مِنْ غَيْرِ تَخْصِيصٍ وَبِالنَّصِّ يُرَى ... وَبِالْبَيَانِ وَامْتِثَالٍ ظَهَرَا
«Özel bir delil olmaksızın, nass ile görülen... Beyan ile ve emre imtisal suretiyle zahir olan...»
وَمَحَلُّ الشَّاهِدِ مِنْهُ قَوْلُهُ: وَبِالْبَيَانِ. وَقَالَ فِي شَرْحِهِ " نَشْرِ الْبُنُودِ " فِي مَعْنَى قَوْلِهِ:
Buradaki şahit (delil) yeri, onun «ve beyan ile» sözüdür. Şerhi Neşrü'l-Bünûd'da şu sözünün manası hakkında şöyle demiştir:
وَبِالْبَيَانِ، فَيَكُونُ حُكْمُهُ حُكْمَ الْمُبَيَّنِ انْتَهَى مِنْهُ. وَهُوَ وَاضِحٌ - وَالْمُبَيَّنُ بِصِيغَةِ اسْمِ الْمَفْعُولِ - فِي آيَاتِ الْحَجِّ، وَهَدْيُ التَّمَتُّعِ وَاجِبٌ ; لِأَنَّ الْحَجَّ وَاجِبٌ إِجْمَاعًا، وَهَدْيَ التَّمَتُّعِ وَاجِبٌ إِجْمَاعًا، فَالْفِعْلُ الْمُبَيِّنُ لَهُمَا يَكُونُ وَاجِبًا عَلَى مَا قَرَّرْنَاهُ، وَعَلَيْهِ عَامَّةُ أَهْلِ الْأُصُولِ، إِلَّا مَا أَخْرَجَهُ دَلِيلٌ خَاصٌّ وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ ذَبْحَهُ ﷺ هَدْيَهُ يَوْمَ النَّحْرِ وَهُوَ قَارِنٌ، وَذَبْحَهُ عَنْ أَزْوَاجِهِ يَوْمَ النَّحْرِ، وَهُنَّ مُتَمَتِّعَاتٌ، وَعَنْ عَائِشَةَ وَهِيَ قَارِنَةٌ: فِعْلٌ مُبَيِّنٌ لِنَصٍّ وَاجِبٍ، فَهُوَ وَاجِبٌ، وَلَا تَجُوزُ مُخَالَفَتُهُ فِي نَوْعِ الْفِعْلِ، وَلَا فِي زَمَانِهِ، وَلَا فِي مَكَانِهِ إِلَّا فِيمَا أَخْرَجَهُ دَلِيلٌ خَاصٌّ، كَغَيْرِ الْمَكَانِ الَّذِي ذُبِحَ فِيهِ مِنْ مِنًى ; لِأَنَّهُ بَيَّنَ أَنَّ مِنًى كُلَّهَا نَحْرٌ، وَلَمْ يُبَيِّنْ أَنَّ الزَّمَنَ كُلَّهُ وَقْتُ نَحْرٍ، وَمِمَّا يُؤَيِّدُ ذَلِكَ مَا اخْتَارَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْأُصُولِ، مِنْ أَنَّ فِعْلَهُ ﷺ الَّذِي لَمْ يَكُنْ بَيَانًا لِمُجْمَلٍ، وَلَمْ يُعْلَمْ هَلْ فَعَلَهُ عَلَى سَبِيلِ الْوُجُوبِ، أَوْ عَلَى سَبِيلِ النَّدْبِ أَنَّهُ يُحْمَلُ عَلَى الْوُجُوبِ ; لِأَنَّهُ أَحْوَطُ وَأَبْعَدُ مِنْ لُحُوقِ الْإِثْمِ، إِذْ عَلَى احْتِمَالِ النَّدْبِ وَالْإِبَاحَةِ لَا يَقْتَضِي تَرْكُ الْفِعْلِ إِثْمًا، وَعَلَى احْتِمَالِ الْوُجُوبِ يَقْتَضِي التُّرْكُ الْإِثْمَ، وَإِلَى هَذَا أَشَارَ فِي " مَرَاقِي السُّعُودِ " فِي مَبْحَثِ أَفْعَالِهِ ﷺ بِقَوْلِهِ:
«Ve beyan ile; dolayısıyla onun hükmü, açıklanan şeyin (mübeyyenin) hükmü gibi olur.» [Şerhten] aktarılan kısım bitti. Bu gayet açıktır. Açıklanan şey (mübeyyen) ise hac ayetlerinde ve temettu hedyinde vaciptir; zira hac icmâ ile vaciptir, temettu hedyi de icmâ ile vaciptir. Dolayısıyla bu ikisini açıklayan fiil de ortaya koyduğumuz üzere vacip olur. Özel bir delilin istisna kıldığı durumlar hariç, usul âlimlerinin geneli bu görüştedir. Buradan anlarsın ki, kendisi kıran haccı yaparken kurban bayramı günü kurbanını kesmesi, zevceleri temettu haccı yaparken onlar adına ve kendisi kıran haccı yaparken Âişe adına kurban bayramı günü [kurban] kesmesi; vacip olan bir nassı açıklayan fiildir, dolayısıyla vaciptir. Özel bir delilin istisna kıldığı durumlar hariç; fiilin türünde, vaktinde ve mekânında ona muhalefet etmek caiz değildir. Tıpkı Minâ'da kesim yapılan yerin dışındaki yerler gibi; çünkü o ﷺ, Minâ'nın tamamının kurban kesim yeri olduğunu açıklamış, fakat zamanın tamamının kurban kesim vakti olduğunu açıklamamıştır. Usul âlimlerinden bazılarının tercih ettiği şu görüş de bunu desteklemektedir: O'nun ﷺ mücmel bir hükmün beyanı olmayan ve vacip olarak mı yoksa mendup olarak mı yaptığı bilinmeyen fiili vacibe hamledilir; çünkü bu, daha ihtiyatlı ve günahtan daha uzaktır. Zira mendup ve mubah olma ihtimaline göre fiilin terk edilmesi günah gerektirmezken, vücub ihtimaline göre terk edilmesi günah gerektirir. Merâkı's-Suûd'da o'nun ﷺ fiilleri bahsinde şu sözüyle buna işaret etmiştir:
وَكُلُّ مَا الصِّفَةُ فِيهِ تُجْهَلُ ... فَلِلْوُجُوبِ فِي الْأَصَحِّ يُجْعَلُ
«Vasfı (hükmü) bilinmeyen her fiil... En sahih görüşe göre vücuba hamledilir.»
وَقَالَ فِي شَرْحِهِ لِمَرَاقِي السُّعُودِ الْمُسَمَّى نَشْرَ الْبُنُودِ: يَعْنِي أَنَّ مَا كَانَ مِنْ أَفْعَالِهِ ﷺ مَجْهُولَ الصِّفَةِ - أَيْ مَجْهُولَ الْحُكْمِ - فَإِنَّهُ يُحْمَلُ عَلَى الْوُجُوبِ إِلَى أَنْ قَالَ: وَكَوْنُهُ لِلْوُجُوبِ هُوَ الْأَصَحُّ، وَهُوَ الَّذِي ذَهَبَ إِلَيْهِ الْإِمَامُ مَالِكٌ، وَالْأَبْهَرِيُّ، وَابْنُ الْقَصَّارِ، وَبَعْضُ الشَّافِعِيَّةِ، وَأَكْثَرُ أَصْحَابِنَا وَبَعْضُ الْحَنَفِيَّةِ، وَبَعْضُ الْحَنَابِلَةِ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.
Merâkı's-Suûd'un Neşrü'l-Bünûd adlı şerhinde şöyle demiştir: «Yani o'nun ﷺ vasfı meçhul olan -yani hükmü bilinmeyen- fiilleri vacibe hamledilir.» -şöyle diyene kadar devam etti-: «Bunun vacip olması en sahih görüştür; İmam Mâlik, Ebherî, İbnü'l-Kassâr, Şâfiîlerin bir kısmı, bizim mezhep âlimlerimizin (Mâlikîlerin) çoğu, Hanefîlerin bir kısmı ve Hanbelîlerin bir kısmı bu görüşe gitmiştir.» Ondan kastedilen kısım bitti.
وَقَالَ صَاحِبُ " الضِّيَاءِ اللَّامِعِ ": وَبِهَذَا قَالَ مَالِكٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي الْفَرَجِ، وَابْنِ خُوَيْزِ مَنْدَادَ، وَقَالَ بِهِ الْأَبْهَرِيُّ، وَابْنُ الْقَصَّارِ، وَأَكْثَرُ أَصْحَابِنَا، وَبَعْضُ الشَّافِعِيَّةِ، وَبَعْضُ الْحَنَفِيَّةِ، وَبَعْضُ الْحَنَابِلَةِ، وَبَعْضُ الْمُعْتَزِلَةِ. وَاسْتَدَلَّ أَهْلُ هَذَا الْقَوْلِ بِأَدِلَّةٍ:
ed-Diyâü'l-Lâmi' sahibi şöyle demiştir: «Ebü'l-Ferec ve İbn Huveyzimendâd'ın rivayetinde Mâlik de bunu söylemiştir. Ebherî, İbnü'l-Kassâr, mezhepdaşlarımızın çoğu, Şâfiîlerin bir kısmı, Hanefîlerin bir kısmı, Hanbelîlerin bir kısmı ve Mu'tezile'den bazıları da bu görüşü benimsemiştir.» Bu görüşün sahipleri birtakım deliller getirdiler:
مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ [٣٣ \ ٢١] ، قَالُوا: مَعْنَاهُ: مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ، فَلَهُ فِيهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ، وَيَسْتَلْزِمُ أَنَّ مَنْ لَيْسَ لَهُ فِيهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ، فَهُوَ لَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ، وَمَلْزُومُ الْحَرَامِ حَرَامٌ، وَلَازِمُ الْوَاجِبِ وَاجِبٌ. وَقَالُوا أَيْضًا: وَهُوَ مُبَالَغَةٌ فِي التَّهْدِيدِ عَلَى عَدَمِ الْأُسْوَةِ فَتَكُونُ الْأُسْوَةُ وَاجِبَةً، وَلَا شَكَّ أَنَّ مِنَ الْأُسْوَةِ اتِّبَاعَهُ فِي أَفْعَالِهِ.
Bunlardan biri, Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ } “Andolsun ki sizin için, Allah'a ve ahiret gününe kavuşmayı umanlar için Allah'ın Resulü'nde güzel bir örnek vardır” [el-Ahzâb 33/21]. Şöyle dediler: Bunun manası: 'Kim Allah'a ve ahiret gününe iman ediyorsa, onun için Resulullah'ta güzel bir örnek vardır.' Bu da o'nda kendisi için güzel bir örnek bulunmayan kimsenin Allah'a ve ahiret gününe inanmadığını gerektirir. Harama götüren şey haram, vacibin lazımı da vaciptir. Ayrıca şöyle dediler: 'Bu, [o'nu] örnek almamaya yönelik şiddetli bir tehdittir; dolayısıyla örnek almak vacip olur. Kuşkusuz örnek almanın bir parçası da fiillerinde o'na tabi olmaktır.'
وَمِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا [٥٩ \ ٧] ، قَالُوا: وَمَا فَعَلَهُ فَقَدْ آتَانَاهُ ; لِأَنَّهُ هُوَ الْمُشَرِّعُ لَنَا بِأَقْوَالِهِ وَأَفْعَالِهِ وَتَقْرِيرِهِ.
Bunlardan bir diğeri, Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا } “Peygamber size ne verdiyse onu alın, neyi de size yasakladıysa ondan sakının” [el-Haşr 59/7]. Şöyle dediler: 'O'nun yaptığı her şeyi o bize vermiştir; zira o, sözleriyle, fiilleriyle ve takrirleriyle bizim için hüküm koyucudur.'
وَمِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ الْآيَةَ [٣ \ ٣١] ، وَمِنِ اتِّبَاعِهِ التَّأَسِّي بِهِ فِي فِعْلِهِ، قَالُوا: وَصِيغَةُ الْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ: فَاتَّبِعُونِي لِلْوُجُوبِ.
Bunlardan bir diğeri, Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ } “De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin...” [Âl-i İmrân 3/31]. O'na uymanın bir gereği de fiilinde o'nu örnek almaktır. Şöyle dediler: '{ فَاتَّبِعُونِي } “Bana uyun” kavlindeki emir kipi vücub ifade eder.'
وَمِنْهَا أَنَّ الصَّحَابَةَ لَمَّا اخْتَلَفُوا فِي وُجُوبِ الْغُسْلِ مِنَ الْوَطْءِ، بِدُونِ إِنْزَالٍ سَأَلُوا عَائِشَةَ، فَأَخْبَرَتْهُمْ أَنَّهَا هِيَ وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَعَلَا ذَلِكَ، فَاغْتَسَلَا فَحَمَلُوا ذَلِكَ الْفِعْلَ الَّذِي هُوَ الْغُسْلُ مِنَ الْوَطْءِ بِدُونِ إِنْزَالٍ عَلَى الْوُجُوبِ.
Bunlardan bir diğeri de şudur: Ashab, inzal olmaksızın cinsî münasebetten dolayı guslün vacip olup olmadığı konusunda ihtilaf ettiğinde Âişe'ye sordular. O da kendisinin ve Resûlullah'ın ﷺ bunu yaptıklarını ve ardından yıkandıklarını haber verdi. Bunun üzerine inzal olmaksızın cinsî münasebetten dolayı gusletme fiilini vücuba hamlettiler.
وَمِنْهَا أَنَّهُ ﷺ لَمَّا خَلَعَ نَعْلَيْهِ فِي الصَّلَاةِ، خَلَعُوا نِعَالَهُمْ، فَلَمَّا سَأَلَهُمْ: لِمَ خَلَعُوا نِعَالَهُمْ؟ قَالُوا: رَأَيْنَاكَ خَلَعْتَ نَعْلَيْكَ، فَخَلَعْنَا نِعَالَنَا، فَحَمَلُوا مُطْلَقَ فِعْلِهِ عَلَى الْوُجُوبِ، فَخَلَعُوا لَمَّا خَلَعَ، وَأَقَرَّهُمْ ﷺ عَلَى ذَلِكَ قَالُوا: فَلَوْ كَانَ الْفِعْلُ الَّذِي لَمْ يُعْلَمْ حُكْمُهُ لَا يَدُلُّ عَلَى الْوُجُوبِ، لَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنْ خَلْعِهِ أَنْ يَخْلَعُوا، وَلَكِنَّهُ أَقَرَّهُمْ عَلَى خَلْعِ نِعَالِهِمْ، وَأَخْبَرَهُمْ أَنَّ جِبْرِيلَ أَخْبَرَهُ: أَنَّ فِي بَاطِنِهِمَا قَذَرًا وَالْقِصَّةُ فِي ذَلِكَ ثَابِتَةٌ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ﵁ عِنْدَ أَحْمَدَ، وَأَبِي دَاوُدَ، وَالْحَاكِمِ وَغَيْرِهِمْ. وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ: رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ، وَرَوَاهُ الْحَاكِمُ فِي " الْمُسْتَدْرَكِ ". وَقَالَ: هُوَ صَحِيحٌ عَلَى شَرْطِ مُسْلِمٍ، وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي " نَيْلِ الْأَوْطَارِ " فِي شَرْحِهِ لِحَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَذْكُورِ فِي " الْمُنْتَقَى " بَعْدَ أَنْ قَالَ الْمَجْدُ فِي " الْمُنْتَقَى ": رَوَاهُ أَحْمَدُ وَأَبُو دَاوُدَ، انْتَهَى الْحَدِيثُ. أَخْرَجَهُ أَيْضًا الْحَاكِمُ، وَابْنُ خُزَيْمَةَ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَاخْتَلَفَ فِي وَصْلِهِ وَإِرْسَالِهِ وَرَجَّحَ أَبُو حَاتِمٍ فِي الْعِلَلِ الْمَوْصُولَ، وَرَوَاهُ الْحَاكِمُ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ، وَابْنِ مَسْعُودٍ إِلَى آخِرِ كَلَامِهِ. وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْمُخَالِفِينَ الْقَائِلِينَ: بِأَنَّ الْفِعْلَ الَّذِي لَمْ يَكُنْ بَيَانًا لِمُجْمَلٍ، وَلَمْ يُعْلَمْ حُكْمُهُ مِنْ وُجُوبٍ لَا يُحْمَلُ عَلَى الْوُجُوبِ، بَلْ عَلَى النَّدْبِ أَوِ الْإِبَاحَةِ إِلَى آخِرِ أَقْوَالِهِمْ، نَاقَشُوا الْأَدِلَّةَ الَّتِي ذَكَرْنَا مُنَاقَشَةً مَعْرُوفَةً فِي الْأُصُولِ، قَالُوا: قَوْلُهُ: وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ [٥٩ \ ٧] ، أَيْ مَا أَمَرَكُمْ بِهِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ [٥٩ \ ٧] ، فَهِيَ فِي الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ لَا فِي مُطْلَقِ الْفِعْلِ، وَلَا يَخْفَى أَنَّ تَخْصِيصَ: (وَمَا آتَاكُمُ) ، بِالْأَمْرِ تَخْصِيصٌ لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ، وَذِكْرُ النَّهْيِ بَعْدَهُ لَا يُعَيِّنُهُ وَقَالُوا: إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي إِنَّمَا يَكُونُ الِاتِّبَاعُ وَاجِبًا فِيمَا عُلِمَ أَنَّهُ وَاجِبٌ، أَمَّا إِذَا كَانَ فِعْلُهُ مَنْدُوبًا فَالِاتِّبَاعُ فِيهِ مَنْدُوبٌ، وَلَا يَتَعَيَّنُ أَنَّ الْفِعْلَ وَاجِبٌ عَلَى الْأُمَّةِ بِالِاتِّبَاعِ إِلَّا إِذَا عُلِمَ أَنَّهُ ﷺ فَعَلَهُ عَلَى سَبِيلِ الْوُجُوبِ. أَمَّا لَوْ كَانَ فَعَلَهُ عَلَى سَبِيلِ النَّدْبِ، وَفَعَلَتْهُ الْأُمَّةُ عَلَى
Bunlardan bir diğeri de şudur: O ﷺ namazda ayakkabılarını çıkarınca, onlar da ayakkabılarını çıkardılar. Onlara: «Neden ayakkabılarınızı çıkardınız?» diye sorunca; «Senin ayakkabılarını çıkardığını gördük, biz de ayakkabılarımızı çıkardık» dediler. Böylece o'nun mutlak fiilini vücuba hamlettiler ve o çıkarınca onlar da çıkardılar. Resûlullah ﷺ de onların bu davranışını onayladı. Dediler ki: 'Şayet hükmü bilinmeyen fiil vücuba delalet etmeseydi, o'nun çıkarmasından dolayı onların da çıkarmasının gerekmediğini onlara açıklardı; fakat o, ayakkabılarını çıkarmalarını ikrar etti ve Cebrail'in kendisine ayakkabılarının altında pislik olduğunu haber verdiğini bildirdi.' Bu konudaki kıssa, Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh hadisi olarak Ahmed, Ebû Dâvûd, Hâkim ve diğerlerinin rivayetiyle sabittir. Nevevî, Şerhu'l-Mühezzeb'de bu hadis hakkında şöyle demiştir: «Ebû Dâvûd bunu sahih bir isnadla rivayet etti. Hâkim de el-Müstedrek'te rivayet edip: 'Müslim'in şartına göre sahihtir' dedi.» Şevkânî de Neylü'l-Evtâr'da, Mecd'in el-Müntekâ'da mezkûr Ebû Saîd hadisi hakkında «Ahmed ve Ebû Dâvûd rivayet etti» demesinden sonra yaptığı şerhte şöyle demiştir: «Hadis burada bitti. Bunu Hâkim, İbn Huzeyme ve İbn Hibbân da tahriç etti. Mevsul ve mürsel olması konusunda ihtilaf edildi; Ebû Hâtim el-İlel'de mevsul olanı tercih etti. Hâkim bunu Enes ve İbn Mes'ûd hadisinden de rivayet etti...» sözünün sonuna kadar. Malumdur ki; mücmel bir nassın beyanı olmayan ve vacip olup olmadığına dair hükmü bilinmeyen fiilin vücuba hamledilemeyeceğini, bilakis mendupluğa veya mubahlığa hamledileceğini söyleyen karşı görüştekiler, zikrettiğimiz delilleri usul ilminde bilinen şekliyle tartışmışlardır. Dediler ki: { وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ } “Peygamber size ne verdiyse onu alın” [el-Haşr 59/7] kavli; { وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ } “Neyi de size yasakladıysa...” [el-Haşr 59/7] kavlinin delaletiyle 'size neyi emrettiyse' demektir. Dolayısıyla bu ayet emir ve nehiy hakkındadır, mutlak fiil hakkında değildir. Ancak gizli değildir ki, «size ne verdiyse» ifadesini emir ile tahsis etmek delilsiz bir tahsistir ve ardından nehyin zikredilmiş olması da bunu tayin etmez. Dediler ki: { إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي } “Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun” ayetinde tabi olmak, ancak vacip olduğu bilinen şeyde vaciptir. O'nun fiili mendup olduğunda ise o hususta tabi olmak menduptur. Bir fiilin tabi olma gereği ümmete vacip olması, ancak o'nun ﷺ bunu vücub yoluyla yaptığının bilinmesiyle belirlenir. Şayet o bunu mendup olarak yapmışsa ve ümmet de bunu vücub
سَبِيلِ الْوُجُوبِ، فَلَمْ يَتَحَقَّقِ الِاتِّبَاعُ بِذَلِكَ، قَالُوا: وَكَذَلِكَ يُقَالُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ الْآيَةَ [٣٣ \ ٢١] ، فَلَا تَتَحَقَّقُ الْأُسْوَةُ إِذَا كَانَ هُوَ ﷺ فَعَلَهُ عَلَى سَبِيلِ النَّدْبِ، وَفَعَلَتْهُ أُمَّتُهُ عَلَى سَبِيلِ الْوُجُوبِ، بَلْ لَا بُدَّ فِي الْأُسْوَةِ مِنْ عِلْمِ جِهَةِ الْفِعْلِ، الَّذِي فِيهِ التَّأَسِّي، قَالُوا: وَخَلْعُهُمْ نِعَالَهُمْ لَا دَلِيلَ فِيهِ ; لِأَنَّهُ فِعْلٌ دَاخِلٌ فِي نَفْسِ الصَّلَاةِ، وَإِنَّمَا أَخَذُوهُ مِنْ قَوْلِهِ ﷺ: " صَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي " ; لِأَنَّ خَلْعَ النِّعَالِ كَأَنَّهُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مِنْ هَيْئَةِ أَفْعَالِ الصَّلَاةِ، قَالُوا: وَإِنَّمَا أَخَذُوا وُجُوبَ الْغُسْلِ مِنَ الْفِعْلِ، الَّذِي أَخْبَرَتْهُمْ بِهِ عَائِشَةُ ; لِأَنَّهُ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وُجُوبُ الْغُسْلِ مِنِ الْتِقَاءِ الْخِتَانَيْنِ، أَوْ لِأَنَّهُ فِعْلٌ مُبَيِّنٌ لِقَوْلِهِ: وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا [٥ \ ٦] ، وَالْفِعْلُ الْمُبَيِّنُ لِإِجْمَالِ النَّصِّ لَا خِلَافَ فِيهِ كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ.
yoluyla yapmışsa, bu durumda [gerçek anlamda] tabi olma gerçekleşmiş olmaz. Dediler ki: Allah Teâlâ'nın: { لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ } “Andolsun ki sizin için Allah'ın Resulü'nde güzel bir örnek vardır...” [el-Ahzâb 33/21] kavli hakkında da aynı şey söylenir. Zira o ﷺ bunu mendup olarak yapmışsa ve ümmeti de vücub olarak yapmışsa örnek alma gerçekleşmez; bilakis örnek almada, kendisine uyulan fiilin hangi cihetten yapıldığının bilinmesi şarttır. Dediler ki: Ayakkabılarını çıkarmalarında bir delil yoktur; çünkü bu bizzat namazın içine dâhil olan bir fiildir. Onlar bunu o'nun ﷺ: «Beni nasıl namaz kılıyor gördüyseniz öylece namaz kılın» kavlinden çıkarmışlardır; zira o esnada ayakkabıların çıkarılması sanki namaz fiillerinin heyetinden sayılmıştır. Dediler ki: Guslün vücubunu Âişe'nin kendilerine bildirdiği fiilden çıkarmalarının sebebi; Peygamber'den ﷺ iki sünnet mahallinin kavuşması durumunda guslün vacip olduğunun sahih olarak rivayet edilmiş olmasıdır, yahut bu fiilin: { وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا } “Eğer cünüp iseniz temizlenin (yıkanın)” [el-Mâide 5/6] kavlini açıklayan bir fiil olmasıdır. Nassın icmâlini açıklayan fiil konusunda ise daha önce açıklandığı üzere hiçbir ihtilaf yoktur.
قَالُوا: وَالِاحْتِيَاطُ فِي مِثْلِ هَذَا لَا يَلْزَمُ ; لِأَنَّ الِاحْتِيَاطَ لَا يَلْزَمُ إِلَّا فِيمَا ثَبُتَ وُجُوبُهُ أَوْ كَانَ وُجُوبُهُ هُوَ الْأَصْلَ كَلَيْلَةِ الثَّلَاثِينَ مِنْ رَمَضَانَ، إِنْ حَصَلَ غَيْمٌ يَمْنَعُ رُؤْيَةَ الْهِلَالِ عَادَةً، أَمَّا غَيْرُ ذَلِكَ فَلَا يَلْزَمُ فِيهِ الِاحْتِيَاطُ، كَمَا لَوْ حَصَلَ الْغَيْمُ الْمَانِعُ مِنْ رُؤْيَةِ هِلَالِ رَمَضَانَ لَيْلَةَ ثَلَاثِينَ مِنْ شَعْبَانَ: فَلَا يَجُوزُ صَوْمُ يَوْمُ الشَّكِّ، وَلَا يُحْتَاطُ فِيهِ ; لِأَنَّهُ لَمْ يَثْبُتْ لَهُ وُجُوبٌ وَلَمْ يَكُنْ وَجُوبُهُ هُوَ الْأَصْلَ، إِلَى آخِرِ أَدِلَّتِهِمْ وَمُنَاقَشَاتِهَا. فَلَمْ نُطِلْ بِجَمِيعِهَا الْكَلَامَ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْأَدِلَّةَ الَّتِي ذَكَرَهَا الْفَرِيقُ الْأَوَّلُ كَقَوْلِهِ: فَاتَّبِعُونِي [٣ \ ٣١] ، وَقَوْلِهِ: وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ الْآيَةَ [٥٩ \ ٧] ، وَقَوْلِهِ: لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ الْآيَةَ [٣٣ \ ٢١] ، وَإِنْ لَمْ تَكُنْ مُقْنِعَةً بِنَفْسِهَا فِي الْمَوْضُوعِ، فَلَا تَقِلُّ عَنْ أَنْ تَكُونَ عَاضِدَةً لِمَا قَدَّمْنَا مِنْ وُجُوبِ الْفِعْلِ الْوَاقِعِ بِهِ الْبَيَانُ، وَمَا سَنَذْكُرُهُ مِنْ غَيْرِ ذَلِكَ، وَهُوَ الْوَجْهُ الثَّانِي مِنْ وَجْهَيِ الْجَوَابِ اللَّذَيْنِ ذَكَرْنَا: وَهُوَ أَنَّ ذَلِكَ الْفِعْلَ الَّذِي هُوَ ذَبْحُ هَدْيِ التَّمَتُّعِ، وَالْقِرَانِ يَوْمَ النَّحْرِ، هُوَ الَّذِي مَشَى عَلَيْهِ سَلَفُ هَذِهِ الْأُمَّةِ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ. وَدَلَّتْ عَلَيْهِ الْأَحَادِيثُ وَلَنْ يُصْلِحَ آخِرَ هَذِهِ الْأُمَّةِ، إِلَّا مَا أَصْلَحَ أَوَّلَهَا، وَمِنْ أَوْضَحِ الْأَدِلَّةِ الثَّابِتَةِ فِي ذَلِكَ الْأَحَادِيثُ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهَا الَّتِي لَا مَطْعَنَ فِيهَا بِوَجْهٍ أَنَّهُ ﷺ، أَمَرَ أَصْحَابَهُ بِفَسْخِ حَجِّهِمْ فِي عُمْرَةٍ، وَأَنْ يَحِلُّوا مِنْهَا الْحِلَّ كُلَّهُ، ثُمَّ يُحْرِمُوا بِالْحَجِّ، وَتَأَسَّفَ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَفْعَلْ مِثْلَ فِعْلِهِمْ وَقَالَ: " لَوِ اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ لَمَا سُقْتُ الْهَدْيَ وَلَجَعَلْتُهَا عُمْرَةً "، وَفِي تِلْكَ النُّصُوصِ الصَّحِيحَةِ: التَّصْرِيحُ بِأَمْرِهِمْ بِفَسْخِ الْحَجِّ فِي الْعُمْرَةِ، وَمَعْنَاهُ: أَنَّهُ هُوَ ﷺ يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَفْسَخَ الْحَجَّ فِي الْعُمْرَةِ، كَمَا أَمَرَ أَصْحَابَهُ بِذَلِكَ. وَقَدْ صَرَّحَ فِي الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ: بِأَنَّ الَّذِي مَنَعَهُ مِنْ ذَلِكَ. أَنَّهُ سَاقَ الْهَدْيَ، فَلَوْ كَانَ هَدْيُ التَّمَتُّعِ يَجُوزُ ذَبْحُهُ بَعْدَ
Dediler ki: Böyle bir konuda ihtiyat gerekli değildir; zira ihtiyat ancak vücubu sabit olan yahut asıl hükmü vücub olan hususlarda gerekir. Nitekim Ramazan'ın otuzuncu gecesi hilalin görülmesini âdeten engelleyen bir bulut oluştuğunda olduğu gibi. Bunun dışındakilerde ise ihtiyat gerekmez; nitekim Şaban'ın otuzuncu gecesi Ramazan hilalinin görülmesini engelleyen bir bulut olduğunda şüphe gününde oruç tutmak caiz değildir ve bu hususta ihtiyat yapılmaz. Çünkü onun için bir vücub sabit olmamıştır ve asıl olan da onun vücubu değildir. Karşıt görüştekilerin delilleri ve bunların münakaşaları bu şekilde devam etmektedir. Sözü uzatmamak için hepsini zikretmedik. Şüphe yok ki, birinci fırkanın zikrettiği; { فَاتَّبِعُونِي } “Bana uyun” [Âl-i İmrân 3/31], { وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ } “Peygamber size ne verdiyse onu alın...” [el-Haşr 59/7] ve { لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ } “Andolsun ki sizin için Allah'ın Resulü'nde güzel bir örnek vardır...” [el-Ahzâb 33/21] gibi deliller tek başlarına bu konuda tam ikna edici olmasalar bile, kendisiyle beyanın gerçekleştiği fiilin vacip olduğuna dair önceden sunduğumuz delilleri ve bundan başka zikredeceğimiz hususları desteklemekten geri kalmazlar. Bu da zikrettiğimiz iki cevap yönünden ikincisidir: O da temettu ve kıran hedyinin kurban bayramı günü kesilmesi fiilinin, bu ümmetin ashab ve tabiinden oluşan selefinin üzerinde yürüdüğü yol olmasıdır. Hadisler de buna delalet etmiştir; bu ümmetin sonunu da ancak başını ıslah eden şey ıslah eder. Bu hususta sabit olan en açık delillerden biri, hakkında hiçbir şekilde itiraz bulunmayan müttefekun aleyh hadislerdir: O ﷺ ashabına haclarını umreye çevirmelerini (feshetmelerini), umreden tamamen ihramdan çıkmalarını, sonra da hac için ihrama girmelerini emretmiş ve kendisinin onların yaptığını yapamamış olmasına üzülerek şöyle buyurmuştur: «Eğer işimin başında sonunu görebilseydim kurbanlığı sevk etmezdim ve bu [haccı] mutlaka umreye çevirirdim.» Bu sahih nasslarda, onların haclarını umreye çevirmelerini açıkça emrettiği yer almaktadır. Bunun manası şudur: Ashabına emrettiği gibi kendisinin de ﷺ haccı umreye çevirmesi caiz idi. Sahih hadislerde bunu yapmasına engel olan şeyin kurbanlığı sevk etmesi olduğunu açıkça belirtmiştir. Şayet temettu hedyinin umreden
الْإِحْلَالِ مِنَ الْعُمْرَةِ لَجَعَلَ الْحَجَّ عُمْرَةً، وَأَحَلَّ مِنْهَا، وَنَحَرَ الْهَدْيَ بَعْدَ الْإِحْلَالِ مِنْهَا. وَلَكِنَّ الْمَانِعَ الَّذِي مَنَعَهُ مِنْ ذَلِكَ هُوَ عَدَمُ جَوَازِ النَّحْرِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ. وَالْحَلْقُ الَّذِي لَا يَصِحُّ الْإِحْلَالُ دُونَهُ مُعَلَّقٌ عَلَى بُلُوغِ الْهَدْيِ مَحِلَّهُ، كَمَا قَالَ: وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ [٢ \ ١٩٦] . وَقَدْ بَيَّنَ ﷺ بِفِعْلِهِ الثَّابِتِ عَنْهُ أَنَّ مَحِلَّهُ: مِنًى يَوْمَ النَّحْرِ. وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ " الْبَقَرَةِ " أَنَّ الْقُرْآنَ دَلَّ فِي مَوْضِعَيْنِ، عَلَى أَنَّ النَّحْرَ قَبْلَ الْحَلْقِ.
ihramdan çıktıktan sonra kesilmesi caiz olsaydı, haccı umreye çevirir, ihramdan çıkar ve ihramdan çıktıktan sonra da kurbanı keserdi. Fakat o'nu bundan alıkoyan engel, o vakitte kurban kesmenin caiz olmamasıydı. Kendisi olmaksızın ihramdan çıkmanın sahih olmadığı tıraş olmak ise, kurbanlığın mahalline ulaşmasına bağlanmıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ } “Kurban yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin” [el-Bakara 2/196]. O ﷺ kendisinden sabit olan fiiliyle onun mahallinin kurban bayramı gününde Minâ olduğunu açıklamıştır. Daha önce Bakara Suresi'nde, Kur'an'ın iki yerde kurban kesmenin tıraştan önce olduğuna delalet ettiğini belirtmiştik.
أَحَدُهُمَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ [٢ \ ١٩٦] . وَالثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ [٢٢ \ ٢٨] ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّهُ التَّسْمِيَةُ عِنْدَ نَحْرِهَا تَقَرُّبًا لِلَّهِ، ثُمَّ قَالَ بَعْدَ النَّحْرِ الَّذِي هُوَ مَعْنَى الْآيَةِ: ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ [٢٢ \ ٢٩] ، وَمِنْ قَضَاءِ تَفَثِهِمُ: الْحَلْقُ، أَوِ التَّقْصِيرُ.
Bunlardan birincisi, Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ } “Kurban yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin” [el-Bakara 2/196]. İkincisi ise Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ } “...ve kendilerine rızık olarak verdiği dört ayaklı davarlar üzerine belirli günlerde Allah'ın adını ansınlar” [el-Hac 22/28]. Daha önce bunun Allah'a yakınlaşmak amacıyla kurban kesilirken besmele çekmek olduğunu belirtmiştik. Sonra ayetin manası olan kesimden sonra şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ } “Sonra kirlerini gidersinler” [el-Hac 22/29]. Kirlerin giderilmesinden biri de tıraş olmak veya saçları kısaltmaktır.
وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ: " أَنَّهُ ﷺ حَلَقَ قَبْلَ أَنْ يَنْحَرَ وَأَمَرَ بِذَلِكَ "، كَمَا قَدَّمْنَاهُ فِي سُورَةِ " الْبَقَرَةِ " مُسْتَوْفًى، وَلَكِنَّهُ ﷺ بَيَّنَ أَنَّ مَنْ قَدَّمَ الْحَلْقَ، عَلَى النَّحْرِ: لَا شَيْءَ عَلَيْهِ. وَلَا خِلَافَ أَنَّ كُلَّ الْوَاقِعِ مِنْ ذَلِكَ فِي حَجَّتِهِ، أَنَّهُ كَانَ يَوْمَ النَّحْرِ كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ. وَقَدْ دَلَّتْ آيَةُ " الْحَجِّ " عَلَى أَنَّ كُلَّ هَدْيٍ لَهُ تَعَلُّقٌ بِالْحَجِّ، وَيَدْخُلُ فِيهِ التَّمَتُّعُ دُخُولًا أَوَّلِيًّا أَنَّ وَقْتَ ذَبْحِهِ مُخَصَّصٌ بِأَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ، دُونَ غَيْرِهَا مِنَ الْأَيَّامِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ [٢٢ \ ٢٧ - ٢٨] ; لِأَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَذِّنْ فِيهِمْ بِالْحَجِّ، يَأْتُوكَ مُشَاةً وَرُكْبَانًا ; لِأَجْلِ أَنْ يَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ، وَلِأَجْلِ أَنْ يَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ، عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ: أَيْ وَلِأَجْلِ أَنْ يَتَقَرَّبُوا بِدِمَاءِ الْأَنْعَامِ فِي خُصُوصِ تِلْكَ الْأَيَّامِ الْمَعْلُومَاتِ وَهُوَ وَاضِحٌ كَمَا تَرَى. وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ هَذِهِ الْأَنْعَامَ الَّتِي يُتَقَرَّبُ بِهَا فِي هَذِهِ الْأَيَّامِ الْمَعْلُومَاتِ، وَيُسَمَّى عَلَيْهَا اللَّهُ عِنْدَ تَذْكِيَتِهَا، أَنَّهَا أَظْهَرُ فِي الْهَدَايَا مِنَ الضَّحَايَا ; لِأَنَّ الضَّحَايَا لَا تَحْتَاجُ أَنْ يُؤْذَنَ فِيهَا لِلْمُضَحِّينَ، لِيَأْتُوا رِجَالًا وَرُكْبَانًا، وَيَذْبَحُوا ضَحَايَاهُمْ كَمَا تَرَى، وَالْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ الدَّالَّةُ عَلَى أَنَّهُ ﷺ كَانَ قَارِنًا وَنَحَرَ هَدْيَهُ يَوْمَ النَّحْرِ، وَأَنَّهُ مَا مَنَعَهُ مِنْ فَسْخِ الْحَجِّ فِي الْعُمْرَةِ إِلَّا سَوْقُ الْهَدْيِ، وَأَنَّ الْهَدْيَ لَوْ كَانَ يَجُوزُ ذَبْحُهُ بَعْدَ الْإِحْلَالِ مِنَ الْعُمْرَةِ، لَأَحَلَّ بِعُمْرَةٍ، وَذَبَحَ هَدْيَ التَّمَتُّعِ عِنْدَ الْإِحْلَالِ مِنْهَا، أَوْ عِنْدَ الْإِحْرَامِ بِالْحَجِّ، كَمَا يَقُولُ مَنْ ذَكَرْنَا: أَنَّهُ جَائِزٌ، وَقَدْ قَدَّمْنَا كَثِيرًا مِنْهَا مُوَضَّحًا بِأَسَانِيدِهِ، وَسَنُعِيدُ طَرَفًا مِنْهُ هُنَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.
Sahih rivayette: «O'nun ﷺ kurban kesmeden önce tıraş olduğu ve bunu emrettiği» sabit olmuştur; nitekim bunu Bakara Suresi'nde etraflıca zikretmiştik. Fakat o ﷺ tıraşı kurban kesiminden öne alan kimseye bir sakınca olmadığını açıklamıştır. Haccında vuku bulan bu uygulamaların tamamının kurban bayramı gününde olduğu konusunda bilindiği üzere hiçbir ihtilaf yoktur. Hac Suresi'ndeki ayet, hacla ilgisi bulunan ve temettuun da öncelikli olarak dâhil olduğu her hedy kurbanının kesim vaktinin diğer günler değil de malum (belirli) günlerle tahsis edildiğine delalet etmiştir. Bu da Allah Teâlâ'nın şu kavlindedir: { وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ } { لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ } “İnsanlar arasında haccı ilan et ki, gerek yaya olarak gerekse uzak yollardan gelen yorgun develer üzerinde sana gelsinler. Kendilerine ait birtakım faydalara tanık olsunlar ve kendilerine rızık olarak verdiği dört ayaklı davarlar üzerine belirli günlerde Allah'ın adını ansınlar” [el-Hac 22/27-28]. Zira bu yüce ayetin manası şudur: İnsanlar arasında haccı ilan et; kendilerine ait menfaatlere tanık olmaları ve kendilerine rızık olarak verdiği davarlar üzerine belirli günlerde Allah'ın adını anmaları için sana yaya ve binekli olarak gelsinler. Yani özellikle o belirli günlerde kurbanların kanlarıyla Allah'a yakınlaşsınlar demektir. Gördüğün gibi bu gayet açıktır. Daha önce, bu belirli günlerde Allah'a yakınlaşmak üzere takdim edilen ve kesilirken üzerlerine Allah'ın adı anılan bu davarların, udhiyye kurbanlarından ziyade hedy kurbanları olmasının daha zahir olduğunu belirtmiştik; zira gördüğün gibi udhiyye kurbanları için kurban kesecek kimselere yaya veya binekli olarak gelip kurbanlarını kessinler diye hac ilanı yapılmasına gerek yoktur. O'nun ﷺ kıran haccı yaptığına ve kurbanını bayram günü kestiğine, haccı umreye çevirmekten kendisini yalnızca kurbanlığı sevk etmiş olmasının alıkoyduğuna ve şayet hedy kurbanının umreden ihramdan çıktıktan sonra kesilmesi caiz olsaydı umre ile ihramdan çıkıp temettu hedyini umreden ihramdan çıkarken veya caiz olduğunu söyleyenlerin dediği gibi hacca niyet edip ihrama girerken keseceğine delalet eden sahih hadisleri, daha önce senetleriyle birlikte açıklayarak etraflıca zikretmiştik. İnşallah burada da onlardan bir kısmını tekrar zikredeceğiz.
فَمِنْ ذَلِكَ حَدِيثُ حَفْصَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ ﷺ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ، قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ قَالَ: حَدَّثَنِي مَالِكٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ حَفْصَةَ ﵂ زَوْجِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهَا قَالَتْ: " يَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ مَا شَأْنُ النَّاسِ حَلُّوا بِعُمْرَةٍ، وَلَمْ تَتَحَلَّلْ أَنْتَ مِنْ عُمْرَتِكَ؟ قَالَ: " إِنِّي لَبَّدْتُ رَأْسِي وَقَلَّدْتُ هَدْيِي، فَلَا أُهِلُّ حَتَّى أَنْحَرَهُ " انْتَهَى مِنْ صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ، وَقَوْلُهُ: " حَتَّى أَنْحَرَ "، يَعْنِي: يَوْمَ النَّحْرِ، فَلَوْ جَازَ نَحْرُ هَدْيِ التَّمَتُّعِ قَبْلَ ذَلِكَ، لَأَحَلَّ بِعُمْرَةٍ، وَنَحَرَ.
Bunlardan biri, Peygamber'in ﷺ zevcesi Hafsa'nın müttefekun aleyh olan hadisidir. Buhârî Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize İsmâil rivayet edip dedi ki: Bana Mâlik rivayet etti, bize Abdullah b. Yûsuf rivayet etti, bize Mâlik Nâfi'den, o İbn Ömer'den, o da Peygamber'in ﷺ zevcesi Hafsa'dan radıyallâhu anhâ rivayet etti ki o şöyle demiştir: «Ey Allah'ın Resulü! İnsanlara ne oluyor da umre yaparak ihramdan çıktılar, sen ise umrenden ihramdan çıkmadın?» Resûlullah şöyle buyurdu: «Ben başımı yapıştırdım (saçımı keçeledim) ve kurbanlığımı gerdanladım (kurban işareti koydum); kurbanımı kesinceye kadar ihramdan çıkmam.» Buhârî'nin Sahîh'inden aktarılan kısım bitti. O'nun: «Kurbanımı kesinceye kadar» sözü; yani kurban bayramı günü demektir. Şayet bundan önce temettu hedyini kesmek caiz olsaydı, umre ile ihramdan çıkar ve kurbanı keserdi.
وَقَالَ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى قَالَ: قَرَأْتُ عَلَى مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أَنَّ حَفْصَةَ ﵂ زَوْجَ النَّبِيِّ ﷺ قَالَتْ: " يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا شَأْنُ النَّاسِ حَلُّوا، وَلَمْ تَحْلِلْ أَنْتَ مِنْ عُمْرَتِكَ؟ قَالَ: " إِنِّي لَبَّدْتُ رَأْسِي، وَقَلَّدْتُ هَدْيِي، فَلَا أَحِلَّ حَتَّى أَنْحَرَ ". وَفِي لَفْظٍ لَهُ عَنْهَا، قَالَتْ: قَالَ: " إِنِّي قَلَّدْتُ هَدْيِي، فَلَا أَحِلُّ حَتَّى أَحِلَّ مِنَ الْحَجِّ ". وَفِي لَفْظٍ لَهُ عَنْهَا: " أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَ أَزْوَاجَهُ أَنْ يَحْلِلْنَ عَامَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ، قَالَتْ حَفْصَةُ: قُلْتُ: مَا يَمْنَعُكَ أَنْ تَحِلَّ؟ قَالَ: " إِنِّي لَبَدْتُ رَأْسِي وَقَلَّدْتُ هَدْيِي، فَلَا أَحِلَّ حَتَّى أَنْحَرَ هَدْيِي " اهـ.
Müslim de Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Yahyâ b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Mâlik'e, Nâfi'den, onun da Abdullah b. Ömer'den rivayetini okudum; Peygamber'in ﷺ zevcesi Hafsa radıyallâhu anhâ şöyle demiştir: «Ey Allah'ın Resulü! İnsanlara ne oluyor da ihramdan çıktılar, sen ise umrenden ihramdan çıkmadın?» Resûlullah: «Ben başımı yapıştırdım ve kurbanlığımı gerdanladım; kurbanımı kesinceye kadar ihramdan çıkmam» buyurdu. Müslim'in Hafsa'dan naklettiği bir lafızda o şöyle demiştir: Resûlullah: «Ben kurbanlığımı gerdanladım; hacdan ihramdan çıkıncaya kadar ihramdan çıkmam» buyurdu. Yine Müslim'in ondan naklettiği bir diğer lafızda: «Peygamber ﷺ Veda Haccı yılında hanımlarına ihramdan çıkmalarını emretti. Hafsa dedi ki: 'Seni ihramdan çıkmaktan alıkoyan nedir?' dedim. O da: 'Ben başımı yapıştırdım ve kurbanlığımı gerdanladım; kurbanımı kesinceye kadar ihramdan çıkmam' buyurdu.»
فَفِي هَذِهِ الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْهَدْيَ الَّذِي مَعَهُ مَانِعٌ مِنَ الْحِلِّ، وَلَوْ كَانَ النَّحْرُ قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ جَائِزًا لَتَحَلَّلَ بِعُمْرَةٍ ثُمَّ نَحَرَ، وَفِيهِ أَنَّ أَزْوَاجَهُ ﷺ مُتَمَتِّعَاتٌ، وَقَدْ نَحَرَ عَنْهُنَّ الْبَقَرَ يَوْمَ النَّحْرِ.
Bu sahih rivayetlerde, o'nun yanındaki hedy kurbanının ihramdan çıkmaya engel olduğuna delalet eden hususlar vardır. Şayet kurban bayramı gününden önce kesim yapmak caiz olsaydı, umre ile ihramdan çıkar sonra kurbanı keserdi. Bu rivayetlerde o'nun ﷺ eşlerinin temettu haccı yaptıkları ve kurban bayramı günü onlar adına sığır kestiği de yer almaktadır.
قَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَمْرَةَ بِنْتِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ قَالَتْ: سَمِعْتُ عَائِشَةَ ﵂ تَقُولُ: " خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لِخَمْسٍ بَقِينَ مِنْ ذِي الْقَعْدَةِ، لَا نَرَى إِلَّا الْحَجَّ، فَلَمَّا دَنَوْنَا مِنْ مَكَّةَ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَنْ لَمْ يَكُنْ مَعَهُ هَدْيٌ إِذَا طَافَ وَسَعَى بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ أَنْ يَحِلَّ. قَالَتْ: فَدَخَلَ عَلَيْنَا يَوْمَ النَّحْرِ بِلَحْمِ بَقَرٍ، فَقُلْتُ: مَا هَذَا؟ قَالَ: نَحَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ أَزْوَاجِهِ "، قَالَ يَحْيَى: فَذَكَرْتُهُ لِلْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، فَقَالَ: أَتَتْكَ بِالْحَدِيثِ عَلَى وَجْهِهِ، انْتَهَى مِنْ صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ.
Buhârî rahimehullâh Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Abdullah b. Yûsuf rivayet etti, bize Mâlik Yahyâ b. Saîd'den, o Amre bint Abdirrahmân'dan haber verdi; o şöyle demiştir: Âişe'yi radıyallâhu anhâ şöyle derken işittim: «Zilkade'den beş gün kala Resûlullah ﷺ ile birlikte çıktık; hacdan başka bir şey düşünmüyorduk. Mekke'ye yaklaştığımızda Resûlullah ﷺ yanında kurbanlığı bulunmayan kimselerin Kâbe'yi tavaf edip Safa ile Merve arasında sa'y yaptıktan sonra ihramdan çıkmalarını emretti. Âişe dedi ki: Kurban bayramı günü yanımıza sığır etiyle girildi. Ben: 'Bu nedir?' dedim. [Getiren kişi]: 'Resûlullah ﷺ eşleri adına kesti' dedi.» Yahyâ dedi ki: Bunu Kâsım b. Muhammed'e anlattım, o da: «Hadisi sana tam olarak getirmiş» dedi. Buhârî'nin Sahîh'inden aktarılan kısım bitti.
وَقَالَ مُسْلِمٌ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ زَكَرِيَّاءَ بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ قَالَ: " ذَبَحَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ عَائِشَةَ بَقَرَةً يَوْمَ النَّحْرِ ". وَفِي لَفْظٍ لِمُسْلِمِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ﵄ قَالَ: " نَحَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ نِسَائِهِ ". وَفِي حَدِيثِ ابْنِ بَكْرٍ عَنْ عَائِشَةَ بَقَرَةً فِي
Müslim rahimehullâh Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Osmân b. Ebî Şeybe rivayet etti, bize Yahyâ b. Zekeriyyâ b. Ebî Zâide İbn Cüreyc'den, o Ebü'z-Zübeyr'den, o da Câbir'den rivayet etti; Câbir dedi ki: «Resûlullah ﷺ kurban bayramı günü Âişe adına bir sığır kesti.» Müslim'in Câbir b. Abdillâh'tan radıyallâhu anhümâ naklettiği bir lafızda o şöyle demiştir: «Resûlullah ﷺ hanımları adına kurban kesti.» İbn Bekr'in hadisinde ise: «Âişe adına haccında bir sığır
حَجَّتِهِ. انْتَهَى مِنْ صَحِيحِ مُسْلِمٍ، وَقَدْ تَرَكْنَا ذِكْرَ اخْتِلَافِ الرِّوَايَاتِ، هَلْ ذَبَحَ عَنْ جَمِيعِهِنَّ بَقَرَةً وَاحِدَةً، أَوْ عَنْ كُلِّ وَاحِدَةٍ بَقَرَةً، كَمَا جَاءَ بِهِ فِي حَدِيثِ مُسْلِمٍ، هَذَا بِالنِّسْبَةِ إِلَى عَائِشَةَ، وَعَلَى كُلِّ حَالٍ فَهَذِهِ الرِّوَايَاتُ الصَّحِيحَةُ، وَأَمْثَالُهَا الْكَثِيرَةُ الَّتِي قَدَّمْنَا كَثِيرًا مِنْهَا: تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﷺ نَحَرَ عَمَّنْ تَمَتَّعَ مِنْ أَزْوَاجِهِ، وَمَنْ قَرَنَ فِي خُصُوصِ يَوْمِ النَّحْرِ، وَأَنَّهُ هُوَ ﷺ كَذَلِكَ فَعَلَ عَنْ نَفْسِهِ، وَكَانَ قَارِنًا مَعَ أَنَّهُ كَانَ يَتَمَنَّى أَنْ يَعْتَمِرَ، وَيَحِلَّ مِنْهَا، ثُمَّ يُحْرِمُ بِالْحَجِّ، كَمَا أَمَرَ أَصْحَابَهُ بِفِعْلِ ذَلِكَ، وَصَرَّحَ فِي الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ: بِأَنَّ الْمَانِعَ لَهُ مِنْ ذَلِكَ سَوْقُ الْهَدْيِ، فَلَوْ كَانَ الْهَدْيُ يَجُوزُ نَحْرُهُ قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ لِتَحَلَّلَ وَنَحَرَ كَمَا أَوْضَحْنَاهُ، وَفِعْلُهُ هَذَا كَالتَّفْسِيرِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ، فَبَيَّنَ بِفِعْلِهِ أَنَّ بُلُوغَهُ مَحَلَّهُ يَوْمَ النَّحْرِ بِمِنًى، بَعْدَ رَمْيِ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ، فَمَنْ أَجَازَ ذَبْحَ هَدْيِ التَّمَتُّعِ قَبْلَ ذَلِكَ، فَقَدْ خَالَفَ فِعْلَهُ ﷺ الْمُبَيِّنَ لِإِجْمَالِ الْقُرْآنِ، وَخَالَفَ مَا كَانَ عَلَيْهِ أَصْحَابُهُ مِنْ بَعْدِهِ وَجَرَى عَلَيْهِ عَمَلُ عَامَّةِ الْمُسْلِمِينَ، وَلَا يَثْبُتُ بِنَصٍّ صَحِيحٍ عَنْ صَحَابِيٍّ وَاحِدٍ أَنَّهُ نَحَرَ هَدْيَ تَمَتُّعٍ أَوْ قِرَانٍ قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ، فَلَا يَجُوزُ الْعُدُولُ عَنْ هَذَا الَّذِي فَعَلَهُ ﷺ مُبَيِّنًا بِهِ إِجْمَالَ الْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ، وَأَكَّدَهُ بِقَوْلِهِ: " لِتَأْخُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ "، كَمَا تَرَى.
[kesti]» şeklinde geçmektedir. Müslim'in Sahîh'inden aktarılan kısım bitti. Müslim'in hadisinde geçtiği üzere, Âişe'ye nispetle hepsinin yerine tek bir sığır mı kestiği yoksa her biri için birer sığır mı kestiği konusundaki rivayet farklılıklarını zikretmeyi bıraktık. Her hâlükârda, bu sahih rivayetler ve daha önce birçoğunu zikrettiğimiz benzeri pek çok rivayet; o'nun ﷺ eşlerinden temettu yapanlar ve kıran yapanlar adına özellikle kurban bayramı gününde kurban kestiğine, kendisi adına da aynı şekilde yaptığını ve kendisi kıran haccı yaptığı halde -tıpkı ashabına bunu yapmalarını emrettiği gibi- umre yapıp ihramdan çıkmayı ve sonra hac için ihrama girmeyi arzu ettiğine delalet etmektedir. Sahih rivayetlerde kendisini bundan alıkoyan engelin kurbanlığı sevk etmiş olması olduğunu açıkça belirtmiştir. Şayet hedy kurbanının bayram gününden önce kesilmesi caiz olsaydı, açıkladığımız üzere ihramdan çıkar ve kurbanı keserdi. O'nun bu fiili, Allah Teâlâ'nın: { وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ } “Kurban yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin” kavlinin tefsiri mahiyetindedir. Böylece fiiliyle kurbanın mahalline ulaşmasının, Akabe cemresini taşladıktan sonra kurban bayramı günü Minâ'da olduğunu açıklamıştır. Dolayısıyla bundan önce temettu kurbanının kesilmesini caiz gören kimse, o'nun ﷺ Kur'an'ın mücmelini açıklayan fiiline muhalefet etmiş, kendisinden sonraki ashabının uyguladığı ve bütün Müslümanların tatbik edegeldiği yola aykırı davranmış olur. Tek bir sahabiden dahi temettu veya kıran kurbanını kurban bayramı gününden önce kestiğine dair sahih bir nass ile hiçbir şey sabit olmamıştır. Dolayısıyla gördüğün gibi o'nun ﷺ Kur'an ayetlerinin mücmelini açıklayarak yaptığı ve: «Hac ibadetinizi benden alınız» sözüyle teyit ettiği bu uygulamadan dönmek caiz değildir.
فَإِذَا عَرَفْتَ مِمَّا ذَكَرْنَا أَنَّ الْحَقَّ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ الْكِتَابُ وَالسُّنَّةُ، وَفِعْلُ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ، وَغَيْرِهِمْ مِنْ كَافَّةِ عُلَمَاءِ الْمُسْلِمِينَ: هُوَ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ نَحْرُ هَدْيِ التَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ، قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ. فَدُونَكَ الْأَجْوِبَةَ الَّتِي أُجِيبَ بِهَا عَنْ أَدِلَّةِ الْمُخَالِفِينَ الْقَائِلِينَ بِجَوَازِ ذَبْحِهِ عِنْدَ إِحْرَامِ الْحَجِّ، أَوْ عِنْدَ الْإِحْلَالِ مِنَ الْعُمْرَةِ.
Zikrettiğimiz hususlardan Kitap, Sünnet, Hulefâ-yi Râşidîn'in ve diğer bütün İslâm âlimlerinin fiilinin delalet ettiği hakikatin; temettu ve kıran hedyinin kurban bayramı gününden önce kesilmesinin caiz olmadığı hükmü olduğunu anladığında, hac ihramına girerken veya umreden çıkarken kurbanın kesilmesinin caiz olduğunu söyleyen muhaliflerin delillerine verilen cevaplar şunlardır:
أَمَّا اسْتِدْلَالُهُمْ بِأَنَّ هَدْيَ التَّمَتُّعِ لَهُ سَبَبَانِ، فَجَازِ بِأَحَدِهِمَا قِيَاسًا عَلَى الزَّكَاةِ، بَعْدَ مِلْكِ النِّصَابِ، وَقَبْلَ حُلُولِ الْحَوْلِ، فَهُوَ مَرْدُودٌ بِكَوْنِهِ فَاسِدَ الِاعْتِبَارِ، وَفَسَادُ الِاعْتِبَارِ مِنَ الْقَوَادِحِ الْمُجْمَعِ عَلَى الْقَدْحِ بِهَا، وَهُوَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْقِيَاسِ أَنْ يَكُونَ الْقِيَاسُ مُخَالِفًا لِنَصٍّ مِنْ كِتَابٍ، أَوْ سُنَّةٍ، أَوْ إِجْمَاعٍ، وَهَذَا الْقِيَاسُ مُخَالِفٌ لِلسُّنَّةِ الثَّابِتَةِ عَنْهُ ﷺ الَّتِي هِيَ النَّحْرُ يَوْمَ النَّحْرِ، كَمَا قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ، وَعُرِفَ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» فَسَادُ الِاعْتِبَارِ بِقَوْلِهِ فِي مَبْحَثِ الْقَوَادِحِ:
Temettu hedyinin iki sebebi olduğunu, dolayısıyla nisap mülkiyetinden sonra ve senenin dolmasından önce zekât vermeye kıyasla bu iki sebepten biriyle [kurban kesmenin] caiz olduğunu öne sürmeleri; fasidü'l-i'tibar (geçersiz kıyas) olması sebebiyle merduttur. Fesâdü'l-i'tibar, kıyası iptal ettiği konusunda icmâ bulunan illetlerdendir. Kıyas bakımından bunun manası; kıyasın Kitap, Sünnet veya icmâdan bir nassa muhalif olmasıdır. Bu kıyas ise daha önce açıkladığımız üzere o'ndan ﷺ sabit olan ve kurban bayramı günü kurban kesmeyi bildiren sünnete muhaliftir. Merâkı's-Suûd'da illetler bahsinde fasidü'l-i'tibar şu sözle tanımlanmıştır:
وَالْخُلْفُ لِلنَّصِّ أَوِ اجْمَاعٍ دَعَا ... فَسَادَ الِاعْتِبَارِ كُلُّ مَنْ وَعَى
«Nassa veya icmâa muhalefet olmasını... Kavr辱yan herkes fesâdü'l-i'tibar olarak isimlendirdi.»
وَاسْتِدْلَالُهُمْ بِأَنَّ شُرُوطَ التَّمَتُّعِ وُجِدَتْ عِنْدَ الْإِحْرَامِ بِالْحَجِّ، فَوُجِدَ التَّمَتُّعُ بِوُجُودِ شُرُوطِهِ، وَذَبْحُ الْهَدْيِ مُعَلَّقٌ عَلَى وُجُودِ التَّمَتُّعِ فِي الْآيَةِ، وَإِذَا حَصَلَ الْمُعَلَّقُ عَلَيْهِ، حَصَلَ الْمُعَلَّقُ، مَرْدُودٌ مِنْ وَجْهَيْنِ:
Hac ihramına girildiğinde temettu şartlarının gerçekleştiğini, şartlarının gerçekleşmesiyle temettuun vücut bulduğunu, ayette kurban kesmenin temettuun varlığına bağlandığını ve şarta bağlanan şeyin şartın gerçekleşmesiyle hâsıl olacağını öne sürerek getirdikleri delil iki yönden merduttur:
الْأَوَّلُ أَنَّ وُجُودَ التَّمَتُّعِ لَمْ يُحَقَّقْ بِإِحْرَامِ الْحَجِّ، لِاحْتِمَالِ أَنْ يَفُوتَهُ الْحَجُّ بِسَبَبٍ عَائِقٍ عَنِ الْوُقُوفِ بِعَرَفَةَ وَقْتَهُ ; لِأَنَّهُ لَوْ فَاتَهُ الْحَجُّ، لَمْ يُوجَدْ مِنْهُ التَّمَتُّعُ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْإِحْرَامَ بِالْحَجِّ لَا يَتَحَقَّقُ بِهِ وُجُودُ حَقِيقَةِ التَّمَتُّعِ الَّتِي عُلِّقَ عَلَى وُجُودِهَا مَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ.
Birincisi: Vaktinde Arafat'ta vakfeyi engelleyen bir sebeple haccın kaçırılması ihtimali bulunduğundan, hac ihramına girmekle temettuun gerçekleştiği kesinleşmiş olmaz. Zira haccı kaçıracak olursa ondan temettu meydana gelmemiş olur. Bu da gösterir ki, hac ihramına girmekle kolayına gelen hedyin varlığı kendisine bağlanan temettuun hakikati henüz gerçekleşmiş olmamaktadır.
الثَّانِي أَنَّ الْهَدْيَ الْوَاجِبَ بِالتَّمَتُّعِ لَهُ مَحَلٌّ مُعَيَّنٌ، لَا بُدَّ مِنْ بُلُوغِهِ فِي زَمَنٍ مُعَيَّنٍ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ. وَقَدْ بَيَّنَ ﷺ بِفِعْلِهِ الثَّابِتِ ثُبُوتًا لَا مَطْعَنَ فِيهِ، وَقَوْلِهِ: «إِنِّي لَبَّدْتُ رَأْسِي وَقَلَّدْتُ هَدْيِي» الْحَدِيثَ الْمُتَقَدِّمَ أَنَّ مَحِلَّهُ هُوَ مِنًى يَوْمَ النَّحْرِ كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ، وَاسْتِدْلَالُهُمْ بِأَنَّ الصَّوْمَ الَّذِي هُوَ بَدَلُ الْهَدْيِ عِنْدَ الْعَجْزِ عَنْهُ يَجُوزُ تَقْدِيمُ بَعْضِهِ عَلَى يَوْمِ النَّحْرِ، وَهُوَ الْأَيَّامُ الثَّلَاثَةُ الْمَذْكُورَةُ فِي قَوْلِهِ: فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ، فَجَازَ تَقْدِيمُ الْهَدْيِ عَلَى يَوْمِ النَّحْرِ، قِيَاسًا عَلَى بَدَلِهِ مَرْدُودٌ مِنْ وَجْهَيْنِ:
İkincisi: Temettu sebebiyle vacip olan hedyin, Allah Teâlâ'nın: { وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ } “Kurban yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin” kavlinin delalet ettiği üzere belirli bir zamanda ulaşması gereken belirli bir mahalli vardır. O ﷺ hakkında hiçbir itiraz bulunmayan sabit fiiliyle ve geçen hadisteki: «Ben başımı yapıştırdım ve kurbanlığımı gerdanladım» sözüyle, daha önce açıklandığı üzere onun mahallinin kurban bayramı günü Minâ olduğunu bildirmiştir. Güç yetirilemediğinde hedyin bedeli olan orucun bir kısmının -ki o da: { فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ } “...hacda üç gün oruç...” kavlinde zikredilen üç gündür- kurban bayramı gününden öne alınmasının caiz olmasını delil getirerek bedeline kıyasla hedyin kurban bayramı gününden öne alınmasının caiz olduğunu öne sürmeleri de iki yönden merduttur:
الْأَوَّلُ: أَنَّهُ قِيَاسٌ مُخَالِفٌ لِسُنَّةِ النَّبِيِّ ﷺ الَّتِي فَعَلَهَا مُبَيِّنًا بِهَا الْقُرْآنَ.
Birincisi: Bunun Peygamber'in ﷺ Kur'an'ı açıklamak üzere yaptığı sünnetine muhalif bir kıyas olmasıdır.
وَقَالَ: «لِتَأْخُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» ، فَهُوَ قِيَاسٌ فَاسِدُ الِاعْتِبَارِ، كَمَا قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ قَرِيبًا.
O ﷺ: «Hac ibadetinizi benden alınız» buyurmuştur; dolayısıyla az önce açıkladığımız üzere bu, fasidü'l-i'tibar (geçersiz) bir kıyastır.
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ قِيَاسٌ مَعَ وُجُودِ فَوَارِقٍ تَمْنَعُ مِنْ إِلْحَاقِ الْفَرْعِ بِالْأَصْلِ.
İkinci yön: Bunun, fer'in asla ilhak edilmesine engel olan farkların bulunduğu bir kıyas olmasıdır.
مِنْهَا أَنَّ الْهَدْيَ يَتَرَتَّبُ عَلَى ذَبْحِهِ قَضَاءُ التَّفَثِ، كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ فِي ذَبْحِ الْهَدَايَا: وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ، ثُمَّ رَتَّبَ عَلَى ذَلِكَ قَوْلَهُ تَعَالَى: ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ [٢٢ \ ٢٩] ، وَهَذَا الْحُكْمُ الْمَوْجُودُ فِي الْأَصْلِ مُنْتَفٍ عَنِ الْفَرْعِ ; لِأَنَّ الصَّوْمَ لَا يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ قَضَاءُ تَفَثٍ.
Bu farklardan biri: Kurbanların kesilmesi hakkında Allah Teâlâ'nın: { وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ } “...belirli günlerde davarlar üzerine Allah'ın adını ansınlar” kavlinin ve ardından { ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ } “Sonra kirlerini gidersinler” [el-Hac 22/29] kavlini buna bağlamasının gösterdiği üzere kurbanın kesilmesine kirlerin giderilmesinin (tıraş olmanın) terettüp etmesidir. Asılda mevcut olan bu hüküm fer'de (oruçta) yoktur; zira oruç tutmaya kirlerin giderilmesi terettüp etmez.
وَمِنْهَا أَنَّ الْهَدْيَ يَخْتَصُّ بِمَكَانٍ، وَهَذَا الْوَصْفُ مُنْتَفٍ عَنِ الْفَرْعِ، وَهُوَ الصَّوْمُ، فَإِنَّهُ لَا يَخْتَصُّ بِمَكَانٍ.
Farklardan bir diğeri: Hedy kurbanı belirli bir mekâna tahsis edilmiştir; bu vasıf ise fer' olan oruçta yoktur, zira oruç belirli bir mekâna tahsis edilmemiştir.
وَمِنْهَا أَنَّ الصَّوْمَ إِنَّمَا يُؤَدَّى جُزْؤُهُ الْأَكْبَرُ بَعْدَ الرُّجُوعِ إِلَى الْأَهْلِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ [٢ \ ١٩٦] ، وَهَذَا مُنْتَفٍ عَنِ الْأَصْلِ الَّذِي هُوَ الْهَدْيُ، فَلَا يُفْعَلُ مِنْهُ شَيْءٌ بَعْدَ الرُّجُوعِ إِلَى الْأَهْلِ كَمَا تَرَى. وَاسْتِدْلَالُهُمْ: بِأَنَّهُ دَمُ جُبْرَانٍ، فَجَازَ بَعْدَ وُجُوبِهِ قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ قِيَاسًا عَلَى فِدْيَةِ الطِّيبِ وَاللِّبَاسِ مَرْدُودٌ مِنْ وَجْهَيْنِ أَيْضًا.
Farklardan bir diğeri de şudur: Allah Teâlâ'nın: { وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ } “...ve döndüğünüzde yedi [gün]...” [el-Bakara 2/196] kavlinde belirtildiği üzere orucun büyük kısmı ancak memlekete dönüldükten sonra eda edilir. Bu durum ise asıl olan hedy kurbanında mevcut değildir; gördüğün gibi memlekete dönüldükten sonra ondan hiçbir şey yapılmaz. Onun bir ceza/telafi (cibrân) kanı olduğunu, dolayısıyla koku sürünme ve dikişli elbise giyme fidyesine kıyasla vacip olduktan sonra kurban bayramı gününden önce kesilebileceğini öne sürmeleri de yine iki yönden merduttur.
اعْلَمْ أَوَّلًا: أَنَّا قَدَّمْنَا أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَمُنَاقَشَةَ أَدِلَّتِهِمْ مُنَاقِشَةً دَقِيقَةً فِي هَدْيِ التَّمَتُّعِ
Öncelikle bil ki: İlim ehlinin görüşlerini ve delillerinin ayrıntılı münakaşasını daha önce temettu hedyi bahsinde zikretmiştik:
هَلْ هُوَ دَمُ جُبْرَانٍ، أَوْ دَمُ نُسُكٍ كَالْأُضْحِيَّةِ؟ فَعَلَى أَنَّهُ دَمُ نُسُكٍ فَسُقُوطُ الِاسْتِدْلَالِ الْمَذْكُورِ وَاضِحٌ، وَعَلَى أَنَّهُ دَمُ جُبْرَانٍ، فَقِيَاسُهُ عَلَى فِدْيَةِ الطِّيبِ وَاللِّبَاسِ يَمْنَعُهُ أَمْرَانِ.
O bir cibrân (telafi) kanı mıdır, yoksa kurban bayramı kurbanı (udhiyye) gibi bir nüsük (ibadet) kanı mıdır? Nüsük kanı olduğu görüşüne göre mezkûr istidlalın düşeceği açıktır. Cibrân kanı olduğu görüşüne göre ise, bunun koku ve elbise fidyesine kıyas edilmesini iki husus engeller.
الْأَوَّلُ: أَنَّهُ قِيَاسٌ فَاسِدُ الِاعْتِبَارِ لِمُخَالَفَتِهِ السُّنَّةَ الثَّابِتَةَ عَنْهُ ﷺ.
Birincisi: O'ndan ﷺ sabit olan sünnete muhalefeti sebebiyle fasidü'l-i'tibar (geçersiz) bir kıyas olmasıdır.
الثَّانِي: أَنَّهُ لَمْ يَثْبُتْ نَصٌّ صَحِيحٌ مِنْ كِتَابٍ وَلَا سُنَّةٍ عَلَى وُجُوبِ الْهَدْيِ فِي الطِّيبِ وَاللِّبَاسِ، حَتَّى يُقَاسَ عَلَيْهِ هَدْيُ التَّمَتُّعِ، وَالْعُلَمَاءُ إِنَّمَا أَوْجَبُوا الْفِدْيَةَ فِي الطِّيبِ وَاللِّبَاسِ قِيَاسًا عَلَى الْحَلْقِ الْمَنْصُوصِ فِي آيَةِ الْفِدْيَةِ، وَالْقِيَاسُ عَلَى حُكْمٍ مُثْبَتٍ بِالْقِيَاسِ فِيهِ خِلَافٌ مَعْرُوفٌ بَيْنَ أَهْلِ الْأُصُولِ. فَذَهَبَتْ جَمَاعَةٌ مِنْهُمْ إِلَى أَنَّ حُكْمَ الْأَصْلِ الْمَقِيسِ عَلَيْهِ، لَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ ثَابِتًا بِنَصٍّ، أَوِ اتِّفَاقِ الْخَصْمَيْنِ. وَذَهَبَ آخَرُونَ إِلَى جَوَازِ الْقِيَاسِ عَلَى الْحُكْمِ الثَّابِتِ بِالْقِيَاسِ، كَأَنْ تَقُولَ هُنَا: مَنْ لَبِسَ أَوْ تَطَيَّبَ فِي إِحْرَامِهِ، لَزِمَتْهُ فِدْيَةُ الْأَذَى، قِيَاسًا عَلَى الْحَلْقِ الْمَنْصُوصِ عَلَيْهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ الْآيَةَ [٢ \ ١٩٦] ، بِجَامِعِ ارْتِكَابِ الْمَحْظُورِ، ثُمَّ تَقُولُ: ثَبَتَ بِهَذَا الْقِيَاسِ أَنَّ فِي الطِّيبِ وَاللِّبَاسِ فِدْيَةً فَتَجْعَلُ الطِّيبَ وَاللِّبَاسَ الثَّابِتَ حُكْمُهَا بِالْقِيَاسِ أَصْلًا ثَانِيًا، فَتَقِيسُ عَلَيْهِمَا هَدْيَ التَّمَتُّعِ فِي جَوَازِ التَّقْدِيمِ بِجَامِعِ أَنَّ الْكُلَّ دَمُ جُبْرَانٍ، وَكَأَنْ تَقُولَ: يَحْرُمُ الرِّبَا فِي الذُّرَةِ، قِيَاسًا عَلَى الْبُرِّ بِجَامِعِ الِاقْتِيَاتِ، وَالِادِّخَارِ، أَوِ الْكَيْلِ مَثَلًا، ثُمَّ تَقُولُ: ثَبَتَ تَحْرِيمُ الرِّبَا فِي الذُّرَةِ بِالْقِيَاسِ عَلَى الْبُرِّ، فَتَجْعَلُ الذُّرَةَ أَصْلًا ثَانِيًا، فَتَقِيسُ عَلَيْهَا الْأُرْزَ، وَنَحْوَ ذَلِكَ، فَعَلَى أَنَّ مِثْلَ هَذَا لَا يَصِحُّ بِهِ الْقِيَاسُ، فَسُقُوطُ الِاسْتِدْلَالِ الْمَذْكُورِ وَاضِحٌ وَعَلَى الْقَوْلِ بِصِحَّةِ الْقِيَاسِ عَلَيْهِ، وَهُوَ الَّذِي دَرَجَ عَلَيْهِ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» بِقَوْلِهِ:
İkincisi: Koku sürünme ve elbise giymede hedyin vacip olduğuna dair Kitap ve Sünnet'ten sahih bir nass sabit olmamıştır ki temettu hedyi ona kıyas edilsin. Âlimler koku ve elbisedeki fidyeyi ancak fidye ayetinde nass ile belirtilen tıraş olmaya kıyas ederek vacip kılmışlardır. Kıyasla sabit olmuş bir hüküm üzerine kıyas yapmak ise usul âlimleri arasında bilinen bir ihtilaf konusudur. Onlardan bir grup, kendisine kıyas yapılan asıl hükmünün mutlaka bir nass ile veya iki hasmın ittifakıyla sabit olması gerektiği görüşüne gitmiştir. Diğer bir grup ise kıyasla sabit olan hüküm üzerine kıyas yapmayı caiz görmüştür. Tıpkı burada: 'İhramda elbise giyen veya koku sürünen kimseye, yasak olanı işleme ortak paydasında (illetinde), Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ } “İçinizden kim hasta olur veya başında bir rahatsızlık bulunursa [tıraş olsun ve] fidye versin...” [el-Bakara 2/196] kavlinde nass ile belirtilen tıraş olmaya kıyasla eza fidyesi gerekir' demen gibi. Sonra da: 'Bu kıyasla sabit oldu ki koku ve elbisede fidye vardır' deyip kıyasla hükmü sabit olan koku ve elbiseyi ikinci bir asıl kılman ve hepsinin bir cibrân kanı olması ortak paydasında [kurbanı] öne almanın caizliği konusunda temettu hedyini bu ikisine kıyas etmen gibi. Tıpkı şöyle demen gibi: 'Gıda olma, depolanabilme veya ölçekle satılma ortak paydasında buğdaya kıyasla mısırda faiz haramdır.' Sonra da: 'Buğdaya kıyasla mısırda faizin haramlığı sabit oldu' deyip mısırı ikinci bir asıl kılman ve pirinci vb. şeyleri ona kıyas etmen gibi. İşte bu tür bir kıyasın sahih olmadığı görüşüne göre mezkûr delil getirme biçiminin geçersizliği açıktır. Üzerine kıyas yapılmasının sahih olduğu görüşüne göre ise -ki Merâkı's-Suûd'da şu sözüyle benimsenen de budur-:
وَحُكْمُ الْأَصْلِ قَدْ يَكُونُ مُلْحَقَا ... لِمَا مِنِ اعْتِبَارِ الْأَدْنَى حُقِّقَا
«Aslın hükmü bazen ilhak edilmiş olabilir... En yakın olanın itibara alınması sabit olduğu için.»
فَهُوَ قِيَاسٌ مُخْتَلَفٌ فِي صِحَّتِهِ أَصْلًا، وَهُوَ فَاسِدُ الِاعْتِبَارِ أَيْضًا ; لِمُخَالَفَتِهِ لِسُنَّتِهِ ﷺ.
Aslen sıhhati ihtilaflı bir kıyastır; ayrıca o'nun ﷺ sünnetine muhalif olması sebebiyle fasidü'l-i'tibardır.
وَاسْتِدْلَالُهُمْ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ قَائِلِينَ: إِنَّهُ بِمُجَرَّدِ الْإِحْرَامِ بِالْحَجِّ يُسَمَّى مُتَمَتِّعًا، فَيَجِبُ الْهَدْيُ بِإِحْرَامِ الْحَجِّ ; لِأَنَّ اسْمَ التَّمَتُّعِ يَحْصُلُ بِهِ، وَالْهَدْيُ مُعَلَّقٌ عَلَيْهِ، قَالُوا: وَلِأَنَّ مَا جُعِلَ غَايَةً تَعَلَّقَ الْحُكْمُ بِأَوَّلِهِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ [٢ \ ١٨٧] ، مَرْدُودٌ أَيْضًا.
Onların Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “Kim hacca kadar umre ile faydalanırsa, kolayına gelen bir kurban [kesmesi gerekir]” kavlini delil getirip; sırf hac ihramına girmekle kişiye mütemetti (faydalanan) denileceğini, dolayısıyla temettu ismi onunla hâsıl olduğu ve kurban kesmek de buna bağlandığı için hac ihramına girmekle hedyin vacip olacağını öne sürmeleri ve: 'Gâye (son sınır) kılınan şeyin hükmü onun ilk kısmına bağlanır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ } “Sonra orucu geceye kadar tamamlayın” [el-Bakara 2/187] kavlinde olduğu gibi' demeleri de yine merduttur.
أَمَّا كَوْنُ التَّمَتُّعِ يُوجَدُ بِإِحْرَامِ الْحَجِّ، وَالْهَدْيُ مُعَلَّقٌ عَلَيْهِ فَيَلْزَمُ وُجُودُهُ بِوُجُودِهِ، فَقَدْ بَيَّنَّا رَدَّهُ مِنْ وَجْهَيْنِ بِإِيضَاحٍ قَرِيبًا فَأَغْنَى عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.
Temettuun hac ihramına girmekle var olacağı, kurbanın da buna bağlanmış olup temettuun varlığıyla onun da var olmasının gerekeceği iddiasına gelince; bunun iki yönden reddedildiğini az önce açıkça ortaya koymuştuk, dolayısıyla burada tekrarlamaya gerek kalmamıştır.
وَقَوْلُهُمْ: إِنَّ مَا جُعِلَ غَايَةً تَعَلَّقَ الْحُكْمُ بِأَوَّلِهِ يَعْنُونَ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى:
«Gâye kılınan şeyin hükmü onun ilk kısmına bağlanır» şeklindeki sözlerine gelince; bununla Allah Teâlâ'nın şu kavlini kastetmektedirler:
فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ جُعِلَ فِيهِ الْحَجُّ غَايَةً بِحَرْفِ الْغَايَةِ الَّذِي هُوَ (إِلَى) ، فَيَجِبُ تَعَلُّقُ الْحُكْمِ الَّذِي هُوَ ذَبْحُ الْهَدْيِ بِأَوَّلِ الْغَايَةِ، وَهُوَ الْحَجُّ وَأَوَّلُهُ الْإِحْرَامُ، فَيَجِبُ الذَّبْحُ بِالْإِحْرَامِ كَقَوْلِهِ: ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ، فَإِنَّ حُكْمَ إِتْمَامِ الصِّيَامِ يَنْتَهِي بِأَوَّلِ جُزْءٍ مِنَ اللَّيْلِ، الَّذِي هُوَ الْغَايَةُ لِإِتْمَامِهِ مَرْدُودٌ مِنْ وَجْهَيْنِ:
{ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ } “Kim hacca kadar umre ile faydalanırsa...” kavlinde hac, gaye bildiren (إِلَى / -e kadar) harfi ile gaye (son sınır) kılınmıştır. Dolayısıyla kurban kesme hükmünün gayenin ilk kısmına bağlanması gerekir ki o da hacdır ve onun ilki de ihramdır. Böylece { ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ } “Sonra orucu geceye kadar tamamlayın” kavlinde orucu tamamlama hükmünün onun tamamlanma gayesi olan gecenin ilk cüzüyle sona ermesi gibi ihrama girmekle kurban kesmek vacip olur [demişlerdir]. Bu da iki yönden merduttur:
الْأَوَّلُ أَنَّ هَذَا غَيْرُ مُطَّرِدٍ، فَلَا يَلْزَمُ تَعَلُّقُ الْحُكْمِ بِأَوَّلِ مَا جُعِلَ غَايَةً.
Birincisi: Bu kural her durumda geçerli (muttarit) değildir; dolayısıyla hükmün, gaye kılınan şeyin ilk kısmına bağlanması zorunlu değildir.
وَمِنَ النُّصُوصِ الَّتِي لَمْ يَتَعَلَّقِ الْحُكْمُ بِهَا فَأَوَّلُ مَا جُعِلَ غَايَةً قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ [٢ \ ٢٣٠] ، فَنِكَاحُهَا زَوْجًا غَيْرَهُ جُعِلَ غَايَةً لِعَدَمِ حَلِّيَّتِهَا لَهُ، مَعَ أَنَّ أَوَّلَ هَذِهِ الْغَايَةِ الَّذِي هُوَ عَقْدُ النِّكَاحِ، لَا يَتَعَلَّقُ بِهِ الْحُكْمُ، بَلْ لَا بُدَّ مِنْ بُلُوغِ آخِرِ الْغَايَةِ: وَهُوَ الْجِمَاعُ، وَلِذَا قَالَ ﷺ: «لَا حَتَّى تَذُوقِي عُسَيْلَتَهُ وَيَذُوقَ عُسَيْلَتَكِ» ، فَعُلِمَ أَنَّ التَّعَلُّقَ بِأَوَّلِ الْغَايَةِ: لَا يَلْزَمُ عَلَى كُلِّ حَالٍ.
Hükmün gaye kılınan şeyin ilk kısmına bağlanmadığı nasslardan biri, Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ } “Eğer [üçüncü defa] boşarsa, bundan sonra kadın başka bir erkekle evlenmedikçe ona helal olmaz” [el-Bakara 2/230]. Kadının başka bir erkekle nikâhlanması, ilk eşe helal olmamasının gayesi kılınmıştır; oysa bu gayenin başlangıcı olan nikâh akdi ile hüküm gerçekleşmez, bilakis gayenin sonuna yani cinsî münasebete ulaşmak şarttır. Nitekim o ﷺ: «Hayır, sen onun balcığından tatmadıkça, o da senin balcığından tatmadıkça [olmaz]» buyurmuştur. Böylece hükmün gayenin başlangıcına bağlanmasının her durumda zorunlu olmadığı anlaşılmıştır.
الْوَجْهُ الثَّانِي أَنَّ سُنَّةَ النَّبِيِّ الثَّابِتَةَ عَنْهُ مِنْ فِعْلِهِ، وَمَفْهُومِ قَوْلِهِ: بَيَّنَتْ أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ، لَا يَتَعَلَّقُ بِأَوَّلِ الْغَايَةِ، وَإِنَّمَا يَتَعَلَّقُ بِآخِرِهَا وَهُوَ الْإِحْلَالُ الْأَوَّلُ ; لِأَنَّهُ لَمْ يَنْحَرْ هَدْيَ تَمَتُّعٍ، وَلَا قِرَانٍ إِلَّا بَعْدَ رَمْيِ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ، وَفِعْلُهُ فِيهِ الْبَيَانُ الْكَافِي لِلْمُرَادِ مِنَ الْغَايَةِ الَّتِي يَتَرَتَّبُ عَلَيْهَا: فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ، وَاللَّهُ يَقُولُ: لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ الْآيَةَ [٣٣ \ ٢١] ، فَفِعْلُهُ مُبَيِّنٌ لِقَوْلِهِ: فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ ; لِأَنَّهُ ذَبَحَ عَنْ أَزْوَاجِهِ الْمُتَمَتِّعَاتِ يَوْمَ النَّحْرِ، وَأَمَرَ أَصْحَابَهُ الْمُتَمَتِّعِينَ بِذَلِكَ، وَخَيْرُ مَا يُبَيَّنُ بِهِ الْقُرْآنُ بَعْدَ الْقُرْآنِ السُّنَّةُ، وَاللَّهُ يَقُولُ لِنَبِيِّهِ ﷺ وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ الْآيَةَ [٦ \ ٤٤] ، وَهُوَ ﷺ يُبَيِّنُ الْمَنَاسِكَ بِأَفْعَالِهِ، مُوَضِّحًا لِذَلِكَ الْمُرَادِ مِنَ الْقُرْآنِ، وَيَقُولُ: «لِتَأْخُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» .
İkinci yön: Peygamber'in fiilinden ve kavlinin mefhumundan kendisinden sabit olan sünneti; bu hükmün gayenin başlangıcına bağlanmadığını, bilakis gayenin sonuna yani birinci tahallüle (ihramdan ilk çıkışa) bağlandığını açıklamıştır. Zira o ﷺ Akabe cemresini taşladıktan sonraya kadar ne temettu ne de kıran kurbanı kesmemiştir. O'nun fiilinde, kendisine: { فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “...kolayına gelen bir kurban...” hükmü bağlanan gayeden muradın ne olduğuna dair yeterli açıklama mevcuttur. Allah Teâlâ: { لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ } “Andolsun ki sizin için, Allah'a ve ahiret gününe kavuşmayı umanlar için Allah'ın Resulü'nde güzel bir örnek vardır...” [el-Ahzâb 33/21] buyurmaktadır. Dolayısıyla o'nun fiili, { فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “Kim hacca kadar umre ile faydalanırsa, kolayına gelen bir kurban [kesmesi gerekir]” kavlinin açıklayıcısıdır; zira o ﷺ kurban bayramı günü temettu yapan eşleri adına kurban kesmiş ve temettu yapan ashabına da bunu emretmiştir. Kur'an'dan sonra Kur'an'ı en iyi açıklayan şey sünnettir. Allah Teâlâ Peygamberi'ne ﷺ: { وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ } “Sana da bu Zikr'i (Kur'an'ı) indirdik ki, insanlara kendilerine indirileni açıklayasın...” [en-Nahl 16/44] buyurmaktadır. O ﷺ da Kur'an'dan muradın ne olduğunu ortaya koyarak fiilleriyle hac menâsikini açıklamakta ve: «Hac ibadetinizi benden alınız» buyurmaktadır.
الثَّالِثُ: أَنَّهُ لَوْ جَازَ لَهُ ذَبْحُهُ قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ، لَجَازَ الْحَلْقُ قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ، وَذَلِكَ بَاطِلٌ ; فَالْحَلْقُ لَا يَجُوزُ، حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ. كَمَا هُوَ صَرِيحُ الْقُرْآنِ، وَالْحَلْقُ لَمْ يَجُزْ قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ، فَالْهَدْيُ لَمْ يَبْلُغْ مَحِلَّهُ قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ، وَهُوَ وَاضِحٌ كَمَا تَرَى، وَلِذَا لَمْ يَأْذَنْ ﷺ فِي حَجَّتِهِ لِمَنْ سَاقَ هَدْيًا أَنْ يَحِلَّ وَيَحْلِقَ، وَإِنَّمَا أَمَرَ بِفَسْخِ الْحَجِّ فِي الْعُمْرَةِ مَنْ لَمْ يَسُقْ هَدْيًا، وَلَا شَكَّ أَنَّ ذَلِكَ عَمَلٌ مِنْهُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ.
Üçüncüsü: Şayet kurban bayramı gününden önce kurbanı kesmesi caiz olsaydı, kurban bayramı gününden önce tıraş olmak da caiz olurdu. Oysa bu bâtıldır; zira Kur'an'ın açık hükmü gereğince kurban yerine ulaşıncaya kadar tıraş olmak caiz değildir. Tıraş olmak kurban bayramı gününden önce caiz olmadığına göre, kurbanlık da kurban bayramı gününden önce yerine ulaşmamış demektir. Gördüğün gibi bu gayet açıktır. Bu sebepledir ki o ﷺ haccında yanında kurbanlık sevk eden kimsenin ihramdan çıkmasına ve tıraş olmasına izin vermemiş, yalnızca yanında kurbanlığı bulunmayan kimseye haccı umreye çevirmesini emretmiştir. Kuşkusuz bu, o'nun Allah Teâlâ'nın: { وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ } “Kurban yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin” kavliyle amel etmesidir.
وَاسْتِدْلَالُهُمْ بِحَدِيثِ جَابِرٍ الْمُتَقَدِّمِ عِنْدَ مُسْلِمٍ قَالَ: «فَأَمَرَنَا إِذَا أَحْلَلْنَا أَنْ نَهْدِيَ
Müslim'de geçen daha önceki Câbir hadisini delil getirerek: «İhramdan çıktığımızda bize kurban kesmemizi
وَيَجْتَمِعُ النَّفَرُ مِنَّا فِي الْهَدِيَّةِ» . وَذَلِكَ حِينَ أَمَرَهُمْ أَنْ يَحِلُّوا مِنْ حَجِّهِمْ مَرْدُودٌ بِالْقَادِحِ الْمُسَمَّى فِي اصْطِلَاحِ أَهْلِ الْأُصُولِ بِالْقَلْبِ ; لِأَنَّ حَدِيثَ جَابِرٍ الْمَذْكُورَ حُجَّةٌ عَلَيْهِمْ لَا لَهُمْ، وَذَلِكَ هُوَ عَيْنُ الْقَلْبِ، وَإِيضَاحُهُ أَنَّ لَفْظَ الْحَدِيثِ: «وَذَلِكَ حِينَ أَمَرَهُمْ أَنْ يَحِلُّوا مِنْ حَجِّهِمْ» . وَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ «وَذَلِكَ» رَاجِعَةٌ إِلَى الْأَمْرِ بِالْهَدِيَّةِ، وَالِاشْتِرَاكِ فِيهَا، وَالْحَدِيثُ صَرِيحٌ فِي أَنَّ ذَلِكَ حِينَ إِحْلَالِهِمْ مِنْ حَجِّهِمْ ; وَذَلِكَ إِنَّمَا وَقَعَ يَوْمَ النَّحْرِ ; لِأَنَّهُ لَا إِحْلَالَ مِنْ حَجٍّ أَلْبَتَّةَ قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ.
ve kurbanda birkaç kişinin ortak olmasını emretti. Bu da onlara haclarından ihramdan çıkmalarını emrettiği zamandı» demeleri, usul âlimlerinin ıstılahında 'kalb' (delilin aleyhe çevrilmesi) olarak isimlendirilen cerh sebebiyle merduttur; çünkü mezkûr Câbir hadisi onların lehine değil aleyhine bir hüccettir ve kalb tam da budur. Bunun açıklaması şudur: Hadisin lafzı: «Bu da onlara haclarından ihramdan çıkmalarını emrettiği zamandı» şeklindedir. «Bu da» ifadesindeki işaret, kurban kesme ve kurbana ortak olma emrine dönüktür. Hadis, bunun onların haclarından ihramdan çıktıkları esnada olduğunu açıkça ifade etmektedir; bu da ancak kurban bayramı günü vuku bulmuştur, zira kurban bayramı gününden önce hacdan ihramdan çıkmak kesinlikle söz konusu değildir.
وَالْغَرِيبُ مِنَ الشَّيْخِ النَّوَوِيِّ أَنَّهُ قَالَ فِي حَدِيثِ جَابِرٍ هَذَا: وَفِيهِ دَلِيلٌ لِجَوَازِ ذَبْحِ هَدْيِ التَّمَتُّعِ بَعْدَ التَّحَلُّلِ مِنَ الْعُمْرَةِ، وَقَبْلَ الْإِحْرَامِ بِالْحَجِّ ; لِأَنَّ لَفْظَ الْحَدِيثِ مُصَرِّحٌ بِأَنَّ ذَلِكَ عِنْدَ الْأَمْرِ بِالْإِحْلَالِ مِنَ الْحَجِّ، وَهُوَ يَسْتَدِلُّ بِهِ عَلَى وُقُوعِهِ قَبْلَ الْإِحْرَامِ بِالْحَجِّ.
Şeyh Nevevî'den garip olan husus, bu Câbir hadisi hakkında şöyle demesidir: "Bunda, umreden ihramdan çıktıktan sonra ve hac için ihrama girmeden önce temettu kurbanını kesmenin caiz olduğuna delil vardır; çünkü hadisin lafzı bunun hacdan ihramdan çıkma emri esnasında olduğunu açıkça belirtmektedir." O ise bunu, hac için ihrama girmeden önce vuku bulduğuna delil getirmektedir.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ هَذَا سَهْوٌ مِنْهُ أَوْ أَنَّهُ ذَهَبَ ذِهْنُهُ إِلَى أَنَّهُ أَمَرَهُمْ بِذَلِكَ حِينَ تَحَلُّلِهِمْ مِنَ الْعُمْرَةِ، وَظَنَّ أَنَّ اسْمَ الْحَجِّ لَا يُنَافِي ذَلِكَ ; لِأَنَّ أَصْلَ الْإِحْرَامِ بِالْحَجِّ، فَفَسَخُوهُ فِي عُمْرَةٍ، فَلَمَّا أَحَلُّوا مِنْهَا صَارُوا كَأَنَّهُمْ مُحِلُّونَ مِنَ الْحَجِّ الَّذِي فَسَخُوهُ فِيهَا، وَهَذَا مُحْتَمَلٌ وَلَكِنَّهُ بَعِيدٌ جِدًّا مِنْ ظَاهِرِ اللَّفْظِ ; لِأَنَّ الْحَجَّ الَّذِي أَحْرَمُوا بِهِ لَمَّا فَسَخُوهُ فِي عُمْرَةٍ زَالَ اسْمُهُ بِالْكُلِّيَّةِ، وَصَارَ الْإِحْلَالُ مِنْ عُمْرَةٍ لَا مِنْ حَجٍّ كَمَا تَرَى، فَحَمْلُ لَفْظِ الْإِحْلَالِ مِنَ الْحَجِّ عَلَى الْإِحْلَالِ مِنَ الْعُمْرَةِ حَمْلٌ لِلَفْظِ الْحَدِيثِ، عَلَى مَا لَا يَدُلُّ عَلَيْهِ بِحَسْبَ الْوَضْعِ الْعَرَبِيِّ مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ.
Zahir olan şu ki, bu kendisinden bir sehivdir (dalgınlıktır) yahut zihni, o'nun [Peygamber'in] bunu kendilerine umreden ihramdan çıktıkları esnada emrettiğine kaymıştır ve "hac" isminin buna aykırı olmadığını sanmıştır; zira asıl ihram hac ile idi, onu umreye çevirdiler. Dolayısıyla ondan ihramdan çıktıklarında sanki içine çevirdikleri hacdan ihramdan çıkıyorlarmış gibi oldular. Bu ihtimal dahilindedir, lakin lafzın zahirinden pek uzaktır; çünkü ihrama girdikleri haccı umreye çevirdiklerinde onun ismi bütünüyle zail oldu ve gördüğün gibi ihramdan çıkış hacdan değil umreden oldu. Dolayısıyla hacdan ihramdan çıkma lafzını umreden ihramdan çıkmaya hamletmek, hadisin lafzını başvurulması vacip olan hiçbir delil olmaksızın Arap dili vaz'ı bakımından delalet etmediği bir anlama hamletmektir.
وَلَوْ سَلَّمْنَا جَدَلِيًّا أَنَّ الْمُرَادَ فِي حَدِيثِ جَابِرٍ الْمَذْكُورِ بِالْإِحْلَالِ مِنَ الْحَجِّ: هُوَ الْإِحْلَالُ مِنَ الْعُمْرَةِ الَّتِي فَسَخُوا فِيهَا الْحَجَّ كَمَا هُوَ رَأْيُ النَّوَوِيِّ، فَلَا دَلِيلَ فِي الْحَدِيثِ أَيْضًا ; لِأَنَّ غَايَةَ مَا دَلَّ عَلَيْهِ الْحَدِيثُ عَلَى التَّفْسِيرِ الْمَذْكُورِ: أَنَّهُ أَمَرَهُمْ عِنْدَ الْإِحْلَالِ مِنَ الْعُمْرَةِ بِالْهَدْيِ وَذَلِكَ لَا يَسْتَلْزِمُ أَنَّهُمْ ذَبَحُوهُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، بَلِ الْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ الْكَثِيرَةُ الدَّالَّةُ عَلَى أَنَّهُمْ لَمْ يَذْبَحُوا شَيْئًا مِنْ هَدَايَاهُمْ، قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ، كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ.
Mezkûr Câbir hadisinde hacdan ihramdan çıkmaktan muradın, Nevevî'nin görüşü doğrultusunda haccı içine çevirdikleri umreden ihramdan çıkmak olduğunu faraziye olarak kabul etsek bile, hadiste yine de delil yoktur; çünkü mezkûr tefsire göre hadisin en fazla delalet ettiği şey, onlara umreden ihramdan çıkarken kurban kesmeyi emretmiş olmasıdır. Bu ise kurbanı o vakitte kestiklerini gerektirmez. Bilakis, daha önce açıklandığı üzere, kurban bayramı gününden önce kurbanlıklarından hiçbir şey kesmediklerine delalet eden pek çok sahih hadis bulunmaktadır.
وَاسْتِدْلَالُهُمْ بِحَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمُتَقَدِّمِ عِنْدَ الْحَاكِمِ: «أَنَّهُ ﷺ قَسَّمَ يَوْمَئِذٍ فِي أَصْحَابِهِ غَنَمًا فَأَصَابَ سَعْدَ بْنَ أَبِي وَقَّاصٍ تَيْسٌ فَذَبَحَهُ عَنْ نَفْسِهِ، فَلَمَّا وَقَفَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِعَرَفَةَ» ، إِلَى آخِرِ الْحَدِيثِ الْمُتَقَدِّمِ، لَا دَلِيلَ فِيهِ ; لِأَنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَذْبَحْهُ إِلَّا يَوْمَ النَّحْرِ، كَمَا فَعَلَ جَمِيعُ الصَّحَابَةِ. وَجَاءَ فِي مُسْنَدِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ التَّصْرِيحُ بِذَلِكَ فَصَارَتْ رِوَايَةُ أَحْمَدَ الْمُصَرِّحَةُ بِأَنَّ ذَلِكَ وَقَعَ يَوْمَ النَّحْرِ، مُفَسِّرَةً لِرِوَايَةِ الْحَاكِمِ.
Hâkim'de geçen İbn Abbâs'ın daha önceki şu hadisini delil getirmelerinde de: «O ﷺ o gün ashâbı arasında davarlar paylaştırdı, Sa'd b. Ebî Vakkas'a da bir teke düştü ve onu kendisi adına kesti. Resûlullah ﷺ Arafat'ta vakfe yaptığında...» mezkûr hadisin sonuna kadar, delil olacak bir yön yoktur; çünkü bu, bütün ashâbın yaptığı gibi onu ancak kurban bayramı günü kestiğine hamledilir. İmam Ahmed'in Müsned'inde bunun böyle olduğuna dair açık ifade yer almıştır. Böylece Ahmed'in bunun kurban bayramı günü vuku bulduğunu açıkça belirten rivayeti, Hâkim'in rivayetini açıklayıcı olmuştur.
قَالَ الْهَيْثَمِيُّ فِي «مَجْمَعِ الزَّوَائِدِ» ، مَا نَصُّهُ: «بَابُ تَفْرِقَةِ الْهَدْيِ» : عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ
Heysemî «Mecmeu'z-Zevâid» adlı eserinde aynen şöyle demiştir: "Kurbanlığın Taksim Edilmesi Bâbı": İbn Abbâs'tan
- ﵄ «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَسَّمَ غَنَمًا يَوْمَ النَّحْرِ فِي أَصْحَابِهِ وَقَالَ:» اذْبَحُوا لِعُمْرَتِكُمْ فَإِنَّهَا تُجْزِئُ عَنْكُمْ «فَأَصَابَ سَعْدَ بْنَ أَبِي وَقَّاصٍ تَيْسٌ» رَوَاهُ أَحْمَدُ وَرِجَالُهُ رِجَالُ الصَّحِيحِ. انْتَهَى مِنْهُ.
-radıyallâhu anhümâ- «Nebi ﷺ kurban bayramı günü ashâbı arasında davarlar paylaştırdı ve: »Umreniz için kurban kesiniz, zira o sizin adınıza yeterlidir« buyurdu. Sa'd b. Ebî Vakkas'a da bir teke düştü.» Ahmed rivayet etmiştir ve ricali Sahîh'in ricalidir. [Heysemî'nin sözü] burada bitti.
وَهَذِهِ الرِّوَايَةُ الصَّحِيحَةُ مُبَيِّنَةٌ أَنَّ ذَبْحَهُمْ عَنْ عُمْرَتِهِمْ، إِنَّمَا كَانَ يَوْمَ النَّحْرِ، وَأَنَّ ذَلِكَ هُوَ الْمُرَادُ فِي الرِّوَايَةِ الَّتِي رَوَاهَا الْحَاكِمُ ; لِأَنَّ الرِّوَايَاتِ يُفَسِّرُ بَعْضُهَا بَعْضًا، كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ فِي عِلْمِ الْحَدِيثِ وَالْأُصُولِ، وَلَقَدْ صَدَقَ الْهَيْثَمِيُّ فِي أَنَّ رِجَالَهُ رِجَالُ الصَّحِيحِ ; لِأَنَّ أَحْمَدَ رَوَاهُ عَنْ حَجَّاجِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْمِصِّيصِيِّ الْأَعْوَرِ أَبِي مُحَمَّدٍ مَوْلَى سُلَيْمَانَ بْنِ مُجَالِدٍ، وَهُوَ تِرْمِذِيُّ الْأَصْلِ سَكَنَ بَغْدَادَ ثُمَّ تَحَوَّلَ إِلَى الْمِصِّيصَةِ، أَخْرَجَ لَهُ الْجَمِيعُ. وَقَالَ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّقْرِيبِ» : ثِقَةٌ ثَبْتٌ، لَكِنَّهُ اخْتَلَطَ فِي آخِرِ عُمُرِهِ، لَمَّا قَدِمَ بَغْدَادَ قَبْلَ مَوْتِهِ، وَقَالَ فِيهِ فِي «تَهْذِيبِ التَّهْذِيبِ» ، بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ ثَنَاءً عَلَيْهِ كَثِيرًا مِنْ نُقَّادِ رِجَالِ الْحَدِيثِ، كَانَ ثِقَةً صَدُوقًا إِنْ شَاءَ اللَّهُ، وَكَانَ تَغَيَّرَ فِي آخِرِ عُمُرِهِ حِينَ رَجَعَ إِلَى بَغْدَادَ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْإِمَامَ أَحْمَدَ إِنَّمَا أَخَذَ عَنْهُ قَبْلَ اخْتِلَاطِهِ ; لِأَنَّهُ كَانَ فِي بَغْدَادَ قَبْلَ الْمِصِّيصَةِ، ثُمَّ رَجَعَ مِنَ الْمِصِّيصَةِ إِلَى بَغْدَادَ فِي حَاجَةٍ لَهُ، فَمَاتَ بِهَا وَاخْتِلَاطُهُ فِي رُجُوعِهِ الْأَخِيرِ كَمَا يَعْلَمُهُ مَنْ نَظَرَ تَرْجَمَتَهُ فِي كُتُبِ الرِّجَالِ، وَحَجَّاجٌ الْمَذْكُورُ رَوَاهُ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ جُرَيْجٍ، وَقَدْ أَخْرَجَ لَهُ الْجَمِيعُ وَهُوَ ثِقَةٌ فَقِيهٌ فَاضِلٌ مَعْرُوفٌ وَكَانَ يُدَلِّسُ وَيُرْسِلُ، وَلَكِنَّهُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ صَرَّحَ بِالْإِخْبَارِ عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَرَاوِي الْحَدِيثِ عَنْ أَحْمَدَ ابْنُهُ عَبْدُ اللَّهِ، وَجَلَالَتُهُ مَعْرُوفَةٌ، فَظَهَرَ صِحَّةُ الْإِسْنَادِ الْمَذْكُورِ كَمَا قَالَهُ فِي «مَجْمَعِ الزَّوَائِدِ» ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، وَقَدْ رَأَيْتُ مِمَّا ذَكَرْنَا أَدِلَّةَ مَنْ قَالَ: بِجَوَازِ ذَبْحِ هَدْيِ التَّمَتُّعِ عِنْدَ الْإِحْرَامِ بِالْحَجِّ، وَمَنْ قَالَ: بِجَوَازِهِ عِنْدَ الْفَرَاغِ مِنَ الْعُمْرَةِ، وَأَدِلَّةَ مَنْ قَالَ: لَا يَجُوزُ ذَبْحُهُ قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ وَمُنَاقَشَتَهَا.
Bu sahih rivayet, onların umreleri adına kurban kesmelerinin ancak kurban bayramı günü olduğunu ve Hâkim'in rivayet ettiği rivayette muradın da bu olduğunu açıklamaktadır; zira hadis ve usul ilminde bilindiği üzere rivayetler birbirini tefsir eder. Heysemî, onun ricalinin Sahîh ricali olduğu konusunda kesinlikle doğru söylemiştir; çünkü Ahmed bunu, Süleyman b. Mücâlid'in azatlısı olan Haccâc b. Muhammed el-Mıssîsî el-A'ver Ebû Muhammed'den rivayet etmiştir. Kendisi aslen Tirmizli olup Bağdat'ta ikamet etmiş, sonra Mıssîsa'ya taşınmıştır, muhaddislerin tamamı ondan rivayet nakletmiştir. İbn Hacer «et-Takrîb»de onun hakkında: "Sika (güvenilir), sebt (sağlam) bir kimsedir; lakin ömrünün sonlarında, ölümünden önce Bağdat'a geldiğinde hafızası karışmıştır" demiştir. «Tehzîbü't-Tehzîb»de ise hadis ricali münekkitlerinden onun hakkında pek çok övgü aktardıktan sonra onun hakkında: "İnşallah sika ve doğru sözlü idi, ömrünün sonlarında Bağdat'a döndüğü vakit [hafızasında] değişme olmuştu" demiştir. Zahir olan odur ki İmam Ahmed ondan ancak hafızası karışmadan önce rivayet almıştır; çünkü o, Mıssîsa'dan önce Bağdat'ta bulunmaktaydı, sonra bir ihtiyacı için Mıssîsa'dan Bağdat'a dönmüş ve orada vefat etmiştir. Rical kitaplarında onun biyografisine bakan kimsenin bileceği üzere hafıza karışıklığı son dönüşündedir. Mezkûr Haccâc da bunu Abdülmelik b. Abdilazîz b. Cüreyc'den rivayet etmiştir. Muhaddislerin tamamı ondan rivayette bulunmuştur; o sika, fakih, faziletli ve tanınmış bir kimsedir, tedlis ve irsal yapardı; lakin bu hadiste İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan naklettiğini haber verme lafzıyla açıkça belirtmiştir. Hadisi Ahmed'den rivayet eden ise oğlu Abdullah'tır ve onun büyüklüğü malumdur. Böylece mezkûr isnadın «Mecmeu'z-Zevâid»de belirtildiği gibi sahih olduğu ortaya çıkmıştır. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır. Zikrettiklerimizden, temettu kurbanının hac için ihrama girerken kesilmesinin caiz olduğunu söyleyenlerin delillerini; umreyi bitirince caiz olduğunu söyleyenlerin delillerini; kurban bayramı gününden önce kesilmesinin caiz olmadığını söyleyenlerin delillerini ve bunların müzakeresini görmüş oldun.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الَّذِي يَظْهَرُ لِي وَاللَّهُ أَعْلَمُ: أَنَّهُ لَا يَجُوزُ ذَبْحُ هَدْيِ التَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ لِأَدِلَّةٍ مُتَعَدِّدَةٍ، أَوْضَحْنَاهَا غَايَةَ الْإِيضَاحِ قَرِيبًا.
Bunu kaydeden [müellif] -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bana zahir olan -doğrusunu Allah bilir- şudur: Az önce son derece açık biçimde ortaya koyduğumuz çeşitli delillerden ötürü temettu ve kıran kurbanını kurban bayramı gününden önce kesmek caiz değildir.
مِنْهَا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَذَلِكَ فَعَلَ فَلَمْ يَذْبَحْ عَنْ أَزْوَاجِهِ الْمُتَمَتِّعَاتِ وَلَا عَنْ عَائِشَةَ الْقَارِنَةِ إِلَّا يَوْمَ النَّحْرِ، وَكَذَلِكَ فَعَلَ هُوَ وَجَمِيعُ أَصْحَابِهِ الْمُتَمَتِّعِينَ بِأَمْرِهِ، وَاسْتَمَرَّ عَلَى ذَلِكَ عَمَلُ الْأُمَّةِ، وَلَنَا فِي رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ. وَقَدْ أَمَرَنَا أَنْ نَأْخُذَ عَنْهُ مَنَاسِكَنَا، وَمِنْ مَنَاسِكِنَا وَقْتُ ذَبْحِ الْهَدَايَا، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ دَلَّ عَلَى أَنَّ كُلَّ هَدْيٍ لَهُ تَعَلُّقٌ بِالْحَجِّ أَنَّ ذَبْحَهُ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ، لَا فِي أَيَّامٍ مَجْهُولَاتٍ كَمَا أَوْضَحْنَاهُ مِرَارًا ; لِأَنَّهُ تَعَالَى
Bu delillerden biri: Nebi ﷺ'in böyle yapmış olmasıdır; zira o, temettu yapan eşleri adına da kıran haccı yapan Âişe adına da ancak kurban bayramı günü kurban kesmiştir. Kendisi ve emriyle temettu yapan bütün ashâbı da böyle yapmıştır. Ümmetin ameli de bu şekilde devam etmiştir. Resûlullah ﷺ'de bizim için güzel bir örnek vardır. O bize hac menâsikimizi kendisinden almamızı emretmiştir; kurbanların kesilme vakti de menâsikimizdendir. Kuşkusuz Yüce Kur'an, hac ile irtibatı olan her kurbanlığın kesiminin, defalarca açıkladığımız üzere meçhul günlerde değil malum günlerde olduğuna delalet etmiştir; zira O Teâlâ
قَالَ: وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ [٢٢ \ ٢٧ - ٢٨] ; لِأَنَّ مَضْمُونَ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَذِّنْ فِيهِمْ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ حُجَّاجًا مُشَاةً وَرُكْبَانًا ; لِأَجْلِ أَنْ يَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ، وَلِأَجْلِ أَنْ يَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ: أَيْ وَلِيَتَقَرَّبُوا إِلَى اللَّهِ بِدِمَاءِ مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ، ذَاكِرِينَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا عِنْدَ التَّذْكِيَةِ.
şöyle buyurmuştur: { وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ } “İnsanlar arasında haccı ilan et ki, gerek yaya olarak gerekse her uzak yoldan gelen yorgun develer üzerinde sana gelsinler. Kendilerine ait birtakım menfaatlere şahit olsunlar ve Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiği kurbanlık hayvanlar üzerine belirli günlerde Allah'ın adını ansınlar.” [el-Hac 22/27-28]; çünkü bu kerim ayetin içeriği: İnsanlara haccı ilan et ki, kendilerine ait birtakım menfaatlere şahit olmak ve Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiği kurbanlık hayvanlar üzerine Allah'ın adını anmak için, yani kesim esnasında üzerlerine Allah'ın adını anarak kendilerine rızık olarak verdiği kurbanlık hayvanların kanlarıyla Allah'a yakınlaşmak için sana yaya ve binekli hacılar olarak gelsinler, demektir.
فَقَدْ صَرَّحَ بِأَنَّ ذَلِكَ التَّقَرُّبَ بِدِمَاءِ الْأَنْعَامِ الَّذِي هُوَ مِنْ جُمْلَةِ مَا دَعَوْا إِلَى الْحَجِّ مِنْ أَجْلِهِ، أَنَّهُ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ لَا فِي زَمَنٍ مُطْلَقٍ مَجْهُولٍ كَمَا تَرَى.
Gördüğün gibi, insanların uğruna hacca çağrıldıkları şeylerin cümlesinden olan bu kurbanlık hayvanların kanlarıyla yakınlaşmanın, mutlak ve meçhul bir zamanda değil, belirli günlerde (eyyâm-ı ma'lûmât) olduğunu açıkça belirtmiştir.
وَقَدْ بَيَّنَّا الْأَيَّامَ الْمَعْلُومَاتِ فِي أَوَّلِ هَذَا الْبَحْثِ، وَقَدْ بَيَّنَ ﷺ أَوَّلَ وَقْتِهَا، فَذَكَرَ اسْمَ اللَّهِ عَلَى مَا رَزَقَهُ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ وَقْتَ تَذْكِيَتِهَا يَوْمَ النَّحْرِ، وَيُوَضِّحُ أَنَّ ذِكْرَ اسْمِ اللَّهِ عَلَيْهَا إِنَّمَا هُوَ عِنْدَ تَذْكِيَتِهَا تَقَرُّبًا لِلَّهِ تَعَالَى بِدِمَائِهَا، قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صَوَافَّ أَيْ ذَكُّوهَا قَائِمَةً صَوَافَّ عَلَى ثَلَاثَةِ أَرْجُلٍ كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ.
Biz bu araştırmanın başında belirli günleri açıklamıştık. O ﷺ da bu günlerin başlangıç vaktini açıklamış ve kurban bayramı gününde kesimleri esnasında Allah'ın kendisine rızık kıldığı kurbanlık hayvanlar üzerine Allah'ın adını anmıştır. Üzerlerine Allah'ın adını anmanın, ancak kanlarıyla Allah Teâlâ'ya yakınlaşmak üzere yapılan kesimleri esnasında olduğunu Allah Teâlâ'nın şu kavli açıklamaktadır: { وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صَوَافَّ } “Biz kurbanlık develeri de sizin için Allah'ın [dininin] şiarlarından kıldık. Sizin için onlarda hayır vardır. O halde onlar saf saf dururken üzerlerine Allah'ın adını anın”, yani malum olduğu üzere üç ayağı üzerinde saf halinde ayakta dururlarken onları kesin [demektir].
وَلَا شَكَّ أَنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَلَا فِي مُحْكَمِ كِتَابِهِ بَيَّنَ أَنَّ الْهَدْيَ لَهُ مَحِلٌّ مَعْرُوفٌ لَا يَجُوزُ التَّحَلُّلُ بِحَلْقِ الرَّأْسِ، قَبْلَ بُلُوغِهِ إِيَّاهُ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ، وَقَدْ ثَبَتَتِ الْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ الْكَثِيرَةُ الَّتِي لَا مَطْعَنَ فِيهَا: أَنَّهُ ﷺ أَمَرَ مَنْ لَمْ يَسُقْ هَدْيًا مِنْ أَصْحَابِهِ بِفَسْخِ حَجِّهِ فِي عُمْرَةٍ، وَالْإِحْلَالِ مِنَ الْعُمْرَةِ، وَتَأَسَّفَ هُوَ ﷺ أَنَّهُ لَمْ يَفْعَلْ ذَلِكَ، وَقَالَ: «لَوِ اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ لَمَا سُقْتُ الْهَدْيَ وَلَجَعَلْتُهَا عُمْرَةً» .
Şüphe yok ki Allah celle ve alâ muhkem Kitabı'nda, kurbanlığın kurban mahalline ulaşmasından önce başı tıraş ederek ihramdan çıkmanın caiz olmadığını şu kavlinde açıklamıştır: { وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ } “Kurban yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin”. Hiçbir kusur bulunmayan pek çok sahih hadisle de sabit olmuştur ki: O ﷺ yanında kurbanlık sevk etmemiş olan ashâbına haclarını umreye çevirmelerini ve umreden sonra ihramdan çıkmalarını emretmiş, kendisi ﷺ ise bunu yapamadığına hayıflanarak: «Eğer işimin sonradan farkına vardığım yönünü önceden görebilseydim kurbanlık sevk etmez ve haccımı umreye çevirirdim» buyurmuştur.
وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمَانِعَ لَهُ مِنْ فَسْخِ الْحَجِّ فِي الْعُمْرَةِ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُهُ التَّحَلُّلُ، وَحَلْقُ الرَّأْسِ، حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ.
Kuşkusuz onu haccı umreye çevirmekten alıkoyan şey, kurbanlık mahalline ulaşıncaya kadar ihramdan çıkmasının ve başını tıraş etmesinin mümkün olmamasıdır.
وَمِنَ الضَّرُورِيِّ الْبَدِيهِيِّ أَنَّ هَدْيَ التَّمَتُّعِ لَوْ كَانَ يَجُوزُ ذَبْحُهُ عِنْدَ الْإِحْلَالِ مِنَ الْعُمْرَةِ، أَوِ الْإِحْرَامِ بِالْحَجِّ أَنَّهُ ﷺ يَتَحَلَّلُ بِعُمْرَةٍ، وَيَذْبَحُ هَدْيَهُ عِنْدَمَا تَحَلَّلَ مِنْهَا، فَيَكُونُ مُتَمَتِّعًا ذَابِحًا عِنْدَ الْفَرَاغِ مِنَ الْعُمْرَةِ، أَوْ عِنْدَ الْإِحْرَامِ بِالْحَجِّ، فَلَمَّا صَرَّحَ بِامْتِنَاعِ هَذَا وَعَلَّلَهُ بِأَنَّهُ قَلَّدَ هَدْيَهُ، وَعَلِمَ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ ذَبْحُهُ قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ كَمَا هُوَ وَاضِحٌ.
Açık ve zaruri bir gerçektir ki şayet temettu kurbanının umreden ihramdan çıkarken veya hac için ihrama girerken kesilmesi caiz olsaydı, o ﷺ umre yaparak ihramdan çıkar ve ondan ihramdan çıktığı esnada kurbanını keserdi; böylece umreyi bitirince veya hac için ihrama girerken kurban kesen bir mütemetti olurdu. Bunun imkânsız olduğunu açıkça belirtip gerekçe olarak kurbanlığına gerdanlık taktığını gösterince, açıkça görüldüğü üzere kurban bayramı gününden önce kurban kesmenin caiz olmadığını bilmiş oldu.
وَقَدْ أَوْضَحْنَا أَنَّ جَمِيعَ أَفْعَالِهِ فِي الْحَجِّ - وَيَدْخُلُ فِيهَا الذَّبْحُ وَوَقْتُهُ - كُلِّهَا بَيَانٌ لِإِجْمَالِ آيَاتِ الْقُرْآنِ كَقَوْلِهِ: حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ، وَقَوْلِهِ:
Biz, o'nun hacdaki bütün fiillerinin -ki kurban kesmek ve bunun vakti de buna dahildir- O'nun: { حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ } “Kurban yerine ulaşıncaya kadar” kavli ve şu kavli gibi Kur'an ayetlerindeki mücmelliğin beyanı olduğunu açıklamıştık:
وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ، كَمَا أَنَّهُ بَيَانٌ لِقَوْلِهِ: وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ الْآيَةَ [٣ \ ٩٧] . وَلِذَا قَالَ ﷺ مُبَيِّنًا أَنَّ أَفْعَالَهُ فِي الْحَجِّ، بَيَانٌ لِلْقُرْآنِ: «لِتَأْخُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» ، وَقَدْ قَدَّمْنَا اتِّفَاقَ الْأُصُولِيِّينَ، عَلَى أَنَّ فِعْلَهُ ﷺ الَّذِي هُوَ بَيَانٌ لِإِجْمَالِ نَصٍّ يَقْتَضِي الْوُجُوبَ: أَنَّهُ وَاجِبٌ إِلَى آخِرِ مَا قَدَّمْنَاهُ مِنَ الْأَدِلَّةِ.
{ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ } “Ve Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiği kurbanlık hayvanlar üzerine belirli günlerde Allah'ın adını ansınlar”. Nitekim O'nun: { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ } “Oraya yol bulabilenlerin Beyt'i haccetmesi Allah'ın insanlar üzerindeki hakkıdır...” ayetinin [Âl-i İmrân 3/97] de bir beyanıdır. Bu sebeple o ﷺ hacdaki fiillerinin Kur'an'ın bir beyanı olduğunu açıklayarak: «Hac ibadetinizi benden alınız» buyurmuştur. Usulcülerin, o'nun ﷺ vücub gerektiren mücmel bir nassı açıklayan fiilinin vacip olduğuna dair icma ettiklerini daha önce zikrettiğimiz delillerle sunmuştuk.
وَقَدْ عَلِمْتَ مِمَّا ذَكَرْنَا أَنَّ الْقَائِلِينَ بِجَوَازِ ذَبْحِ هَدْيِ التَّمَتُّعِ عِنْدَ الْإِحْرَامِ بِالْحَجِّ، أَوْ بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنَ الْعُمْرَةِ كَالشَّافِعِيَّةِ وَأَبِي الْخَطَّابِ مِنَ الْحَنَابِلَةِ، لَيْسَ مَعَهُمْ حُجَّةٌ وَاضِحَةٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ، وَلَا مِنْ سُنَّةِ نَبِيِّهِ ﷺ وَلَا فِعْلِ أَحَدٍ مِنَ الصَّحَابَةِ وَأَنَّ تَمَسُّكَهُمْ بِآيَةِ: فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ، وَبَعْضِ الْأَحَادِيثِ لَيْسَ فِي شَيْءٍ مِنْهُ حُجَّةٌ نَاهِضَةٌ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهَا، هَذَا مَا ظَهَرَ لَنَا فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Zikrettiklerimizden öğrenmiş oldun ki, Şâfiîler ve Hanbelîlerden Ebu'l-Hattâb gibi temettu kurbanının hac için ihrama girerken veya umre tamamlandıktan sonra kesilmesinin caiz olduğunu söyleyenlerin elinde ne Allah'ın Kitabı'ndan ne Nebisi ﷺ'in sünnetinden ne de sahâbeden herhangi birinin fiilinden açık bir hüccet bulunmamaktadır. Onların: { فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ } “Kim hacca kadar umre ile faydalanırsa” ayetine ve bazı hadislere sarılmalarında ise başvurulması vacip olan güçlü bir hüccet yoktur. Bu meselede bize zahir olan budur, ilim Allah Teâlâ'nın katındadır.
تَنْبِيهٌ
BİR UYARI
اعْلَمْ أَنَّ مَا يَفْعَلُهُ كَثِيرٌ مِنَ الْحُجَّاجِ - الَّذِينَ يَزْعُمُونَ التَّقَرُّبَ بِالْهَدْيِ يَوْمَ النَّحْرِ - مِنْ ذَبْحِ الْغَنَمِ فِي أَمَاكِنَ مُتَفَرِّقَةٍ مِنْ مِنًى لَا يَقْدِرُ الْفُقَرَاءُ عَلَى الْوُصُولِ إِلَيْهَا، وَالتَّمَكُّنِ مِنْهَا، وَتَرْكِهَا مَذْبُوحَةً لَيْسَ بِقُرْبِهَا فَقِيرٌ يَنْتَفِعُ بِهَا، وَتَضِيعُ تِلْكَ الْغَنَمُ بِكَثْرَةٍ وَتَنْتَفِخُ وَيَنْتَشِرُ نَتَنُ رِيحِهَا فِي أَقْطَارِ مِنًى، حَتَّى يَعُمَّ أَرْجَاءَهَا النَّتَنُ كَأَنَّهُ نَتَنُ الْجِيَفِ، أَنَّ كُلَّ ذَلِكَ لَا يَجُوزُ وَهُوَ إِلَى الْمَعْصِيَةِ أَقْرَبُ مِنْهُ إِلَى الطَّاعَةِ. وَلَا يَجُوزُ لِمَنْ بَسَطَ اللَّهُ يَدَهُ إِقْرَارُهُمْ عَلَى ذَلِكَ ; لِأَنَّهُ فَسَادٌ وَأَذِيَّةٌ لِسَائِرِ الْحُجَّاجِ بِالْأَرْوَاحِ الْمُنْتِنَةِ، وَإِضَاعَةٌ لِلْمَالِ، وَإِفْسَادٌ لَهُ بِاسْمِ التَّقَرُّبِ إِلَى اللَّهِ، وَدَوَاءُ ذَلِكَ الدَّاءِ الْمُنْتَشِرِ فِي مِنًى كُلَّ سَنَةٍ أَنْ يَعْلَمَ كُلُّ مُهْدٍ وَكُلُّ مُضَحٍّ: أَنَّهُ يَلْزَمُهُ إِيصَالُ لَحْمِ مَا يَتَقَرَّبُ بِهِ إِلَى الْفُقَرَاءِ، فَعَلَيْهِ إِذَا ذَبَحَهَا أَنْ يُؤَجِّرَ مَنْ يَسْلَخُهَا طَرِيَّةً حِينَ ذَبْحِهَا أَوْ يَسْلَخُهَا هُوَ، وَيَحْمِلُهَا بِنَفْسِهِ أَوْ بِأُجْرَةٍ، حَتَّى يُوصِلَهَا إِلَى الْمُسْتَحِقِّينَ ; لِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ: فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ [٢٢ \ ٢٨] ، وَيَقُولُ: فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ [٢٢ \ ٣٦] وَلَا يُمْكِنُهُ إِطْعَامُ أَحَدٍ مِمَّنْ أَمَرَهُ اللَّهُ بِإِطْعَامِهِمْ إِلَّا بِإِيصَالِ ذَلِكَ إِلَيْهِمْ، وَلَوِ اجْتَهَدَ فِي إِيصَالِهِ إِلَيْهِمْ، لَأَمْكَنَهُ ذَلِكَ ; لِأَنَّهُ قَادِرٌ عَلَيْهِ وَعَلَى مَنْ بَسَطَ اللَّهُ يَدَهُ أَنْ يُعِينَ الْحُجَّاجَ الْمُتَقَرِّبِينَ بِالدِّمَاءِ عَلَى طَرِيقِ الْإِيصَالِ إِلَى الْفُقَرَاءِ بِالطُّرُقِ الْكَفِيلَةِ بِتَيْسِيرِ ذَلِكَ كَتَهْيِئَةِ عَدَدٍ ضَخْمٍ مِنَ الْعَامِلِينَ لِلْإِيجَارِ يَوْمَ النَّحْرِ عَلَى سَلْخِ الْهَدَايَا وَالضَّحَايَا طَرِيَّةً، وَحَمْلِ لُحُومِهَا إِلَى الْفُقَرَاءِ فِي أَمَاكِنِهِمْ، وَكَتَعَدُّدِ مَوَاضِعِ الذَّبْحِ فِي أَرْجَاءِ مِنًى، وَفِجَاجِ مَكَّةَ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الطُّرُقِ الْمُعِينَةِ عَلَى إِيصَالِ الْحُقُوقِ لِمُسْتَحِقِّيهَا.
Bil ki kurban bayramı gününde kurbanla [Allah'a] yakınlaştığını iddia eden birçok hacının Mina'nın fakirlerin ulaşamayacağı ve alamayacağı dağınık yerlerinde davarları kesmeleri, onları yanlarında faydalanacak hiçbir fakir olmaksızın kesilmiş halde terk etmeleri, o davarların çok miktarda zayi olup şişmesi ve kokuşmuş kokularının Mina'nın her yanına yayılarak leş kokusu gibi her tarafı sarması şeklinde yaptıkları uygulamaların tamamı caiz değildir ve bu itaatten ziyade masiyete daha yakındır. Allah'ın yetki verdiği kimselerin [yöneticilerin] onların bu durumunu onaylamaları da caiz değildir; zira bu, pis kokularla diğer hacılara eziyet ve fesattır, malı zayi etmektir ve Allah'a yakınlaşma adı altında malı telef etmektir. Her yıl Mina'da yayılan bu illetin devası şudur: Her kurban ve udhiyye kesen kimse, [Allah'a] yakınlaşma vesilesi kıldığı şeyin etini fakirlere ulaştırmanın kendisine lazım geldiğini bilmelidir. Dolayısıyla kurbanı kestiğinde, kesildiği esnada henüz tazeyken onu yüzecek bir kimseyi ücretle tutmalı veya kendisi yüzmeli, bizzat kendisi veya ücret karşılığı taşıyarak hak sahiplerine ulaştırmalıdır; zira Allah şöyle buyurmaktadır: { فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ } “Onlardan yiyin, darlık içindeki yoksula da yedirin” [el-Hac 22/28] ve şöyle buyurmaktadır: { فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ } “Onlardan hem siz yiyin hem de kanaat edene ve istemek zorunda kalana yedirin” [el-Hac 22/36]. Allah'ın kendilerine yedirilmesini emrettiği kimselerden hiçbirine, bu [et] onlara ulaştırılmadıkça yedirmek mümkün değildir. Eğer onu kendilerine ulaştırmak için çaba sarf etseydi buna muvaffak olurdu; çünkü buna gücü yeter. Allah'ın yetki verdiği kimselere [yöneticilere] düşen ise, kurban kanlarıyla [Allah'a] yakınlaşan hacılara bunu kolaylaştıracak yollarla fakirlere ulaştırma hususunda yardımcı olmaktır; kurban bayramı günü kurban ve udhiyyeleri tazeyken yüzmek ve etlerini bulundukları yerlerdeki fakirlere taşımak üzere ücretle çalışacak çok sayıda işçi hazırlamak, Mina'nın her tarafında ve Mekke vadilerinde kesim yerlerini çoğaltmak ve hakların müstahaklarına ulaştırılmasına yardımcı olacak benzeri yollar geliştirmek gibi.
وَاعْلَمْ أَنَّ التَّحْقِيقَ أَنَّ فُقَرَاءَ الْحَرَمِ هُمُ الْمَوْجُودُونَ فِيهِ وَقْتَ نَحْرِ الْهَدَايَا مِنَ الْآفَاقِيِّينَ، وَحَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، فَإِنْ ذَبَحَ فِي مَوْضِعٍ فِيهِ فُقَرَاءُ، وَخَلَّى بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الذَّبِيحَةِ أَجْزَأَهُ ذَلِكَ ; لِأَنَّهُ يَسَّرَ لَهُمُ الْأَكْلَ مِنْهَا بِطَرِيقٍ لَا كُلْفَةَ عَلَيْهِمْ فِيهَا، فَكَأَنَّهُ أَطْعَمَهُمْ بِالْفِعْلِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bil ki tahkike göre Harem fakirleri, kurbanların kesildiği vakitte orada bulunan afâkîler (Harem bölgesi dışından gelenler) ve Harem-i Şerif sakinleridir. Eğer kurbanı fakirlerin bulunduğu bir mekânda keser ve fakirlerle kurbanlığı baş başa bırakırsa bu onun için yeterli olur; zira onlara meşakkatsiz bir şekilde ondan yeme imkânı sunmuş, adeta fiilen onları doyurmuş gibi olmuştur. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْمُتَمَتِّعَ إِذَا لَمْ يَجِدْ هَدْيًا أَنَّهُ يَنْتَقِلُ إِلَى الصَّوْمِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ [٢ \ ١٩٦] .
Malumdur ki mütemetti kurban bulamadığında oruca intikal eder; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ } “Fakat kim [kurbanlık] bulamazsa hacda üç gün, döndüğünüzde de yedi gün oruç tutması gerekir; bunlar tam on gündür” [el-Bakara 2/196].
وَأَظْهَرُ قَوْلَيْ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدِي أَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ: (فِي الْحَجِّ) : أَيْ فِي حَالَةِ التَّلَبُّسِ بِإِحْرَامِ الْحَجِّ ; لِأَنَّ الظَّاهِرَ مِنِ اسْمِ الْحَجِّ هُوَ الدُّخُولُ فِي نَفْسِ الْحَجِّ، وَذَلِكَ بِالْإِحْرَامِ. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: الْمُرَادُ بِالْحَجِّ أَشْهُرُهُ، وَاسْتَدَلَّ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ [٢ \ ٢٩٧] وَلَا دَلِيلَ فِي الْآيَةِ عِنْدِي ; لِأَنَّ الْكَلَامَ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ: أَيْ زَمَنُ الْحَجِّ أَشْهَرٌ مَعْلُومَاتٌ. وَحَذْفُ الْمُضَافِ وَإِقَامَةُ الْمُضَافِ إِلَيْهِ مَقَامَهُ أُسْلُوبٌ عَرَبِيٌّ، كَمَا أَشَارَ لَهُ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ: وَمَا يَلِي الْمُضَافَ يَأْتِي خَلَفًا عَنْهُ فِي الْإِعْرَابِ إِذَا مَا حُذِفَا
İlim ehlinin iki görüşünden bana göre en zahir olanı, O'nun: (فِي الْحَجِّ) "Hacda" kavlinin manasının: Yani hac ihramına bürünmüşlük halindeyken, demek olduğudur; çünkü "hac" isminden zahir olan şey, bizzat haccın içine girmektir ve bu da ihramla gerçekleşir. Bazı ilim ehli ise: Hacdan murat, onun aylarıdır demiş ve Allah Teâlâ'nın: { الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ } “Hac bilinen aylardır” [el-Bakara 2/197] kavlini delil getirmiştir. Bana göre ayette buna delil yoktur; çünkü ifade bir muzâfın (tamlananın) hazfi üzeredir, yani: Haccın zamanı bilinen aylardır [demektir]. Muzâfı hazfedip muzâfun ileyhi (tamlayanı) onun makamına ikame etmek bir Arap üslubudur; nitekim «el-Hulâsa»da [İbn Mâlik] şu sözüyle buna işaret etmiştir: "Muzâftan sonra gelen kelime hazfedildiğinde, irapta onun yerine geçer."
وَعَلَيْهِ، فَيَنْبَغِي أَنْ يُحْرِمَ بِحَجِّهِ، قَبْلَ يَوْمِ التَّرْوِيَةِ لِيُتِمَّ الثَّلَاثَةَ قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ ; لِأَنَّ صَوْمَهُ لَا يَجُوزُ.
Buna binaen, kurban bayramı gününde oruç tutmak caiz olmadığından üç günü kurban bayramı gününden önce tamamlamak için terviye gününden önce hac için ihrama girmesi gerekir.
وَكَرِهَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لِلْحَاجِّ صَوْمَ يَوْمِ عَرَفَةَ، وَاسْتَحَبَّ أَنْ يَفْرَغَ مِنْ صَوْمِ الثَّلَاثَةِ قَبْلَهُ، وَجَزَمَ بِهِ صَاحِبُ الْمُهَذَّبِ وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ السَّبْعَةَ إِنَّمَا يَصُومُهَا بَعْدَ الرُّجُوعِ إِلَى أَهْلِهِ، وَوُصُولِهِ إِلَى بَلَدِهِ، وَأَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّهُ يَصُومُهَا فِي طَرِيقِهِ فِي رُجُوعِهِ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ الْمُرَادَ الرُّجُوعُ إِلَى أَهْلِهِ، وَهُوَ ظَاهِرُ الْقُرْآنِ. فَلَا يَجُوزُ الْعُدُولُ عَنْهُ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْأَيَّامَ الثَّلَاثَةَ وَالْأَيَّامَ السَّبْعَةَ: لَا يَجُبِ التَّتَابُعُ فِي وَاحِدٍ مِنْهُمَا، لِعَدَمِ الدَّلِيلِ عَلَى ذَلِكَ، قَالَ فِي " الْمُغْنِي ": وَلَا نَعْلَمُ فِيهِ خِلَافًا، وَإِنْ فَاتَهُ صَوْمُهَا قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ، فَهَلْ يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَصُومَ أَيَّامَ التَّشْرِيقِ الثَّلَاثَةَ؟ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي ذَلِكَ عَلَى قَوْلَيْنِ:
Bazı ilim ehli hacı için Arefe günü oruç tutmayı mekruh görmüş ve üç günün orucunu ondan önce bitirmesini müstehap saymıştır; «el-Mühezzeb» sahibi de bunu kesin bir dille ifade etmiştir. Tahkik olan şudur ki, yedi günü ancak ailesine döndükten ve memleketine ulaştıktan sonra tutar; dönüş yolundayken tutması murat edilmemiştir. Sahîh'te İbn Ömer'in hadisinden muradın ailesine dönmek olduğu sabit olmuştur ve Kur'an'ın zahiri de budur; dolayısıyla bundan dönülemez. Zahir olan odur ki üç gün ve yedi günün hiçbirinde peş peşe tutmak vacip değildir; çünkü buna dair bir delil yoktur. «el-Mugnî»de şöyle demiştir: "Bu hususta bir ihtilaf bilmiyoruz." Eğer kurban bayramı gününden önce bu [üç günlük] orucu kaçırırsa, teşrik günlerinin üçünde oruç tutması caiz midir? Âlimler bu hususta iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir:
أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ لَا يَجُوزُ صَوْمُ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ لِلْمُتَمَتِّعِ.
Bunlardan birincisi: Mütemetti için teşrik günlerinde oruç tutmanın caiz olmadığıdır.
وَالثَّانِي: يَجُوزُ لَهُ صَوْمُهَا، وَفِيهَا قَوْلٌ ثَالِثٌ: أَنَّهَا يَجُوزُ صَوْمُهَا مُطْلَقًا، وَلَا يَخْفَى بُعْدُ هَذَا الْقَوْلِ وَسُقُوطُهُ. أَمَّا حُجَّةُ مَنْ قَالَ: إِنَّهَا لَا يَجُوزُ صَوْمُهَا لِلْمُتَمَتِّعِ، وَلَا غَيْرِهِ فَهُوَ مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ. وَحَدَّثَنَا سُرَيْجُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا خَالِدٌ، عَنْ أَبِي الْمَلِيحِ،
İkincisi: Onlarda oruç tutmasının caiz olduğudur. Bu hususta üçüncü bir görüş daha vardır ki o da: [Teşrik günlerinde] mutlak olarak oruç tutmanın caiz olduğudur. Bu görüşün uzaklığı ve tutarsızlığı ise gizli değildir. Teşrik günlerinde mütemetti için de başkası için de oruç tutmanın caiz olmadığını söyleyenlerin hüccetine gelince; bu, Müslim'in Sahîh'inde rivayet ettiği şu hadistir: Bize Süreyc b. Yûnus anlattı, bize Huşeym anlattı, bize Hâlid, Ebu'l-Melîh'ten haber verdi,
عَنْ نُبَيْشَةَ الْهُذَلِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " أَيَّامُ التَّشْرِيقِ أَيَّامُ أَكْلٍ وَشُرْبٍ "، وَفِي لَفْظٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ عَنْهُ زِيَادَةٌ: " وَذِكْرِ اللَّهِ ".
o da Nübeyşe el-Hüzelî'den nakletti; dedi ki: Resûlullah ﷺ: "Teşrik günleri yeme ve içme günleridir" buyurdu. Müslim'in ondan naklettiği bir lafızda ise şu fazlalık vardır: "Ve Allah'ı zikretme [günleridir]".
وَقَالَ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ أَيْضًا: وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَابِقٍ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ طَهْمَانَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنِ ابْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِيهِ أَنَّهُ حَدَّثَهُ: " أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بَعَثَهُ وَأَوْسَ بْنَ الْحَدَثَانِ أَيَّامَ التَّشْرِيقِ، فَنَادَى: " أَنَّهُ لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلَّا مُؤْمِنٌ، وَأَيَّامُ مِنًى أَيَّامُ أَكْلٍ وَشُرْبٍ ". وَفِي لَفْظٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ: " فَنَادَيَا " انْتَهَى مِنْهُ. قَالُوا: فَهَذَا الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ الَّذِي رَوَاهُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ صَحَابِيَّانِ: هُمَا كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ، وَنُبَيْشَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْهُذَلِيُّ، فِيهِ التَّصْرِيحُ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ بِأَنَّ أَيَّامَ التَّشْرِيقِ أَيَّامُ أَكْلٍ وَشُرْبٍ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا لَا يَجُوزُ صَوْمُهَا. وَظَاهِرُ الْحَدِيثِ الْإِطْلَاقُ فِي الْمُتَمَتِّعِ وَغَيْرِهِ. وَفِي الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ: الرَّدُّ عَلَى مَنْ أَجَازَ صَوْمَهَا مُطْلَقًا، وَمِمَّا يُؤَيِّدُ ذَلِكَ حَدِيثُ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، أَنَّهُ قَالَ لِابْنِهِ عَبْدِ اللَّهِ فِي أَيَّامِ التَّشْرِيقِ: إِنَّهَا الْأَيَّامُ الَّتِي نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ صَوْمِهِنَّ، وَأَمَرَ بِفِطْرِهِنَّ. قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي " الْفَتْحِ ": أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَصَحَّحَهُ ابْنُ خُزَيْمَةَ وَالْحَاكِمُ.
Müslim yine Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Ebû Bekir b. Ebî Şeybe anlattı, bize Muhammed b. Sâbık anlattı, bize İbrâhim b. Tahmân, Ebü'z-Zübeyr'den, o İbn Ka'b b. Mâlik'ten, o da babasından nakletti ki babası ona şöyle anlatmıştır: "Resûlullah ﷺ kendisini ve Evs b. el-Hadesân'ı teşrik günlerinde gönderdi; o da: 'Cennete mümin olandan başkası giremez, Mina günleri ise yeme ve içme günleridir' diye seslendi." Müslim'deki bir lafızda: "İkisi seslendiler" şeklindedir. [Müslim'den nakil] bitti. Dediler ki: Nebi ﷺ'den iki sahâbînin -ki onlar Ka'b b. Mâlik ve Nübeyşe b. Abdillâh el-Hüzelî'dir- rivayet ettiği bu sahih hadiste Nebi ﷺ'den teşrik günlerinin yeme ve içme günleri olduğuna dair açık ifade vardır. Bu da o günlerde oruç tutmanın caiz olmadığına delalet eder. Hadisin zahiri, mütemetti ve başkası hakkında mutlaktır. Mezkûr hadiste o günlerde mutlak olarak oruç tutmayı caiz görenlere bir reddiye vardır. Bunu destekleyen delillerden biri de Amr b. el-Âs'ın teşrik günlerinde oğlu Abdullah'a söylediği şu sözdür: "Bunlar, Resûlullah ﷺ'in oruç tutulmasını yasakladığı ve iftar edilmesini (oruçsuz geçirilmesini) emrettiği günlerdir." İbn Hacer «el-Feth»te şöyle demiştir: "Bunu Ebû Dâvûd ve İbnü'l-Münzir rivayet etmiş, İbn Huzeyme ve Hâkim de sahih görmüştür."
وَأَمَّا حُجَّةُ مَنْ قَالَ بِجَوَازِ صَوْمِ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ الثَّلَاثَةِ لِلْمُتَمَتِّعِ الَّذِي فَاتَهُ صَوْمُهَا قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ، فَهِيَ مَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ، قَالَ: بَابُ صِيَامِ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ، قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ: قَالَ لِي مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى: حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ هُشَامٍ قَالَ: أَخْبَرَنِي أَبِي كَانَتْ عَائِشَةُ ﵂ تَصُومُ أَيَّامَ مِنًى، وَكَانَ أَبُوهَا يَصُومُهَا.
Kurban bayramı gününden önce [üç günlük] orucu kaçıran mütemetti için üç teşrik gününde oruç tutmanın caiz olduğunu söyleyenlerin hüccetine gelince; bu, Buhârî'nin Sahîh'inde rivayet ettiği şu hadistir: Dedi ki: Teşrik günlerinde oruç tutma bâbı. Ebû Abdillâh dedi ki: Bana Muhammed b. el-Müsennâ dedi ki: Bize Yahyâ, Hişâm'dan anlattı, dedi ki: Bana babam haber verdi, Âişe radıyallâhu anhâ Mina günlerinde oruç tutardı, babası da o günlerde oruç tutardı.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثْنَا شُعْبَةُ: سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عِيسَى، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، وَعَنْ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵃ قَالَا: لَمْ يُرَخَّصْ فِي أَيَّامِ التَّشْرِيقِ أَنْ يُصَمْنَ، إِلَّا لِمَنْ لَمْ يَجِدِ الْهَدْيَ. انْتَهَى مِنْهُ. قَالُوا: فَهَذَا الْحَدِيثُ لَهُ حُكْمُ الرَّفْعِ وَفِيهِ التَّصْرِيحُ بِالتَّرْخِيصِ فِي صَوْمِ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ لِلْمُتَمَتِّعِ، الَّذِي لَمْ يَجِدْ هَدْيًا، وَالرِّوَايَاتُ الصَّحِيحَةُ الَّتِي رَوَاهَا الْحُفَّاظُ مِنْ أَصْحَابِ شُعْبَةَ، لَمْ يُرَخَّصْ بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ الْخَاءِ مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ.
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, bize Gunder anlattı, bize Şu'be anlattı: Abdullah b. Îsâ'dan, o Zührî'den, o Urve'den, o Âişe'den; ve Sâlim'den, o da İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan işittim; ikisi de şöyle demişlerdir: Kurbanlık bulamayan kimseden başkası için teşrik günlerinde oruç tutmaya ruhsat verilmedi. [Buhârî'den nakil] bitti. Dediler ki: Bu hadis merfû hükmündedir ve kurbanlık bulamayan mütemetti için teşrik günlerinde oruç tutmaya ruhsat verildiğine dair açık ifade içermektedir. Şu'be'nin hâfız talebelerinin rivayet ettiği sahih rivayetlerde meçhul fiil kalıbında ye harfinin dammesi ve hâ harfinin fethasıyla { لَمْ يُرَخَّصْ } "ruhsat verilmedi" şeklindedir.
قَالَ فِي " الْفَتْحِ ": وَوَقَعَ فِي رِوَايَةِ يَحْيَى بْنِ سَلَامٍ عَنْ شُعْبَةَ عِنْدَ الدَّارَقُطْنِيِّ، وَاللَّفْظُ لَهُ، وَالطَّحَاوِيُّ: رَخَّصَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِلْمُتَمَتِّعِ إِذَا لَمْ يَجِدِ الْهَدْيَ أَنْ يَصُومَ أَيَّامَ التَّشْرِيقِ، وَقَالَ: إِنَّ يَحْيَى بْنَ سَلَامٍ، لَيْسَ بِالْقَوِيِّ، وَلَمْ يَذْكُرْ طَرِيقَ عَائِشَةَ، وَأَخْرَجَهُ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ ضَعِيفٍ عَنْ
«el-Feth»te şöyle demiştir: Dârekutnî'de -lafız ona aittir- ve Tahâvî'de Yahyâ b. Sellâm'ın Şu'be'den rivayetinde: "Resûlullah ﷺ kurbanlık bulamadığı zaman mütemettiye teşrik günlerinde oruç tutması için ruhsat verdi" şeklinde geçmiştir. [İbn Hacer] dedi ki: Yahyâ b. Sellâm pek kuvvetli değildir ve Âişe tarikini zikretmemiştir. [Dârekutnî] bunu başka bir zayıf vecihten
الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ، وَإِذَا لَمْ تَصِحَّ هَذِهِ الطُّرُقُ الْمُصَرِّحَةُ بِالرَّفْعِ، بَقِيَ الْأَمْرُ عَلَى الِاحْتِمَالِ.
Zührî'den, o Urve'den, o da Âişe'den rivayet etmiştir. Merfû olduğunu açıkça belirten bu tarikler sahih olmayınca iş ihtimal üzere kalmıştır.
وَقَدِ اخْتَلَفَ عُلَمَاءُ الْحَدِيثِ فِي قَوْلِ الصَّحَابِيِّ: أُمِرْنَا بِكَذَا، وَنُهِينَا عَنْ كَذَا، هَلْ لَهُ حُكْمُ الرَّفْعِ؟ عَلَى أَقْوَالٍ:
Hadis âlimleri sahâbînin: "Bize şöyle emredildi, biz şundan nehyedildik" şeklindeki sözünün merfû hükmünde olup olmadığı konusunda birtakım görüşlere ayrılmışlardır:
ثَالِثُهَا: إِنْ أَضَافَهُ إِلَى عَهْدِ النَّبِيِّ ﷺ فَلَهُ حُكْمُ الرَّفْعِ، وَإِلَّا فَلَا.
Bunların üçüncüsü: Eğer bunu Nebi ﷺ'in dönemine nispet ederse merfû hükmündedir, aksi takdirde değildir.
وَاخْتُلِفَ فِي التَّرْجِيحِ فِيمَا إِذَا لَمْ يُضِفْهُ، وَيَلْتَحِقُ بِهِ رُخِّصَ لَنَا فِي كَذَا، وَعُزِمَ عَلَيْنَا أَلَّا نَفْعَلَ كَذَا، كُلٌّ فِي الْحُكْمِ سَوَاءٌ، فَمَنْ يَقُولُ: إِنَّ لَهُ حُكْمَ الرَّفْعِ فَغَايَةُ مَا وَقَعَ فِي رِوَايَةِ يَحْيَى بْنِ سَلَامٍ، أَنَّهُ رُوِيَ بِالْمَعْنَى. لَكِنْ قَالَ الطَّحَاوِيُّ: إِنَّ قَوْلَ ابْنِ عُمَرَ وَعَائِشَةَ أَخَذَاهُ مِنْ عُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ ; لِأَنَّ قَوْلَهُ: (فِي الْحَجِّ) ، يَعُمُّ مَا قَبْلَ النَّحْرِ، وَمَا بَعْدَهُ، فَتَدْخُلُ أَيَّامُ التَّشْرِيقِ، فَعَلَى هَذَا فَلَيْسَ بِمَرْفُوعٍ بَلْ هُوَ بِطَرِيقِ الِاسْتِنْبَاطِ مِنْهُمَا، عَمَّا فَهِمَاهُ مِنْ عُمُومِ الْآيَةِ. وَقَدْ ثَبَتَ نَهْيُهُ ﷺ عَنْ صَوْمِ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ، وَهُوَ عَامٌّ فِي حَقِّ الْمُتَمَتِّعِ وَغَيْرِهِ. وَعَلَى هَذَا فَقَدْ تَعَارَضَ عُمُومُ الْآيَةِ الْمُشْعِرُ بِالْإِذْنِ، وَعُمُومُ الْحَدِيثِ الْمُشْعِرُ بِالنَّهْيِ، وَفِي تَخْصِيصِ عُمُومِ الْمُتَوَاتِرِ بِعُمُومِ الْآحَادِ نَظَرٌ لَوْ كَانَ الْحَدِيثُ مَرْفُوعًا، فَكَيْفَ وَفِي كَوْنِهِ مَرْفُوعًا نَظَرٌ، فَعَلَى هَذَا يَتَرَجَّحُ الْقَوْلُ بِالْجَوَازِ، وَإِلَى هَذَا جَنَحَ الْبُخَارِيُّ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. انْتَهَى كَلَامُ ابْنِ حَجَرٍ فِي «الْفَتْحِ» وَتَرَاهُ فِيهِ يَجْعَلُ: أُمِرْنَا وَنُهِينَا، وَرُخِّصَ لَنَا وَعُزِمَ عَلَيْنَا، كُلَّهَا سَوَاءً فِي الْخِلَافِ الْمَذْكُورِ: هَلْ لَهَا حُكْمُ الرَّفْعِ أَوِ الْوَقْفِ؟ وَمِمَّنْ قَالَ: بِصَوْمِ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ لِلْمُتَمَتِّعِ: ابْنُ عُمَرَ، وَعَائِشَةُ، وَعُرْوَةُ، وَعُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ، وَالزُّهْرِيُّ، وَمَالِكٌ، وَالْأَوْزَاعِيُّ وَإِسْحَاقُ، وَالشَّافِعِيُّ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ، وَأَحْمَدُ فِي إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ، وَمِمَّنْ رَوَى عَنْهُ عَدَمَ صَوْمِ الْمُتَمَتِّعِ لَهَا: الشَّافِعِيُّ فِي الْقَوْلِ الثَّانِي، وَأَحْمَدُ فِي الرِّوَايَةِ الثَّالِثَةِ، وَرُوِيَ نَحْوُهُ عَنْ عَلِيٍّ وَالْحَسَنِ، وَعَطَاءٍ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمُنْذِرِ قَالَهُ فِي «الْمُغْنِي» .
Nispet etmediği takdirdeki tercihte ihtilaf edilmiştir. "Bize şunda ruhsat verildi", "Şunu yapmamamız bize kesin olarak emredildi" ifadeleri de hüküm bakımından aynı olup buna mülhaktır. Bunun merfû hükmünde olduğunu söyleyen kimseye göre, Yahyâ b. Sellâm'ın rivayetinde geçen ifade en fazla manen rivayet edilmiş olur. Lakin Tahâvî şöyle demiştir: İbn Ömer ve Âişe bu sözü Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ } “Fakat kim bulamazsa hacda üç gün oruç tutması gerekir” kavlinin umumundan almışlardır; çünkü: (فِي الْحَجِّ) "Hacda" kavli, kurban bayramından öncesini de sonrasını da kapsar, dolayısıyla teşrik günleri de buna dahil olur. Buna göre bu merfû olmayıp bilakis ikisinin ayetin umumundan anladıkları şeyden istinbat yoluyladır. Oysa o'nun ﷺ teşrik günlerinde oruç tutmaktan nehyettiği sabit olmuştur ve bu, mütemetti hakkında da başkası hakkında da umumidir. Buna göre, izin hissettiren ayetin umumu ile nehiy hissettiren hadisin umumu tearuz etmiştir (çelişmiştir). Hadis merfû olsaydı bile mütevatirin umumunun âhâdın umumuyla tahsis edilmesinde nazar (eleştiri) varken, merfû oluşunda dahi nazar bulunması durumunda nasıl olur? Buna göre caiz olduğu görüşü tercih edilir; Buhârî de bu görüşe meyletmiştir, doğrusunu Allah bilir. İbn Hacer'in «el-Feth»teki sözü burada bitti. Gördüğün gibi o, bu eserde "Bize emredildi", "Biz nehyedildik", "Bize ruhsat verildi" ve "Bize kesin olarak emredildi" lafızlarının tamamını merfû mu mevkuf mu hükmünde olduğu mezkûr ihtilafta bir tutmaktadır. Mütemettinin teşrik günlerinde oruç tutacağını söyleyenler arasında: İbn Ömer, Âişe, Urve, Ubeyd b. Umeyr, Zührî, Mâlik, Evzâî, İshâk, iki kavlinden birinde Şâfiî ve iki rivayetten birinde Ahmed bulunmaktadır. Mütemettinin o günlerde oruç tutmayacağı kendisinden rivayet edilenler arasında ise: İkinci kavlinde Şâfiî, üçüncü rivayetinde Ahmed yer alır; bunun benzeri Ali, Hasan ve Atâ'dan da rivayet edilmiştir, İbnü'l-Münzir'in kavli de budur; bunu «el-Mugnî»de zikretmiştir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: مَسْأَلَةُ صَوْمِ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ لِلْمُتَمَتِّعِ، يَظْهَرُ لِي فِيهَا أَنَّهَا بِالنِّسْبَةِ إِلَى النُّصُوصِ الصَّرِيحَةِ، يَتَرَجَّحُ فِيهَا عَدَمُ جَوَازِ صَوْمِهَا وَبِالنَّظَرِ إِلَى صِنَاعَةِ عِلْمِ الْحَدِيثِ يَتَرَجَّحُ فِيهَا جَوَازُ صَوْمِهَا، وَإِيضَاحُ هَذَا أَنَّ عَدَمَ صَوْمِهَا: دَلَّ عَلَيْهِ حَدِيثُ نُبَيْشَةَ الْهُذَلِيِّ، وَكَعْبِ بْنِ مَالِكٍ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ، كَمَا قَدَّمْنَا وَكِلَا الْحَدِيثَيْنِ صَرِيحٌ فِي أَنَّ كَوْنَهَا: «أَيَّامَ أَكْلٍ وَشُرْبٍ» . مِنْ لَفْظِ النَّبِيِّ ﷺ، وَهُوَ نَصٌّ صَحِيحٌ صَرِيحٌ فِي عَدَمِ صَوْمِهَا، فَظَاهِرُهُ الْإِطْلَاقُ فِي الْمُتَمَتِّعِ، الَّذِي لَمْ يَجِدْ هَدْيًا وَفِي غَيْرِهِ.
Bunu kaydeden [müellif] -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Mütemettinin teşrik günlerinde oruç tutması meselesinde bana zahir olan şudur: Sarih nasslar açısından bakıldığında bunlarda oruç tutmanın caiz olmaması tercihe şayandır; hadis ilmi tekniği açısından bakıldığında ise bunlarda oruç tutmanın caiz olması tercihe şayandır. Bunun açıklaması şudur: Bunlarda oruç tutulmayacağına, daha önce zikrettiğimiz üzere Sahîh-i Müslim'deki Nübeyşe el-Hüzelî ve Ka'b b. Mâlik hadisi delalet etmiştir. Her iki hadis de o günlerin: «Yeme ve içme günleri» oluşunun bizzat Nebi ﷺ'in lafzından olduğuna dair sarihtir. Bu, o günlerde oruç tutulmayacağına dair sahih ve sarih bir nasstır; dolayısıyla zahiri, kurbanlık bulamayan mütemetti hakkında da başkası hakkında da mutlaktır.
وَلَمْ يَثْبُتْ نَصٌّ صَرِيحٌ مِنْ لَفْظِ النَّبِيِّ ﷺ وَلَا مِنَ الْقُرْآنِ: يَدُلُّ عَلَى جَوَازِ صَوْمِهَا لِلْمُتَمَتِّعِ، الَّذِي لَمْ يَجِدْ هَدْيًا، وَمَا ذَكَرَهُ ابْنُ حَجَرٍ عَنِ الطَّحَاوِيِّ مِنْ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ، وَعَائِشَةَ ﵃ أَخَذَا جَوَازَ صَوْمِهَا مِنْ ظَاهِرِ عُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ، لَيْسَ بِظَاهِرٍ، وَالظَّاهِرُ سُقُوطُهُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ لِإِجْمَاعِ جَمِيعِ الْمُسْلِمِينَ أَنَّ الْحَاجَّ إِذَا طَافَ طَوَافَ الْإِفَاضَةِ، بَعْدَ رَمْيِ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ، وَالْحَلْقِ: أَنَّهُ يَحِلُّ لَهُ كُلُّ شَيْءٍ حَرُمَ عَلَيْهِ بِالْحَجِّ مِنَ النِّسَاءِ، وَالصَّيْدِ، وَالطِّيبِ، وَكُلِّ شَيْءٍ. فَقَدْ زَالَ عَنْهُ الْإِحْرَامُ بِالْحَجِّ بِالْكُلِّيَّةِ، وَصَارَ حَلَالًا حِلًّا تَامًّا كُلَّ التَّمَامِ. وَذَلِكَ يُنَافِي كَوْنَهُ يُطْلَقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ فِي الْحَجِّ، فَإِنْ صَامَ أَيَّامَ التَّشْرِيقِ فَقَدَ صَامَهَا فِي غَيْرِ الْحَجِّ ; لِأَنَّهُ تَحَلَّلَ مِنْ حَجِّهِ، وَقَضَى مَنَاسِكَهُ.
Nebi ﷺ'in lafzından veya Kur'an'dan, kurbanlık bulamayan mütemettinin o günlerde oruç tutmasının caiz olduğuna delalet eden sarih bir nass sabit olmamıştır. İbn Hacer'in Tahâvî'den naklettiği, İbn Ömer ve Âişe radıyallâhu anhümâ'nın bu günlerde oruç tutmanın caiz oluşunu Allah Teâlâ'nın: { فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ } “Hacda üç gün oruç” kavlinin umumunun zahirinden çıkardıkları şeklindeki tespiti açık değildir; zahir olan -doğrusunu Allah bilir- bunun tutarsızlığıdır; çünkü bütün Müslümanların icmasıyla hacı, Akabe cemresini taşlayıp tıraş olduktan sonra ifâza tavafını yaptığında kadınlar, av, koku ve her şey dahil hac sebebiyle kendisine haram kılınan her şey helal olur. Böylece hac ihramı üzerinden bütünüyle kalkmış ve tam bir helallikle helal hale gelmiş olur. Bu durum, onun hakkında "hacdadır" denilmesine zıttır. Şayet teşrik günlerinde oruç tutarsa, hacdan başka bir zamanda oruç tutmuş olur; çünkü haccından ihramdan çıkmış ve menâsikini tamamlamıştır.
وَمِنْ أَصْرَحِ الْأَدِلَّةِ فِي ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ صَرَّحَ بِأَنَّهُ لَا رَفَثَ فِي الْحَجِّ، وَأَيَّامُ التَّشْرِيقِ يَجُوزُ فِيهَا الرَّفَثُ بِالْجِمَاعِ فَمَا دُونَهُ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الرَّافِثَ فِيهَا لَيْسَ فِي الْحَجِّ، وَأَمَّا الرَّمْيُ فِي أَيَّامِ التَّشْرِيقِ فَهُوَ مِنَ السُّنَنِ الْوَاقِعَةِ بَعْدَ تَمَامِ الْحَجِّ تَابِعَةً لَهُ، وَكَذَلِكَ النَّحْرُ فِيهَا إِنْ لَمْ يَنْحَرْ يَوْمَ النَّحْرِ.
Bu husustaki en sarih delillerden biri, Allah'ın hacda refes (cinsel yakınlaşma) olmadığını açıkça belirtmiş olmasıdır; teşrik günlerinde ise cinsi münasebet ve daha aşağısıyla refes caizdir. Bu da o günlerde refeste bulunan kimsenin hacda olmadığına delalet eder. Teşrik günlerindeki taşlama ise haccın tamamlanmasından sonra ona tâbi olarak vuku bulan sünnetlerdendir; aynı şekilde kurban bayramı gününde kesmemişse o günlerdeki kurban kesimi de böyledir.
أَمَّا كَوْنُهُ فِي أَيَّامِ التَّشْرِيقِ: يَصْدُقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ فِي الْحَجِّ بَعْدَ إِحْلَالِهِ مِنْهُ، وَفَرَاغِهِ مِنْهُ، حَتَّى يَتَنَاوَلَهُ عُمُومُ الْآيَةِ، فَلَيْسَ بِظَاهِرٍ عِنْدِي. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Ayetin umumunun kendisini kapsaması için, hacdan ihramdan çıkıp onu bitirdikten sonra teşrik günlerinde bulunması durumuna "hacdadır" ifadesinin doğru düşmesi ise bana göre açık değildir. Allah Teâlâ en doğrusunu bilir.
وَأَمَّا بِالنَّظَرِ إِلَى صِنَاعَةِ عِلْمِ الْحَدِيثِ، فَالَّذِي يَتَرَجَّحُ هُوَ جَوَازُ صَوْمِ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ لِلْمُتَمَتِّعِ، الَّذِي لَمْ يَجِدْ هَدْيًا ; لِأَنَّ الْمَشْهُورَ الَّذِي عَلَيْهِ جُمْهُورُ الْمُحَدِّثِينَ أَنَّ قَوْلَ الصَّحَابِيِّ: أُمِرْنَا بِكَذَا، أَوْ نُهِينَا عَنْ كَذَا، أَوْ رُخِّصَ لَنَا فِي كَذَا، أَوْ أُحِلَّ لَنَا كَذَا لَهُ كُلُّهُ حُكْمُ الرَّفْعِ، فَهُوَ مَوْقُوفٌ لَفْظًا مَرْفُوعٌ حُكْمًا.
Hadis ilmi tekniği açısından bakıldığında ise tercihe şayan olan, kurbanlık bulamayan mütemettinin teşrik günlerinde oruç tutmasının caiz olduğudur; çünkü muhaddislerin cumhurunun üzerinde bulunduğu meşhur kabule göre sahâbînin: "Bize şöyle emredildi", "Biz şundan nehyedildik", "Bize şunda ruhsat verildi" veya "Bize şu helal kılındı" şeklindeki sözlerinin tamamı merfû hükmündedir; yani lafzan mevkuf, hükmen merfûdur.
قَالَ ابْنُ الصَّلَاحِ فِي عُلُومِ الْحَدِيثِ الثَّانِي: قَوْلُ الصَّحَابِيِّ: أُمِرْنَا بِكَذَا، أَوْ نُهِينَا عَنْ كَذَا مِنْ نَوْعِ الْمَرْفُوعِ، وَالْمُسْنَدِ عِنْدَ أَصْحَابِ الْحَدِيثِ، وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَخَالَفَ فِي ذَلِكَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ: أَبُو بَكْرٍ الْإِسْمَاعِيلِيُّ، وَالْأَوَّلُ هُوَ الصَّحِيحُ ; لِأَنَّ مُطْلَقَ ذَلِكَ يَنْصَرِفُ بِظَاهِرِهِ إِلَى مَنْ إِلَيْهِ الْأَمْرُ وَالنَّهْيُ، وَهُوَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ
İbnü's-Salâh «Ulûmü'l-Hadîs»te şöyle demiştir: İkincisi: Sahâbînin: "Bize şöyle emredildi" veya "Biz şundan nehyedildik" demesi, hadis ashabı nezdinde merfû ve müsned türündendir; ilim ehlinin ekserisinin kavli de budur. Onlardan Ebû Bekir el-İsmâîlî'nin de aralarında bulunduğu bir grup buna muhalefet etmiştir. Birinci görüş sahih olandır; zira bunun mutlak kullanımı zahiri itibariyle emir ve nehiy makamında olan zâta, yani Resûlullah ﷺ'e raci olur. Ondan maksat olan kısım burada bitti.
وَقَدْ قَالَ بَعْدَ هَذَا: وَلَا فَرْقَ بَيْنَ أَنْ يَقُولَ ذَلِكَ فِي زَمَانِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَوْ بَعْدَهُ.
Bundan sonra ise şöyle demiştir: Bunu Resûlullah ﷺ'in zamanında söylemesi ile o'ndan sonra söylemesi arasında bir fark yoktur.
وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي تَقْرِيبِهِ: الثَّانِي قَوْلُ الصَّحَابِيِّ: أُمِرْنَا بِكَذَا، أَوْ نُهِينَا عَنْ كَذَا، أَوْ مِنَ السُّنَّةِ كَذَا، أَوْ أُمِرَ بِلَالٌ أَنْ يُشْفِعَ الْأَذَانَ وَمَا أَشْبَهَهُ، كُلُّهُ مَرْفُوعٌ عَلَى الصَّحِيحِ الَّذِي قَالَهُ الْجُمْهُورُ. وَقِيلَ: لَيْسَ بِمَرْفُوعٍ، وَلَا فَرْقَ بَيْنَ قَوْلِهِ فِي حَيَاةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَوْ بَعْدَهُ انْتَهَى
Nevevî «et-Takrîb»inde şöyle demiştir: İkincisi: Sahâbînin: "Bize şöyle emredildi", "Biz şundan nehyedildik", "Şu sünnettendir", "Bilâl'e ezanı çift yapması emredildi" ve benzeri sözlerinin tamamı, cumhurun ifade ettiği sahih görüşe göre merfûdur. "Merfû değildir" de denilmiştir; bunu Resûlullah ﷺ'in hayatında veya o'ndan sonra söylemesi arasında bir fark yoktur. [Nevevî'den nakil] bitti.
مِنْهُ، وَعَلَى هَذَا دَرَجَ الْعِرَاقِيُّ فِي أَلْفِيَّتِهِ فِي قَوْلِهِ:
Irakî de elfiyyesinde şu sözüyle bu çizgi üzere yürümüştür:
قَوْلُ الصَّحَابِيِّ مِنَ السُّنَّةِ أَوْ ... نَحْوَ أُمِرْنَا حُكْمُهُ الرَّفْعُ وَلَوْ
"Sahâbînin 'sünnettendir' sözü veya... 'bize emredildi' benzeri, hükmen merfûdur velev ki"
بَعْدَ النَّبِيِّ قَالَهُ بِأَعْصُرٍ ... عَلَى الصَّحِيحِ وَهُوَ قَوْلُ الْأَكْثَرِ
"Nebi'den asırlar sonra söylemiş olsun... Sahih olan ve ekseriyetin benimsediği görüşe göre."
وَفِي عُلُومِ الْحَدِيثِ مُنَاقَشَاتٌ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مَعْرُوفَةٌ، وَالصَّحِيحُ عِنْدَهُمُ الَّذِي عَلَيْهِ الْأَكْثَرُ أَنَّ ذَلِكَ لَهُ حُكْمُ الرَّفْعِ وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ حَدِيثَ ابْنِ عُمَرَ، وَعَائِشَةَ عِنْدَ الْبُخَارِيِّ لَمْ يُرَخِّصْ فِي أَيَّامِ التَّشْرِيقِ، أَنْ ضُمِّنَ الْحَدِيثُ لَهُ حُكْمَ الرَّفْعِ. وَإِذَا قُلْنَا: إِنَّهُ حَدِيثٌ صَحِيحٌ مَرْفُوعٌ عَنْ صَحَابِيَّيْنِ، فَلَا إِشْكَالَ فِي أَنَّهُ يُخَصَّصُ بِهِ عُمُومُ حَدِيثِ نُبَيْشَةَ، وَكَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، وَلَوْ كَانَ ظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى صَوْمِهَا، كَمَا ذَكَرَهُ ابْنُ حَجَرٍ عَنِ الطَّحَاوِيِّ، فَلَا مَانِعَ مِنْ تَخْصِيصِ عُمُومِهَا بِالْحَدِيثِ الْمَرْفُوعِ.
Hadis usulü ilminde bu meseleye dair bilinen müzakereler vardır. Onlara göre ekseriyetin benimsediği sahih görüş, bunun merfû hükmünde olduğudur. Bununla anlarsın ki Buhârî'deki İbn Ömer ve Âişe hadisinde geçen "Teşrik günlerinde ruhsat verilmedi" hadisi merfû hükmündedir. İki sahâbîden nakledilen sahih merfû bir hadis olduğunu söylediğimizde, Nübeyşe ve Ka'b b. Mâlik hadisinin umumunun bununla tahsis edilmesinde hiçbir müşkülat kalmaz. Şayet ayetin zahiri İbn Hacer'in Tahâvî'den aktardığı gibi o günlerde oruç tutmaya delalet etseydi bile, ayetin umumunun merfû hadisle tahsis edilmesine bir mani bulunmazdı.
وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ أَنَّ التَّحْقِيقَ، جَوَازُ تَخْصِيصِ عُمُومِ الْمُتَوَاتِرِ، بِأَخْبَارِ الْآحَادِ كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ ; لِأَنَّ التَّخْصِيصَ بَيَانٌ، وَالْبَيَانُ يَجُوزُ بِكُلِّ مَا يُزِيلُ اللَّبْسَ، وَلِذَا كَانَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ عَلَى جَوَازِ بَيَانِ الْمُتَوَاتِرِ، بِأَخْبَارِ الْآحَادِ، كَتَخْصِيصِ عُمُومِ: وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَلِكُمْ [٤ \ ٢٤] ، وَهُوَ مُتَوَاتِرٌ بِحَدِيثِ: «لَا تُنْكَحُ الْمَرْأَةُ عَلَى عَمَّتِهَا أَوْ خَالَتِهَا» ، وَهُوَ خَبَرُ آحَادٍ، وَقَدْ أَكْثَرْنَا مِنْ أَمْثِلَتِهِ فِي هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ، وَكَذَلِكَ أَجَازَ الْجُمْهُورُ تَخْصِيصَ الْمَنْطُوقِ بِالْمَفْهُومِ كَتَخْصِيصِ عُمُومِ: «فِي أَرْبَعِينَ شَاةٍ شَاةٌ» ، وَهُوَ مَنْطُوقٌ بِمَفْهُومِ الْمُخَالَفَةِ فِي حَدِيثِ: «فِي الْغَنَمِ السَّائِمَةِ زَكَاةٌ» ، عِنْدَ مَنْ يَقُولُ بِذَلِكَ.
Bu mübarek kitabın takdiminde, bilindiği üzere tahkike göre mütevatirin umumunun âhâd haberlerle tahsis edilmesinin caiz olduğunu daha önce zikretmiştik; çünkü tahsis bir beyandır ve beyan da kapalılığı gideren her şeyle caizdir. Bu sebepledir ki âlimlerin cumhuru mütevatirin âhâd haberlerle beyan edilmesini caiz görmüşlerdir; nitekim mütevatir olan: { وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَلِكُمْ } “Bunların dışındakiler size helal kılındı” [en-Nisâ 4/24] ayetinin umumunun, bir âhâd haber olan: «Kadın, halasının veya teyzesinin üzerine nikâhlanamaz» hadisiyle tahsis edilmesi gibi. Bu mübarek kitapta bunun örneklerini çokça verdik. Aynı şekilde cumhur, mantukun mefhum ile tahsis edilmesini de caiz görmüştür; bunu savunanlar nezdinde: «Sâime (yılın çoğunu otlakta geçiren) koyunlarda zekât vardır» hadisindeki mefhum-ı muhalefet ile bir mantuk olan: «Her kırk koyunda bir koyun vardır» hadisinin umumunun tahsis edilmesi gibi.
وَالْحَاصِلُ أَنَّ الْمُبَيَّنَ بِاسْمِ الْفَاعِلِ، يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ دُونَ الْمُبَيَّنِ بِاسْمِ الْمَفْعُولِ فِي السَّنَدِ، وَفِي الدَّلَالَةِ، وَإِلَيْهِ أَشَارَ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» بِقَوْلِهِ:
Hâsılı, mübeyyin (açıklayan), senet ve delalet bakımından mübeyyenden (açıklanandan) daha alt mertebede olabilir. «Merâkı's-Suûd»da şu sözüyle buna işaret etmiştir: