَمُ إِخْرَاجُ هَدْيِ التَّمَتُّعِ مِنْ تَرِكَتِهِ ; لِأَنَّهُ لَمْ يَتِمَّ وُجُوبُهُ، وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ الْمَشْهُورُ فِي مَذْهَبِ مَالِكٍ، وَقَدْ كُنْتُ قُلْتُ فِي نَظْمِي فِي فُرُوعِ مَالِكٍ، وَفِي الْفَرَائِضِ عَلَى مُقْتَضَى مَذْهَبِهِ فِي الْكَلَامِ عَلَى مَا يَخْرُجُ مِنْ تَرِكَةِ الْمَيِّتِ، قَبْلَ مِيرَاثِ الْوَرَثَةِ بَعْدَ أَنْ ذَكَرْتُ قَضَاءَ دُيُونِهِ:

Mâlik'in mezhebine gelince; bu konudaki tahkik, temettu' ve kıran kurbanının ancak Kurban bayramı günü Akabe cemresi taşlandıktan sonra tam bir vücubiyetle vacip olduğudur. Çünkü onun o vakitte kesilmesi, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem bizzat yaptığı ve «Hac ibadetlerinizi benden alınız» buyurduğu uygulamadır. Bu sebeple şayet mütemetti' kimse Kurban bayramı günü Akabe cemresini taşlamadan önce vefat ederse, vücubiyeti tamamlanmadığı için terekesinden temettu' kurbanının çıkarılması gerekmez. Mâlik mezhebinde sahih ve meşhur olan görüş budur. Mâlik'in fürûuna ve ferâize dair onun mezhebinin muktezasınca yazdığım manzumemde, ölünün borçlarının ödenmesini zikrettikten sonra, mirasçıların mirasından önce ölünün terekesinden çıkarılacak şeyler hakkında şöyle demiştim:

وَأَتْبِعَنْ دَيْنَهُ بِهَدْيِ تَمَتُّعٍ ... إِنْ مَاتَ بَعْدَ الرَّمْيِ

Ve borcunun peşine temettu' hedyini ekle... / Şayet taşlamadan sonra vefat etmişse.

وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَ مَنْ قَالَ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ: إِنَّهُ يَجِبُ بِإِحْرَامِ الْحَجِّ، وَأَنَّهُ يُجْزِئُ قَبْلَهُ كَمَا هُوَ ظَاهِرُ قَوْلِ خَلِيلٍ فِي مُخْتَصَرِهِ، الَّذِي قَالَ فِي تَرْجَمَتِهِ مُبَيِّنًا لِمَا بِهِ الْفَتْوَى: وَدَمُ التَّمَتُّعِ يَجِبُ بِإِحْرَامِ الْحَجِّ، وَأَجْزَأَ قَبْلَهُ، قَدِ اغْتَرَّ بِهِ بَعْضُ مَنْ لَا تَحْقِيقَ عِنْدَهُ بِالْمَذْهَبِ الْمَالِكِيِّ، وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ الْوُجُوبَ عِنْدَهُمْ بِرَمْيِ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ، وَبِهِ جَزَمَ ابْنُ رُشْدٍ وَابْنُ الْعَرَبِيِّ، وَصَاحِبُ

Bil ki Mâlikîlerden 'Hac ihramıyla vacip olur ve ondan önce kesilmesi de yeterlidir' diyenlerin görüşü -ki bu, Halîl'in fetvaya esas olanı açıkladığı Muhtasar'ındaki «Temettu' kurbanı hac ihramıyla vacip olur ve ondan önce de yeterli olur» sözünün zahiridir- Mâlikî mezhebinde tahkiki olmayan bazı kimseleri yanıltmıştır. Tahkik edilen şudur ki onlara göre vücubiyet Akabe cemresinin taşlanmasıyladır; İbn Rüşd, İbnü'l-Arabî, et-Tırâz

الطِّرَازِ وَابْنُ عَرَفَةَ، قَالَ ابْنُ عَرَفَةَ: سَمِعَ ابْنُ الْقَاسِمِ: إِنْ مَاتَ، يَعْنِي الْمُتَمَتِّعَ قَبْلَ رَمْيِ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ، فَلَا دَمَ عَلَيْهِ.

sahibi ve İbn Afe de bunu kesin olarak belirtmişlerdir. İbn Arefe şöyle demiştir: İbnü'l-Kāsım'dan; şayet o -yani mütemetti'- Akabe cemresini taşlamadan önce ölürse ona kurban gerekmediği işitilmiştir.

ابْنُ رُشْدٍ: لِأَنَّهُ إِنَّمَا يَجِبُ فِي الْوَقْتِ، الَّذِي يَتَعَيَّنُ فِيهِ نَحْرُهُ، وَهُوَ بَعْدَ رَمْيِ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ، فَإِنْ مَاتَ قَبْلَهُ لَمْ يَجِبْ عَلَيْهِ.

İbn Rüşd: 'Çünkü o ancak kesilmesinin muayyen olduğu vakitte vacip olur, o da Akabe cemresinin taşlanmasından sonradır; şayet ondan önce ölürse ona vacip olmaz.'

ابْنُ عَرَفَةَ: قُلْتُ: ظَاهِرُهُ لَوْ مَاتَ يَوْمَ النَّحْرِ قَبْلَ رَمْيِهِ: لَمْ يَجِبْ، وَهُوَ خِلَافُ نَقْلِ النَّوَادِرِ، عَنْ كِتَابِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ، وَعَنْ سَمَاعِ عِيسَى: مَنْ مَاتَ يَوْمَ النَّحْرِ، وَلَمْ يَرْمِ فَقَدْ لَزِمَهُ الدَّمُ، ثُمَّ قَالَ ابْنُ عَرَفَةَ: فَقَوْلُ ابْنِ الْحَاجِبِ: يَجِبُ بِإِحْرَامِ الْحَجِّ يُوهِمُ وُجُوبَهُ عَلَى مَنْ مَاتَ قَبْلَ وُقُوفِهِ، وَلَا أَعْلَمُ فِي سُقُوطِهِ خِلَافًا.

İbn Arefe: 'Derim ki: Bunun zahiri, bayram günü taşlamadan önce ölürse vacip olmayacağıdır; bu ise en-Nevâdir'in Kitâbu Muhammed'den, onun İbnü'l-Kāsım'dan ve Îsâ'nın semâından naklettiği «Kim bayram günü taşlamadan önce ölürse kurban ona gerekmiştir» rivayetine muhaliftir.' Sonra İbn Arefe şöyle demiştir: 'İbnü'l-Hâcib'in «Hac ihramıyla vacip olur» sözü, vakfeden önce ölen kimseye de vacip olduğu vehmini vermektedir; oysa bunun düşeceği hususunda bir ihtilaf bilmiyorum.'

وَلِعَبْدِ الْحَقِّ، عَنِ ابْنِ الْكَاتِبِ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا: مَنْ مَاتَ بَعْدَ وُقُوفِهِ، فَعَلَيْهِ الدَّمُ. انْتَهَى مِنَ الْحَطَّابِ.

Abdülhak'ın, İbnü'l-Kâtib'den, onun da ashabımızın bazısından nakline göre: 'Kim vakfeden sonra ölürse ona kurban gerekir.' Hattâb'dan nakil bitti.

فَأَصَحُّ الْأَقْوَالِ الثَّلَاثَةِ، وَهُوَ الْمَشْهُورُ: أَنَّهُ لَا يَجِبُ عَلَى مَنْ مَاتَ، إِلَّا إِذَا كَانَ مَوْتُهُ بَعْدَ رَمْيِ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ، وَفِيهِ قَوْلٌ بِلُزُومِهِ، إِنْ مَاتَ يَوْمَ النَّحْرِ قَبْلَ الرَّمْيِ، وَأَضْعَفُهَا أَنَّهُ يَلْزَمُهُ، إِنْ مَاتَ بَعْدَ الْوُقُوفِ بِعَرَفَةَ. أَمَّا لَوْ مَاتَ قَبْلَ الْوُقُوفِ بِعَرَفَةَ، فَلَمْ يَقُلْ أَحَدٌ بِوُجُوبِ الدَّمِ عَلَيْهِ مِنْ عَامَّةِ الْمَالِكِيَّةِ، وَقَوْلُ مَنْ قَالَ مِنْهُمْ: إِنَّهُ يَجِبُ بِإِحْرَامِ الْحَجِّ لَا يَتَفَرَّعُ عَلَيْهِ مِنَ الْأَحْكَامِ شَيْءٌ، إِلَّا جَوَازُ إِشْعَارِهِ وَتَقْلِيدِهِ، وَعَلَيْهِ فَلَوْ أَشْعَرَهُ، أَوْ قَلَّدَهُ قَبْلَ إِحْرَامِ الْحَجِّ، كَانَ هَدْيَ تَطَوُّعٍ، فَلَا يُجْزِئُ عَنْ هَدْيِ التَّمَتُّعِ، فَلَوْ قَلَّدَهُ، وَأَشْعَرَهُ بَعْدَ إِحْرَامِ الْحَجِّ أَجْزَأَهُ ; لِأَنَّهُ قَلَّدَهُ بَعْدَ وُجُوبِهِ: أَيْ بَعْدَ انْعِقَادِ الْوُجُوبِ فِي الْجُمْلَةِ، وَعَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ: أَنَّهُ لَوْ قَلَّدَهُ وَأَشْعَرَهُ قَبْلَ إِحْرَامِ الْحَجِّ، ثُمَّ أَخَّرَ ذَبْحَهُ إِلَى وَقْتِهِ: أَنَّهُ يُجْزِئُهُ عَنْ هَدْيِ التَّمَتُّعِ، وَعَلَيْهِ فَالْمُرَادُ بِقَوْلِ خَلِيلٍ: وَأَجْزَأَ قَبْلَهُ أَيْ: أَجْزَأَ الْهَدْيُ الَّذِي تَقَدَّمَ تَقْلِيدُهُ، وَإِشْعَارُهُ عَلَى إِحْرَامِ الْحَجِّ هَذَا هُوَ الْمَعْرُوفُ عِنْدَ عَامَّةِ عُلَمَاءِ الْمَالِكِيَّةِ. فَمَنْ ظَنَّ أَنَّ الْمُجْزِئَ هُوَ نَحْرُهُ قَبْلَ إِحْرَامِ الْحَجِّ، أَوْ بَعْدَهُ قَبْلَ وَقْتِ النَّحْرِ. فَقَدْ غَلِطَ غَلَطًا فَاحِشًا.

Üç görüşün en sahihi ve meşhur olanı şudur: Ölen kimseye [kurban], ancak ölümü Akabe cemresini taşladıktan sonra gerçekleşmişse vacip olur. Taşlamadan önce kurban bayramı günü ölürse kurbanın gerekeceğine dair bir görüş de vardır. Bu görüşlerin en zayıfı ise Arafat vakfesinden sonra ölürse gerekeceği yönündeki görüştür. Arafat vakfesinden önce ölmesi durumunda ise Mâlikîlerin ekseriyetinden hiç kimse kurbanın vacip olduğunu söylememiştir. Onlardan «Hac ihramıyla vacip olur» diyenlerin bu sözüne, iş’âr ve taklîdinin caiz olması dışında hiçbir fıkhî hüküm terettüp etmez. Buna göre şayet kurbanı hac ihramından önce iş’âr veya taklîd ederse bu nafile bir hedy olur, dolayısıyla temettu' hedyi yerine geçmez. Eğer onu hac ihramından sonra taklîd ve iş’âr ederse kafi gelir; çünkü onu vücubundan sonra, yani genel anlamda vücubun tahakkukundan sonra taklîd etmiştir. İbnü'l-Kāsım'dan gelen rivayete göre ise: Şayet onu hac ihramından önce taklîd ve iş’âr edip sonra kesimini vaktine kadar ertelerse, bu onun temettu' hedyi yerine geçer. Buna göre Halîl'in «Ondan önce de yeterli olur» sözünden maksat; taklîd ve iş’ârı hac ihramından önce yapılmış olan kurbanın yeterli olacağıdır. Mâlikî âlimlerinin çoğunluğu katında bilinen görüş budur. Kim kafi gelen şeyin onun hac ihramından önce yahut ihramdan sonra kurban kesim vaktinden önce boğazlanması olduğunu zannederse, apaçık bir hataya düşmüş olur.

قَالَ الشَّيْخُ الْمَوَّاقُ فِي شَرْحِهِ قَوْلَ خَلِيلٍ «وَأَجْزَأَ قَبْلَهُ» مَا نَصُّهُ: ابْنُ عَرَفَةَ يُجْزِئُ تَقْلِيدُهُ، وَإِشْعَارُهُ بَعْدَ إِحْرَامِ حَجِّهِ، وَيَجُوزُ أَيْضًا قَبْلَهُ عَلَى قَوْلِ ابْنِ الْقَاسِمِ. انْتَهَى مِنْهُ.

Şeyh Mevvâk, Halîl'in «Ondan önce de yeterli olur» sözünün şerhinde aynen şöyle demiştir: «İbn Arefe: Hac ihramından sonra taklîd ve iş’âr edilmesi yeterlidir; İbnü'l-Kāsım'ın kavline göre ondan önce de caizdir.» Ondan nakil bitti.

وَقَالَ الشَّيْخُ الْحَطَّابَ فِي شَرْحِهِ لِقَوْلِ خَلِيلٍ فِي مُخْتَصَرِهِ: وَدَمُ التَّمَتُّعِ يَجِبُ بِإِحْرَامِ الْحَجِّ وَأَجْزَأَ قَبْلَهُ مَا نَصُّهُ:

Şeyh Hattâb da Halîl'in Muhtasar'ındaki «Temettu' kurbanı hac ihramıyla vacip olur ve ondan önce de yeterli olur» sözünü şerh ederken aynen şöyle demiştir:

فَإِنْ قُلْتَ: إِذَا كَانَ هَدْيُ التَّمَتُّعِ إِنَّمَا يُنْحَرُ بِمِنًى، إِنْ وَقَفَ بِهِ بِعَرَفَةَ، أَوْ بِمَكَّةَ بَعْدَ ذَلِكَ عَلَى مَا سَيَأْتِي فَمَا فَائِدَةُ الْوُجُوبِ هُنَا؟

«Şayet: 'Temettu' kurbanı ileride geleceği üzere ancak Arafat'ta onunla birlikte vakfe yapılmışsa Mina'da, yahut bundan sonra Mekke'de kesiliyorsa burada vücubun ne faydası vardır?' dersen;»

قُلْتُ: يَظْهَرُ فِي جَوَازِ تَقْلِيدِهِ، وَإِشْعَارِهِ بَعْدَ الْإِحْرَامِ بِالْحَجِّ، وَذَلِكَ أَنَّهُ لَوْ لَمْ يَجِبِ الْهَدْيُ حِينَئِذٍ مَعَ كَوْنِهِ يَتَعَيَّنُ بِالتَّقْلِيدِ، لَكَانَ تَقْلِيدُهُ إِذْ ذَاكَ قَبْلَ وُجُوبِهِ، فَلَا يُجْزِئُ إِلَّا إِذَا قُلِّدَ بَعْدَ كَمَالِ الْأَرْكَانِ.

«Derim ki: Hac ihramına girdikten sonra kurbanın taklîd ve iş’âr edilmesinin caiz olmasında ortaya çıkar. Zira kurban taklîd ile taayyün etmekle birlikte şayet o esnada vacip olmasaydı, o vakitteki taklîdi vücubundan önce yapılmış olurdu da rükünler tamamlandıktan sonra taklîd edilmedikçe caiz olmazdı.»

وَقَالَ الشَّيْخُ الْحَطَّابُ أَيْضًا: وَالْحَاصِلُ أَنَّ دَمَ التَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ، يَجُوزُ تَقْلِيدُهُمَا قَبْلَ وُجُوبِهِمَا عَلَى قَوْلِ ابْنِ الْقَاسِمِ، وَرِوَايَةً عَنْ مَالِكٍ، وَهُوَ الَّذِي مَشَى عَلَيْهِ الْمُصَنِّفُ. فَإِذَا عُلِمَ ذَلِكَ فَلَمْ يَبْقَ لِلْحُكْمِ بِوُجُوبِ دَمِ التَّمَتُّعِ بِإِحْرَامِ الْحَجِّ فَائِدَةٌ تَعُمُّ عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّهُ لَا يُجْزِئُهُ مَا قَلَّدَهُ قَبْلَ الْإِحْرَامِ بِالْحَجِّ تَظْهَرُ ثَمَرَةُ الْوُجُوبِ فِي ذَلِكَ، وَيَكُونُ الْمَعْنَى: أَنَّهُ يَجِبُ بِإِحْرَامِ الْحَجِّ، وُجُوبًا غَيْرَ مُتَحَتِّمٍ ; لِأَنَّهُ مُعَرَّضٌ لِلسُّقُوطِ بِالْمَوْتِ، وَالْفَوَاتِ، فَإِذَا رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ تَحَتَّمَ الْوُجُوبُ، فَلَا يَسْقُطُ بِالْمَوْتِ. كَمَا نَقُولُ فِي كَفَّارَةِ الظِّهَارِ، أَنَّهَا تَجِبُ بِالْعَوْدِ وُجُوبًا غَيْرَ مُتَحَتِّمٍ بِمَعْنَى أَنَّهَا تَسْقُطُ بِمَوْتِ الزَّوْجَةِ وَطَلَاقِهَا فَإِنْ وَطِئَ تَحَتَّمَ الْوُجُوبُ وَلَزِمَتِ الْكَفَّارَةُ، وَلَوْ مَاتَتِ الزَّوْجَةُ، أَوْ طَلَّقَهَا إِلَى أَنْ قَالَ: بَلْ تَقَدَّمَ فِي كَلَامِ ابْنِ عَبْدِ السَّلَامِ فِي شَرْحِ الْمَسْأَلَةِ الْأُولَى أَنَّ هَدْيَ التَّمَتُّعِ إِنَّمَا يُنْحَرُ بِمِنًى، إِنْ وَقَفَ بِهِ بِعَرَفَةَ، أَوْ بِمَكَّةَ بَعْدَ ذَلِكَ إِلَى آخِرِهِ، وَهُوَ يَدُلُّ: عَلَى أَنَّهُ لَا يُجْزِئُ نَحْرُهُ قَبْلَ ذَلِكَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ، وَنُصُوصُ أَهْلِ الْمَذْهَبِ شَاهِدَةٌ لِذَلِكَ.

Şeyh Hattâb ayrıca şöyle demiştir: «Hülasa şudur ki temettu' ve kırân kurbanını vücubundan önce taklîd etmek, İbnü'l-Kāsım'ın kavline ve Mâlik'ten gelen bir rivayete göre caizdir; musannifin benimsediği görüş de budur. Bu bilindiğinde, temettu' kurbanının hac ihramıyla vacip olduğuna hükmetmenin genel bir faydası kalmaz. Hac ihramından önce taklîd ettiğinin kafi gelmeyeceği görüşüne göre ise vücubun semeresi bunda ortaya çıkar. Bunun manası da şöyle olur: Hac ihramıyla birlikte gayrimüekked (kesinleşmemiş) bir vücub ile vacip olur; zira ölüm ve [haccın] fevt olmasıyla düşme ihtimali vardır. Akabe cemresini taşladığında ise vücub kesinleşir ve artık ölümle düşmez. Nitekim zıhâr keffâretinde de zıhârdan dönmekle kesinleşmemiş bir vücub ile vacip olduğunu, yani eşin ölümü ve boşanmasıyla düşeceğini, şayet cinsel ilişkide bulunursa vücubun kesinleşeceğini ve kadın ölse yahut boşasa bile keffâretin gerekeceğini söyleriz.» —tâ ki şöyle diyene kadar:— «Aksine İbn Abdiskelâm'ın birinci meselenin şerhindeki sözünde, temettu' kurbanının ancak kendisiyle birlikte Arafat'ta vakfe yapılmışsa Mina'da, yahut bundan sonra Mekke'de kesileceği geçmişti... ilâ âhirihî. Bu da bundan önce kesilmesinin kafi gelmeyeceğine delalet eder, en doğrusunu Allah bilir; mezhep ehlinin metinleri de buna şahittir.»

قَالَ الْقَاضِي عَبْدُ الْوَهَّابِ فِي الْمَعُونَةِ: وَلَا يَجُوزُ نَحْرُ هَدْيِ التَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ، قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ، خِلَافًا لِلشَّافِعِيِّ ; لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ [٢ \ ١٩٦] ، وَقَدْ ثَبَتَ أَنَّ الْحَلْقَ، لَا يَجُوزُ قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْهَدْيَ، لَمْ يَبْلُغْ مَحِلَّهُ إِلَّا يَوْمَ النَّحْرِ، وَلَهُ نَحْوُ ذَلِكَ فِي شَرْحِ الرِّسَالَةِ. وَقَالَ فِي «التَّلْقِينِ» : الْوَاجِبُ لِكُلٍّ وَاحِدٍ مِنَ التَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ هَدْيٌ يَنْحَرُهُ بِمِنًى، وَلَا يَجُوزُ تَقْدِيمُهُ قَبْلَ فَجْرِ يَوْمِ النَّحْرِ، وَلَهُ مِثْلُهُ فِي مُخْتَصَرِ عُيُونِ الْمَجَالِسِ، ثُمَّ قَالَ الْحَطَّابُ ﵀: فَلَا يَجُوزُ الْهَدْيُ عِنْدَ مَالِكٍ، حَتَّى يَحُلَّ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَجَوَّزَهُ الشَّافِعِيُّ: مِنْ حِينِ يُحْرِمُ بِالْحَجِّ. وَاخْتَلَفَ قَوْلُهُ فِيمَا بَعْدَ التَّحَلُّلِ مِنَ الْعُمْرَةِ قَبْلَ الْإِحْرَامِ بِالْحَجِّ.

Kādî Abdülvehhâb el-Meûne'de şöyle demiştir: «Şâfiî'nin hilafına temettu' ve kırân kurbanını kurban bayramı gününden önce kesmek caiz değildir; zira Allah Teâlâ: { وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ } “Kurban yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin” [el-Bakara 2/196] buyurmuştur. Tıraşın kurban bayramı gününden önce caiz olmadığı sabit olduğuna göre, bu durum kurbanın ancak kurban bayramı günü yerine ulaşacağına delalet etmiştir.» Onun Şerhu'r-Risâle'de de buna benzer ifadesi vardır. et-Telkîn'de ise şöyle demiştir: «Temettu' ve kırânın her biri için vacip olan, Mina'da keseceği bir kurbandır; bunu kurban bayramı gününün fecrinden önceye öne almak caiz değildir.» Muhtasaru Uyûni'l-Mecâlis'te de benzeri yer almaktadır. Sonra Hattâb (rahimehullâh) şöyle demiştir: «Mâlik'e göre [ihramdan] çıkmadıkça kurban [kesmek] caiz değildir; Ebû Hanîfe'nin görüşü de budur. Şâfiî ise hac ihramına girdiği andan itibaren buna cevaz vermiştir. Umreden tahallül ettikten sonra hac ihramına girmeden önceki süre hakkındaki görüşü ise farklılık göstermiştir.»

وَدَلِيلُنَا أَنَّ الْهَدْيَ مُتَعَلِّقٌ بِالتَّحَلُّلِ، وَهُوَ الْمَفْهُومُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ انْتَهَى مِنْهُ. وَكَلَامُ عُلَمَاءِ الْمَالِكِيَّةِ بِنَحْوِ هَذَا كَثِيرٌ مَعْرُوفٌ.

«Bizim delilimiz ise kurbanın ihramdan çıkmaya (tahallüle) bağlı olmasıdır; bu da Allah Teâlâ'nın: { وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ } “Kurban yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin” kavlinden anlaşılandır.» Ondan nakil bitti. Mâlikî âlimlerinin buna benzer sözleri pek çok olup meşhurdur.

وَالْحَاصِلُ: أَنَّهُ لَا يَجُوزُ ذَبْحُ دَمِ التَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ عِنْدَ مَالِكٍ وَعَامَّةِ أَصْحَابِهِ قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ، وَفِيهِ قَوْلٌ ضَعِيفٌ بِجَوَازِهِ بَعْدَ الْوُقُوفِ بِعَرَفَةَ، وَهُوَ لَا يُعَوَّلُ عَلَيْهِ، وَأَنَّ قَوْلَهُمْ: أَنَّهُ

Hülasa şudur ki Mâlik ve ashabının ekseriyetine göre temettu' ve kırân kurbanını kurban bayramı gününden önce kesmek caiz değildir. Arafat vakfesinden sonra caiz olduğuna dair zayıf bir görüş varsa da buna itimat edilmez. Onların:

يَجِبُ بِإِحْرَامِ الْحَجِّ، لَا فَائِدَةَ فِيهِ إِلَّا جَوَازُ إِشْعَارِ الْهَدْيِ وَتَقْلِيدِهِ بَعْدَ إِحْرَامِ الْحَجِّ، لَا شَيْءَ آخَرَ، فَمَا نُقِلَ عَنْ عِيَاضٍ وَغَيْرِهِ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ مِمَّا يَدُلُّ عَلَى جَوَازِ نَحْرِهِ قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ كُلُّهُ غَلَطٌ. إِمَّا مِنْ تَصْحِيفِ الْإِشْعَارِ وَالتَّقْلِيدِ وَجَعْلِ النَّحْرِ بَدَلَ ذَلِكَ غَلَطًا، وَإِمَّا مِنَ الْغَلَطِ فِي فَهْمِ الْمُرَادِ عِنْدَ عُلَمَاءِ الْمَالِكِيَّةِ، كَمَا لَا يَخْفَى عَلَى مَنْ عِنْدَهُ عِلْمٌ بِالْمَذْهَبِ الْمَالِكِيِّ، فَاعْرِفْ هَذَا التَّحْقِيقَ، وَلَا تَغْتَرَّ بِغَيْرِهِ.

Hac ihramıyla vacip olduğu yönündeki sözlerinde ise, hac ihramından sonra kurbanın iş’âr ve taklîdinin caiz olması dışında hiçbir fayda yoktur, başka bir şey kastedilmemiştir. İyâz ve diğer Mâlikîlerden kurban bayramı gününden önce kesilmesinin caiz olduğuna delalet eden ne nakledilmişse hepsi hatadır. Bu ya iş’âr ve taklîdin tahrif edilip yanlışlıkla bunların yerine kesim (nahr) lafzının konulmasından, ya da Mâlikî mezhebi hakkında ilim sahibi olan kimseye gizli kalmayacağı üzere Mâlikî ulemasının muradını anlamadaki hatadan kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla bu tahkiki bil ve başkasına aldanma.

وَمَذْهَبُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ فِي وَقْتِ وُجُوبِهِ فِيهِ خِلَافٌ، فَقِيلَ: وَقْتُ وُجُوبِهِ هُوَ وَقْتُ الْإِحْرَامِ بِالْحَجِّ. قَالَ فِي «الْمُغْنِي» : وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ، وَالشَّافِعِيِّ ; لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ [٢ \ ١٩٦] ، وَهَذَا قَدْ فَعَلَ ذَلِكَ، وَلِأَنَّ مَا جُعِلَ غَايَةً فَوُجُودُ أَوَّلِهِ كَافٍ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ [٣ \ ١٨٧] ، إِلَى أَنْ قَالَ: وَعَنْهُ أَنَّهُ يَجِبُ إِذَا وَقَفَ بِعَرَفَةَ. قَالَ: وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَاخْتِيَارُ الْقَاضِي، وَوُجِّهَ فِي الْمُغْنِي هَذَا الْقَوْلُ بِأَنَّهُ قَبْلَ الْوُقُوفِ لَا يُعْلَمُ أَيُتِمُّ حَجَّهُ أَوْ لَا ; لِأَنَّهُ قَدْ يَعْرِضُ لَهُ الْفَوَاتُ، فَلَا يَكُونُ مُتَمَتِّعًا، فَلَا يَجِبُ عَلَيْهِ دَمٌ، وَذُكِرَ عَنْ عَطَاءٍ وُجُوبُهُ بِرَمْيِ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ.

İmam Ahmed'in vücub vakti konusundaki mezhebinde ise ihtilaf vardır. Bir rivayette: Vücub vakti hac için ihrama girme vaktidir denilmiştir. el-Muğnî'de şöyle denmiştir: «Bu, Ebû Hanîfe ve Şâfiî'nin kavlidir; zira Allah Teâlâ: { فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “Kim hacca kadar umreyle faydalanırsa, kolayına gelen bir kurban [kesmesi gerekir]” [el-Bakara 2/196] buyurmuştur ve bu kimse de bunu yapmıştır. Ayrıca gaye (son sınır) kılınan şeyin başlangıcının bulunması yeterlidir; nitekim Allah Teâlâ: { ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ } “Sonra orucu geceye kadar tamamlayın” [el-Bakara 2/187] buyurmuştur.» —tâ ki şöyle diyene kadar:— «Ondan gelen bir rivayete göre Arafat'ta vakfe yaptığında vacip olur.» Dedi ki: «Bu Mâlik'in görüşü ve Kādî'nin tercihidir.» el-Muğnî'de bu görüş şu şekilde temellendirilmiştir: Vakfeden önce haccını tamamlayıp tamamlayamayacağı bilinemez; çünkü haccı kaçırma durumu ortaya çıkabilir, böylece mütemetti' olmaz ve ona kurban gerekmez. Atâ'dan ise Akabe cemresinin taşlanmasıyla vacip olduğu zikredilmiştir.

وَعَنْ أَبِي الْخَطَّابِ يَجِبُ إِذَا طَلَعَ فَجْرُ يَوْمِ النَّحْرِ، ثُمَّ قَالَ فِي «الْمُغْنِي» : فَأَمَّا وَقْتُ إِخْرَاجِهِ فَيَوْمُ النَّحْرِ، وَبِهِ قَالَ: مَالِكٌ، وَأَبُو حَنِيفَةَ: لِأَنَّ مَا قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ لَا يَجُوزُ فِيهِ ذَبْحُ الْأُضْحِيَّةِ، فَلَا يَجُوزُ فِيهِ ذَبْحُ هَدْيِ التَّمَتُّعِ، ثُمَّ قَالَ: وَقَالَ أَبُو طَالِبٍ: سَمِعْتُ أَحْمَدَ قَالَ فِي الرَّجُلِ يَدْخُلُ مَكَّةَ فِي شَوَّالٍ، وَمَعَهُ هَدْيٌ قَالَ: يَنْحَرُ بِمَكَّةَ، وَإِنْ قَدِمَ قَبْلَ الْعَشْرِ يَنْحَرُهُ لَا يَضِيعُ أَوْ يَمُوتُ أَوْ يُسْرَقُ. وَكَذَلِكَ قَالَ عَطَاءٌ: وَإِنْ قَدِمَ فِي الْعَشْرِ لَمْ يَنْحَرْهُ حَتَّى يَنْحَرَهُ بِمِنًى ; لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ وَأَصْحَابَهُ قَدِمُوا فِي الْعَشْرِ، فَلَمْ يَنْحَرُوا، حَتَّى نَحَرُوا بِمِنًى، وَمَنْ جَاءَ قَبْلَ ذَلِكَ نَحَرَهُ عَنْ عُمْرَتِهِ، وَأَقَامَ عَلَى إِحْرَامِهِ، وَكَانَ قَارِنًا. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ. وَسَتَرَى مَا يَرُدُّ هَذَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.

Ebû'l-Hattâb'dan kurban bayramı gününün fecri doğduğunda vacip olacağı rivayet edilmiştir. Sonra el-Muğnî'de şöyle denmiştir: «Kurbanın çıkarılma (kesilme) vaktine gelince o, kurban bayramı günüdür. Mâlik ve Ebû Hanîfe de böyle demiştir; zira kurban bayramı gününden önce udhiyye (kurban) kesmek caiz olmadığı gibi temettu' hedyi kesmek de caiz olmaz.» Sonra dedi ki: «Ebû Tâlib şöyle demiştir: Ahmed'in, Şevval ayında yanında kurbanlık olduğu halde Mekke'ye giren kimse hakkında şöyle dediğini işittim: 'Mekke'de keser; şayet [Zilhicce'nin ilk] on gününden önce gelmişse zayi olmasın, ölmesin veya çalınmasın diye onu keser.' Atâ da böyle demiştir. Şayet on gün içinde gelmişse Mina'da kesinceye kadar onu kesmez; zira Peygamber ﷺ ve ashabı on gün içinde gelmişler ve Mina'da kesinceye kadar kesmemişlerdir. Bundan önce gelen kimse ise onu umresi için keser, ihramı üzere devam eder ve kārin olur.'» Ondan kastedilen kısım bitti. İnşâallahu Teâlâ bunu reddeden açıklamayı göreceksin.

وَقَالَ صَاحِبُ «الْإِنْصَافِ» : يَلْزَمُ دَمُ التَّمَتُّعِ، وَالْقِرَانِ بِطُلُوعِ فَجْرِ يَوْمِ النَّحْرِ عَلَى الصَّحِيحِ مِنَ الْمَذْهَبِ، وَجَزَمَ بِهِ الْقَاضِي فِي الْخِلَافِ، وَرَدَّ مَا نَقَلَ عَنْهُ خِلَافَهُ إِلَيْهِ وَجَزَمَ بِهِ فِي الْبُلْغَةِ، وَقَدَّمَهُ فِي «الْهِدَايَةِ» وَ «الْمُسْتَوْعِبِ» وَ «الْخُلَاصَةِ» ، وَ «التَّلْخِيصِ» ، وَ «الْفُرُوعِ» ، وَ «الرِّعَايَتَيْنِ» ، وَ «الْحَاوِيَيْنِ» ، وَعَنْهُ يَلْزَمُ الدَّمُ إِذَا أَحْرَمَ بِالْحَجِّ، وَأَطْلَقَهُمَا فِي الْمَذْهَبِ، وَ «مَسْبُوكِ الذَّهَبِ» وَعَنْهُ يَلْزَمُ الدَّمُ بِالْوُقُوفِ وَذَكَرَهُ الْمُصَنِّفُ وَالشَّارِحُ اخْتِيَارَ الْقَاضِي.

el-İnsâf sahibi şöyle demiştir: «Mezhepte sahih olan görüşe göre temettu' ve kırân kurbanı, kurban bayramı gününün fecrinin doğmasıyla gerekir. Kādî el-Hilâf'ta bunu kesin olarak belirtmiş ve kendisinden nakledilen hilafını buna irca etmiştir; el-Bulğa'da da bunu kesin ifade etmiştir. el-Hidâye, el-Müstev'ib, el-Hulâsa, et-Telhîs, el-Fürû', her iki er-Riâye ve her iki el-Hâvî'de de bunu öne almıştır. Ondan gelen bir rivayete göre ise hac için ihrama girdiğinde kurban gerekir; el-Mezheb ve Mesbûkü'z-Zeheb'de bu iki rivayet mutlak bırakılmıştır. Ondan gelen diğer bir rivayete göre ise vakfe ile kurban gerekir; musannif ve şârih bunu Kādî'nin tercihi olarak zikretmiştir.

قَالَ الزَّرْكَشِيُّ: وَلَعَلَّهُ فِي الْمُجَرَّدِ وَأَطْلَقَهَا وَالَّتِي قَبْلَهَا فِي الْكَافِي، وَلَمْ يَذْكُرْ غَيْرَهَا، وَكَذَا قَالَ فِي «الْمُغْنِي» وَ «الشَّرْحِ» ، وَقَالَ ابْنُ الزَّاغُونِيِّ فِي «الْوَاضِحِ» : يَجِبُ دَمُ الْقِرَانِ بِالْإِحْرَامِ. قَالَ فِي «الْفُرُوعِ» : كَذَا قَالَ، وَعَنْهُ يَلْزَمُ بِإِحْرَامِ الْعُمْرَةِ لِنِيَّةِ التَّمَتُّعِ، إِذْ قَالَ فِي «الْفُرُوعِ» : وَيَتَوَجَّهُ أَنْ يَبْنِيَ عَلَيْهَا، مَا إِذَا مَاتَ بَعْدَ سَبَبِ الْوُجُوبِ، يَخْرُجُ عَنْهُ مِنْ تَرِكَتِهِ.

Zerkeşî dedi ki: 'Belki de bu el-Mücerred'dedir.' el-Kâfî'de bu görüş ile bir öncekini mutlak bırakmış ve başkasını zikretmemiştir. el-Muğnî ve eş-Şerh'te de böyle denmiştir. İbnü'z-Zâğûnî el-Vâzıh'ta: 'Kırân kurbanı ihramla vacip olur' demiştir. el-Fürû'da şöyle demiştir: 'Böyle demiştir; ondan gelen bir rivayete göre de temettu' niyeti sebebiyle umre ihramıyla gerekir.' Nitekim el-Fürû'da: 'Vücub sebebinden sonra ölen kimsenin kurbanının terekesinden çıkarılacağı hükmünün buna bina edilmesi uygundur' demiştir.

وَقَالَ بَعْضُ الْأَصْحَابِ: فَائِدَةُ الرِّوَايَاتِ إِذَا تَعَذَّرَ الدَّمُ، وَأَرَادَ الِانْتِقَالَ إِلَى الصَّوْمِ، فَمَتَى يَثْبُتُ الْعُذْرُ فِيهِ الرِّوَايَاتُ، ثُمَّ قَالَ فِي «الْإِنْصَافِ» : هَذَا الْحُكْمُ الْمُتَقَدِّمُ فِي لُزُومِ الدَّمِ. وَأَمَّا وَقْتُ ذَبْحِهِ فَجَزَمَ فِي «الْهِدَايَةِ» ، وَ «الْمَذْهَبِ» ، وَ «مَسْبُوكِ الذَّهَبِ» ، وَ «الْمُسْتَوْعِبِ» ، وَ «الْخُلَاصَةِ» ، وَ «الْهَادِي» ، وَ «التَّلْخِيصِ» ، وَ «الْبُلْغَةِ» ، وَ «الرِّعَايَتَيْنِ» ، وَ «الْحَاوِيَيْنِ» وَغَيْرِهِمْ: أَنَّهُ لَا يَجُوزُ ذَبْحُهُ قَبْلَ وُجُوبِهِ.

Ashabımızdan bazıları şöyle demiştir: 'Rivayetlerin faydası, kurban imkansız hale gelip oruca intikal etmek istediğinde ortaya çıkar; özrün ne zaman sabit olacağı hususunda rivayetler mevcuttur.' Sonra el-İnsâf'ta şöyle demiştir: 'Bu zikredilen hüküm kurbanın lüzumu hakkındadır. Kesilme vaktine gelince; el-Hidâye, el-Mezheb, Mesbûkü'z-Zeheb, el-Müstev'ib, el-Hulâsa, el-Hâdî, et-Telhîs, el-Bulğa, her iki er-Riâye, her iki el-Hâvî ve diğerlerinde vücubundan önce kesilmesinin caiz olmadığı kesin olarak belirtilmiştir.'

قَالَ فِي «الْفُرُوعِ» : وَقَالَ الْقَاضِي وَأَصْحَابُهُ: لَا يَجُوزُ قَبْلَ فَجْرِ يَوْمِ النَّحْرِ، ثُمَّ ذَكَرَ صَاحِبُ «الْإِنْصَافِ» ، عَنْ بَعْضِهِمْ مَا يَدُلُّ عَلَى جَوَازِ ذَبْحِهِ قَبْلَ ذَلِكَ، وَذَكَرَ رَدَّهُ، وَرَدُّهُ الَّذِي ذَكَرَ هُوَ الصَّحِيحُ.

el-Fürû'da şöyle demiştir: «Kādî ve arkadaşları: 'Kurban bayramı gününün fecrinden önce caiz değildir' demişlerdir.» Sonra el-İnsâf sahibi bazılarından bundan önce kesilmesinin caiz olduğuna delalet eden rivayeti nakletmiş ve onun reddini zikretmiştir; zikrettiği red ise sahih olandır.

وَمِنْ جُمْلَةِ مَا رَدَّهُ بِهِ فِعْلُ النَّبِيِّ ﷺ وَأَصْحَابِهِ ; لِأَنَّهُمْ لَمْ يَذْبَحُوا قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ قَارَنُهُمْ وَمُتَمَتِّعُهُمْ جَمِيعًا، ثُمَّ قَالَ: وَقَدْ جَزَمَ فِي «الْمُحَرَّرِ» ، وَ «النَّظْمِ» ، وَ «الْحَاوِي» ، وَ «الْفَائِقِ» وَغَيْرِهِمْ أَنَّ وَقْتَ دَمِ الْمُتْعَةِ وَالْقِرَانِ وَقْتُ دَمِ الْأُضْحِيَّةِ عَلَى مَا يَأْتِي فِي بَابِهِ، ثُمَّ قَالَ: وَاخْتَارَ أَبُو الْخَطَّابِ فِي الِانْتِصَارِ «يَجُوزُ لَهُ نَحْرُهُ بِإِحْرَامِ الْعُمْرَةِ، وَأَنَّهُ أَوْلَى مِنَ الصَّوْمِ ; لِأَنَّهُ بَدَلٌ» وَحَمَلَ رِوَايَةَ ابْنَ مَنْصُورٍ بِذَبْحِهِ يَوْمَ النَّحْرِ عَلَى وُجُوبِهِ يَوْمَ النَّحْرِ، ثُمَّ قَالَ:

Onu reddettiği delillerin bir kısmı da Peygamber ﷺ ve ashabının fiilidir; zira onlar kurban bayramı gününden önce -kārin olanları da mütemetti' olanları da hep birlikte- kurban kesmemişlerdir. Sonra dedi ki: «el-Muharrer, en-Nazm, el-Hâvî, el-Fâik ve diğerlerinde temettu' ve kırân kurbanının vaktinin udhiyye (kurban) vakti olduğu kendi babında geleceği üzere kesin olarak ifade edilmiştir.» Sonra dedi ki: «Ebû'l-Hattâb el-İntisâr'da 'Umre ihramıyla birlikte kurbanı kesmesi caizdir ve bu oruçtan daha evladır; zira oruç bedeldir' görüşünü tercih etmiş ve İbn Mansûr'un kurban bayramı günü kesilmesine dair rivayetini kurban bayramı günü vacip olmasına hamletmiştir.» Sonra dedi ki:

وَنَقَلَ أَبُو طَالِبٍ إِنْ قَدِمَ قَبْلَ الْعَشْرِ وَمَعَهُ هَدْيٌ: يَنْحَرُهُ لَا يَضِيعُ، أَوْ يَمُوتُ، أَوْ يُسْرَقُ. قَالَ فِي «الْفُرُوعِ» : وَهَذَا ضَعِيفٌ.

«Ebû Tâlib: '[Zilhicce'nin ilk] on gününden önce gelmişse ve yanında kurbanlık varsa zayi olmasın, ölmesin veya çalınmasın diye onu keser' rivayetini nakletmiştir. el-Fürû'da: 'Bu zayıftır' demiştir.»

قَالَ فِي «الْكَافِي» : وَإِنْ قَدِمَ قَبْلَ الْعَشْرِ نَحَرَهُ، وَإِنْ قَدِمَ بِهِ فِي الْعَشْرِ لَمْ يَنْحَرْهُ حَتَّى يَنْحَرَهُ بِمِنًى، اسْتَدَلَّ بِهَذِهِ الرِّوَايَةِ وَاقْتَصَرَ عَلَيْهِ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنَ «الْإِنْصَافِ» .

«el-Kâfî'de şöyle denmiştir: 'Şayet on günden önce gelmişse keser; şayet onunla on gün içinde gelmişse Mina'da kesinceye kadar kesmez.' Bu rivayetle istidlal etmiş ve bununla yetinmiştir.» el-İnsâf'tan kastedilen kısım bitti.

وَقَدْ رَأَيْتُ فِي كَلَامِهِ أَنَّ الرِّوَايَاتِ بِتَحْدِيدِ وَقْتِ الْوُجُوبِ يُبْنَى عَلَيْهَا لُزُومُ الْهَدْيِ فِي تَرِكَتِهِ، إِنْ مَاتَ بَعْدَ الْوُجُوبِ، وَتَحَقَّقَ وَقْتُ الْعُذْرِ الْمُبِيحِ لِلِانْتِقَالِ إِلَى الصَّوْمِ، إِنْ لَمْ يَجِدِ الْهَدْيَ، لَا أَنَّ الْمُرَادَ بِوَقْتِ الْوُجُوبِ اسْتِلْزَامُ جَوَازِ الذَّبْحِ ; لِأَنَّهُمْ يُفْرِدُونَ وَقْتَ الذَّبْحِ بِكَلَامٍ مُسْتَقِلٍّ، عَنْ وَقْتِ الْوُجُوبِ.

Onun sözünde görmüşsündür ki; vücub vaktinin belirlenmesine dair rivayetlere, şayet vücubdan sonra ölürse kurbanın terekesinden çıkarılacağı ve kurban bulamazsa oruca intikali mübah kılan özür vaktinin tahakkuk edeceği hükümleri bina edilir. Yoksa vücub vaktinden maksat kesimin caiz olmasını gerektirmesi değildir; zira onlar kesim vaktini vücub vaktinden bağımsız müstakil bir sözle ele alırlar.

وَأَنَّ الصَّحِيحَ الْمَشْهُورَ مِنْ مَذْهَبِهِ: أَنَّهُ لَا يَجُوزُ ذَبْحُهُ قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ، وَاخْتِيَارُ أَبِي الْخَطَّابِ جَوَازُ ذَبْحِهِ بِإِحْرَامِ الْمُتْعَةِ.

Mezhebinden sahih ve meşhur olan şudur ki kurban bayramı gününden önce kesilmesi caiz değildir. Ebû'l-Hattâb'ın temettu' ihramıyla birlikte kesilmesinin caiz olduğu tercihi,

وَرِوَايَةُ أَبِي طَالِبٍ: جَوَازُ ذَبْحِهِ إِنْ قَدِمَ بِهِ. قَبْلَ الْعَشْرِ، كِلَاهُمَا ضَعِيفٌ لَا يُعَوَّلُ عَلَيْهِ، وَلَا يُعَضِّدُهُ دَلِيلٌ، وَالتَّعْلِيلُ بِخَوْفِ الْمَوْتِ وَالضَّيَاعِ وَالسَّرِقَةِ مُنْتَقَضٌ بِمَا إِذَا قَدِمَ بِهِ فِي الْعَشْرِ ; لِأَنَّ الْعَشْرَ يُحْتَمَلُ أَنْ يَمُوتَ فِيهَا، أَوْ يَضِيعَ، أَوْ يُسْرَقَ كَمَا تَرَى وَالتَّحْدِيدُ بِنَفْسِ الْعَشْرِ، لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ مِنْ نَصٍّ وَلَا قِيَاسٍ، فَبُطْلَانُهُ وَاضِحٌ لِعَدَمِ اعْتِضَادِهِ بِشَيْءٍ غَيْرِ احْتِمَالِ الْمَوْتِ وَالضَّيَاعِ وَالسَّرِقَةِ، وَذَلِكَ مَوْجُودٌ فِي الْهَدْيِ الَّذِي قُدِّمَ بِهِ فِي الْعَشْرِ، مَعَ أَنَّ الْأَصْلَ فِي كِلَيْهِمَا السَّلَامَةُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Ve Ebû Tâlib'in [Zilhicce'nin ilk] on gününden önce kurbanlıkla gelmesi halinde kesilmesinin caiz olduğuna dair rivayeti ise zayıf olup ikisine de itimat edilmez ve bunları destekleyen bir delil de yoktur. Ölüm, zayi olma ve çalınma korkusuyla yapılan illetlendirme ise on gün içinde gelinmesi durumuyla nakzedilmiştir; zira gördüğün gibi on gün içinde de ölmesi, zayi olması veya çalınması muhtemeldir. Bizzat on günle sınırlandırmanın ise nass veya kıyastan hiçbir delili yoktur. Dolayısıyla ölüm, zayi olma ve çalınma ihtimalinden başka bir şeyle desteklenmediği için bunun batıllığı açıktır; bu ihtimal ise on gün içinde getirilen kurbanda da mevcuttur; kaldı ki her iki durumda da asıl olan selamettir. İlim Allah Teâlâ katındadır.

وَمَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: هُوَ أَنَّ وَقْتَ وُجُوبِ دَمِ التَّمَتُّعِ، هُوَ وَقْتُ الْإِحْرَامِ بِالْحَجِّ.

İmam Şâfiî'nin bu meseledeki mezhebi ise; temettu' kurbanının vücub vaktinin hac ihramına girme vakti olduğudur.

قَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» : وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَدَاوُدُ، وَقَالَ عَطَاءٌ: لَا يَجِبُ حَتَّى يَقِفَ بِعَرَفَاتٍ.

Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: «Ebû Hanîfe ve Dâvûd da böyle demiştir. Atâ ise: 'Arafat'ta vakfe yapıncaya kadar vacip olmaz' demiştir.»

وَقَالَ مَالِكٌ: لَا يَجِبُ حَتَّى يَرْمِيَ جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ، وَأَمَّا وَقْتُ جَوَازِ ذَبْحِهِ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ فَفِيهِ قَوْلَانِ:

«Mâlik ise: 'Akabe cemresini taşlayıncaya kadar vacip olmaz' demiştir. Şâfiîlere göre kesiminin caiz olma vaktine gelince bu hususta iki görüş vardır:»

أَحَدُهُمَا: لَا يَجُوزُ قَبْلَ الْإِحْرَامِ بِالْحَجِّ، قَالُوا: لِأَنَّ الذَّبْحَ قُرْبَةٌ تَتَعَلَّقُ بِالْبَدَنِ، فَلَا تَجُوزُ قَبْلَ وُجُوبِهَا، كَالصَّلَاةِ وَالصَّوْمِ.

«Birincisi: Hac ihramından önce caiz değildir. Dediler ki: Çünkü kesim bedenle irtibatlı bir ibadettir; dolayısıyla namaz ve oruç gibi vücubundan önce caiz olmaz.»

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: يَجُوزُ بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنَ الْعُمْرَةِ ; لِأَنَّهُ حَقٌّ مَالِيٌّ يَجِبُ بِسَبَبَيْنِ، فَجَازِ تَقْدِيمُهُ عَلَى أَحَدِهِمَا، كَالزَّكَاةِ بَعْدَ مِلْكِ النِّصَابِ وَقَبْلَ الْحَوْلِ، أَمَّا جَوَازُ ذَبْحِهِ بَعْدَ الْإِحْرَامِ بِالْحَجِّ، فَلَا خِلَافَ فِيهِ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ، كَمَا أَنَّ ذَبْحَهُ قَبْلَ الْإِحْرَامِ بِالْعُمْرَةِ، لَا يَجُوزُ عِنْدَهُمْ، بِلَا خِلَافٍ.

«İkinci görüş: Umreyi tamamladıktan sonra caizdir; çünkü o iki sebeple vacip olan malî bir haktır. Dolayısıyla nisap miktarına malik olduktan sonra ve bir yıl dolmadan önce [ödenen] zekat gibi bu iki sebepten birinin önüne alınması caiz olmuştur. Hac ihramından sonra kesilmesinin caiz oluşuna gelince bu Şâfiîler katında ihtilafsızdır; nitekim umre ihramından önce kesilmesinin caiz olmadığı da onlara göre ihtilafsızdır.»

وَقَدْ قَدَّمْنَا نَقْلَ النَّوَوِيِّ، عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّ وَقْتَ وُجُوبِهِ هُوَ وَقْتُ الْإِحْرَامِ بِالْحَجِّ، أَمَّا وَقْتُ نَحْرِهِ فَهُوَ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ، وَأَصْحَابِهِ: يَوْمُ النَّحْرِ، فَلَا يَجُوزُ تَقْدِيمُهُ عَلَيْهِ عِنْدَ الْحَنَفِيَّةِ، وَإِنْ قَدَّمَهُ لَمْ يُجْزِئْهُ، وَيَنْبَغِي تَحْقِيقُ الْفَرْقِ بَيْنَ وَقْتِ الْوُجُوبِ، وَوَقْتِ النَّحْرِ ; لِأَنَّ وَقْتَ الْوُجُوبِ إِنَّمَا تَظْهَرُ فَائِدَتُهُ، فِيمَا لَوْ مَاتَ الْمُحْرِمُ هَلْ يُخْرَجُ الْهَدْيُ مِنْ تَرِكَتِهِ بَعْدَ مَوْتِهِ، وَيَتَعَيَّنُ بِهِ وَقْتُ ثُبُوتِ الْعُذْرِ الْمُجِيزِ لِلِانْتِقَالِ إِلَى الصَّوْمِ، وَلَا يَلْزَمُ مِنْ دُخُولِ وَقْتِ الْوُجُوبِ، جَوَازُ الذَّبْحِ.

Nevevî'nin Ebû Hanîfe'den vücub vaktinin hac ihramına girme vakti olduğuna dair naklini daha önce zikretmiştik. Kesim (nahr) vaktine gelince o, Ebû Hanîfe ve ashabına göre kurban bayramı günüdür; dolayısıyla Hanefîlere göre bundan önceye alınması caiz değildir, şayet öne alırsa kafi gelmez. Vücub vakti ile kesim vakti arasındaki farkı iyice kavramak gerekir; zira vücub vaktinin faydası ihrama giren kimse öldüğünde kurbanın ölümünden sonra terekesinden çıkarılıp çıkarılmayacağında ortaya çıkar ve oruca intikali caiz kılan özrün sabit olma vakti de bununla belirlenir. Vücub vaktinin girmesinden ise kesimin caiz olması gerekmez.

وَمِنْ فَوَائِدِ ذَلِكَ: أَنَّهُ إِنْ فَاتَهُ الْحَجُّ بَعْدَ وُجُوبِهِ بِالْإِحْرَامِ، عِنْدَ مَنْ يَقُولُ بِذَلِكَ، لَا يَتَعَيَّنُ لُزُومُ الدَّمِ ; لِأَنَّهُ بِفَوَاتِ الْحَجِّ انْتَفَى عَنْهُ اسْمُ الْمُتَمَتِّعِ: فَلَا دَمَ تَمَتُّعٍ عَلَيْهِ، وَإِنَّمَا عَلَيْهِ دَمُ الْفَوَاتِ. كَمَا يَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.

Bunun faydalarından biri de şudur: İhramla vacip olduğunu söyleyenlere göre kurban vacip olduktan sonra hac kaçırılırsa kurbanın lüzumu taayyün etmez; çünkü haccın kaçırılmasıyla o kimseden mütemetti' ismi kalkar, dolayısıyla ona temettu' kurbanı gerekmez, ancak inşâallahu Teâlâ geleceği üzere fevt kurbanı gerekir.

وَإِذَا عَرَفْتَ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي وَقْتِ ذَبْحِ دَمِ التَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ، فَدُونَكَ أَدِلَّتُهُمْ، وَمُنَاقَشَتُهَا، وَبَيَانُ الْحَقِّ الَّذِي يُعَضِّدُهُ الدَّلِيلُ مِنْهَا.

İlim ehlinin temettu' ve kırân kurbanının kesim vakti hakkındaki görüşlerini öğrendiğine göre, işte onların delilleri, bunların münakaşası ve bunlardan delille desteklenen hakikatin beyanı önündedir.

اعْلَمْ أَنَّ مَنْ قَالَ بِجَوَازِهِ قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ: كَالشَّافِعِيَّةِ، وَأَبِي الْخَطَّابِ مِنَ الْحَنَابِلَةِ، وَرِوَايَةٍ ضَعِيفَةٍ عَنْ أَحْمَدَ: إِنْ جَاءَ بِهِ صَاحِبُهُ قَبْلَ عَشَرِ ذِي الْحِجَّةِ فَقَدِ احْتَجُّوا، وَاحْتُجَّ لَهُمْ بِأَشْيَاءَ. أَمَّا رِوَايَةُ أَبِي طَالِبٍ عَنْ أَحْمَدَ: بِجَوَازِ تَقْدِيمِ ذَبْحِهِ، إِنْ قَدِمَ بِهِ صَاحِبُهُ، قَبْلَ الْعَشْرِ، فَقَدْ ذَكَرْنَا تَضْعِيفَ صَاحِبِ «الْفُرُوعِ» لَهَا، وَبَيَّنَّا أَنَّهَا لَا مُسْتَنَدَ لَهَا ; لِأَنَّ مُسْتَنَدَهَا مَصْلَحَةٌ مُرْسَلَةٌ مُخَالِفَةٌ لِسُنَّةٍ ثَابِتَةٍ.

Bil ki kurban bayramı gününden önce caiz olduğunu söyleyenler -Şâfiîler, Hanbelîlerden Ebû'l-Hattâb ve sahibi Zilhicce'nin on gününden önce getirirse Ahmed'den gelen zayıf bir rivayet gibi- birtakım deliller ileri sürmüşler ve onlar adına da deliller getirilmiştir. Ebû Tâlib'in Ahmed'den naklettiği, sahibi [Zilhicce'nin ilk] on gününden önce getirirse kesimini öne almanın caiz olduğuna dair rivayete gelince; el-Fürû' sahibinin onu zayıf saydığını zikretmiş ve hiçbir dayanağının bulunmadığını açıklamıştık; zira onun dayanağı sabit bir sünnete muhalif olan maslahat-ı mürseledir.

وَأَمَّا قَوْلُ أَبِي الْخَطَّابِ: إِنَّهُ يَجُوزُ بِإِحْرَامِ الْعُمْرَةِ، فَلَا مُسْتَنَدَ لَهُ مِنْ كِتَابٍ وَلَا سُنَّةٍ وَلَا قِيَاسٍ. وَالظَّاهِرُ: أَنَّهُ يَرَى أَنَّ هَدْيَ التَّمَتُّعِ لَهُ سَبَبَانِ، وَهُمَا الْعُمْرَةُ وَالْحَجُّ فِي تِلْكَ السَّنَةِ، فَإِنْ أَحْرَمَ بِالْعُمْرَةِ انْعَقَدَ السَّبَبُ الْأَوَّلُ فِي الْجُمْلَةِ فَجَازَ الْإِتْيَانُ بِالْمُسَبَّبِ، كَوُجُوبِ قَضَاءِ الْحَائِضِ أَيَّامَ حَيْضِهَا مِنْ رَمَضَانَ ; لِأَنَّ انْعِقَادَ السَّبَبِ الْأَوَّلِ الَّذِي هُوَ وُجُودُ شَهْرِ رَمَضَانَ كَفَى فِي وُجُوبِ الصَّوْمِ، وَإِنْ لَمْ تَتَوَفَّرِ الْأَسْبَابُ الْأُخْرَى، وَلَمْ تَنْتَفِ الْمَوَانِعُ ; لِأَنَّ قَضَاءَ الصَّوْمِ فَرْعٌ عَنْ وُجُوبٍ سَابِقٍ فِي الْجُمْلَةِ، كَمَا أَوْضَحْنَاهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ. وَلَا يَخْفَى سُقُوطُ هَذَا، كَمَا تَرَى. وَأَمَّا الشَّافِعِيَّةُ: فَقَدْ ذَكَرُوا لِمَذْهَبِهِمْ أَدِلَّةً.

Ebû'l-Hattâb'ın umre ihramıyla caiz olduğuna dair sözüne gelince; bunun Kitap'tan, Sünnet'ten ve kıyastan hiçbir dayanağı yoktur. Zahir olan şudur ki o, temettu' kurbanının iki sebebi olduğunu, bunların da o yıldaki umre ve hac olduğunu düşünmektedir. Umre için ihrama girince ilk sebep genel anlamda teşekkül etmiş olur ve bu sebeple meydana gelen hükmü (müsebbeb) ifa etmek caiz hale gelir; tıpkı hayızlı kadının Ramazan'dan hayız günlerini kaza etmesinin vacip olması gibi. Çünkü Ramazan ayının varlığı olan birinci sebebin teşekkülü, diğer sebepler bulunmasa ve engeller kalkmasa bile orucun vücubiyeti için yeterli olmuştur; zira orucun kazası genel anlamda önceki bir vücubun fer'idir; nitekim bunu başka bir yerde açıklamıştık. Gördüğün gibi bunun tutarsızlığı gizli değildir. Şâfiîlere gelince, onlar mezhepleri için birtakım deliller zikretmişlerdir.

مِنْهَا أَنَّ هَدْيَ التَّمَتُّعِ حَقٌّ مَالِيٌّ، يَجِبُ بِسَبَبَيْنِ: هُمَا الْحَجُّ، وَالْعُمْرَةُ.

Bunlardan biri: Temettu' kurbanı iki sebeple vacip olan malî bir haktır; bunlar da hac ve umredir.

فَجَازَ تَقْدِيمُهُ عَلَى أَحَدِهِمَا قِيَاسًا عَلَى الزَّكَاةِ بَعْدَ مِلْكِ النِّصَابِ، وَقَبْلَ حُلُولِ الْحُلُولِ.

Dolayısıyla nisaba malik olduktan sonra ve yıl dolmadan önce verilen zekata kıyasla bunlardan birinin önüne alınması caiz olmuştur.

وَمِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ قَالُوا: قَوْلُهُ: فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ، أَيْ عَلَيْهِ مَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ، وَبِمُجَرَّدِ الْإِحْرَامِ بِالْحَجِّ يُسَمَّى مُتَمَتِّعًا، فَوَجَبَ حِينَئِذٍ ; لِأَنَّهُ مُعَلَّقٌ عَلَى التَّمَتُّعِ: وَقَدْ وُجِدَ. قَالُوا: وَلِأَنَّ مَا جُعِلَ غَايَةً تَعَلَّقَ الْحُكْمُ بِأَوَّلِهِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ [٢ \ ١٨٧] ، فَالصِّيَامُ يَنْتَهِي بِأَوَّلِ جُزْءٍ مِنَ اللَّيْلِ، فَكَذَلِكَ التَّمَتُّعُ، يَحْصُلُ بِأَوَّلِ جُزْءٍ مِنَ الْحَجِّ وَهُوَ الْإِحْرَامُ.

Bunlardan biri de Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “Kim hacca kadar umreyle faydalanırsa, kolayına gelen bir kurban [kesmesi gerekir]” kavlidir. Dediler ki: { فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } sözü, yani ona kolayına gelen bir kurban gerekir demektir. Sırf hac için ihrama girmekle kimse mütemetti' olarak isimlendirilir; dolayısıyla o anda vacip olmuştur; çünkü temettu'a bağlanmıştır ve o da gerçekleşmiştir. Dediler ki: Çünkü son sınır (gaye) kılınan şeyde hüküm onun ilk cüz'üne bağlanır; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ } “Sonra orucu geceye kadar tamamlayın” [el-Bakara 2/187] kavli gibi; zira oruç gecenin ilk cüz'üyle sona erer. Aynı şekilde temettu' da haccın ilk cüz'ü olan ihramla gerçekleşir.

وَمِنْهَا أَنَّ شُرُوطَ التَّمَتُّعِ وُجِدَتْ عِنْدَ الْإِحْرَامِ بِالْحَجِّ، فَوُجِدَ التَّمَتُّعُ، وَذَبْحُ الْهَدْيِ مُعَلَّقٌ عَلَى التَّمَتُّعِ، وَإِذَا حَصَلَ الْمُعَلَّقُ عَلَيْهِ حَصَلَ الْمُعَلِّقُ.

Bunlardan biri de: Temettu' şartları hac ihramına girildiğinde gerçekleşmiş, böylece temettu' var olmuştur. Kurban kesmek ise temettu'a bağlanmıştır; şarta bağlanan şey (muallak) hasıl olunca bağlayan şey (muallık) de hasıl olur.

وَمِنْهَا أَنَّ الصَّوْمَ الَّذِي هُوَ بَدَلُ الْهَدْيِ عِنْدَ الْعَجْزِ عَنْهُ، يَجُوزُ تَقْدِيمُ بَعْضِهِ عَلَى يَوْمِ النَّحْرِ، وَهُوَ الْأَيَّامُ الثَّلَاثَةُ الْمَذْكُورَةُ فِي قَوْلِهِ: فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ الْآيَةَ [٢ \ ١٩٦] ، وَتَقْدِيمُ الْبَدَلِ يَدُلُّ عَلَى تَقْدِيمِ الْمُبْدَلِ مِنْهُ.

Bunlardan biri de: Kurbandan aciz kalındığında onun bedeli olan orucun bir kısmını kurban bayramı gününden önceye almak caizdir; o da [Allah Teâlâ'nın] şu kavlinde zikredilen üç gündür: { فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ } “...hacda üç gün oruç tutması gerekir...” ayeti [el-Bakara 2/196]. Bedelin öne alınabilmesi, asıl olanın (mübdelün minh) da öne alınabileceğine delalet eder.

وَمِنْهَا أَنَّهُ دَمُ جُبْرَانٍ، فَجَازَ بَعْدَ وُجُوبِهِ قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ كَدَمِ فِدْيَةِ الطِّيبِ وَاللِّبَاسِ.

Bunlardan biri de: O telafi (cibrân) kurbanıdır; dolayısıyla koku sürünme ve elbise giyme fidyesi kurbanı gibi vücubundan sonra kurban bayramı gününden önce kesilmesi caiz olmuştur.

وَمِنْهَا ظَوَاهِرُ بَعْضِ الْأَحَادِيثِ الَّتِي قَدْ يُفْهَمُ مِنْهَا الذَّبْحُ قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ، فَمِنْ ذَلِكَ مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ فِي بَابِ الِاشْتِرَاكِ فِي الْهَدْيِ.

Bunlardan biri de kendilerinden kurban bayramı gününden önce kesilebileceği anlaşılabilecek bazı hadislerin zahirleridir. Bunlardan biri Müslim'in Sahîh'inde «Kurbanda Ortaklık» babında rivayet ettiği şu hadistir:

وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو الزُّبَيْرِ: أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ يُحَدِّثُ عَنْ حَجَّةِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «فَأَمَرَنَا إِذَا أَحْلَلْنَا أَنْ نُهْدِيَ، وَيَجْتَمِعَ النَّفَرُ مِنَّا فِي الْهَدِيَّةِ» ، وَذَلِكَ حِينَ أَمَرَهُمْ أَنْ يَحِلُّوا مِنْ حَجِّهِمْ فِي هَذَا الْحَدِيثِ. انْتَهَى بِلَفْظِهِ مِنْ صَحِيحِ مُسْلِمٍ. وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِهِ لِهَذَا الْحَدِيثِ: وَفِيهِ دَلِيلٌ لِجَوَازِ ذَبْحِ هَدْيِ التَّمَتُّعِ، بَعْدَ التَّحَلُّلِ مِنَ الْعُمْرَةِ، وَقَبْلَ الْإِحْرَامِ بِالْحَجِّ. وَفِي الْمَسْأَلَةِ خِلَافٌ، وَتَفْصِيلٌ. . . إِلَى آخَرِ كَلَامِ النَّوَوِيِّ.

Bana Muhammed b. Hâtim anlattı, bize Muhammed b. Bekr anlattı, bize İbn Cüreyc haber verdi, bize Ebû'z-Zübeyr haber verdi ki o, Câbir b. Abdillâh'ı Peygamber'in ﷺ haccını anlatırken şöyle derken işitmiştir: «İhramdan çıktığımız zaman kurban kesmemizi ve birkaç kişinin bir kurbanlıkta ortak olmasını bize emretti.» Bu da onlara bu hadiste haclarından ihramdan çıkmalarını emrettiği zamandır. Sahîh-i Müslim'deki lafzıyla bitti. Nevevî bu hadisin şerhinde şöyle demiştir: «Bunda temettu' kurbanının umreden ihramdan çıktıktan sonra ve hac için ihrama girmeden önce kesilmesinin cevazına delil vardır. Meselede ihtilaf ve tafsilat vardır...» —Nevevî'nin sözünün sonuna kadar—.

وَمِنْ ذَلِكَ أَيْضًا مَا رَوَاهُ الْحَاكِمُ فِي «الْمُسْتَدْرَكِ» : أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ عِيسَى بْنِ إِبْرَاهِيمَ، ثَنَا أَحْمَدُ بْنُ النَّضِرِ بْنِ عَبْدِ الْوَهَّابِ، ثَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ، ثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، ثَنَا أَبِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، ثَنَا ابْنُ أَبِي نَجِيحٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، وَعَطَاءٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ: كَثُرَتِ الْقَالَةُ مِنَ النَّاسِ، فَخَرَجْنَا حُجَّاجًا، حَتَّى لَمْ يَكُنْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ أَنْ نَحِلَّ إِلَّا لَيَالٍ قَلَائِلُ، أَمَرَنَا بِالْإِحْلَالِ. . . الْحَدِيثَ.

Bunlardan biri de Hâkim'in el-Müstedrek'te rivayet ettiği şu hadistir: Bize Ebu'l-Hasen Ali b. Îsâ b. İbrâhîm haber verdi, bize Ahmed b. en-Nadr b. Abdilvehhâb anlattı, bize Yahyâ b. Eyyûb anlattı, bize Vehb b. Cerîr anlattı, bize babam Muhammed b. İshâk'tan anlattı, bize İbn Ebî Necîh, Mücâhid ve Atâ'dan, onlar da Câbir b. Abdillâh'tan rivayetle anlattı; o şöyle dedi: İnsanların dedikodusu çoğaldı; biz hacılar olarak yola çıkmıştık, nihayet ihramdan çıkmamızla aramızda birkaç geceden başka bir şey kalmayınca bize ihramdan çıkmayı emretti... hadis.

وَفِيهِ: قَالَ عَطَاءٌ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: «إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَسَّمَ يَوْمَئِذٍ فِي أَصْحَابِهِ غَنَمًا فَأَصَابَ سَعْدَ بْنَ أَبِي وَقَّاصٍ تَيْسٌ فَذَبَحَهُ عَنْ نَفْسِهِ، فَلَمَّا وَقَفَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِعَرَفَةَ أَمَرَ رَبِيعَةَ بْنَ أُمَيَّةَ بْنِ خَلَفٍ فَقَامَ تَحْتَ يَدَيْ نَاقَتِهِ، فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ: اصْرُخْ، أَيُّهَا النَّاسُ هَلْ تَدْرُونَ أَيُّ شَهْرٍ هَذَا» ، إِلَى آخَرِ الْحَدِيثِ، ثُمَّ قَالَ الْحَاكِمُ: هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ عَلَى شَرْطِ مُسْلِمٍ، وَلَمْ يُخَرِّجَاهُ، وَفِيهِ أَلْفَاظٌ مِنْ أَلْفَاظِ حَدِيثِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الصَّادِقِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرٍ أَيْضًا، وَفِيهِ أَيْضًا زِيَادَةُ أَلْفَاظٍ كَثِيرَةٍ اهـ.

Bu hadiste şöyle geçer: Atâ dedi ki: İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle dedi: «Resûlullah ﷺ o gün ashabı arasında koyunları taksim etti; Sa'd b. Ebî Vakkās'a bir teke düştü ve onu kendisi için kesti. Resûlullah ﷺ Arafat'ta vakfe yapınca Rebîa b. Ümeyye b. Halef'e emretti, o da devesinin önünde ayağa kalktı; Peygamber ﷺ ona: “Bağır: Ey insanlar! Bunun hangi ay olduğunu biliyor musunuz?” buyurdu» —hadisin sonuna kadar—. Sonra Hâkim şöyle dedi: «Bu hadis Müslim'in şartına göre sahihtir, fakat [Buhârî ve Müslim] onu tahric etmemişlerdir. İçinde Ca'fer b. Muhammed es-Sâdık'ın babasından, onun da Câbir'den rivayet ettiği hadisin lafızlarından bazıları vardır; ayrıca pek çok lafız ziyadesi de bulunmaktadır.» [Hâkim'den nakil] bitti.

وَأَقَرَّهُ الْحَافِظُ الذَّهَبِيُّ عَلَى تَصْحِيحِ الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ، وَقَوْلُهُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ: «فَأَصَابَ سَعْدَ بْنَ أَبِي وَقَّاصٍ تَيْسٌ فَذَبَحَهُ عَنْ نَفْسِهِ فَلَمَّا وَقَفَ بِعَرَفَةَ» إِلَخْ. قَدْ يُتَوَهَّمُ مِنْهُ، أَنَّ ذَبْحَ سَعْدٍ لِتَيْسِهِ كَانَ قَبْلَ الْوُقُوفِ بِعَرَفَةَ.

Hâfız Zehebî de zikredilen hadisin sıhhati hususunda ona muvafakat etmiştir. Bu hadisteki «Sa'd b. Ebî Vakkās'a bir teke düştü ve onu kendisi için kesti; Arafat'ta vakfe yapınca...» ifadesinden, Sa'd'ın tekeyi kesmesinin Arafat vakfesinden önce olduğu vehmedilebilir.

هَذَا هُوَ حَاصِلُ مَا اسْتَدَلَّ بِهِ الْقَائِلُونَ بِجَوَازِ ذَبْحِ هَدْيِ التَّمَتُّعِ قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ، وَغَيْرُهُ مِمَّا زَعَمُوهُ أَدِلَّةً تَرَكْنَاهُ لِوُضُوحِ سُقُوطِهِ، وَلِأَنَّهُ لَا يَحْتَاجُ فِي سُقُوطِهِ إِلَى دَلِيلٍ.

İşte temettu' kurbanının kurban bayramı gününden önce kesilmesinin caiz olduğunu söyleyenlerin istidlal ettiği delillerin özeti budur. Delil olduğunu iddia ettikleri diğer hususları ise çürüklüğünün açıklığı ve düşmesi için delile ihtiyaç duymaması sebebiyle terk ettik.

وَأَمَّا الْجُمْهُورُ الْقَائِلُونَ: بِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ ذَبْحُ دَمِ التَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ فَاسْتَدَلُّوا بِأَدِلَّةٍ وَاضِحَةٍ، وَأَحَادِيثَ كَثِيرَةٍ صَحِيحَةٍ صَرِيحَةٍ، فِي أَنَّ أَوَّلَ وَقْتِ نَحْرِ الْهَدْيِ: هُوَ يَوْمُ النَّحْرِ، وَكَانَ ﷺ قَارِنًا كَمَا قَدَّمْنَا، مَا يَدُلُّ عَلَى الْجَزْمِ بِذَلِكَ، سَوَاءٌ قُلْنَا: إِذَا بَدَأَ إِحْرَامَهُ قَارِنًا، أَوْ أَدْخَلَ الْعُمْرَةَ عَلَى الْحَجِّ، وَأَنَّ ذَلِكَ خَاصٌّ بِهِ كَمَا تَقَدَّمَ. وَكَانَتْ أَزْوَاجُهُ كُلُّهُنَّ مُتَمَتِّعَاتٍ كَمَا هُوَ ثَابِتٌ فِي الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ، إِلَّا عَائِشَةَ فَإِنَّهَا كَانَتْ قَارِنَةً عَلَى التَّحْقِيقِ كَمَا قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ بِالْأَدِلَّةِ الصَّحِيحَةِ الصَّرِيحَةِ، وَلَمْ يَنْحَرْ عَنْ نَفْسِهِ ﷺ، وَلَا عَنْ أَحَدٍ مِنْ أَزْوَاجِهِ، إِلَّا يَوْمَ النَّحْرِ بَعْدَ رَمْيِ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ، وَكَذَلِكَ كُلُّ مَنْ كَانَ مَعَهُ مِنَ الْمُتَمَتِّعِينَ، وَهُمْ أَكْثَرُ أَصْحَابِهِ وَالْقَارِنِينَ الَّذِينَ سَاقُوا الْهَدْيَ، لَمْ يَنْحَرْ أَحَدٌ مِنْهُمُ أَلْبَتَّةَ، قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ، وَعَلَى ذَلِكَ جَرَى عَمَلُ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ، وَالْمُهَاجِرِينَ، وَالْأَنْصَارِ، وَعَامَّةِ الْمُسْلِمِينَ فَلَمْ يَثْبُتْ عَنْ أَحَدٍ مِنَ الصَّحَابَةِ، وَلَا مِنَ الْخُلَفَاءِ: أَنَّهُ نَحَرَ هَدْيَ تَمَتُّعِهِ، أَوْ قِرَانِهِ قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ أَلْبَتَّةَ.

Temettu' ve kırân kurbanının kurban bayramı gününden önce kesilmesinin caiz olmadığını söyleyen cumhura gelince; onlar apaçık delillerle ve kurban kesiminin ilk vaktinin kurban bayramı günü olduğunu açıkça belirten çok sayıdaki sahih ve sarih hadisle istidlal etmişlerdir. Daha önce kesin delillerini sunduğumuz üzere o ﷺ kārin idi; ister ihramına kārin olarak başladı diyelim, ister haccın üzerine umreyi dahil etti ve bu sadece ona hastı diyelim fark etmez. Hanımlarının hepsi de sahih hadislerde sabit olduğu üzere temettu' haccı yapıyorlardı; ancak Âişe, daha önce sahih ve sarih delillerle açıkladığımız tahkike göre kārin idi. O ﷺ ne kendisi adına ne de hanımlarından biri adına Akabe cemresini taşladıktan sonra kurban bayramı gününden başka bir günde kurban kesmemiştir. Aynı şekilde beraberinde bulunan mütemetti'lerin hepsi -ki onlar ashabının ekseriyetiydi- ve kurbanlık sevk eden kārinlerin hiçbirisi kurban bayramı gününden önce kesinlikle kurban kesmemiştir. Hulefâ-yi Râşidîn'in, Muhacirlerin, Ensarın ve bütün Müslümanların ameli de bu şekilde cereyan etmiştir. Dolayısıyla sahâbeden yahut halifelerden hiçbir kimsenin temettu' veya kırân kurbanını kurban bayramı gününden önce kestiği kesinlikle sabit olmamıştır.

فَإِنْ قِيلَ: فَعَلَهُ ﷺ لَا يَتَعَيَّنُ بِهِ الْوُجُوبُ ; لِإِمْكَانِ أَنْ يَكُونَ سُنَّةً لَا فَرْضًا ; لِأَنَّ الْفِعْلَ لَا يَقَعُ فِي الْخَارِجِ إِلَّا شَخْصِيًّا، فَلَا عُمُومَ لَهُ، وَلِذَلِكَ كَانَتْ أَفْعَالُ هَيْئَاتِ صَلَاةِ الْخَوْفِ كُلُّهَا جَائِزَةً، وَلَمْ يَنْسَخِ الْأَخِيرُ مِنْهَا الْأَوَّلَ، وَإِذًا فَلَا مَانِعَ مِنْ أَنْ يَكُونَ هُوَ ذَبَحَ يَوْمَ النَّحْرِ، مَعَ جَوَازِ الذَّبْحِ قَبْلَهُ.

Şayet: «O'nun ﷺ fiiliyle vücub taayyün etmez; zira farz değil sünnet olması mümkündür. Çünkü fiil dış dünyada ancak şahsî olarak vuku bulur, dolayısıyla umum ifade etmez. Bu sebeple korku namazının şekillerine dair fiillerin hepsi caiz olmuştur ve sonuncusu bir öncekini neshetmemiştir. O halde bundan önce kesim caiz olmakla birlikte kendisinin kurban bayramı günü kesmiş olmasına bir mani yoktur» denilirse;

فَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ، الْأَوَّلُ: هُوَ مَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ، مِنْ أَنَّ فِعْلَهُ ﷺ إِذَا كَانَ بَيَانًا لِنَصٍّ فَهُوَ مَحْمُولٌ عَلَى الْوُجُوبِ، إِنْ كَانَ الْفِعْلُ الْمُبَيِّنُ وَاجِبًا كَمَا أَطْبَقَ عَلَيْهِ الْأُصُولِيُّونَ. وَقَدْ قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ فَقَطْعُهُ السَّارِقَ مِنَ الْكُوعِ مُبَيِّنًا بِهِ الْمُرَادَ مِنَ الْيَدِ فِي قَوْلِهِ: فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا [٥ \ ٣٨] ، يَقْتَضِي الْوُجُوبَ، فَلَا يَجُوزُ لِأَحَدِ الْقِطَعُ مِنْ غَيْرِ الْكُوعِ، وَأَفْعَالُهُ فِي جَمِيعِ مَنَاسِكَ الْحَجِّ مُبَيِّنَةٌ لِلْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى الْحَجِّ، وَمِنْ ذَلِكَ الذَّبَائِحُ، وَأَوْقَاتُهَا ; لِأَنَّهَا مِنْ جُمْلَةِ الْمَنَاسِكِ الْمَذْكُورَةِ فِي الْقُرْآنِ الْمُبَيَّنَةِ بِالسُّنَّةِ ; وَلِذَا ثَبَتَ عَنْهُ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: " لِتَأْخُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ "، وَإِذَا يَجِبُ الِاقْتِدَاءُ بِهِ فِي فِعْلِهِ فِي نَوْعِهِ وَزَمَانِهِ، وَمَكَانِهِ مَا لَمْ يَكُنْ هُنَالِكَ قَوْلٌ مِنْهُ أَعَمُّ مِنَ الْفِعْلِ كَبَيَانِهِ أَنَّ عَرَفَةَ كُلَّهَا مَوْقِفٌ، وَأَنَّ مُزْدَلِفَةَ كُلَّهَا مَوْقِفٌ، وَأَنَّ مِنًى كُلَّهَا مَنْحَرٌ، وَنَحْوِ ذَلِكَ، فَلَا يَخْتَصُّ الْحُكْمُ بِنَفْسِ مَحَلِّ مَوْقِفِهِ أَوْ نَحْرِهِ.

Cevap iki yöndendir: Birincisi: Usûl ilminde karara bağlandığı üzere; o'nun ﷺ fiili bir nassın beyanı olduğunda, fıkıh usûlcülerinin ittifak ettiği gibi eğer açıklanan fiil vacip ise bu beyan da vücuba hamledilir. Bunu daha önce açıklamıştık: Hırsızın elini bilekten keserek: { فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا } “İkisinin ellerini kesin” [el-Mâide 5/38] kavlindeki elden muradın ne olduğunu açıklaması vücub ifade eder; dolayısıyla hiç kimsenin bilekten başkasından kesmesi caiz olmaz. O'nun bütün hac menâsikindeki fiilleri de hacca delalet eden ayetleri açıklamaktadır. Kurbanlar ve bunların vakitleri de böyledir; zira bunlar Kur'an'da zikredilen ve Sünnet ile açıklanan menâsikin bir parçasıdır. Nitekim o'ndan ﷺ: «Hac ibadetinizi benden alınız» buyurduğu sabit olmuştur. O halde o'ndan, fiilinden daha umumi bir söz bulunmadıkça —tıpkı Arafat'ın tamamının vakfe yeri, Müzdelife'nin tamamının vakfe yeri, Mina'nın tamamının kurban kesim yeri olduğunu ve benzerlerini açıklaması gibi— türünde, zamanında ve mekanında fiiline tabi olmak vaciptir; böylece hüküm bizzat o'nun vakfe yaptığı veya kurban kestiği yerle sınırlı kalmaz.

قَالَ صَاحِبُ " جَمْعِ الْجَوَامِعِ "، عَاطِفًا عَلَى مَا تُعْرَفُ بِهِ جِهَةُ فِعْلِهِ ﷺ مِنْ وُجُوبٍ أَوْ

Cem'u'l-Cevâmi' sahibi, o'nun ﷺ fiilinin vücub veya

نَدْبٍ مَا نَصُّهُ: وَوُقُوعُهُ بَيَانًا. . . إِلَخْ. يَعْنِي أَنَّ وُقُوعَ الْفِعْلِ بَيَانًا لِنَصٍّ مُجْمَلٍ إِنْ كَانَ مَدْلُولُ النَّصِّ وَاجِبًا، فَالْفِعْلُ الْمُبَيَّنُ بِهِ ذَلِكَ النَّصُّ وَاجِبٌ بِلَا خِلَافٍ، وَإِنْ كَانَ مَنْدُوبًا فَمَنْدُوبٌ. سَوَاءٌ كَانَ الْفِعْلُ الْمُبَيِّنُ لِلنَّصِّ دَلَّ عَلَى كَوْنِهِ بَيَانًا قَرِينَةً أَوْ قَوْلًا.

Mendubluk cihetinin ne ile bilineceğine atıfta bulunarak aynen şöyle demiştir: «Fiilin bir beyan olarak vuku bulması... ilâ âhirihî.» Yani mücmel bir nassa fiilin beyan olarak gelmesi durumunda, şayet nassın medlûlü vacip ise o nassın kendisiyle açıklandığı fiil de ihtilafsız olarak vaciptir; mendup ise menduptur. Nassı açıklayan fiilin beyan oluşuna ister bir karine ister bir söz delalet etsin fark etmez.

قَالَ شَارِحُهُ صَاحِبُ " الضِّيَاءِ اللَّامِعِ "، مَا نَصُّهُ: الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ فِعْلُهُ بَيَانًا لِمُجْمَلٍ إِمَّا بِقَرِينَةِ حَالٍ مِثْلِ الْقَطْعِ مِنَ الْكُوعِ، فَإِنَّهُ بَيَانٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا [٥ \ ٣٨] ، وَإِمَّا بِقَوْلٍ مِثْلِ قَوْلِهِ: " صَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي "، فَإِنَّ الصَّلَاةَ فُرِضَتْ عَلَى الْجُمْلَةِ، وَلَمْ تُبَيَّنْ صِفَاتُهَا فَبَيَّنَهَا بِفِعْلِهِ، وَأَخْبَرَ بِقَوْلِهِ أَنَّ ذَلِكَ الْفِعْلَ بَيَانٌ، وَكَذَا قَوْلُهُ: " خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ "، وَحُكْمُ هَذَا الْقِسْمِ وُجُوبُ الِاتِّبَاعِ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ، وَهُوَ وَاضِحٌ فِيمَا ذَكَرْنَا وَلَا أَعْلَمُ فِيهِ خِلَافًا فَجَمِيعُ أَفْعَالِ الْحَجِّ، وَالصَّلَاةِ الَّتِي بَيَّنَ بِهَا ﷺ آيَاتِ الصَّلَاةِ وَالْحَجِّ يَجِبُ حَمْلُ كُلِّ شَيْءٍ مِنْهَا، عَلَى الْوُجُوبِ إِلَّا مَا أَخْرَجَهُ دَلِيلٌ خَاصٌّ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ. وَقَالَ ابْنُ الْحَاجِبِ فِي مُخْتَصَرِهِ الْأُصُولِيِّ: مَسْأَلَةُ فِعْلِهِ ﷺ مَا وَضَحَ فِيهِ أَمْرُ الْجِبِلَّةِ، كَالْقِيَامِ، وَالْقُعُودِ، وَالْأَكْلِ، وَالشُّرْبِ، أَوْ تَخْصِيصُهُ، كَالضُّحَى، وَالْوِتْرِ، وَالتَّهَجُّدِ، وَالْمُشَاوَرَةِ، وَالتَّخْيِيرِ، وَالْوِصَالِ وَالزِّيَادَةِ عَلَى أَرْبَعٍ فَوَاضِحٌ، وَمَا سِوَاهُمَا إِنْ وَضَحَ أَنَّهُ بَيَانٌ بُقُولٍ أَوْ قَرِينَةٍ مِثْلِ: صَلُّوا، وَخُذُوا، وَكَالْقَطْعِ مِنَ الْكُوعِ وَالْغَسْلِ إِلَى الْمَرَافِقِ، اعْتُبِرَ اتِّفَاقًا. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ. وَمَعْنَى قَوْلِهِ: اعْتُبِرَ اتِّفَاقًا: أَنَّهُ إِنْ كَانَ الْمُبَيَّنُ بِاسْمِ الْمَفْعُولِ وَاجِبًا، فَالْفِعْلُ الْمُبَيَّنُ بِاسْمِ الْفَاعِلِ وَاجِبٌ ; لِأَنَّ الْمُبَيَّنَ بِحَسْبِ الْمُبِيِّنِ، وَقَالَ شَارِحُهُ الْعَضُدُ: فَإِنْ عَرَفَ أَنَّهُ بَيَانٌ لِنَصٍّ عَلَى جِهَتِهِ مِنَ الْوُجُوبِ، وَالنَّدْبِ، وَالْإِبَاحَةِ اعْتُبِرَ عَلَى جِهَةِ الْمُبَيِّنِ مِنْ كَوْنِهِ خَاصًّا وَعَامًّا اتِّفَاقًا، وَمَعْرِفَةُ كَوْنِهِ بَيَانًا إِمَّا بُقُولٍ، وَإِمَّا بِقَرِينَةٍ، فَالْقَوْلُ نَحْوُ: " خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ "، وَ " صَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي "، وَالْقَرِينَةُ مِثْلُ: أَنْ يَقَعَ الْفِعْلُ بَعْدَ إِجْمَالٍ، كَقَطْعِ يَدِ السَّارِقِ مِنَ الْكُوعِ، دُونَ الْمِرْفَقِ وَالْعَضُدِ بَعْدَ مَا نَزَلَ قَوْلُهُ: وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا، وَالْغَسْلُ إِلَى الْمَرَافِقِ، بِإِدْخَالِ الْمَرَافِقِ، أَوْ إِخْرَاجِهَا بَعْدَ مَا نَزَلَتْ: فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ [٥ \ ٦] انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ، وَهُوَ وَاضِحٌ فِيمَا ذَكَرْنَا مِنْ أَنَّ الْفِعْلَ الْمُبَيِّنَ لِنَصٍّ دَالٍّ عَلَى وَاجِبٍ، يَكُونُ وَاجِبًا ; لِأَنَّ الْبَيَانَ بِهِ بَيَانٌ لِوَاجِبٍ، كَمَا هُوَ وَاضِحٌ. وَإِلَى ذَلِكَ أَشَارَ فِي " مَرَاقِي السُّعُودِ "، بِقَوْلِهِ:

Onun şârihi olan ez-Ziyâu'l-Lâmi' sahibi aynen şöyle demiştir: «İkincisi: O'nun fiilinin mücmeli açıklayan bir beyan olmasıdır; bu ya hırsızın elini bilekten kesmesi gibi hâl karinesiyle olur ki bu Allah Teâlâ'nın: { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا } “Hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadının ellerini kesin” [el-Mâide 5/38] kavlinin beyanıdır; ya da: “Beni nasıl namaz kılıyor gördüyseniz öylece namaz kılın” kavli gibi bir sözle olur. Zira namaz genel hatlarıyla farz kılınmış, sıfatları ise açıklanmamıştı; o da bunu fiiliyle açıkladı ve sözüyle de bu fiilin bir beyan olduğunu haber verdi. Aynı şekilde: “Hac ibadetinizi benden alınız” kavli de böyledir. Bu kısmın hükmü ittiba etmenin vücubudur.» Ondan kastedilen kısım bitti; bu da zikrettiğimiz hususta gayet açıktır ve bu konuda bir ihtilaf bilmiyorum. Dolayısıyla o'nun ﷺ namaz ve hac ayetlerini kendileriyle açıkladığı bütün hac ve namaz fiillerinin her birini vücuba hamletmek vaciptir; ancak kendisine başvurulması vacip olan özel bir delilin [vücub dışına] çıkardığı şeyler müstesnadır. İbnü'l-Hâcib usule dair Muhtasar'ında şöyle demiştir: «O'nun ﷺ fiili meselesinde; ayakta durmak, oturmak, yemek ve içmek gibi beşerî tabiat (cibilliyet) olduğu açık olan, yahut duhâ, vitir, teheccüd, müşâvere, muhayyer bırakma, visâl orucu ve dörtten fazla kadınla evlenme gibi o'na tahsis edildiği açık olan fiillerin hükmü açıktır. Bunların dışındakiler ise şayet 'namaz kılın', 'alın' gibi bir sözle yahut bilekten kesme ve dirseklere kadar yıkama gibi bir karineyle beyan olduğu açıklığa kavuşmuşsa icmâ ile [beyan olarak] kabul edilir.» Ondan kastedilen kısım bitti. «İcmâ ile kabul edilir» sözünün manası: Açıklanan şey (mübeyyen) vacip ise, açıklayıcı olan fiil de vaciptir; çünkü açıklanan şey açıklayana göredir. Şârihi Adudüddîn de şöyle demiştir: «Şayet bir nassın vücub, mendubluk ve ibâha cihetine bir beyan olduğu bilinirse, açıklayanın özel veya genel olma cihetine göre icmâ ile kabul edilir. Beyan oluşunun bilinmesi ise ya bir sözle ya da bir karineyle olur. Söz olanı: “Hac ibadetinizi benden alınız” ve “Beni nasıl namaz kılıyor gördüyseniz öylece namaz kılın” gibidir. Karine ise: { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا } “Hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadının ellerini kesin” kavli indikten sonra hırsızın elinin dirsekten veya pazıdan değil bilekten kesilmesi ve: { فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ } “Yüzlerinizi ve dirseklere kadar ellerinizi yıkayın” [el-Mâide 5/6] ayeti indikten sonra dirsekleri dahil ederek veya dışarıda bırakarak dirseklere kadar yıkamak gibi fiilin bir icmâlin ardından vuku bulmasıdır.» Ondan kastedilen kısım bitti. Bu da vacibe delalet eden bir nassı açıklayan fiilin vacip olacağı yönünde zikrettiğimiz hususta gayet açıktır; zira onunla yapılan beyan vacip olan bir şeyin beyanıdır, nitekim bu açıktır. Merâkı's-Suûd'da da şu sözüyle buna işaret etmiştir: