وَبَيْنَ الْقَاصِرِ مِنْ حَيْثُ السَّنَدْ ... أَوِ الدَّلَالَةِ عَلَى مَا يُعْتَمَدْ
İtimat edilene göre, senet yahut delalet bakımından daha noksan olan [mübeyyin ile açıklananı] beyan etmiştir.
وَقَدْ أَوْضَحْنَا هَذَا، وَذَكَرْنَا كَلَامَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِيهِ فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ.
Bunu bu mübarek kitabın takdiminde açıklamış ve ilim ehlinin bu husustaki sözlerini zikretmiştik.
وَقَدْ يَتَرَجَّحُ عِنْدَ النَّاظِرِ عَدَمُ صَوْمِهَا لِلْمُتَمَتِّعِ مِنْ وَجْهَيْنِ:
Meseleyi inceleyen kimseye göre, mütemetti'nin o günlerde oruç tutmaması iki yönden racih gelebilir:
الْأَوَّلُ أَنَّ عَدَمَ صَوْمِهَا مَرْفُوعٌ رَفْعًا صَرِيحًا، وَصَوْمُهَا مَوْقُوفٌ لَفَظًا مَرْفُوعٌ حُكْمًا عَلَى الْمَشْهُورِ، وَالْمَرْفُوعُ صَرِيحًا أَوْلَى بِالتَّقْدِيمِ مِنَ الْمَرْفُوعِ حُكْمًا.
Birincisi: O günlerde oruç tutulmaması sarih olarak merfûdur; tutulması ise meşhur olan görüşe göre lafzen mevkuf, hükmen merfûdur. Sarih merfû olan, hükmen merfû olana takdim edilmeye daha layıktır.
وَالثَّانِي أَنَّ الْجَوَازَ وَالنَّهْيَ، إِذَا تَعَارَضَا قُدِّمَ النَّهْيُ ; لِأَنَّ تَرْكَ مُبَاحٍ أَهْوَنُ مِنِ ارْتِكَابِ مَنْهِيٍّ عَنْهُ، وَقَدْ يَحْتَجُّ الْمُخَالِفُ، بِأَنَّ دَلِيلَ الْجَوَازِ خَاصٌّ بِالْمُتَمَتِّعِ، وَدَلِيلَ النَّهْيِ عَامٌّ، وَالْخَاصُّ يَقْضِي عَلَى الْعَامِّ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى. فَإِنْ أَخَّرَ صَوْمَ الْأَيَّامِ الثَّلَاثَةِ، عَنْ يَوْمِ
İkincisi: Cevaz ile nehiy çeliştiğinde nehiy öne alınır; zira mubahı terk etmek, nehyedilen bir şeyi işlemekten daha ehvendir. Muhalif olan kimse ise cevaz delilinin mütemettiye has (özel), nehiy delilinin ise genel olduğunu ve hâssın âmm üzerine hükmedeceğini delil getirebilir. İlim Allah Teâlâ katındadır. Eğer bu üç günün orucunu...
عَرَفَةَ فَقَدْ فَاتَ وَقْتُهَا، عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ أَيَّامَ التَّشْرِيقِ لَا يَصُومُهَا الْمُتَمَتِّعُ، وَعَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّهُ يَصُومُهَا إِنَّمَا يَخْرُجُ وَقْتُهَا بِانْتِهَاءِ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ وَهَلْ عَلَيْهِ قَضَاؤُهَا بَعْدَ ذَلِكَ؟ لَا أَعْلَمُ فِي ذَلِكَ نَصًّا مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَلَا مِنْ سُنَّةِ رَسُولِهِ ﷺ.
...Arefe gününden sonraya tehir ederse; teşrik günlerinde mütemetti'nin oruç tutamayacağını söyleyen görüşe göre bunların vakti geçmiş olur. Oruç tutabileceğini söyleyen görüşe göre ise bunların vakti ancak teşrik günlerinin sona ermesiyle çıkar. Peki, bundan sonra bunları kaza etmesi gerekir mi? Bu hususta Allah'ın Kitabı'ndan ve Rasûlü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) sünnetinden bir nass bilmiyorum.
وَالْعُلَمَاءُ مُخْتَلِفُونَ فِي ذَلِكَ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: يَقْضِيهَا فَيَصُومُ عَشَرَةً، وَمَنْ قَالَ بِهَذَا الْقَوْلِ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ اخْتَلَفُوا، هَلْ يُفَرِّقُهَا فَيَفْصِلُ بَيْنَ الثَّلَاثَةِ وَالْعَشَرَةِ، بِمِقْدَارِ مَا وَجَبَ التَّفْرِيقُ بَيْنَهُمَا فِي الْأَدَاءِ، لَوْ لَمْ تَفُتْ فِي وَقْتِهَا بِنَاءً عَلَى أَنَّ تَقْدِيمَ الثَّلَاثَةِ عَلَى السَّبْعَةِ لَا يَتَعَلَّقُ بِالْوَقْتِ، فَلَمْ يَسْقُطْ كَتَرْتِيبِ أَفْعَالِ الصَّلَاةِ، أَوْ لَيْسَ عَلَيْهِ تَفْرِيقُهَا، بَلْ يَجُوزُ أَنْ يَصُومَ الْعَشَرَةَ كُلَّهَا مُتَوَالِيَةً، بِنَاءً عَلَى أَنَّ التَّفْرِيقَ وَجَبَ بِحُكْمِ الْوَقْتِ الْمُعَيَّنِ، وَقَدْ فَاتَ، فَسَقَطَ كَالتَّفْرِيقِ بَيْنَ الصَّلَوَاتِ الَّتِي فَاتَتْ أَوْقَاتُهَا، فَإِنَّهَا تُقْضَى مُتَوَالِيَةً لَا مُتَفَرِّقَةً عَلَى أَوْقَاتِهَا حَسَبَ الْأَدَاءِ لَوْ لَمْ تَفُتْ، وَالتَّفْرِيقُ بَيْنَ الثَّلَاثَةِ وَالسَّبْعَةِ فِي الصَّوْمِ هُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ، وَعَدَمُهُ: مَذْهَبُ أَحْمَدَ، وَعَلَى قَوْلِ مَنْ قَالُوا: بِلُزُومِ قَضَاءِ الْأَيَّامِ الثَّلَاثَةِ بَعْدَ خُرُوجِ وَقْتِهَا.
Âlimler bu konuda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: «Onları kaza eder ve on gün oruç tutar» demiştir. İlim ehlinden bu görüşü savunanlar, üç günün yedi günden önce tutulması vakitle ilişkili olmayıp namazın fiillerinin tertibi gibi düşmeyeceğinden hareketle, şayet vaktinde kaçırılmamış olsaydı edada aralarının ayrılması gerektiği miktar kadar bu üç gün ile [diğer] on günün arasını ayırıp ayırmayacağı hususunda ya da aralarını ayırmasının gerekmeyip aksine hepsini peş peşe on gün olarak tutmasının caiz olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir; ki bu da arayı ayırmanın muayyen vakit hükmüyle vacip olduğu, vakit geçince de kazaya kalan namazların aralarının edada kaçırılmadığı takdirdeki vakitlerine göre ayrı ayrı değil de peş peşe kaza edilmesi gibi düştüğü esasına dayanır. Oruçta üç gün ile yedi günün arasını ayırmak Şâfiî'nin mezhebi; ayırmamak ise Ahmed'in mezhebidir. Üç günün vaktinin çıkmasından sonra kazasının lüzumunu söyleyenlerin görüşüne göre ise;
فَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: لَا دَمَ عَلَى الْمُتَمَتِّعِ ; لِأَنَّهُ قَضَى مَا فَاتَ، وَهُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ. وَقِيلَ: عَلَيْهِ دَمٌ مَعَ الْقَضَاءِ ; لِأَجْلِ التَّأْخِيرِ، وَجَزَمَ بِهِ الْخِرَقِيُّ وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ أَحْمَدَ. وَقَالَ الْقَاضِي: إِنْ أَخَّرَهُ لِعُذْرٍ، فَلَيْسَ عَلَيْهِ إِلَّا الْقَضَاءُ، وَلَا دَمَ. وَعَنْ أَحْمَدَ: لَا دَمَ مَعَ الْقَضَاءِ بِحَالٍ.
onlardan bazıları: «Kaçan şeyi kaza ettiği için mütemettiye kurban (dem) gerekmez» der ki bu Şâfiî'nin mezhebidir. Geciktirmeden ötürü kaza ile birlikte kurbanın da gerekeceği söylenmiştir; Hırakî bunu kesin bir dille ifade etmiştir ve bu Ahmed'den de rivayet edilmiştir. Ebû Ya'lâ el-Kādî şöyle demiştir: «Eğer bir mazeretten ötürü geciktirmişse kendisine kazadan başka bir şey gerekmez, kurban gerekmez.» Ahmed'den ise: «Hiçbir surette kaza ile birlikte kurban gerekmez» rivayeti vardır.
وَقِيلَ: لَا تُقْضَى الْأَيَّامُ الثَّلَاثَةُ، بَعْدَ خُرُوجِ وَقْتِهَا، وَيَلْزَمُ الدَّمُ لِسُقُوطِ قَضَائِهَا بِفَوَاتِ وَقْتِهَا، وَلَا يَجُوزُ صَوْمُ السَّبْعَةِ بَعْدَ ذَلِكَ ; لِأَنَّهَا تَابِعَةٌ لِلثَّلَاثَةِ الَّتِي سَقَطَتْ، وَيَتَعَيَّنُ الدَّمُ، وَهَذَا مَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ، وَآخِرُ وَقْتِ الثَّلَاثَةِ عِنْدَهُ يَوْمُ عَرَفَةَ.
Vakti çıktıktan sonra bu üç günün kaza edilmeyeceği ve vaktinin geçmesiyle kazası düştüğü için kurbanın vacip olacağı; bundan sonra yedi günün orucunun da caiz olmayacağı, çünkü onun düşmüş olan üç güne tabi olduğu ve böylece kurbanın taayyün edeceği de söylenmiştir. Bu Ebû Hanîfe'nin mezhebidir. Ona göre bu üç günün son vakti Arefe günüdür.
وَاعْلَمْ أَنَّ أَبَا حَنِيفَةَ وَأَحْمَدَ يَقُولَانِ: إِنَّ صَوْمَ الثَّلَاثَةِ لِلْعَاجِزِ عَنِ الْهَدْيِ يَجُوزُ قَبْلَ التَّلَبُّسِ بِإِحْرَامِ الْحَجِّ، فَمَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّ أَوَّلَ وَقْتِ صَوْمِهَا فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ، بَيْنَ الْإِحْرَامَيْنِ، وَالْأَفْضَلُ عِنْدَهُ: أَنْ يُؤَخِّرَهَا إِلَى آخِرِ وَقْتِهَا، فَيَصُومَ السَّابِعَ، وَيَوْمَ التَّرْوِيَةِ، وَيَوْمَ عَرَفَةَ. وَبَعْضُ الْحَنَفِيَّةِ يَرْوِي هَذَا عَنْ عَلِيٍّ ﵁. وَعِنْدَ أَحْمَدَ: يَجُوزُ صَوْمُهَا، عِنْدَ الْإِحْرَامِ بِالْعُمْرَةِ، وَعَنْهُ: إِذَا حَلَّ مِنَ الْعُمْرَةِ، وَهَذِهِ الْأَقْوَالُ مَبْنِيَّةٌ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ: فِي الْحَجِّ يُرَادُ بِهِ: أَشْهُرُهُ. وَقَدْ بَيَّنَّا عَدَمَ ظُهُورِهِ، وَعِنْدَ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ: لَا يَجُوزُ صَوْمُهَا إِلَّا بَعْدَ التَّلَبُّسِ بِإِحْرَامِ الْحَجِّ، وَهَذَا أَقْرَبُ لِظَاهِرِ الْقُرْآنِ، وَهُمَا يَقُولَانِ: يَنْبَغِي تَقْدِيمُهَا قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ، وَالشَّافِعِيُّ يَسْتَحِبُّ إِنْهَاءَهَا قَبْلَ يَوْمِ عَرَفَةَ، فَإِنْ لَمْ يَصُمْ إِلَى يَوْمِ
Bilesin ki Ebû Hanîfe ve Ahmed, kurbana gücü yetmeyen kimse için bu üç gün orucun hac ihramına bürünmeden önce de tutulmasının caiz olduğunu söylemektedirler. Ebû Hanîfe'nin mezhebine göre bunların orucunun ilk vakti hac aylarında iki ihram arasıdır; ona göre efdal olan ise bunları vaktinin sonuna erteleyip [Zilhicce'nin] yedinci gününü, Terviye gününü ve Arefe gününü tutmasıdır. Bazı Hanefîler bunu Ali (radıyallâhu anh)'den rivayet ederler. Ahmed'e göre ise umre ihramına girerken tutulması caizdir; ondan umreden çıktığı zaman [tutabileceği de] nakledilmiştir. Bu görüşler, ayetteki { فِي الْحَجِّ } “hacda” ifadesiyle hac aylarının kastedildiği anlayışına dayanmaktadır. Biz bunun açık olmadığını açıklamıştık. Mâlik ve Şâfiî'ye göre ise bu oruç ancak hac ihramına büründükten sonra caiz olur; Kur'an'ın zahirine daha yakın olan da budur. Her ikisi de bunların kurban bayramı gününden (Yevm-i Nahir) önce tutulması gerektiğini söylerler. Şâfiî, bunların Arefe gününden önce bitirilmesini müstehap görür. Eğer...
النَّحْرِ، أَفْطَرَ يَوْمَ النَّحْرِ، وَصَامَ عِنْدَ مَالِكٍ أَيَّامَ التَّشْرِيقِ، فَإِنْ لَمْ يَصُمْهَا، حَتَّى رَجَعَ إِلَى بَلَدِهِ وَلَهُ بِهِ مَالٌ لَزِمَهُ أَنْ يَبْعَثَ بِالْهَدْيِ، إِلَى الْحَرَمِ، وَلَا يُجْزِئُهُ الصَّوْمُ عِنْدَهُ، وَلَيْسَ لَهُ أَنْ يُؤَخِّرَ الصِّيَامَ ; لِيُهْدِيَ مِنْ بَلَدِهِ، وَفِي صَوْمِ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ، لِلْمُتَمَتِّعِ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ: قَوْلَانِ. وَعَنْ أَحْمَدَ: رِوَايَتَانِ فِيهِمَا. وَقَدْ عَلِمْتُ أَنَّ أَبَا حَنِيفَةَ لَا يُجِيزُ صَوْمَهَا. وَأَنَّ مَالِكًا يُجِيزُهُ وَيَكْفِي عِنْدَهُ فِي صَوْمِ السَّبْعَةِ الرُّجُوعُ مِنْ مِنًى.
...bayram gününe kadar tutmamışsa bayram günü iftar eder ve Mâlik'e göre teşrik günlerinde tutar. Şayet memleketine dönünceye kadar tutmaz ve memleketinde malı bulunursa Harem'e kurban göndermesi gerekir, ona göre artık oruç yeterli olmaz ve kendi memleketinden kurban göndermek için orucu tehir etme hakkı yoktur. Şâfiîler nezdinde mütemetti'nin teşrik günlerinde oruç tutması hakkında iki görüş; Ahmed'den ise bu hususta iki rivayet vardır. Ebû Hanîfe'nin bu günlerde orucu caiz görmediğini, Mâlik'in ise caiz gördüğünü ve ona göre yedi günün orucu için Mina'dan dönmenin yeterli sayıldığını öğrenmiş bulunmaktasın.
وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ التَّحْقِيقَ أَنَّ صَوْمَهَا بَعْدَ الرُّجُوعِ إِلَى أَهْلِهِ لِحَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ الثَّابِتِ فِي الصَّحِيحِ. فَمَا يُرْوَى عَنْ مَالِكٍ وَأَبِي حَنِيفَةَ، وَالشَّافِعِيِّ، وَغَيْرِهِمْ مِمَّا يُخَالِفُ ذَلِكَ مِنَ الرِّوَايَاتِ لَا يَنْبَغِي التَّعْوِيلُ عَلَيْهِ، لِمُخَالَفَتِهِ الْحَدِيثَ الصَّحِيحَ. وَلَفْظُهُ: «فَمَنْ لَمْ يَجِدْ هَدْيًا فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعَ إِلَى أَهْلِهِ» الْحَدِيثَ، هَذَا لَفْظُ مُسْلِمٍ فِي صَحِيحِهِ، وَلَفْظُ الْبُخَارِيِّ: «فَلْيَصُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةً إِذَا رَجَعَ إِلَى أَهْلِهِ» ، فَلَفْظَةُ: «إِذَا رَجَعَ إِلَى أَهْلِهِ» فِي الصَّحِيحَيْنِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ مَرْفُوعًا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، وَهُوَ تَفْسِيرٌ مِنْهُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ [٢ \ ١٩٦] ، وَإِذَا ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي الصَّحِيحَيْنِ، مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ: تَفْسِيرُ الرُّجُوعِ فِي الْآيَةِ بِرُجُوعِهِ إِلَى أَهْلِهِ، فَلَا وَجْهَ لِلْعُدُولِ عَنْهُ.
Sahih'te sabit olan İbn Ömer hadisinden ötürü tahkike göre bu yedi günün orucunun ailesine döndükten sonra olduğunu daha önce zikretmiştik. Buna muhalif olarak Mâlik, Ebû Hanîfe, Şâfiî ve diğerlerinden rivayet edilen hususlara, sahih hadise muhalif olduğu için itimat edilmemelidir. Hadisin lafzı şöyledir: «Kurban bulamayan kimse, üç gün hacda, yedi gün de ailesine döndüğü zaman oruç tutar». Bu, Müslim'in Sahih'indeki lafızdır. Buhârî'nin lafzı ise: «Üç gün hacda, yedi gün de ailesine döndüğü zaman oruç tutsun» şeklindedir. Dolayısıyla { إِذَا رَجَعَ إِلَى أَهْلِهِ } «ailesine döndüğü zaman» lafzı Sahihayn'da İbn Ömer hadisinden merfû olarak Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den nakledilmiştir ve bu, O'nun Yüce Allah'ın: { وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ } “ve döndüğünüzde yedi [gündür]” [el-Bakara 2/196] ayetine getirdiği bir tefsirdir. Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den Sahihayn'da İbn Ömer hadisiyle ayetteki rücûnun (dönüşün) ailesine dönüş olarak tefsir edildiği sabit olduğuna göre, bundan sapmanın hiçbir izahı yoktur.
وَفِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ، مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ بِلَفْظِ: «وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ إِلَى أَمْصَارِكُمْ» ، وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ صَوْمَ السَّبْعَةِ بَعْدَ رُجُوعِهِ إِلَى أَهْلِهِ، لَا فِي رُجُوعِهِ إِلَى مَكَّةَ، وَلَا فِي طَرِيقِهِ كَمَا هُوَ ظَاهِرُ النُّصُوصِ الَّتِي ذَكَرْنَا، بَلْ صَرِيحُهَا، وَالْعُدُولُ عَنِ النَّصِّ بِلَا دَلِيلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ لَا يَجُوزُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Sahih-i Buhârî'de İbn Abbâs hadisinden: «Ve memleketlerinize döndüğünüzde yedi gün» lafzı yer almaktadır. Bütün bunlar, zikrettiğimiz nassların zahiri hatta sarih ifadesi gereğince yedi günün orucunun Mekke'ye dönerken veya yoldayken değil, ailesine döndükten sonra tutulacağına delalet eder. Kendisine dönülmesi vacip olan bir delil olmaksızın nasstan ayrılmak caiz değildir. İlim Allah Teâlâ katındadır.
وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي: أَنَّهُ إِنْ صَامَ السَّبْعَةَ قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ، لَا يُجْزِئُهُ ذَلِكَ، فَمَا قَالَ اللَّخْمِيُّ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ: مِنْ أَنَّهُ يَرَى إِجْزَاءَهَا لَا وَجْهَ لَهُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bana göre daha zahir olan; kurban bayramı gününden önce yedi günü tutarsa bunun yeterli olmayacağıdır. Mâlikîlerden Lahmî'nin bunun geçerli olacağı yönündeki görüşünün bir dayanağı yoktur. Allah en iyisini bilir.
بَلْ لَوْ قَالَ قَائِلٌ: بِمُقْتَضَى النُّصُوصِ، وَقَالَ لَا تُجْزِئُ قَبْلَ رُجُوعِهِ إِلَى أَهْلِهِ، لَكَانَ لَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ وَاضِحٌ ; لِأَنَّ مَنْ قَدَّمَهَا قَبْلَ الرُّجُوعِ إِلَى أَهْلِهِ، فَقَدْ خَالَفَ لَفْظَ النَّبِيِّ ﷺ، الثَّابِتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَهُوَ لَفْظٌ مِنْهُ ﷺ، فِي مَعْرِضِ تَفْسِيرِ آيَةِ: وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ وَالْعُدُولُ عَنْ لَفْظِهِ الصَّرِيحِ، الْمُبَيِّنِ لِمَعْنَى الْقُرْآنِ. لَوْ قِيلَ: بِأَنَّهُ لَا يُجْزِئُ فَاعِلَهُ، لَكَانَ لَهُ وَجْهٌ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Hatta bir kimse nassların muktezasına dayanarak: «Ailesine dönmeden önce tutması yeterli olmaz» dese, bunun açık ve tutarlı bir yönü olurdu; çünkü bunu ailesine dönmeden önce öne alan kimse, Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Sahihayn'da İbn Ömer'den sabit olan lafzına muhalefet etmiş olur. Bu ise O'nun (sallallâhu aleyhi ve sellem): { وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ } “ve döndüğünüzde yedi [gündür]” ayetini tefsir bağlamında irat ettiği bir lafızdır. Kur'an'ın manasını açıklayan bu sarih lafızdan ayrılan kimse hakkında: «Bu yaptığının ona kafi gelmeyeceği» söylenseydi, bunun bir tutar yanı olurdu. İlim Allah Teâlâ katındadır.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْعَاجِزَ عَنِ الْهَدْيِ فِي حَجِّهِ يَنْتَقِلُ إِلَى الصَّوْمِ وَلَوْ غَنِيًّا فِي بَلَدِهِ، هَذَا هُوَ الظَّاهِرُ، وَإِنْ عَجَزَ وَابْتَدَأَ صَوْمَ الثَّلَاثَةِ ثُمَّ وَجَدَ الْهَدْيَ، بَعْدَ أَنْ صَامَ يَوْمًا مِنْهَا أَوْ يَوْمَيْنِ،
Bilesin ki haccında kurbandan aciz olan kimse kendi memleketinde zengin olsa bile oruca intikal eder; zahir olan budur. Eğer aciz kalıp üç günün orucuna başlar da bunlardan bir veya iki gün tuttuktan sonra kurban bulursa,
فَالْأَظْهَرُ عِنْدِي فِيهِ: أَنَّهُ لَا يَلْزَمُهُ الرُّجُوعُ إِلَى الْحَجِّ ; لِأَنَّهُ دَخَلَ فِي الصَّوْمِ بِوَجْهٍ جَائِزٍ وَأَنَّهُ يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَنْتَقِلَ إِلَى الْهَدْيِ، وَاسْتِحْبَابُ الِانْتِقَالِ إِلَى الْهَدْيِ هُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ، وَمَنْ وَافَقَهُ. وَمِمَّنْ وَافَقَهُ الْحَسَنُ، وَقَتَادَةُ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ. وَعَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، وَحَمَّادٍ، وَالثَّوْرِيِّ، وَالْمُزَنِيِّ: إِنْ وَجَدَ الْهَدْيَ، قَبْلَ أَنْ يُكْمِلَ صَوْمَ الثَّلَاثَةِ، فَعَلَيْهِ الْهَدْيُ. وَقِيلَ: مَتَى قَدَرَ عَلَى الْهَدْيِ قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ انْتَقَلَ إِلَيْهِ صَامَ أَوْ لَمْ يَصُمْ، وَالْأَظْهَرُ مَا قَدَّمْنَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
bu hususta bana göre en zahir olan; oruca caiz olan bir vecihle girdiği için [kurbana] dönmesinin vacip olmadığı, ancak kurbana geçmesinin uygun olacağıdır. Kurbana intikal etmenin müstehap oluşu Mâlik ve ona muvafakat edenlerin mezhebidir. Ona muvafakat edenler arasında Hasan, Katâde, Şâfiî ve Ahmed yer alır. İbn Ebî Necîh, Hammâd, Sevrî ve Müzenî'den nakledildiğine göre ise üç günün orucunu tamamlamadan önce kurban bulursa kurban kesmesi gerekir. Bayram gününden önce kurbana ne zaman güç yetirirse, ister oruç tutmuş olsun ister tutmamış olsun kurbana intikal edeceği de söylenmiştir. Daha zahir olanı önceden zikrettiğimizdir; Allah en iyisini bilir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الَّذِي يَظْهَرُ لِي: أَنَّهُ إِنْ فَاتَهُ صَوْمُ الثَّلَاثَةِ فِي وَقْتِهَا، إِلَى مَا بَعْدَ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ أَنَّهُ يَجْرِي عَلَى الْقَاعِدَةِ الْأُصُولِيَّةِ الَّتِي هِيَ: هَلْ يَسْتَلْزِمُ الْأَمْرُ الْمُؤَقَّتُ الْقَضَاءَ، إِذَا فَاتَ وَقْتُهُ، أَوْ لَا يَسْتَلْزِمُهُ؟ وَقَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَى تِلْكَ الْمَسْأَلَةِ مُسْتَوْفًى فِي سُورَةِ «مَرْيَمَ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ الْآيَةَ [١٩ \ ٥٩] .
Bu satırların yazarı -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bana zahir olan; üç günün orucunu vaktinde kaçırıp teşrik günlerinin sonrasına bırakırsa bunun: «Vakitli emir, vakti geçtiğinde kazayı gerektirir mi yoksa gerektirmez mi?» şeklindeki usul kaidesine göre değerlendirileceğidir. Bu meseleye dair açıklamayı Meryem Suresi'nde: { فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ } “Onlardan sonra öyle bir nesil geldi ki namazı zayi ettiler...” [Meryem 19/59] ayeti tefsir edilirken etraflıca zikretmiştik.
فَعَلَى الْقَوْلِ: بِأَنَّ الْأَمْرَ يَسْتَلْزِمُ الْقَضَاءَ فَلَا إِشْكَالَ فِي قَضَاءِ الثَّلَاثَةِ بَعْدَ وَقْتِهَا، وَعَلَى الْقَوْلِ: بِأَنَّهُ لَا يَسْتَلْزِمُ الْقَضَاءَ يُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: بِوُجُوبِ الْقَضَاءِ لِعُمُومِ حَدِيثِ: «فَدَيْنُ اللَّهِ أَحَقُّ أَنْ يُقْضَى» ، وَيُحْتَمَلَ أَنْ يُقَالَ بِعَدَمِهِ، بِنَاءً عَلَى أَنَّ صَوْمَ الثَّلَاثَةِ فِي الْحَجِّ، لِيَكُونَ ذَلِكَ مُسَوِّغًا لِقَضَاءِ التَّفَثِ ; لِأَنَّ الدَّمَ مُسَوِّغٌ لِقَضَاءِ التَّفَثِ، مِمَّنْ عِنْدَهُ هَدْيٌ فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ بَعْضُ الصَّوْمِ قُدِّمَ لِيَنُوبَ عَنِ الدَّمِ فِي تَسْوِيغِ قَضَاءِ التَّفَثِ. وَعَلَى هَذَا الِاحْتِمَالِ: لَا يَظْهَرُ الْقَضَاءُ، وَلَا يَبْعُدُ لُزُومُ الدَّمِ لِلْإِخْلَالِ بِالصَّوْمِ فِي وَقْتِهِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Emrin kazayı gerektireceğini söyleyen görüşe göre üç günün vaktinden sonra kaza edilmesinde bir müşkülat yoktur. Kazayı gerektirmeyeceğini söyleyen görüşe göre ise: «Allah'a olan borç ödenmeye daha layıktır» hadisinin umumundan ötürü kazanın vacip olduğu söylenebileceği gibi; üç gün orucun hacda tutulmasının ihram yasaklarından çıkmaya (kazâ-i tefes) bir gerekçe teşkil etmesi amacıyla meşru kılındığı gerekçesiyle kazanın gerekmeyeceği de söylenebilir; zira yanında kurbanı bulunan için kurban, ihram yasaklarından çıkmayı mubah kılıcıdır. Dolayısıyla orucun bir kısmının ihram yasaklarından çıkmayı mubah kılma hususunda kurbanın yerine geçmesi için öne alınmış olması uzak bir ihtimal değildir. Bu ihtimale göre kaza zahir olmaz ve orucu vaktinde ihlal etmekten ötürü kurbanın gerekliliği uzak bir ihtimal sayılmaz. İlim Allah Teâlâ katındadır.
أَمَّا لُزُومُ صَوْمِ السَّبْعَةِ بَعْدَ الرُّجُوعِ إِلَى أَهْلِهِ، فَالَّذِي يَظْهَرُ لِي: لُزُومُهُ لِمَنْ لَمْ يَجِدِ الْهَدْيَ مُطْلَقًا: وَأَنَّهُ لَا يَسْقُطُ بِحَالٍ ; لِأَنَّ وُجُوبَهُ ثَابِتٌ بِالْقُرْآنِ فَلَا يُمْكِنُ إِسْقَاطُهُ، إِلَّا بِدَلِيلٍ وَاضِحٍ، يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ. فَجَعْلُ الدَّمِ بَدَلًا مِنْهُ إِنْ فَاتَ صَوْمُ الثَّلَاثَةِ فِي وَقْتِهَا، لَيْسَ عَلَيْهِ دَلِيلٌ يُوجِبُ تَرْكَ الْعَمَلِ بِصَرِيحِ الْقُرْآنِ فِي قَوْلِهِ: وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ.
Ailesine döndükten sonra yedi günün orucunun lüzumuna gelince; bana zahir olan, kurban bulamayan kimseye bunun mutlak olarak gerekli olduğu ve hiçbir surette düşmeyeceğidir; zira bunun vücubiyeti Kur'an ile sabittir, dolayısıyla kendisine müracaat edilmesi vacip olan açık bir delil olmaksızın düşürülmesi mümkün değildir. Üç günün orucunun vaktinde kaçırılması durumunda kurbanın onun yerine bedel kılınması hususunda, Kur'an'ın: { وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ } “ve döndüğünüzde yedi [gündür]” kavlindeki sarih ifadesiyle amel etmeyi terk etmeyi gerektirecek bir delil yoktur.
تَنْبِيهٌ
ÖNEMLİ BİR UYARI
إِذَا أَخَّرَ الْحَاجُّ طَوَافَ الْإِفَاضَةِ، عَنْ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ إِلَى آخِرِ ذِي الْحِجَّةِ مَثَلًا، فَهَلْ يُجْزِئُهُ حِينَئِذٍ صَوْمُ الْأَيَّامِ الثَّلَاثَةِ لِأَنَّهُ لَمْ يَزَلْ فِي الْحَجِّ، لِبَقَاءِ رُكْنٍ مِنْهُ، وَلِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ لَهُ الرَّفَثُ إِلَى النِّسَاءِ ; لِأَنَّهُ لَمْ يَزَلْ فِي الْحَجِّ، أَوْ لَا يَجُوزُ لَهُ صَوْمُهَا نَظَرًا إِلَى أَنَّ وَقْتَ الطَّوَافِ، الَّذِي بَيَّنَهُ النَّبِيُّ ﷺ وَقَالَ: «لِتَأْخُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» قَدْ فَاتَ؟ وَهَذَا التَّأْخِيرُ مُخَالِفٌ
Hacı, İfâza tavafını teşrik günlerinden mesela Zilhicce'nin sonuna kadar ertelerse, haccın bir rüknü baki kaldığı için hâlâ hacda sayıldığından ve hacda sayıldığı için de kadınlara yaklaşması caiz olmadığından bu üç günün orucunu tutması o esnada yeterli olur mu; yoksa Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in: «Hac ibadetinizi benden alınız» buyurarak açıkladığı tavaf vakti geçmiş olduğu cihetiyle bu orucu tutması caiz olmaz mı? Bu tehir...
لِلسُّنَّةِ، فَلَا عِبْرَةَ بِهِ، وَهَذَا أَظْهَرُ عِنْدِي. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
...sünnete aykırıdır, dolayısıyla buna itibar edilmez; bana göre daha zahir olan da budur. Allah Teâlâ en iyisini bilir.
وَبِنَحْوِهِ جَزَمَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» ، قَائِلًا: إِنَّ تَأْخِيرَ الطَّوَافِ بَعِيدٌ فَلَا يُحْمَلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: (فِي الْحَجِّ) وَذَكَرَ عَنْ بَعْضِ الشَّافِعِيَّةِ وَجْهًا آخَرَ غَيْرَ هَذَا. وَإِنْ مَاتَ الْمُتَمَتِّعُ الْعَاجِزُ، عَنِ الصَّوْمِ قَبْلَ أَنْ يَصُومَ، فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: يَتَصَدَّقُ عَمَّا أَمْكَنَهُ صَوْمُهُ، عَنْ كُلِّ يَوْمٍ بِمُدٍّ مِنْ حِنْطَةٍ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ الشَّافِعِيِّ. وَقِيلَ: يُهْدِي عَنْهُ. وَقِيلَ: لَا هَدْيَ عَنْهُ، وَلَا إِطْعَامَ. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Nevevî de «Şerhu'l-Mühezzeb»de benzer şekilde kesin bir kanaat belirterek şöyle demiştir: «Tavafın tehir edilmesi uzak bir ihtimaldir; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { فِي الْحَجِّ } “hacda” kavli buna hamledilemez.» Şâfiîlerden bundan başka bir vecih de aktarmıştır. Şayet oruç tutmaktan aciz olan mütemetti oruç tutamadan ölürse bazı ilim ehli: «Tutması mümkün olan her bir gün için bir müdd buğday sadaka verir» demiştir ki bu Şâfiî'den rivayet edilmiştir. Onun adına kurban kesileceği de söylenmiştir. Onun adına ne kurban ne de yedirme gerekmeyeceği de söylenmiştir. Allah Teâlâ en iyisini bilir.
وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ: إِنْ وَجَبَ عَلَيْهِ الصَّوْمُ فَلَمْ يَشْرَعْ فِيهِ، حَتَّى قَدَرَ عَلَى الْهَدْيِ هَلْ يَنْتَقِلُ إِلَى الْهَدْيِ؟ ; لِأَنَّ الصَّوْمَ إِنَّمَا لَزِمَ لِلْعَجْزِ عَنِ الْهَدْيِ، وَقَدْ زَالَ بِوُجُودِهِ، وَهَذَا إِنْ وَقَعَ قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ، لَا يَنْبَغِي أَنْ يُخْتَلَفَ فِيهِ. أَمَّا إِنْ وُجِدَ الْهَدْيُ، بَعْدَ فَوَاتِ وَقْتِ الْأَيَّامِ الثَّلَاثَةِ، فَهُوَ مَحَلُّ الْقَوْلَيْنِ، وَهُمَا رِوَايَتَانِ، عَنْ أَحْمَدَ، وَقَدْ قَدَّمْنَا كَلَامَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي ذَلِكَ، وَلَا نَصَّ فِيهِ.
İlim ehli; kendisine oruç vacip olup da henüz başlamadan kurbana güç yetiren kimsenin kurbana geçip geçmeyeceği hususunda ihtilaf etmişlerdir; zira oruç ancak kurbandan acziyet sebebiyle gerekmiştir ve kurbanın bulunmasıyla bu acziyet ortadan kalkmıştır. Bu durum bayram gününden önce gerçekleşirse bunda ihtilaf edilmemesi gerekir. Üç günün vakti geçtikten sonra kurban bulunmasına gelince, işte bu iki görüşün cereyan ettiği yerdir ve bunlar Ahmed'den gelen iki rivayettir. İlim ehlinin bu husustaki sözlerini daha önce zikretmiştik; bu konuda sarih bir nass yoktur.
وَالْأَظْهَرُ أَنَّ صَوْمَ السَّبْعَةِ الَّذِي لَمْ يُعَيَّنْ لَهُ وَقْتٌ لَا يَنْبَغِي الْعُدُولُ عَنْهُ، إِلَى غَيْرِهِ، كَمَا تَقَدَّمَ خِلَافًا لِمَنْ قَالَ بِغَيْرِ ذَلِكَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Zahir olan; bunun aksini söyleyenlerin hilafına, daha önce geçtiği üzere kendisine muayyen bir vakit tayin edilmemiş olan yedi günün orucundan başkasına dönülmemesi gerektiğidir. İlim Allah Teâlâ katındadır.
هَذَا هُوَ حَاصِلُ مَا يَتَعَلَّقُ بِالدِّمَاءِ الْوَاجِبَةِ، بِغَيْرِ النَّذْرِ مَعَ كَوْنِهَا مَنْصُوصًا عَلَيْهَا فِي الْقُرْآنِ.
Kur'an'da açıkça nass ile belirtilmiş olup adak dışındaki sebeplerle vacip olan kurbanlara dair meselenin özeti bundan ibarettir.
أَمَّا الدِّمَاءُ الَّتِي لَمْ يُذْكَرْ حُكْمُهَا فِي الْقُرْآنِ، وَقَدْ قَاسَهَا الْعُلَمَاءُ عَلَى الْمَذْكُورَةِ فِي الْقُرْآنِ، فَمِنْهَا: دَمُ الْفَوَاتِ. فَقَدْ رَوَى مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁: أَنَّهُ أَمَرَ أَبَا أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيَّ، وَهَبَّارَ بْنَ الْأَسْوَدِ حِينَ فَاتَهُمَا الْحَجُّ، وَأَتَيَا يَوْمَ النَّحْرِ: أَنْ يُحِلَّا بِعُمْرَةٍ، ثُمَّ يَرْجِعَا حَلَالًا ثُمَّ يَحُجَّانِ عَامًا قَابِلًا، وَيُهْدِيَانِ، فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ، وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعَ إِلَى أَهْلِهِ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.
Kur'an'da hükmü zikredilmeyip âlimlerin Kur'an'da zikredilenlere kıyas ettiği kurbanlara gelince; bunlardan biri fevât (haccı kaçırma) kurbanıdır. Mâlik «el-Muvatta»da Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh)'den şöyle rivayet etmiştir: O, haccı kaçırıp kurban bayramı günü gelen Ebû Eyyûb el-Ensârî ile Hebbâr b. el-Esved'e umre yaparak ihramdan çıkmalarını, sonra memleketlerine helal olarak dönmelerini, ardından gelecek yıl hac yapıp kurban kesmelerini; bulamayan kimsenin ise üç gün hacda, yedi gün de ailesine döndüğünde oruç tutmasını emretmiştir. İlgili kısmın nakli burada bitti.
فَقَدْ قَاسَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁: دَمَ الْفَوَاتِ عَلَى دَمِ التَّمَتُّعِ حَيْثُ قَالَ: فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعَ إِلَى أَهْلِهِ، وَقَوْلُ عَمَرَ «ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ» ، لَا يَظْهَرُ فِي الْفَوَاتِ ; لِأَنَّ الْفَوَاتَ لَا يَتَحَقَّقُ إِلَّا بِانْتِهَاءِ لَيْلَةِ النَّحْرِ، اللَّهُمَّ إِلَّا إِنْ كَانَ عَاقَهُ عَائِقٌ، وَهُوَ بَعِيدٌ، بِحَيْثُ لَوْ سَارَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ لَمْ يُدْرِكْ عَرَفَةَ لَيْلَةَ النَّحْرِ، فَحِينَئِذٍ قَدْ يَصُومُهَا وَكَأَنَّهُ فِي الْحَجِّ ; لِأَنَّهُ لَمْ يَحْصُلْ لَهُ الْفَوَاتُ فِعْلًا، وَإِنْ كَانَ الْفَوَاتُ مُحَقَّقًا وُقُوعُهُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَوَجْهُ قِيَاسِ: دَمِ الْفَوَاتِ عَلَى دَمِ التَّمَتُّعِ، حَتَّى صَارَ بَدَلُهُ مِنَ الصَّوْمِ كَبَدَلِهِ.
Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh): «Bulamayan kimse üç gün hacda, yedi gün de ailesine döndüğünde oruç tutar» diyerek fevât kurbanını temettu kurbanına kıyas etmiştir. Ömer'in «üç gün hacda» sözü fevât durumunda açık değildir; zira fevât ancak kurban bayramı gecesinin sona ermesiyle gerçekleşir. Meğerki bir engel ona mani olmuş olsun ve o engel sebebiyle üç gün yol yürüse bile kurban gecesi Arafat'a yetişemeyecek kadar uzak olsun; işte bu takdirde fiilen fevât henüz gerçekleşmemiş olsa da gelecekte vuku bulacağı kesin olduğu için adeta hacdaymış gibi o günleri tutabilir. Oruçtan olan bedelinin de onun bedeli gibi olması babında fevât kurbanının temettu kurbanına kıyas edilme vechi;
ذَكَرَهُ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» قَائِلًا: إِنَّ هَدْيَ التَّمَتُّعِ، إِنَّمَا وَجَبَ لِلتَّرَفُّهِ بِتَرْكِ أَحَدِ السَّفَرَيْنِ وَقَضَائِهِ النُّسُكَيْنِ فِي سَفَرٍ وَاحِدٍ، فَيُقَاسُ عَلَيْهِ دَمُ مَنْ فَاتَهُ الْحَجُّ بِجَامِعِ أَنَّهُ تَرَكَ بَعْضَ مَا اقْتَضَاهُ إِحْرَامُهُ، فَصَارَ كَالتَّارِكِ لِأَحَدِ السَّفَرَيْنِ انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ. وَلَا يَظْهَرُ عِنْدِي كُلَّ الظُّهُورِ.
İbn Kudâme tarafından «el-Muğnî»de şöyle zikredilmiştir: «Temettu kurbanı, iki seferden birini terk ederek rahatlık elde etmesi ve iki menâsiki tek bir seferde ifa etmesi sebebiyle vacip olmuştur. Haccı kaçıran kimsenin kurbanı da ihramının iktiza ettiği bazı şeyleri terk etmesi ve böylece iki seferden birini terk eden kimse gibi olması ortak paydasıyla buna kıyas edilir.» İlgili kısmın nakli bitti. Bu kıyas bana göre tamamen açık değildir.
ثُمَّ قَالَ فِي «الْمُغْنِي» : فَإِنْ قِيلَ: فَهَلَّا أَلْحَقْتُمُوهُ بِهَدْيِ الْإِحْصَارِ فَإِنَّهُ أَشْبَهُ بِهِ، إِذْ هُوَ حَلَالٌ مِنْ إِحْرَامِهِ قَبْلَ إِتْمَامِهِ. قُلْنَا: الْهَدْيُ فِيهِمَا سَوَاءٌ. وَأَمَّا الْبَدَلُ، فَإِنَّ الْإِحْصَارَ لَيْسَ بِمَنْصُوصٍ عَلَى الْبَدَلِ فِيهِ، وَإِنَّمَا ثَبَتَ قِيَاسًا، فَقِيَاسُ هَذَا عَلَى الْأَصْلِ الْمَنْصُوصِ عَلَيْهِ أَوْلَى مِنْ قِيَاسِهِ عَلَى فَرْعِهِ، عَلَى أَنَّ الصِّيَامَ هَاهُنَا مِثْلُ الصِّيَامِ عَنْ دَمِ الْإِحْصَارِ، وَهُوَ عَشَرَةُ أَيَّامٍ أَيْضًا، إِلَّا أَنَّ صِيَامَ الْإِحْصَارِ: يَجِبُ أَنْ يَكُونَ قَبْلَ حِلِّهِ، وَهَذَا يَجُوزُ فِعْلُهُ قَبْلَ حِلِّهِ وَبَعْدَهُ، وَهُوَ أَيْضًا مُفَارِقٌ لِصَوْمِ الْمُتْعَةِ ; لِأَنَّ الثَّلَاثَةَ فِي الْمُتْعَةِ: يُسْتَحَبُّ أَنْ يَكُونَ آخِرَهَا يَوْمُ عَرَفَةَ، وَهَذَا يَكُونُ بَعْدَ فَوَاتِ عَرَفَةَ. وَالْخِرَقِيُّ إِنَّمَا جَعَلَ الصَّوْمَ عَنْ هَدْيِ الْفَوَاتِ مِثْلَ الصَّوْمِ عَنْ جَزَاءِ الصَّيْدِ عَنْ كُلِّ مُدٍّ يَوْمًا. وَالْمَرْوِيُّ عَنْ عُمَرَ وَابْنِهِ مِثْلُ مَا ذَكَرْنَا، وَيُقَاسُ عَلَيْهِ أَيْضًا: كُلُّ دَمٍ وَجَبَ لِتَرْكِ وَاجِبٍ، كَدَمِ الْقِرَانِ وَتَرْكِ الْإِحْرَامِ مِنَ الْمِيقَاتِ وَالْوُقُوفِ بِعَرَفَةَ إِلَى غُرُوبِ الشَّمْسِ، وَالْمَبِيتِ بِمُزْدَلِفَةَ، وَالرَّمْيِ، وَالْمَبِيتِ لَيَالِيَ مِنًى بِهَا، وَطَوَافِ الْوَدَاعِ. فَالْوَاجِبُ فِيهِ: مَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ، فَإِنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ عَشَرَةِ أَيَّامٍ، وَأَمَّا مَنْ أَفْسَدَ حَجَّهُ بِالْجِمَاعِ، فَالْوَاجِبُ فِيهِ بَدَنَةٌ بِقَوْلِ الصَّحَابَةِ الْمُنْتَشِرِ الَّذِي لَمْ يَظْهَرْ خِلَافُهُ، فَإِنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ، وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعَ، كَصِيَامِ الْمُتْعَةِ. كَذَا قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو رَوَاهُ عَنْهُمُ الْأَثْرَمُ، وَلَمْ يَظْهَرْ فِي الصَّحَابَةِ خِلَافُهُمْ، فَيَكُونُ إِجْمَاعًا، فَيَكُونُ بَدَلُهُ مَقِيسًا عَلَى بَدَلِ دَمِ الْمُتْعَةِ.
Sonra «el-Muğnî»de şöyle demiştir: «Eğer: 'Onu ihsar kurbanına ilhak etseydiniz ya; zira ihramını tamamlamadan önce ihramdan çıktığı için ona daha çok benzemektedir' denilirse, deriz ki: Her ikisinde de kurban aynıdır. Bedele gelince; ihsarda bedel nass ile belirlenmiş değildir, o ancak kıyasla sabit olmuştur. Dolayısıyla bunun nass ile sabit olan asıla kıyas edilmesi, ferine kıyas edilmesinden daha evladır. Kaldı ki buradaki oruç da ihsar kurbanının orucu gibidir, o da on gündür; şu kadar var ki ihsar orucunun ihramdan çıkmadan önce olması gerekir, bunun ise ihramdan önce de sonra da yapılması caizdir. Ayrıca bu, temettu orucundan da farklıdır; çünkü temettudaki üç günün sonunun Arefe günü olması müstehaptır, bu ise Arafat kaçırıldıktan sonra olur. Hırakî, fevât kurbanının orucunu av cezasının orucu gibi kılmış, her müdd için bir gün oruç takdir etmiştir. Ömer ve oğlundan rivayet edilen ise bizim zikrettiğimiz gibidir. Kırân kurbanı, mikattan ihramsız geçmek, Arafat'ta güneş batıncaya kadar durmamak, Müzdelife'de gecelemeyi terk etmek, şeytan taşlamayı terk etmek, Mina gecelerinde Mina'da gecelemeyi terk etmek ve veda tavafını terk etmek gibi bir vacibin terki sebebiyle vacip olan her kurban da buna kıyas edilir. Bunda vacip olan, kolayına gelen bir kurbandır; bulamazsa on gün oruç tutar. Cinsel ilişki ile haccını ifsat eden kimseye gelince, sahâbenin muhalifi ortaya çıkmamış yaygın kavline göre ona bedene (deve/sığır) vaciptir. Bulamazsa temettu orucu gibi üç gün hacda, yedi gün de döndüğü zaman oruç tutar. Abdullah b. Ömer, Abdullah b. Abbâs ve Abdullah b. Amr böyle demiştir. Bunu onlardan Esrem rivayet etmiştir ve sahâbe arasında onlara muhalif bir görüş ortaya çıkmamıştır; dolayısıyla bu icma olur ve bedeli de temettu kurbanının bedeline kıyas edilmiş olur.»
وَقَالَ أَصْحَابُنَا: يُقَوِّمُ الْبَدَنَةَ بِدَرَاهِمَ، ثُمَّ يَشْتَرِي بِهَا طَعَامًا، فَيُطْعِمُ كُلَّ مِسْكِينٍ مُدًّا أَوْ يَصُومُ عَنْ كُلِّ مُدٍّ يَوْمًا، فَتَكُونُ مُلْحَقَةً بِالْبَدَنَةِ الْوَاجِبَةِ فِي جَزَاءِ الصَّيْدِ.
«Ashabımız (Hanbelîler) dediler ki: Bedene paraya takdir edilir, sonra onunla yiyecek satın alınır ve her yoksula bir müdd yedirilir veya her müdd için bir gün oruç tutulur. Böylece av cezasında vacip olan bedene kurbanına ilhak edilmiş olur.»
وَيُقَاسُ عَلَى فِدْيَةِ الْأَذَى مَا وَجَبَ بِفِعْلِ مَحْظُورٍ، يُتَرَفُّهُ بِهِ كَتَقْلِيمِ الْأَظَافِرِ، وَاللُّبْسِ، وَالطِّيبِ وَكُلِّ اسْتِمْتَاعٍ مِنَ النِّسَاءِ: كَالْوَطْءِ فِي الْعُمْرَةِ، أَوْ فِي الْحَجِّ بَعْدَ رَمْيِ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ، فَإِنَّهُ فِي مَعْنَى فِدْيَةِ الْأَذَى مِنَ الْوَجْهِ الَّذِي ذَكَرْنَا، فَيُقَاسُ عَلَيْهِ، وَيُلْحَقُ بِهِ، فَقَدْ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لِامْرَأَةٍ وَقَعَ عَلَيْهَا زَوْجُهَا قَبْلَ أَنْ تُقَصِّرَ: عَلَيْكِ فِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ. انْتَهَى بِطُولِهِ مِنَ «الْمُغْنِي» .
«Tırnak kesmek, giyinmek, koku sürünmek ve umrede yahut hacda Akabe cemresini taşladıktan sonra cinsel ilişkide bulunmak gibi kadınlardan faydalanmanın her çeşidi gibi rahatlama sağlayan bir yasak fiilin işlenmesiyle vacip olan şeyler de eza fidyesine kıyas edilir; zira zikrettiğimiz cihetten eza fidyesi manasındadır; dolayısıyla ona kıyas edilir ve ona ilhak olunur. Nitekim İbn Abbâs, [ihramdan çıkmak için] saçını kısaltmadan önce kocası kendisiyle münasebette bulunan bir kadına: 'Sana oruç, sadaka veya kurbandan ibaret bir fidye gerekir' demiştir.» «el-Muğnî»den yapılan iktibas burada bitti.
وَهَذِهِ الْأُمُورُ الْمَذْكُورَةُ لَا نَصَّ فِيهَا، مِنْ كِتَابٍ وَلَا سُنَّةٍ.
Zikredilen bu hususlarda Kitap ve Sünnet'ten doğrudan bir nass yoktur.
وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» ، أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْمُحْصَرِ إِنْ عَجَزَ عَنِ الْهَدْيِ هَلْ يَلْزَمُهُ بَدَلُهُ، أَوْ لَا يَلْزَمُهُ شَيْءٌ بَدَلًا عَنْهُ. وَأَقْوَالَ مَنْ قَالُوا: يَلْزَمُهُ الْبَدَلُ فِي الْبَدَلِ، هَلْ هُوَ الصَّوْمُ، أَوِ الْإِطْعَامُ بِمَا أَغْنَى عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.
Bakara Suresi'nde, muhsar (ihramda engellenen) kimsenin kurbandan aciz kalması halinde yerine bir bedel gerekip gerekmeyeceği veya hiçbir bedelin gerekmeyeceği hususundaki ilim ehlinin görüşlerini; bedelin gerekeceğini söyleyenlerin de bu bedelin oruç mu yoksa yedirmek mi olduğu hakkındaki görüşlerini burada tekrara hacet bırakmayacak şekilde zikretmiştik.
وَقَدْ عَلِمْتَ مِنْ كَلَامِ صَاحِبِ «الْمُغْنِي» أَنَّ الْمَشْهُورَ فِي مَذْهَبِ أَحْمَدَ: هُوَ قِيَاسُ دَمِ الْفَوَاتِ عَلَى دَمِ التَّمَتُّعِ، كَمَا فَعَلَ عُمَرُ ﵁، وَأَنَّ الْخِرَقِيَّ مِنَ الْحَنَابِلَةِ قَاسَهُ عَلَى دَمِ جَزَاءِ الصَّيْدِ فَجَعَلَ الصَّوْمَ عَنْ دَمِ الْفَوَاتِ، كَالصَّوْمِ عَنْ جَزَاءِ الصَّيْدِ، وَأَنَّ مَذْهَبَ أَحْمَدَ أَيْضًا، قِيَاسُ كُلِّ دَمٍ وَجَبَ لِتَرْكِ وَاجِبٍ عَلَى دَمِ التَّمَتُّعِ. فَيَصُومُ عِنْدَ الْعَجْزِ عَنْهُ عَشَرَةَ أَيَّامٍ، وَذَلِكَ كَدَمِ الْقِرَانِ، وَتَرْكِ الْإِحْرَامِ مِنَ الْمِيقَاتِ، وَالْوُقُوفِ بِعَرَفَةَ إِلَى غُرُوبِ الشَّمْسِ، وَالْمَبِيتِ بِمُزْدَلِفَةَ وَالرَّمْيِ وَالْمَبِيتِ لَيَالِيَ مِنًى بِهَا. وَطَوَافِ الْوَدَاعِ. وَكَذَلِكَ قِيَاسُ صَوْمِ مَنْ عَجَزَ عَنِ الْبَدَنَةِ فِي حَالِ إِفْسَادِ حَجِّهِ بِالْجِمَاعِ، فَهُوَ عِنْدَ أَحْمَدَ: عَشَرَةُ أَيَّامٍ قِيَاسًا عَلَى التَّمَتُّعِ. وَقَدْ قَدَّمْنَا نَقْلَ صَاحِبِ «الْمُغْنِي» لِذَلِكَ عَنْ بَعْضِ الصَّحَابَةِ وَعَدَمَ مُخَالَفَةِ غَيْرِهِمْ لَهُمْ.
«el-Muğnî» sahibinin sözlerinden öğrenmiş oldun ki: Ahmed'in mezhebinde meşhur olan; Ömer (radıyallâhu anh)'in yaptığı gibi fevât kurbanını temettu kurbanına kıyas etmektir. Hanbelîlerden Hırakî ise bunu av cezası kurbanına kıyas etmiş ve fevât kurbanı yerine orucu, av cezası orucu gibi kılmıştır. Yine Ahmed'in mezhebine göre bir vacibin terki sebebiyle vacip olan her kurban temettu kurbanına kıyas edilir. Dolayısıyla bundan aciz kalındığında on gün oruç tutulur; bu da kırân kurbanı, mikattan ihramsız geçmek, Arafat'ta güneş batıncaya kadar durmamak, Müzdelife'de gecelemek, taş atmak, Mina gecelerinde Mina'da gecelemek ve veda tavafı gibi durumlardır. Aynı şekilde cinsel ilişkiyle haccını ifsat edip bedeneden aciz kalan kimsenin orucu da Ahmed nezdinde temettuya kıyasla on gündür. «el-Muğnî» sahibinin bunu bazı sahâbîlerden naklettiğini ve diğerlerinin onlara muhalefet etmediğini daha önce zikretmiştik.
وَعَنْ بَعْضِ الْحَنَابِلَةِ: تَقْوِيمُ بَدَنَةِ الْمُجَامِعِ الْعَاجِزِ بِالدَّرَاهِمِ، فَيَشْتَرِي بِهَا طَعَامًا إِلَى آخِرِ مَا تَقَدَّمَ. وَأَنَّ مَذْهَبَ أَحْمَدَ: قِيَاسُ كُلِّ دَمٍ وَجَبَ بِفِعْلِ مَحْظُورٍ، كَاللُّبْسِ، وَالطِّيبِ، وَتَقْلِيمِ الْأَظَافِرِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ عَلَى فِدْيَةِ الْأَذَى.
Bazı Hanbelîlerden; [ihramlıyken] cinsel ilişkide bulunan ve bedeneden aciz olan kimsenin bedenesinin paraya takdir edileceği, onunla yiyecek satın alınacağı şeklinde yukarılarda geçen görüş nakledilmiştir. Ahmed'in mezhebine göre dikişli giymek, koku sürünmek, tırnak kesmek ve benzeri yasak bir fiilin işlenmesiyle vacip olan her kurban eza fidyesine kıyas edilir.
وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ قِيَاسَ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ عَلَى فِدْيَةِ الْأَذَى: مُجْمَعٌ عَلَيْهِ مِنَ الْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ، إِلَّا أَنَّ أَبَا حَنِيفَةَ. يُخَصِّصُهُ بِمَا فُعِلَ لِلْعُذْرِ، وَيُوجِبُ الدَّمَ دُونَ غَيْرِهِ، فِيمَا فُعِلَ مِنْ ذَلِكَ لَا لِعُذْرٍ، كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ.
Bu hususların eza fidyesine kıyas edilmesinin dört imamın icmaı ile sabit olduğunu daha önce zikretmiştik. Ancak Ebû Hanîfe bunu bir mazeretten ötürü yapılan fiillere has kılar; mazeretsiz olarak yapılanlarda ise daha önce açıklandığı üzere başkasını değil sadece kurbanı vacip görür.
وَأَمَّا مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ فِي دَمِ الْفَوَاتِ، فَفِيهِ طَرِيقَانِ أَصَحُّهُمَا: قِيَاسُهُ عَلَى دَمِ التَّمَتُّعِ، فِي التَّرْتِيبِ، وَالتَّقْدِيرِ، وَسَائِرِ الْأَحْكَامِ.
Şâfiî'nin fevât kurbanı hakkındaki mezhebine gelince; bu konuda iki tarik (nakil yolu) vardır. Bunların en sahih olanı: Tertip, takdir ve diğer bütün hükümlerde temettu kurbanına kıyas edilmesidir.
وَالطَّرِيقُ الثَّانِي: عَلَى قَوْلَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ كَدَمِ التَّمَتُّعُ أَيْضًا. وَالثَّانِي: أَنَّهُ كَدَمِ الْجِمَاعِ فِي الْأَحْكَامِ، إِلَّا أَنَّ هَذَا شَاةٌ، وَالْجِمَاعُ بَدَنَةٌ لِاشْتِرَاكِ الصُّورَتَيْنِ فِي وُجُوبِ الْقَضَاءِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا حُكْمَ الْمُجَامِعِ الْعَاجِزِ عَنِ الْبَدَنَةِ فِي مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ مَاذَا يَلْزَمُهُ، وَمَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ فِي الدَّمِ الْوَاجِبِ بِسَبَبِ تَرْكِ بَعْضِ الْمَأْمُورَاتِ كَالْإِحْرَامِ مِنَ الْمِيقَاتِ، وَالرَّمْيِ وَالْوُقُوفِ بِعَرَفَةَ إِلَى الْغُرُوبِ، وَالْمَبِيتِ بِمُزْدَلِفَةَ لَيْلَةَ النَّحْرِ، وَبِمِنًى لَيَالِيَ مِنًى، وَطَوَافِ الْوَدَاعِ هُوَ أَنَّ فِي ذَلِكَ أَرْبَعَةَ أَوْجُهٍ، أَصَحُّهَا: أَنَّهُ كَدَمِ التَّمَتُّعُ أَيْضًا فِي التَّرْتِيبِ،
İkinci tarik ise iki görüşe dayanır. Birincisi: Bunun da temettu kurbanı gibi olduğudur. İkincisi: Her iki suretin kazanın vücubiyeti noktasında ortak olmasından dolayı bunun koyun, cinsel ilişkinin ise bedene (deve/sığır) olması müstesna, hükümlerde cinsel ilişki kurbanı gibi olduğudur. Şâfiî mezhebinde bedeneden aciz kalan cinsel ilişkide bulunmuş kimseye neyin gerekeceği hükmünü daha önce zikretmiştik. Şâfiî'nin mikattan ihrama girmek, taş atmak, Arafat'ta gün batımına kadar vakfe yapmak, bayram gecesi Müzdelife'de ve Mina günlerinde Mina gecelerinde gecelemek ve veda tavafı gibi emredilen bazı şeylerin terki sebebiyle vacip olan kurban hakkındaki mezhebi şudur: Bu hususta dört vecih vardır. Bunların en sahih olanı; tertip,
وَالتَّقْدِيرُ، فَإِنْ عَجَزَ عَنِ الْهَدْيِ، صَامَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةً إِذَا رَجَعَ.
ve takdirde bunun da temettu kurbanı gibi olduğudur. Dolayısıyla kurbana gücü yetmezse üç gün hacda, yedi gün de döndüğü zaman oruç tutar.
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ إِنْ عَجَزَ عَنِ الْهَدْيِ قَوَّمَ شَاةَ الْهَدْيِ دَرَاهِمَ، وَاشْتَرَى بِهَا طَعَامًا وَتَصَدَّقَ بِهِ، فَإِنْ عَجَزَ صَامَ عَنْ كُلِّ مُدٍّ يَوْمًا، وَالْوَجْهَانِ الْآخَرَانِ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ تَرَكْنَاهُمَا لِضَعْفِهِمَا وَشُذُوذِهِمَا، كَمَا قَالَهُ عُلَمَاءُ الشَّافِعِيَّةِ. وَمَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ فِي الدَّمِ اللَّازِمِ. بِسَبَبِ الِاسْتِمْتَاعِ: كَالطِّيبِ وَاللِّبَاسِ، وَمُقَدِّمَاتِ الْجِمَاعِ أَنَّ فِيهِ عِنْدَهُمْ أَرْبَعَةَ أَوْجُهٍ، وَقَدْ قَدَّمْنَاهَا.
İkinci vecih: Kurbandan aciz kalırsa kurbanlık koyunu paraya takdir eder, onunla yiyecek satın alıp sadaka verir; buna da gücü yetmezse her bir müdd için bir gün oruç tutar. Şâfiîler nezdindeki diğer iki vechi ise Şâfiî âlimlerinin belirttiği gibi zayıf ve şaz olmaları sebebiyle zikretmedik. Şâfiî'nin koku sürünmek, elbise giymek ve cinsel ilişkinin ön fiilleri gibi faydalanma sebebiyle gereken kurban hakkındaki mezhebinde dört vecih bulunmaktadır ve bunları daha önce zikretmiştik.
وَقَدَّمْنَا أَنَّ أَصَحَّهَا أَنَّهُ كَفِدْيَةِ الْأَذَى الْمَنْصُوصَةِ فِي آيَةِ الْفِدْيَةِ. وَدَمُ الْجِمَاعِ فِيهِ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ طُرُقٌ وَاخْتِلَافٌ مُنْتَشِرٌ، وَالْمَذْهَبُ الْمَشْهُورُ عِنْدَهُمْ: أَنَّهُ بَدَنَةٌ، فَإِنْ عَجَزَ عَنْهَا فَبَقَرَةٌ، فَإِنْ عَجَزَ فَسَبْعُ شِيَاهٍ، فَإِنْ عَجَزَ قَوَّمَ الْبَدَنَةَ بِدَرَاهِمَ، وَالدَّرَاهِمَ بِطَعَامٍ ثُمَّ تَصَدَّقَ بِهِ، فَإِنْ عَجَزَ صَامَ عَنْ كُلِّ مُدٍّ يَوْمًا. وَقِيلَ: إِنْ عَجَزَ عَنِ الْغَنَمِ قَوَّمَ الْبَدَنَةَ وَصَامَ، فَإِنْ عَجَزَ أَطْعَمَ، فَيُقَدِّمُ الصِّيَامَ عَلَى الْإِطْعَامِ كَكَفَّارَةِ الظِّهَارِ وَنَحْوِهَا. وَقِيلَ: لَا مَدْخَلَ لِلْإِطْعَامِ وَالصِّيَامِ، بَلْ إِذَا عَجَزَ عَنِ الْغَنَمِ ثَبَتَ الْفِدَاءُ فِي ذِمَّتِهِ. وَقِيلَ: إِنَّهُ يَتَخَيَّرُ بَيْنَ الْبَدَنَةِ، وَالْبَقَرَةِ، وَالْغَنَمِ، فَإِنْ عَجَزَ عَنْهَا، فَالْإِطْعَامُ ثُمَّ الصَّوْمُ. وَقِيلَ: يَتَخَيَّرُ بَيْنَ الْبَدَنَةِ، وَالْبَقَرَةِ، وَالشِّيَاهِ، وَالْإِطْعَامِ، وَالصِّيَامِ، وَكُلُّ هَذِهِ الْأَقْوَالِ لَا دَلِيلَ عَلَى شَيْءٍ مِنْهَا مِنْ كِتَابٍ وَلَا سُنَّةٍ وَلَا قِيَاسٍ جَلِيٍّ.
Bunların en sahihinin, fidye ayetinde nass ile zikredilen eza fidyesi gibi olduğunu daha önce açıklamıştık. Cinsel ilişki kurbanı hususunda Şâfiîler nezdinde tariklar ve yaygın ihtilaflar vardır. Onlara göre meşhur olan mezhep; bunun bir deve/sığır (bedene) olduğu, buna gücü yetmezse sığır, buna da gücü yetmezse yedi koyun, buna da gücü yetmezse devenin bedelinin paraya, paranın da yiyeceğe takdir edilip sadaka olarak verileceği, buna da gücü yetmezse her müdd için bir gün oruç tutulacağıdır. Koyuna gücü yetmezse devenin değerini takdir edip oruç tutacağı, buna da gücü yetmezse zıhâr kefareti ve benzerlerinde olduğu gibi orucu doyurmanın önüne geçirerek yedireceği de söylenmiştir. Yedirmenin ve orucun buraya dahil olamayacağı, bilakis koyundan aciz kalınca fidyenin zimmetinde sabit kalacağı da söylenmiştir. Deve, sığır ve koyun arasında muhayyer olduğu, bunlardan aciz kalırsa önce yedirme sonra oruç gerekeceği de söylenmiştir. Deve, sığır, koyunlar, yedirme ve oruç arasında muhayyer olduğu da söylenmiştir. Bütün bu görüşlerin hiçbirine dair Kitap'tan, Sünnet'ten veya açık bir kıyastan bir delil bulunmamaktadır.
وَقَوْلُ الظَّاهِرِيَّةِ: إِنَّ كُلَّ مَا لَمْ يَثْبُتْ مِنْ هَذِهِ الْمَذْكُورَاتِ مِنْ صِيَامٍ وَدَمٍ لَا يَجِبُ ; لِأَنَّ كُلَّ مَا سَكَتَ عَنْهُ الْوَحْيُ فَهُوَ عَفْوٌ لَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Zâhirîlerin; bu zikredilenlerden oruç ve kurban olarak sabit olmayan hiçbir şeyin vacip olmayacağı, zira vahyin sustuğu her şeyin affedilmiş (muaf) olduğu yönündeki görüşünün kayda değer bir yönü vardır. İlim Allah Teâlâ katındadır.
وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ مَذْهَبَ مَالِكٍ هُوَ قِيَاسُ الطِّيبِ وَاللُّبْسِ وَنَحْوِ ذَلِكَ عَلَى فِدْيَةِ الْأَذَى كَغَيْرِهِ مِنَ الْأَئِمَّةِ.
Mâlik'in mezhebinin de diğer imamlar gibi koku sürmeyi, dikişli giymeyi ve benzerlerini eza fidyesine kıyas etmek olduğunu daha önce zikretmiştik.
وَأَمَّا دَمُ الْفَوَاتِ وَالْفَسَادِ، وَتَرْكِ الرَّمْيِ وَتَعَدِّي الْمِيقَاتِ، وَتَرْكِ الْمَبِيتِ بِمُزْدَلِفَةَ، فَكُلُّ ذَلِكَ يَقِيسُ بَدَلَهُ عَلَى بَدَلِ التَّمَتُّعِ، فَإِنْ عَجَزَ عَنِ الْهَدْيِ صَامَ عَشَرَةَ أَيَّامٍ، وَإِنَّمَا يَصُومُ الثَّلَاثَةَ فِي الْحَجِّ عِنْدَهُمُ الْمُتَمَتِّعُ، وَالْقَارِنُ وَمُتَعَدِّي الْمِيقَاتِ، وَمُفْسِدُ الْحَجِّ وَمَنْ فَاتَهُ الْحَجُّ.
Fevât, fesat, taş atmayı terk etmek, mikatı ihramsız geçmek ve Müzdelife'de gecelemeyi terk etmek kurbanlarına gelince; bütün bunların bedelini temettu bedeline kıyas eder; dolayısıyla kurbandan aciz olursa on gün oruç tutar. Onlara göre üç günü hacda tutacak olanlar ise sadece mütemetti, kārin, mikatı ihramsız geçen, haccı ifsat eden ve haccı kaçıran kimsedir.
وَأَمَّا مَنْ لَزِمَهُ ذَلِكَ لِتَرْكِ جَمْرَةٍ أَوِ النُّزُولِ بِمُزْدَلِفَةَ، فَيَصُومُ مَتَى شَاءَ ; لِأَنَّهُ يَقْضِي فِي غَيْرِ حَجٍّ، فَيَصُومُ فِي غَيْرِ حَجٍّ. اهـ مِنَ الْمَوَّاقِ.
Bir cemreyi terk etmekten yahut Müzdelife'ye inmeyi terk etmekten ötürü bu kendisine vacip olan kimseye gelince; o dilediği zaman oruç tutar; çünkü hac dışında kaza etmektedir, dolayısıyla hac dışında oruç tutar. Mevvâk'tan nakil burada bitti.
وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي مَسَائِلِ الْحَجِّ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا فِي الْكَلَامِ عَلَى آيَةِ الْحَجِّ: بَعْضَ الْمَسَائِلِ الَّتِي يَتَعَدَّدُ فِيهَا الدَّمُ، وَبَعْضُ الْمَسَائِلِ الَّتِي لَا يَتَعَدَّدُ فِيهَا فِي مَوَاضِعَ مُتَفَرِّقَةٍ، مَعَ عَدَمِ النَّصِّ فِي ذَلِكَ مِنْ كِتَابٍ أَوْ سُنَّةٍ.
Hac ayetinin tefsirinde zikrettiğimiz hac meselelerinde; bu hususta Kitap veya Sünnet'ten bir nass bulunmamakla birlikte kurbanın tekerrür ettiği bazı meseleleri ve tekerrür etmediği bazı meseleleri muhtelif yerlerde daha önce açıklamıştık.
وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي أَنَّ الدِّمَاءَ إِنِ اخْتَلَفَتْ أَسْبَابُهَا كَمَنْ جَاوَزَ الْمِيقَاتَ غَيْرَ مُحْرِمٍ، وَدَفَعَ مِنْ عَرَفَةَ قَبْلَ غُرُوبِ الشَّمْسِ عِنْدَ مَنْ يَقُولُ حَجُّهُ صَحِيحٌ، وَعَلَيْهِ دَمٌ، وَتَرَكَ الْمَبِيتَ بِمُزْدَلِفَةَ وَتَرَكَ الْمَبِيتَ بِمِنًى أَيَّامَ مِنًى، أَنَّهُ تَتَعَدَّدُ عَلَيْهِ الدِّمَاءُ، بِتَعَدُّدِ أَسْبَابِهَا مَعَ اخْتِلَافِهَا. أَمَّا إِنْ كَانَتِ الْأَسْبَابُ الْمُتَعَدِّدَةُ مِنْ نَوْعٍ وَاحِدٍ، كَأَنْ تَرَكَ رَمْيَ يَوْمٍ، ثُمَّ تَرَكَ رَمْيَ يَوْمٍ آخَرَ أَوْ بَاتَ لَيْلَةً مِنْ لَيَالِي مِنًى فِي غَيْرِ مِنًى ثُمَّ كَرَّرَ ذَلِكَ، فَلِلتَّعَدُّدِ وَجْهٌ وَلِلِاتِّحَادِ وَجْهٌ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي ذَلِكَ فِي مَحَلِّهِ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bana göre en zahir olan; mikatı ihramsız geçen, haccının sahih olduğunu ve üzerine kurban gerektiğini söyleyenlere göre Arafat'tan güneş batmadan önce ayrılan, Müzdelife'de gecelemeyi terk eden ve Mina günlerinde Mina'da gecelemeyi terk eden kimse gibi kurbanların sebepleri farklı olduğunda, sebeplerin farklılığı ve çokluğu sebebiyle kurbanların da tekerrür edeceğidir. Ancak birden fazla olan sebepler bir gün taş atmayı terk edip sonra başka bir gün de taş atmayı terk etmek veya Mina gecelerinden bir gece Mina dışında geceleyip sonra bunu tekrarlamak gibi aynı türden olursa; bunun tekerrür etmesinin de tek sayılmasının da bir vechi vardır. İlim ehlinin bu konudaki sözlerini kendi yerinde zikretmiştik. İlim Allah Teâlâ katındadır.
وَاعْلَمْ أَنَّ مَنِ اعْتَمَرَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ، وَأَحَلَّ مِنْ عُمْرَتِهِ، وَهُوَ يُرِيدُ التَّمَتُّعَ ثُمَّ كَرَّرَ الْعُمْرَةَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ: لَا يَلْزَمُهُ إِلَّا هَدْيُ تَمَتُّعٍ وَاحِدٍ، وَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُخْتَلَفَ فِي ذَلِكَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bilesin ki hac aylarında umre yapıp umresinden ihramdan çıkan ve temettu yapmak isteyen kimse, hac aylarında umreyi tekrarlarsa kendisine sadece tek bir temettu kurbanı gerekir; bu hususta ihtilaf edilmemesi gerekir. İlim Allah Teâlâ katındadır.
وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ أَقَلَّ الْهَدْيِ وَاجِبًا كَانَ لِلتَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ وَنَحْوِهِمَا، أَوْ غَيْرَ وَاجِبٍ شَاةٌ تُجْزِئُ ضَحِيَّةً أَوْ شِرْكٌ فِي دَمٍ، كَسُبْعِ بَدَنَةٍ أَوْ بَقَرَةٍ عَلَى التَّحْقِيقِ، كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ، وَلَا عِبْرَةَ بِخِلَافِ مَنْ خَالَفَ فِي الِاشْتِرَاكِ فِيهِ لِثُبُوتِهِ بِالنَّصِّ الصَّحِيحَ.
Daha önce de açıkladığımız üzere, ister temettu, kırân ve benzeri sebeplerle vacip olsun, isterse vacip olmasın; kurbanın (hedy) en azı, daha önce açıklandığı gibi tahkike göre kurbanlık olmaya yeten bir koyun veya bir devenin ya da sığırın yedide birine ortak olmaktır. Ortaklık konusunda muhalefet edenin hilafına itibar edilmez; zira bu hüküm sahih nass ile sabittir.
وَاعْلَمْ أَنَّ مَنْ أَحْرَمَ بِعُمْرَةٍ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ لَهُ أَنْ يُدْخِلَ عَلَيْهَا الْحَجَّ، فَيَكُونُ قَارِنًا، وَعَلَيْهِ دَمُ الْقِرَانِ مَا لَمْ يَفْتَتِحِ الطَّوَافَ بِالْبَيْتِ، وَإِنِ افْتَتَحَ الطَّوَافَ: فَفِي جَوَازِ إِدْخَالِهِ عَلَيْهَا حِينَئِذٍ، خِلَافٌ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ.
Bilesin ki hac aylarında umre için ihrama giren kimsenin, Beytullah'ı tavafa başlamadığı sürece umrenin üzerine haccı dâhil etme hakkı vardır; böylece kārin olur ve üzerine kırân kurbanı gerekir. Şayet tavafa başlamışsa, bu durumda umre üzerine haccı dâhil etmenin caiz olup olmadığı hususunda ilim ehli arasında ihtilaf vardır.
قَالَ النَّوَوِيُّ: فَجَوَّزَهُ مَالِكٌ، وَمَنَعَهُ عَطَاءٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَبُو ثَوْرٍ.
Nevevî şöyle demiştir: Mâlik buna cevaz vermiş; Atâ, Şâfiî ve Ebû Sevr ise bunu menetmiştir.
وَاخْتَلَفُوا أَيْضًا فِي إِدْخَالِ الْعُمْرَةِ عَلَى الْحَجِّ، فَيَكُونُ قَارِنَا، وَعَلَيْهِ دَمُ الْقِرَانِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ الشَّافِعِيَّةَ وَالْمَالِكِيَّةَ يَقُولُونَ: إِنَّ ذَلِكَ هُوَ الَّذِي فَعَلَهُ النَّبِيُّ ﷺ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ، وَأَكْثَرُهُمْ يَقُولُ: هُوَ لَا يَجُوزُ لِغَيْرِهِ، بَلْ جَوَازُهُ خَاصٌّ بِهِ ﷺ كَمَا قَدَّمْنَا.
Haccın üzerine umreyi dâhil edip kārin olma ve üzerine kırân kurbanı gerekmesi hususunda da ihtilaf etmişlerdir. Daha önce Şâfiîlerin ve Mâlikîlerin, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Veda Haccı'nda yaptığı fiilin bu olduğunu söylediklerini; çoğunun da bunun başkası için caiz olmadığını, bilakis caiz oluşunun daha önce zikrettiğimiz gibi ona sallallâhu aleyhi ve sellem has olduğunu söylediklerini nakletmiştik.
وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» : وَاخْتَلَفُوا فِي إِدْخَالِ الْعُمْرَةِ عَلَى الْحَجِّ، فَقَالَ أَصْحَابُنَا: يَجُوزُ، وَيَصِيرُ قَارِنًا وَعَلَيْهِ دَمُ الْقِرَانِ، وَهُوَ قَوْلٌ قَدِيمٌ لِلشَّافِعِيِّ، وَمَنَعَهُ الشَّافِعِيُّ فِي مِصْرَ، وَنُقِلَ مَنْعُهُ عَنْ أَكْثَرِ مَنْ لَقِيَهُ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.
Nevevî, Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: Haccın üzerine umrenin dâhil edilmesi hususunda ihtilaf ettiler. Ashabımız [Şâfiîler]: 'Caizdir, kişi kārin olur ve üzerine kırân kurbanı gerekir' demiştir ki bu, Şâfiî'nin kadîm (eski) kavlidir. Şâfiî Mısır'da bunu menetmiş ve bu menediş karşılaştığı [âlimlerin] çoğundan da nakledilmiştir. İlgili kısmın nakli burada bitti.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُحْرِمَ الْمُتَمَتِّعَ إِذَا أَحَلَّ مِنْ عُمْرَتِهِ، يُسْتَحَبُّ لَهُ أَلَّا يُحْرِمَ بِالْحَجِّ، إِلَّا يَوْمَ التَّرْوِيَةِ ; لِأَنَّ ذَلِكَ هُوَ الَّذِي فَعَلَهُ أَصْحَابُ النَّبِيِّ ﷺ، بِأَمْرِهِ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ، وَمَحَلُّ هَذَا إِنْ كَانَ وَاجِدًا هَدْيَ التَّمَتُّعِ، فَإِنْ كَانَ عَاجِزًا عَنْهُ وَيُرِيدُ أَنْ يَصُومَ، اسْتُحِبَّ لَهُ تَقْدِيمُ الْإِحْرَامِ ; لِيَصُومَ الْأَيَّامَ الثَّلَاثَةَ فِي إِحْرَامِ الْحَجِّ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَقْوَالَ مَنْ قَالَ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّهُ
Zahir olan şudur ki mütemetti ihramlısı umresinden çıktığında, hac için ancak terviye günü ihrama girmesi müstehaptır; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının Veda Haccı'nda onun emriyle yaptığı uygulama budur. Bu durum, temettu kurbanına gücü yetiyorsa geçerlidir. Şayet kurbandan aciz ise ve oruç tutmak istiyorsa, üç günü hac ihramı içindeyken tutabilmesi için ihrama girmeyi öne alması müstehap olur. İlim ehlinden bu günlerin
يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ آخِرَهَا يَوْمُ عَرَفَةَ، وَقَوْلَ مَنْ كَرِهَ صَوْمَ يَوْمِ عَرَفَةَ وَاسْتَحَبَّ انْتِهَاءَهَا قَبْلَ يَوْمِ عَرَفَةَ. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ
sonuncusunun Arefe günü olması gerektiğini söyleyenlerin görüşlerini de, Arefe günü oruç tutmayı mekruh görüp orucun Arefe gününden önce bitmesini müstehap sayanların görüşünü de daha önce zikretmiştik. Allah Teâlâ en iyisini bilir.
تَنْبِيهٌ
UYARI
إِذَا فَرَغَ الْمُتَمَتِّعُ مِنْ عُمْرَتِهِ، وَكَانَ لَمْ يَسُقْ هَدْيًا فَإِنَّ لَهُ التَّحَلُّلَ التَّامَّ، فَلَهُ مَسُّ الطِّيبِ وَالِاسْتِمْتَاعُ بِالنِّسَاءِ، وَكُلُّ شَيْءِ حَرُمَ عَلَيْهِ بِإِحْرَامِهِ، فَإِنْ كَانَ سَاقَ الْهَدْيَ فَفِيهِ لِلْعُلَمَاءِ قَوْلَانِ:
Mütemetti umresini tamamlayıp yanında kurban sevk etmemişse tam bir ihramdan çıkış hakkına sahiptir; koku sürünebilir, kadınlarla birlikte olabilir ve ihram sebebiyle kendisine haram kılınan her şeyi yapabilir. Şayet kurban sevk etmişse bu hususta âlimlerin iki görüşü vardır:
أَحَدُهُمَا أَنَّ لَهُ التَّحَلُّلَ أَيْضًا ; لِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ فِي التَّمَتُّعِ: فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ [٢ \ ١٩٦] ، وَلَا يَمْنَعُهُ سَوْقُ الْهَدْيِ مِنْ ذَلِكَ ; لِأَنَّهُ مُتَمَتِّعٌ.
Birincisi: Yine ihramdan çıkma hakkı vardır; çünkü Allah temettu hakkında: { فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ } “Kim hacca kadar umre ile faydalanmak isterse...” [Bakara 2/196] buyurmaktadır ve kurban sevk etmiş olması onu bundan menedemez; zira o bir mütemettidir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لَهُ الْإِحْلَالُ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ يَوْمَ النَّحْرِ، وَاسْتَدَلَّ مَنْ قَالَ بِهَذَا بِحَدِيثِ: حَفْصَةَ ﵂ الَّذِي قَدَّمْنَاهُ أَنَّهَا قَالَتْ لَهُ ﷺ: مَا شَأْنُ النَّاسِ حَلُّوا، وَلَمْ تَحْلِلْ أَنْتَ مِنْ عُمْرَتِكَ؟ فَقَالَ: " إِنِّي لَبَّدْتُ رَأْسِي وَقَلَّدْتُ هَدْيِي، فَلَا أَحِلُّ حَتَّى أَنْحَرَ " وَكِلَا الْقَوْلَيْنِ قَالَ بِهِ جَمَاعَةٌ مِنَ الْأَئِمَّةِ ﵃.
İkinci görüş: Kurban bayram günü mahalline (kesim yerine) ulaşıncaya kadar ihramdan çıkması caiz değildir. Bunu söyleyenler, daha önce zikrettiğimiz Hafsa radıyallâhu anhâ hadisiyle istidlal etmişlerdir; o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'İnsanlara ne oluyor ki ihramdan çıktılar da sen umrenden ihramdan çıkmadın?' demiş, o da: 'Ben saçımı birbirine yapıştırdım ve kurbanımı gerdanladım (kurbanlık nişanı taktım); binaenaleyh kurbanımı kesinceye kadar ihramdan çıkmam' buyurmuştur. Her iki görüşü de imamlardan radıyallâhu anhüm bir cemaat savunmuştur.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: أَظْهَرُ الْقَوْلَيْنِ عِنْدِي أَنَّ لَهُ أَنْ يَحِلَّ مِنْ إِحْرَامِهِ، وَلَكِنَّهُ يُؤَخِّرُ ذَبْحَ هَدْيِ تَمَتُّعِهِ، حَتَّى يَرْمِيَ جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ يَوْمَ النَّحْرِ، كَمَا قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ. وَالِاحْتِجَاجُ بِحَدِيثِ حَفْصَةَ الْمَذْكُورِ لَا يَنْهَضُ كُلَّ النُّهُوضِ ; لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ قَارِنًا، فَحَدِيثُهَا لَيْسَ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ ; لِأَنَّ النِّزَاعَ فِيمَنْ أَحْرَمَ بِعُمْرَةٍ يُرِيدُ التَّحَلُّلَ مِنْهَا. وَالْإِحْرَامَ بِالْحَجِّ بَعْدَ ذَلِكَ. هَلْ يَمْنَعُهُ سَوْقُ الْهَدْيِ مِنَ التَّحَلُّلِ؟ وَحَدِيثُ حَفْصَةَ فِي الْقِرَانِ، وَالْقِرَانُ لَيْسَ مَحَلَّ نِزَاعٍ، وَقَوْلُهَا: وَلَمْ تَحْلِلْ أَنْتَ مِنْ عُمْرَتِكَ. تَعْنِي: عُمْرَتَهُ الْمَقْرُونَةَ مَعَ الْحَجِّ، لَا عُمْرَةً مُفْرَدَةً بِإِحْرَامٍ دُونَ الْحَجِّ، كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ، وَكَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ.
Bu satırların yazarı -Allah onu affetsin ve mağfiret buyursun- dedi ki: Bana göre iki görüşten daha zahir olanı, ihramından çıkabileceği; fakat daha önce açıkladığımız gibi temettu kurbanının kesimini bayram günü Akabe cemresini taşlayıncaya kadar erteleyeceğidir. Zikredilen Hafsa hadisi ile delil getirmek tam anlamıyla tutarlı değildir; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kārin idi, dolayısıyla onun hadisi niza mahallinde değildir. Çünkü niza, ihramdan çıkmak ve ardından hac için ihrama girmek isteyerek umre ihramına giren kimsededir: Kurban sevk etmiş olması onu ihramdan çıkmaktan alıkoyar mı? Oysa Hafsa hadisi kıran hakkındadır ve kıran ihtilaf mahalli değildir. Onun: 'Sen umrenden ihramdan çıkmadın' sözü ise; bilindiği ve daha önce açıklandığı üzere hac olmaksızın müstakil bir ihramla yapılan umreyi değil, hacla birlikte yapılan umresini kastetmektedir.
وَمِمَّا يُوَضِّحُهُ أَنَّهُ ﷺ قَالَ: " لَوِ اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ لَمَا سُقْتُ الْهَدْيَ وَلَجَعَلْتُهَا عُمْرَةً " فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَجْعَلْهَا عُمْرَةً مُفْرَدَةً الَّذِي هُوَ مَحَلُّ النِّزَاعِ ; لِأَنَّ ظَاهِرَهُ أَنَّهَا لَوْ كَانَتْ مُفْرَدَةً لَكَانَ لَهُ الْإِحْلَالُ مِنْهَا مُطْلَقًا، وَلَا حُجَّةَ فِي قَوْلِهِ: " لَمَا سُقْتُ الْهَدْيَ " ; لِأَنَّهُ سَاقَهُ لِقِرَانٍ لَا لِعُمْرَةٍ مُفْرَدَةٍ عَنِ الْحَجِّ.
Bunu açıklayan hususlardan biri de onun sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmasıdır: 'İşimin başında iken sonradan fark ettiğim şeyi bilseydim kurban sevk etmezdim ve bu [ihramımı] umre yapardım.' Bu durum, niza konusu olan müstakil bir umre yapmadığına delalet eder; zira zahir olan, şayet müstakil olsaydı ondan mutlak surette ihramdan çıkabileceğidir. Onun: 'Kurban sevk etmezdim' sözünde bir delil yoktur; zira o, kurbanı hacdan müstakil bir umre için değil, kırân için sevk etmişti.
وَقَالَ النَّوَوِيُّ: فَإِنْ قِيلَ: قَدْ ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ، عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ فَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِعُمْرَةٍ، وَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِحَجَّةٍ، حَتَّى قَدِمْنَا مَكَّةَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " مَنْ أَحْرَمَ بِعُمْرَةٍ وَلَمْ يُهْدِ فَلْيَحْلِلْ، وَمَنْ
Nevevî şöyle demiştir: Eğer denilirse ki: Sahîh-i Müslim'de Âişe'den radıyallâhu anhâ rivayetle sabit olmuştur; o şöyle demiştir: Veda Haccı'nda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte çıktık; kimimiz umre için ihrama girdi, kimimiz de hac için ihrama girdi. Nihayet Mekke'ye vardığımızda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Kurban sevk etmeksizin umreye ihrama giren ihramdan çıksın. Kurban
أَحْرَمَ بِعُمْرَةٍ وَأَهْدَى فَلَا يَتَحَلَّلْ حَتَّى يَنْحَرَ هَدْيَهُ، وَمَنْ أَهَلَّ بِحَجَّةٍ فَلْيُتِمَّ حَجَّهُ ".
sevk ederek umreye ihrama giren ise kurbanını kesinceye kadar ihramdan çıkmasın; hac için ihrama giren de haccını tamamlasın' buyurdu.
فَالْجَوَابُ أَنَّ هَذِهِ الرِّوَايَةَ مُخْتَصَرَةٌ مِنْ رِوَايَتَيْنِ ذَكَرَهُمَا مُسْلِمٌ قَبْلَ هَذِهِ الرِّوَايَةِ، وَبَعْدَهَا قَالَتْ: " خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَامَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ، فَأَهْلَلْنَا بِعُمْرَةٍ، ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " مَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْيٌ فَلْيُهْلِلْ بِالْحَجِّ مَعَ الْعُمْرَةِ، ثُمَّ لَا يَحِلُّ حَتَّى يَحِلَّ مِنْهُمَا جَمِيعًا "، فَهَذِهِ الرِّوَايَةُ مُفَسِّرَةٌ لِلْأُولَى وَيَتَعَيَّنُ هَذَا التَّأْوِيلُ ; لِأَنَّ الْقِصَّةَ وَاحِدَةٌ فَصَحَّتِ الرِّوَايَاتُ. انْتَهَى مِنْهُ.
Buna cevap şudur: Bu rivayet, Müslim'in bu rivayetten önce ve sonra zikrettiği iki rivayetin muhtasarıdır. [Âişe] demiştir ki: 'Veda Haccı yılında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile çıktık ve umre için telbiye getirdik. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: Yanında kurbanı olan kimse umre ile birlikte hacca da niyet edip telbiye getirsin; sonra ikisinden birden ihramdan çıkıncaya kadar ihramdan çıkmasın buyurdu.' İşte bu rivayet ilkini tefsir etmektedir ve bu tevil kaçınılmazdır; zira hadise tektir ve böylece rivayetler sahih olmaktadır. Müelliften nakil bitti.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: وَمِمَّا يُؤَيِّدُ مَا ذَكَرْنَا عَنِ النَّوَوِيِّ أَنَّ رِوَايَةَ حَدِيثِ عَائِشَةَ الْمَذْكُورَةَ الَّتِي قَالَ: إِنَّهَا يَجِبُ تَأْوِيلُهَا بِتَفْسِيرِهَا بِالرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ الْأُخْرَى فِيهَا مَا لَفْظُهُ: " وَمَنْ أَهَلَّ بِحَجَّةٍ فَلْيُتِمَّ حَجَّهُ " ; لِكَثْرَةِ الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهَا عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَ كُلَّ مَنْ أَحْرَمَ بِحَجٍّ مُفْرِدًا، وَلَمْ يَسُقْ هَدْيًا أَنْ يَفْسَخَ حَجَّهُ فِي عُمْرَةٍ، وَيَحِلَّ مِنْهَا الْحِلَّ كُلَّهُ، فَعُلِمَ أَنَّ قَوْلَهَا: وَمَنْ أَهَلَّ بِحَجَّةٍ فَلْيُتِمَّ حَجَّتَهُ: يَجِبُ تَأْوِيلُهُ، وَتَفْسِيرُهُ بِالرِّوَايَاتِ الْأُخْرَى الصَّحِيحَةِ، كَمَا قَالَ النَّوَوِيُّ. وَقَوْل مَنْ قَالَ: إِنَّ سَوْقَ الْهَدْيِ فِي عُمْرَتِهِ يَمْنَعُهُ مِنَ الْإِحْلَالِ مِنْهَا حَتَّى يَنْحَرَ يَوْمَ النَّحْرِ لَهُ وَجْهٌ قَوِيٌّ مِنَ النَّظَرِ لِدُخُولِهِ فِي ظَاهِرِ عُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ [٢ \ ١٩٦] ، وَهَذَا الْمُعْتَمِرُ الْمُتَمَتِّعُ الَّذِي سَاقَ مَعَهُ هَدْيَ التَّمَتُّعِ إِنْ حَلَّ مِنْ عُمْرَتِهِ حَلَقَ قَبْلَ أَنْ يَبْلُغَ هَدْيُهُ مَحِلَّهُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى. وَلْنَكْتَفِ هُنَا بِمَا ذَكَرْنَا مِنْ أَحْكَامِ الدِّمَاءِ الْوَاجِبَةِ بِغَيْرِ النَّذْرِ.
Bu satırların yazarı -Allah onu affetsin ve mağfiret buyursun- dedi ki: Nevevî'den naklettiğimiz hususu destekleyen delillerden biri de Âişe hadisinin zikredilen, diğer sahih rivayetlerle tefsir edilerek tevil edilmesinin vacip olduğunu söylediği rivayetinde geçen şu lafızdır: 'Hac için niyet eden haccını tamamlasın.' Çünkü sahâbeden bir cemaatten müttefekun aleyh olan pek çok sahih rivayete göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, ifrat haccı için ihrama girip yanında kurban sevk etmemiş olan herkese haccını umreye çevirmesini ve ondan tamamen ihramdan çıkmasını emretmiştir. Dolayısıyla onun: 'Hac için niyet eden haccını tamamlasın' sözünün Nevevî'nin dediği gibi diğer sahih rivayetlerle tevil ve tefsir edilmesinin vacip olduğu anlaşılmıştır. Umresinde kurban sevk etmenin, bayram günü kurbanını kesinceye kadar ihramdan çıkmasına mani olduğunu söyleyen kimsenin sözünün de, Allah Teâlâ'nın: { وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ } “Kurban mahalline varıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin” [Bakara 2/196] buyruğunun zahiri umumuna dâhil olması hasebiyle teorik açıdan güçlü bir vechi vardır. Yanında temettu kurbanı sevk eden bu mütemetti umreci, şayet umresinden ihramdan çıkarsa kurbanı yerine ulaşmadan önce tıraş olmuş olacaktır. İlim Allah Teâlâ katındadır. Burada nezir dışında vacip olan kurban hükümleri hususunda zikrettiklerimizle iktifa edelim.
أَمَّا الْهَدْيُ الَّذِي لَيْسَ بِوَاجِبٍ: وَهُوَ هَدْيُ التَّطَوُّعِ، وَهُوَ مُسْتَحَبٌّ فَيُسْتَحَبُّ لِمَنْ قَصَدَ مَكَّةَ حَاجًّا أَوْ مُعْتَمِرًا أَنْ يُهْدِيَ إِلَيْهَا مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ، وَيَنْحَرَهُ وَيُفَرِّقَهُ ; لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَهْدَى مِائَةَ بَدَنَةٍ وَهُوَ قَارِنٌ، وَيَكْفِي لِدَمِ الْقِرَانِ بَدَنَةٌ وَاحِدَةٌ، بَلْ شَاةٌ وَاحِدَةٌ، وَبَقِيَّةُ الْمِائَةِ تَطَوُّعٌ مِنْهُ ﷺ: وَيُسْتَحَبُّ أَنْ يَكُونَ مَا يُهْدِيهِ سَمِينًا حَسَنًا ; لِقَوْلِهِ تَعَالَى: ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ الْآيَةَ [٢٢ \ ٣٢] . وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ تَعْظِيمُهَا الِاسْتِسْمَانُ وَالِاسْتِحْسَانُ وَالِاسْتِعْظَامُ، وَيُؤَيِّدُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ الْآيَةَ [٢٢ \ ٣٦] . وَمَعْلُومٌ أَنَّ أَقَلَّ الْهَدْيِ شَاةٌ تُجْزِئُ ضَحِيَّةً أَوْ سُبْعُ بَدَنَةٍ أَوْ بَقَرَةٍ كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ، وَلَا يَكُونُ مِنَ الْحَيَوَانِ إِلَّا مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ إِيضَاحُ الْأَنْعَامِ، وَأَنَّهَا الْأَزْوَاجُ الثَّمَانِيَةُ الْمَذْكُورَةُ فِي آيَاتٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَهِيَ: الْجَمَلُ، وَالنَّاقَةُ، وَالْبَقَرَةُ، وَالثَّوْرُ، وَالنَّعْجَةُ، وَالْكَبْشُ، وَالْعَنْزُ، وَالتَّيْسُ.
Vacip olmayan kurbana gelince: Bu, tatavvu (nafile) kurbandır ve müstehaptır. İster hacı ister umreci olsun Mekke'ye yönelen kimsenin oraya kurbanlık en'âm hayvanlarından hediye göndermesi, onu kesip dağıtması müstehaptır; çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendisi kārin olduğu hâlde yüz deve hediye etmişti; oysa kırân kurbanı için tek bir deve, hatta tek bir koyun yeterliydi; yüz devenin kalanı ise ondan sallallâhu aleyhi ve sellem bir nafile idi. Kurban edilecek hayvanın semiz ve güzel olması müstehaptır; nitekim Allah Teâlâ: { ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ } “Bu böyledir; kim Allah'ın nişanelerine saygı gösterirse...” [Hac 22/32] ayetini buyurmuştur. İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ nakledildiğine göre onların tazim edilmesi; semizinin, güzelinin ve irisinin seçilmesidir. Bunu Allah Teâlâ'nın: { وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ } “Kurbanlık iri cüsseli develeri de sizin için Allah'ın nişanelerinden kıldık...” [Hac 22/36] ayeti de destekler. Malumdur ki kurbanın en azı daha önce açıklandığı üzere kurban olmaya yeten bir koyun veya bir deve yahut sığırın yedide biridir. Hayvan cinsinden de ancak behîmetü'l-en'âmdan (kurbanlık ehli hayvanlar) olur. En'âmın açıklaması daha önce geçmişti; bunlar Allah'ın Kitabı'ndaki ayetlerde zikredilen sekiz çifttir: Erkek deve, dişi deve, inek, boğa, koyun, koç, keçi ve teke.
وَاعْلَمْ أَنَّ التَّحْقِيقَ أَنَّ الْهَدْيَ وَالْإِطْعَامَ يَخْتَصُّ بِهِمَا فُقَرَاءُ الْحَرَمِ الْمَكِّيِّ، وَأَنَّ الصَّوْمَ لَا يَخْتَصُّ بِهِ مَكَانٌ دُونَ مَكَانٍ، مَعَ اخْتِلَافٍ فِي الطَّعَامِ، كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ فِي سُورَةِ " الْمَائِدَةِ ".
Bilesin ki tahkike göre kurban ve yedirme (it'âm) Mekke Harem'inin fakirlerine mahsustur; oruç ise yemek hususundaki ihtilafla birlikte, Mâide Suresi'nde açıklandığı üzere belli bir mekâna mahsus değildir.
وَأَظْهَرُ قَوْلَيْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُ يَلْزَمُهُ ذَبْحُ الْهَدْيِ فِي الْحَرَمِ، وَتَفْرِيقُهُ فِي الْحَرَمِ أَيْضًا، خِلَافًا لِمَنْ زَعَمَ جَوَازَ الذَّبْحِ فِي الْحِلِّ، إِنْ كَانَ تَفْرِيقُ اللَّحْمِ فِي الْحَرَمِ، وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ الْبُدْنَ يُسَنُّ تَقْلِيدُهَا، وَإِشْعَارُهَا فَيُقَلِّدُهَا نَعْلَيْنِ. وَمَعْنَى إِشْعَارِهَا: هُوَ جَرْحُهَا فِي صَفْحَةِ سَنَامِهَا، وَيُسْلَتُ الدَّمُ عَنْهَا. وَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّ الْإِشْعَارَ فِي صَفْحَةِ السَّنَامِ الْيُمْنَى، كَمَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ خِلَافًا لِمَالِكٍ الْقَائِلِ: إِنَّهُ فِي الصَّفْحَةِ الْيُسْرَى.
İlim ehlinin iki görüşünden daha zahir olanı, etin Harem'de dağıtılması şartıyla Hil bölgesinde kesilmesini caiz görenlerin aksine, kurbanın Harem'de kesilmesinin ve yine Harem'de dağıtılmasının vacip olduğudur. Tahkik olan şudur ki develere gerdanlık takılması ve iş'âr yapılması sünnettir; boynuna iki nalın takılır. İş'ârın anlamı ise: Hörgücünün yan tarafını hafifçe yaralayıp üzerinden kanı sıyırmaktır. Cumhur, sol tarafında olduğunu söyleyen Mâlik'in hilafına, İbn Abbas hadisinden Sahîh'te sabit olduğu üzere iş'ârın hörgücün sağ tarafında yapılacağı görüşündedir.
وَاعْلَمْ أَنَّ التَّحْقِيقَ أَنَّ الْإِشْعَارَ الْمَذْكُورَ سُنَّةٌ لِثُبُوتِهِ عَنْهُ ﷺ خِلَافًا لِأَبِي حَنِيفَةَ الْقَائِلِ: بِالنَّهْيِ عَنْهُ، مُعَلِّلًا: بِأَنَّهُ مُثْلَةٌ وَهِيَ مَنْهِيٌّ عَنْهَا. وَرُوِيَ مِثْلُهُ عَنِ النَّخَعِيِّ ; لِأَنَّ الْأَحَادِيثَ الصَّحِيحَةَ الْوَارِدَةَ بِالْإِشْعَارِ تُخَصِّصُ عُمُومَ النَّهْيِ عَنِ الْمُثْلَةِ، وَلِأَنَّهُ لَا يُسَلِّمُ أَنَّهُ مُثْلَةٌ، فَهُوَ جَرْحٌ لِمَصْلَحَةٍ: كَالْفَصْدِ وَالْخِتَانِ، وَالْحِجَامَةِ، وَالْكَيِّ، وَالْوَسْمِ.
Bilesin ki tahkik olan şudur: Zikredilen iş'âr, Nebî'den sallallâhu aleyhi ve sellem sabit olması sebebiyle sünnettir; bunun müsle (hayvana eziyet/şeklini bozma) olduğunu ve müsleden nehyedildiğini gerekçe göstererek nehyedildiğini söyleyen Ebû Hanîfe'nin görüşü hilafınadır. Benzer bir görüş Nehaî'den de rivayet edilmiştir. Çünkü iş'âr hakkında varid olan sahih hadisler, müsle yasağının umumunu tahsis eder; ayrıca bunun bir müsle olduğu da kabul edilmez, zira bu; hacamat, sünnet etme, kan alma (fasd), dağlama ve damgalama gibi bir maslahat için yapılan bir yaralamadır.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْهَدْيَ مِنَ الْغَنَمِ يُسَنُّ تَقْلِيدُهُ عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَخَالَفَ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ الْجُمْهُورَ، وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ: " أَنَّهُ ﷺ أَهْدَى غَنَمًا فَقَلَّدَهَا " وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: لَا تُقَلَّدُ بِالنِّعَالِ لِضَعْفِهَا، وَإِنَّمَا تُقَلَّدُ بِنَحْوِ عُرَى الْقِرَبِ، وَلَا تُشْعَرُ الْغَنَمُ إِجْمَاعًا، وَالظَّاهِرُ أَنَّ مَالِكًا لَمْ يَبْلُغْهُ حَدِيثُ تَقْلِيدِ الْغَنَمِ، وَلَوْ بَلَغَهُ لَعَمِلَ بِهِ ; لِأَنَّهُ صَحِيحٌ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ، وَإِشْعَارُ الْبَقَرِ إِنْ كَانَ لَهُ سَنَامٌ لَا نَصَّ فِيهِ، وَقَاسَهُ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى إِشْعَارِ الْإِبِلِ. وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْإِشْعَارِ وَالتَّقْلِيدِ وَتَلْطِيخِ الْهَدْيِ بِالدَّمِ، هُوَ أَنْ يَعْلَمَ كُلُّ مَنْ رَآهُ أَنَّهُ هَدْيٌ ; لِأَنَّهُ قَدْ يَخْتَلِطُ بِغَيْرِهِ، فَإِذَا أُشْعِرَ وَقُلِّدَ تَمَيَّزَ عَنْ غَيْرِهِ، وَرُبَّمَا شَرَدَ فَيُعْرَفُ أَنَّهُ هَدْيٌ فَيُرَدُّ، وَهَذِهِ الْعِلَّةُ مَوْجُودَةٌ فِي الْبَقَرِ، فَمُقْتَضَى الْقِيَاسِ: إِشْعَارُهُ إِنْ كَانَ لَهُ سَنَامٌ.
Bilesin ki koyun türü kurbanlığa gerdanlık takılması genel ilim ehline göre sünnettir; Mâlik ve ashabı cumhura muhalefet etmiştir. Oysa Sahîhayn'da Âişe hadisinden sabit olduğuna göre: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem davar hediye etti ve ona gerdanlık taktı.' İlim ehlinden bazıları: 'Koyunlara zayıf olmaları sebebiyle nalın takılmaz, ancak kırba kulpu gibi şeyler takılır; icma ile koyunlara iş'âr yapılmaz' demiştir. Zahir olan, Mâlik'e davara gerdanlık takma hadisinin ulaşmadığıdır; şayet ulaşsaydı onunla amel ederdi; zira müttefekun aleyh sahih bir hadistir. Sığırın hörgücü varsa iş'âr yapılması hususunda bir nass yoktur; ilim ehlinden bir cemaat bunu develere yapılan iş'âra kıyas etmiştir. İş'âr, gerdanlık takma ve kurbana kan bulaştırmadaki maksat, onu gören herkesin kurbanlık olduğunu bilmesidir; zira başkalarıyla karışabilir, iş'âr ve gerdanlık takılınca başkalarından ayırt edilir; bazen de kaçar, kurbanlık olduğu bilinir ve geri getirilir. Bu illet sığırda da mevcuttur; dolayısıyla kıyasın gereği, şayet hörgücü varsa ona da iş'âr yapılmasıdır.
وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: الْحِكْمَةُ فِي تَقْلِيدِهِ النَّعْلَيْنِ أَنَّ الْمُنْتَعِلَ عِنْدَهُمْ كَالرَّاكِبِ لِكَوْنِ النَّعْلِ تَقِي صَاحِبَهَا الْأَذَى مِنَ الْحَرِّ وَالْبَرْدِ وَالشَّوْكِ، وَالْقَذَرِ وَنَحْوِ ذَلِكَ فَكَأَنَّ الْمُهْدِيَ خَرَجَ لِلَّهِ عَنْ مَرْكُوبِهِ الْحَيَوَانِيِّ، وَغَيْرِ الْحَيَوَانِيِّ، وَظَاهِرُ صَنِيعِ الْبُخَارِيِّ أَنَّهُمْ قَلَّدُوا الْبَقَرَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ ; حَيْثُ قَالَ: بَابُ فَتْلِ الْقَلَائِدِ لِلْبُدْنِ وَالْبَقَرِ، ثُمَّ سَاقَ حَدِيثَ حَفْصَةَ الْمُتَقَدِّمَ، وَفِيهِ قَالَ: " إِنِّي لَبَّدْتُ رَأْسِي وَقَلَّدْتُ هَدْيِي ". الْحَدِيثَ، وَحَدِيثَ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُهْدِي مِنَ الْمَدِينَةِ، فَأَفْتِلُ قَلَائِدَ هَدْيِهِ ". . . الْحَدِيثَ، فَتَرَى الْبُخَارِيَّ قَالَ فِي التَّرْجَمَةِ هَذِهِ: بَابُ فَتْلِ الْقَلَائِدِ لِلْبُدْنِ وَالْبَقَرِ.
İlim ehlinden bazıları şöyle demiştir: Kurbana iki nalın takılmasındaki hikmet; nalının sahibini sıcaktan, soğuktan, dikenden, pislikten ve benzeri şeylerden koruması sebebiyle onlara göre nalın giyen kimsenin binitli gibi olmasıdır. Sanki kurban sahibi, hayvan olan ve hayvan olmayan binitini Allah için terk etmiş gibidir. Buhârî'nin tutumunun zahirine göre onlar Veda Haccı'nda sığıra gerdanlık takmışlardır; nitekim o: 'Develere ve sığırlara gerdanlık bükme babı' demiş, sonra geçen Hafsa hadisini sevk etmiştir ki orada: 'Ben saçımı yapıştırdım ve kurbanıma gerdanlık taktım' denmektedir; ardından Âişe'nin radıyallâhu anhâ: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'den hediye kurban gönderirdi, ben de onun kurbanlarının gerdanlıklarını bükerdim' hadisini zikretmiştir. Görüyorsun ki Buhârî bu bab başlığında: 'Develere ve sığırlara gerdanlık bükme babı' demiştir.
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ. وَتَرْجَمَةُ الْبُخَارِيِّ صَحِيحَةٌ ; لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِالَّذِي فِي الْحَدِيثِ: الْإِبِلَ وَالْبَقَرَ مَعًا فَلَا كَلَامَ، وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ الْإِبِلَ خَاصَّةً فَالْبَقَرُ فِي مَعْنَاهَا. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ وَهُوَ كَمَا قَالَ.
İbn Hacer şöyle demiştir: Buhârî'nin bab başlığı sahihtir; zira hadiste kastedilen deve ve sığırın her ikisi birlikte ise zaten söze gerek yoktur; şayet sadece deve kastedilmişse sığır da onun anlamındadır. Ondan kastedilen yer bitti ve durum dediği gibidir.
وَالْأَظْهَرُ أَنَّ الصَّوَابَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ أَنَّ الْبَقَرَ وَالْإِبِلَ وَالْغَنَمَ كُلُّهَا تُقَلَّدُ إِنْ كَانَتْ هَدْيًا، وَأَنَّ الْغَنَمَ لَا تُشْعَرُ قَوْلًا وَاحِدًا، وَأَنَّ السُّنَّةَ الصَّحِيحَةَ ثَابِتَةٌ بِإِشْعَارِ الْإِبِلِ، وَمُقْتَضَى الْقِيَاسِ أَنَّ الْبَقَرَ كَذَلِكَ إِنْ كَانَ لَهُ سَنَامٌ. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Zahir olan ve inşallah doğru bulunan husus şudur: Sığır, deve ve davar kurbanlık olduklarında hepsine gerdanlık takılır; ittifakla davara iş'âr yapılmaz; sahih sünnet develere iş'âr yapılmasıyla sabittir ve kıyasın gereği hörgücü varsa sığırın da aynı şekilde olmasıdır. Allah Teâlâ en iyisini bilir.
وَاعْلَمْ أَنَّ التَّحْقِيقَ أَنَّ مَنْ أَهْدَى إِلَى الْحَرَمِ هَدْيًا وَهُوَ مُقِيمٌ فِي بَلَدِهِ لَيْسَ بِحَاجٍّ وَلَا مُعْتَمِرٍ، لَا يَحْرُمُ عَلَيْهِ شَيْءٌ بِإِرْسَالِ الْهَدْيِ كَمَا هُوَ ثَابِتٌ فِي الصَّحِيحِ. وَعَنْ عَائِشَةَ ﵂ ثُبُوتًا لَا مَطْعَنَ فِيهِ، فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُعَوَّلَ عَلَى مَا خَالَفَهُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، وَلِذَا ثَبَتَ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ أَنَّ زِيَادَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ كَتَبَ إِلَى عَائِشَةَ ﵂ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: مَنْ أَهْدَى هَدْيًا حَرُمَ عَلَيْهِ مَا يَحْرُمُ عَلَى الْحَاجِّ، حَتَّى يَنْحَرَ هَدْيَهُ، قَالَتْ: عَمْرَةُ. فَقَالَتْ عَائِشَةُ ﵂: لَيْسَ كَمَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَتَلْتُ قَلَائِدَ هَدْيِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِيَدَيَّ، ثُمَّ قَلَّدَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِيَدَيْهِ، ثُمَّ بَعَثَ بِهَا مَعَ أَبِي فَلَمْ يَحْرُمْ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ شَيْءٌ أَحَلَّهُ اللَّهُ حَتَّى نَحَرَ الْهَدْيَ. وَحَدِيثُ عَائِشَةَ الْمَذْكُورُ عِنْدَ الْبُخَارِيِّ أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ بِأَلْفَاظٍ كَثِيرَةٍ مَعْنَاهَا وَاحِدٌ، إِلَّا أَنْ فِيهِ أَنَّ الَّذِي سَأَلَ عَائِشَةَ ابْنُ زِيَادٍ.
Bilesin ki tahkik olan şudur: Hacı veya umreci olmaksızın memleketinde mukim iken Harem'e kurban gönderen kimseye, kurbanı göndermekle hiçbir şey haram olmaz; nitekim bu husus Sahîh'te sabittir. Âişe'den radıyallâhu anhâ hiçbir itiraza yer bırakmayacak kesinlikle sabittir; dolayısıyla buna aykırı olana itibar edilmemelidir. İlim Allah Teâlâ katındadır. Bundan ötürü Sahîh-i Buhârî'de sabit olduğuna göre Ziyâd b. Ebî Süfyân, Abdullah b. Abbâs'ın radıyallâhu anhümâ: 'Kurban gönderen kimseye, kurbanını kesinceye kadar hacıya haram olan şeyler haram olur' dediğini Âişe'ye radıyallâhu anhâ yazmıştır. Amre dedi ki: Bunun üzerine Âişe radıyallâhu anhâ şöyle dedi: 'İbn Abbas'ın dediği gibi değildir; ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kurbanlıklarının gerdanlıklarını kendi ellerimle büktüm, sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları kendi elleriyle taktı, sonra onları babamla gönderdi; kurban kesilinceye kadar Allah'ın helal kıldığı hiçbir şey Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e haram olmadı.' Âişe'nin Buhârî'deki mezkûr hadisini Müslim de aynı manaya gelen pek çok lafızla rivayet etmiştir; ancak Müslim'de Âişe'ye soranın İbn Ziyâd olduğu geçmektedir.
وَالصَّوَابُ: مَا فِي الْبُخَارِيِّ مِنْ أَنَّ الَّذِي كَتَبَ إِلَيْهَا يَسْأَلُهَا هُوَ زِيَادُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ الْمَعْرُوفُ بِزِيَادِ ابْنِ أَبِيهِ، كَمَا نَبَّهَ عَلَيْهِ غَيْرُ وَاحِدٍ، فَمَا فِي مُسْلِمٍ مِنْ كَوْنِهِ ابْنَ زِيَادٍ وَهْمٌ مِنْ بَعْضِ الرُّوَاةِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا مِرَارًا أَنَّ السُّنَّةَ الثَّابِتَةَ عَنْهُ ﷺ ثُبُوتًا لَا مَطْعَنَ فِيهِ يَجِبُ تَقْدِيمُهَا عَلَى قَوْلِ كُلِّ عَالِمٍ، وَلَوْ بَلَغَ مَا بَلَغَ مِنَ الْعِلْمِ وَالدِّينِ، وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ التَّحْقِيقَ أَنَّ مَنْ بَعَثَ بِهَدْيٍ، وَأَقَامَ فِي بَلَدِهِ لَا يَحْرُمُ عَلَيْهِ شَيْءٌ بِإِرْسَالِ هَدْيِهِ، وَأَنَّ مَا خَالَفَ ذَلِكَ لَا يُلْتَفَتُ إِلَيْهِ، وَإِنْ زَعَمَ جَمَاعَةٌ أَنَّهُ مَرْوِيٌّ عَنْ عُمَرَ وَابْنِهِ، وَعَلِيٍّ، وَقَيْسِ بْنِ سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ، وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَابْنِ سِيرِينَ، وَعَطَاءٍ، وَالنَّخَعِيِّ، وَمُجَاهِدٍ ; لِأَنَّ السُّنَّةَ الصَّحِيحَةَ مُقَدَّمَةٌ عَلَى أَقْوَالِ كُلِّ الْعُلَمَاءِ وَكَذَلِكَ مَا قَالَهُ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: مِنْ أَنَّهُ لَا يَجْتَنِبُ إِلَّا الْجِمَاعَ لَيْلَةَ جَمْعٍ: وَهِيَ لَيْلَةُ النَّحْرِ، لَا يُلْتَفَتُ إِلَيْهِ ; لِلْحَدِيثِ الصَّحِيحِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ الْمَذْكُورِ آنِفًا، وَالْحَدِيثُ الَّذِي رَوَاهُ الطَّحَاوِيُّ وَغَيْرُهُ مِنْ طَرِيقِ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ جَابِرٍ عَنْ أَبِيهِ، الدَّالُّ عَلَى أَنَّهُ يَحْرُمُ عَلَيْهِ مَا يَحْرُمُ عَلَى الْحَاجِّ ضَعِيفٌ، كَمَا ذَكَرَهُ الْحَافِظُ فِي " الْفَتْحِ "، فَلَا يُعَارَضُ بِهِ الْحَدِيثُ الْمُتَّفَقُ
Doğru olan ise Buhârî'de yer aldığı üzere, ona mektup yazıp soran kişinin birden fazla âlimin de dikkat çektiği gibi 'Ziyâd İbn Ebîh' olarak bilinen Ziyâd b. Ebî Süfyân olduğudur. Müslim'deki 'İbn Ziyâd' ifadesi bazı ravilerin vehmidir. Daha önce defalarca açıkladığımız üzere, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem hiçbir itiraza mahal bırakmayacak kesinlikle sabit olan sünnet, ilim ve dinde hangi mertebeye ulaşmış olursa olsun her âlimin sözünün önüne geçirilmelidir. Bundan anlarsın ki tahkike göre kurban gönderip memleketinde mukim olan kimseye kurbanını göndermekle hiçbir şey haram olmaz ve buna muhalif olan görüşe iltifat edilmez; her ne kadar bir cemaat bunun Ömer, oğlu, Ali, Kays b. Sa'd b. Ubâde, Saîd b. Cübeyr, İbn Sîrîn, Atâ, Nehaî ve Mücâhid'den rivayet edildiğini iddia etse de. Çünkü sahih sünnet bütün âlimlerin sözlerinin önündedir. Aynı şekilde Saîd b. el-Müseyyeb'in: 'Cem gecesi -ki kurban bayramı gecesidir- cinsel ilişkiden başka bir şeyden sakınmaz' şeklindeki sözüne de az önce zikredilen müttefekun aleyh sahih hadis sebebiyle iltifat edilmez. Tahâvî ve diğerlerinin Abdülmelik b. Câbir yoluyla babasından rivayet ettiği ve hacıya haram olanların ona da haram olacağına delalet eden hadis ise Hâfız'ın el-Feth'te belirttiği gibi zayıftır; dolayısıyla müttefekun
عَلَيْهِ. وَذَكَرَ ابْنُ حَجَرٍ فِي " الْفَتْحِ "، عَنِ الزُّهْرِيِّ: مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ اسْتَقَرَّ عَلَى حَدِيثِ عَائِشَةَ لِمَا بَيَّنَتْ بِهِ سُنَّةَ النَّبِيِّ ﷺ، وَرَجَعَ النَّاسُ عَنْ فَتْوَى ابْنِ عَبَّاسٍ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
aleyh olan hadise onunla karşı çıkılamaz. İbn Hacer el-Feth'te Zührî'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetini açıkladığı için meselenin Âişe hadisi üzerine karara bağlandığını ve insanların İbn Abbas'ın fetvasından rücu ettiğini gösteren nakilde bulunmuştur. İlim Allah Teâlâ katındadır.
وَاعْلَمْ أَنَّ التَّحْقِيقَ الَّذِي عَلَيْهِ جُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ مَنْ أَرَادَ النُّسُكَ لَا يَصِيرُ مُحْرِمًا بِمُجَرَّدِ تَقْلِيدِ الْهَدْيِ، وَلَا يَجِبُ عَلَيْهِ بِذَلِكَ شَيْءٌ، خِلَافًا لِمَا حَكَاهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الثَّوْرِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ مِنْ أَنَّهُ يَصِيرُ مُحْرِمًا بِمُجَرَّدِ تَقْلِيدِ الْهَدْيِ، وَخِلَافًا لِأَصْحَابِ الرَّأْيِ فِي قَوْلِهِمْ: إِنَّ مَنْ سَاقَ الْهَدْيَ، وَأَمَّ الْبَيْتَ ثُمَّ قَلَّدَ وَجَبَ عَلَيْهِ الْإِحْرَامُ ; لِأَنَّ إِيجَابَ الْإِحْرَامِ يَحْتَاجُ إِلَى دَلِيلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ.
Bilesin ki ilim ehlinin cumhurunun benimsediği tahkik şudur: Hac veya umre yapmak isteyen kimse sadece kurbana gerdanlık takmakla ihrama girmiş olmaz ve bununla kendisine hiçbir şey vacip olmaz. Bu husus, İbnü'l-Münzir'in Sevrî, Ahmed ve İshak'tan kurbana sırf gerdanlık takmakla ihrama gireceği yönündeki naklinin ve rey ehlinin 'Kurban sevk edip Beytullah'a yönelen kimse sonra gerdanlık takarsa ona ihram vacip olur' şeklindeki sözlerinin hilafınadır; çünkü ihramı vacip kılmak, başvurulması zorunlu bir delile muhtaçtır.
وَقَدْ دَلَّتِ النُّصُوصُ: عَلَى أَنَّهُ لَا يَجِبُ إِلَّا إِذَا بَلَغَ الْمِيقَاتَ وَأَرَادَ مُجَاوَزَتَهُ كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Nasslar, bilindiği üzere ihramın ancak mikata ulaşıp onu geçmek istendiğinde vacip olduğuna delalet etmiştir. İlim Allah Teâlâ katındadır.
تَنْبِيهٌ
UYARI
الظَّاهِرُ أَنَّ التَّحْقِيقَ أَنَّهُ لَا يُشْتَرَطُ فِي الْهَدْيِ أَنْ يَجْمَعَ بِهِ بَيْنَ الْحِلِّ وَالْحَرَمِ، فَلَوِ اشْتَرَاهُ مِنْ مَنًى وَنَحَرَهُ بِهَا مِنْ غَيْرِ أَنْ يُخْرِجَهُ إِلَى الْحِلِّ أَجْزَأَهُ. قَالَ النَّوَوِيُّ فِي " شَرْحِ الْمُهَذَّبِ ": وَهُوَ مَذْهَبُنَا، وَبِهِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَبُو ثَوْرٍ، وَالْجُمْهُورُ. وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: لَا هَدْيَ إِلَّا مَا أُحْضِرَ عَرَفَاتٍ. وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي " الْمُغْنِي ": وَلَيْسَ مِنْ شَرْطِ الْهَدْيِ أَنْ يُجْمَعَ فِيهِ بَيْنَ الْحِلِّ وَالْحَرَمِ، وَلَا أَنْ يَقِفَهُ بِعَرَفَةَ لَكِنْ يُسْتَحَبُّ ذَلِكَ. وَرُوِيَ هَذَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ، وَكَانَ ابْنُ عُمَرَ لَا يَرَى الْهَدْيَ إِلَّا مَا عُرِّفَ بِهِ، وَنَحْوُهُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.
Zahir olan tahkik şudur ki kurbanda Hil ile Harem'i bir arada cem etmesi şart değildir; binaenaleyh onu Mina'dan satın alıp Hil bölgesine çıkarmaksızın orada kesse bu ona yeterlidir. Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: 'Bu bizim mezhebimizdir; İbn Abbas, Ebû Hanîfe, Ebû Sevr ve cumhur da bunu söylemiştir. İbn Ömer ve Saîd b. Cübeyr ise: Arafat'ta bulundurulmayan hayvan kurban sayılmaz demişlerdir.' İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle demiştir: 'Hil ile Harem'in birleştirilmesi de kurbanın Arafat'ta vakfeye durdurulması da kurbanın şartı değildir; ancak bu müstehaptır. Bu görüş İbn Abbas'tan rivayet edilmiştir; Şâfiî, Ebû Sevr ve rey ehli de bunu söylemiştir. İbn Ömer ise Arafat'a götürülen kurbandan başkasını kurban saymazdı; Saîd b. Cübeyr'den de benzeri nakledilmiştir.' İlgili kısmın nakli bitti.
وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَذْهَبَ مَالِكٍ: أَنَّهُ لَا يُذْبَحُ هَدْيُ التَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ بِمِنًى، إِلَّا إِذَا وَقَفَ بِهِ بِعَرَفَةَ، وَإِنْ لَمْ يَقِفْ بِهِ بِعَرَفَةَ ذَبَحَهُ فِي مَكَّةَ، وَلَا بُدَّ عِنْدَهُ فِي الْهَدْيِ أَنْ يَجْمَعَ بِهِ بَيْنَ الْحِلِّ وَالْحَرَمِ، فَإِنِ اشْتَرَاهُ فِي الْحَرَمِ لَزِمَهُ إِخْرَاجُهُ إِلَى الْحِلِّ وَالرُّجُوعُ بِهِ إِلَى الْحَرَمِ وَذَبْحُهُ فِيهِ، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ الظَّاهِرَ لَنَا فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ عَدَمُ اشْتِرَاطِ جَمْعِ الْهَدْيِ، بَيْنَ الْحِلِّ وَالْحَرَمِ ; لِثَلَاثَةِ أُمُورٍ.
Malumdur ki Mâlik'in mezhebi şudur: Temettu ve kırân kurbanı, Arafat'ta vakfeye durdurulmadıkça Mina'da kesilmez; şayet Arafat'ta durdurulmamışsa Mekke'de keser. Ona göre kurbanda Hil ile Harem'i birleştirmek şarttır; dolayısıyla hayvanı Harem'de satın almışsa onu Hil bölgesine çıkarması, tekrar Harem'e getirmesi ve orada kesmesi gerekir. Bu meselede bize göre kurbanda Hil ile Harem'in birleştirilmesinin şart kılınmamasının zahir olduğunu şu üç husustan ötürü söyledik:
الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَمْ يَرِدْ نَصٌّ بِذَلِكَ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ.
Birincisi: Bu hususta başvurulması vacip olan bir nass varid olmamıştır.
الثَّانِي أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْهَدْيِ نَفْعُ فُقَرَاءِ الْحَرَمِ، وَلَا فَائِدَةَ لَهُمْ فِي جَمْعِهِ بَيْنَ الْحِلِّ وَالْحَرَمِ.
İkincisi: Kurbandan maksat Harem fakirlerine fayda sağlamaktır; onun Hil ile Harem'i birleştirmesinde fakirler için bir fayda yoktur.
الثَّالِثُ: أَنَّهُ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: يُسْتَحَبُّ أَنْ يَكُونَ الْهَدْيُ مَعَهُ مِنْ بَلَدِهِ، فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ فَشِرَاؤُهُ مِنَ الطَّرِيقِ أَفْضَلُ مِنْ شِرَائِهِ مِنْ مَكَّةَ، ثُمَّ مِنْ مَكَّةَ، ثُمَّ مِنْ عَرَفَاتٍ، فَإِنْ لَمْ يَسُقْهُ أَصْلًا بَلِ اشْتَرَاهُ مِنْ مِنًى جَازَ، وَحَصَلَ الْهَدْيُ اهـ.
Üçüncüsü: Bu, ilim ehlinin çoğunluğunun kavlidir. İlim ehlinden bir cemaat şöyle demiştir: Kurbanın kişinin memleketinden yanında olması müstehaptır; şayet böyle yapmazsa yoldan satın alması Mekke'den satın almasından daha faziletlidir; sonra Mekke'den, sonra Arafat'tan [almak gelir]; şayet hiç sevk etmeyip Mina'dan satın alsa da caizdir ve kurban yerine gelmiş olur. Nakil bitti.
وَهَذَا هُوَ الظَّاهِرُ، وَاحْتَجَّ مَنْ قَالَ: بِأَنَّهُ لَا بُدَّ أَنْ يَجْمَعَ بَيْنَ الْحِلِّ وَالْحَرَمِ، بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمْ يُهْدِ هَدْيًا إِلَّا جَامِعًا بَيْنَ الْحِلِّ وَالْحَرَمِ ; لِأَنَّهُ يُسَاقُ مِنَ الْحِلِّ إِلَى الْحَرَمِ، وَأَنَّ ذَلِكَ هُوَ ظَاهِرُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ [٢ \ ١٩٦] . وَقَدْ ثَبَتَ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ وَغَيْرِهِ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ اشْتَرَى هَدْيَهُ مِنَ الطَّرِيقِ، وَنَحْوُ ذَلِكَ مِنَ الْأَدِلَّةِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ سَوْقَ الْهَدْيِ مِنَ الْحِلِّ إِلَى الْحَرَمِ أَفْضَلُ، وَلَا يَقِلُّ عَنْ دَرَجَةِ الِاسْتِحْبَابِ، كَمَا ذَكَرْنَا عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ. أَمَّا كَوْنُهُ لَا يُجْزِئُ بِدُونِ ذَلِكَ، فَإِنَّهُ يَحْتَاجُ إِلَى دَلِيلٍ خَاصٍّ، وَلَا دَلِيلَ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ يَقْتَضِي ذَلِكَ ; لِأَنَّ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ الشَّرْعُ أَنَّ الْمَقْصُودَ التَّقَرُّبُ إِلَى اللَّهِ بِمَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ فِي مَكَانٍ مُعَيَّنٍ فِي زَمَنٍ مُعَيَّنٍ، وَالْغَرَضُ الْمَقْصُودُ شَرْعًا حَاصِلٌ، وَلَوْ لَمْ يَجْمَعِ الْهَدْيُ بَيْنَ حِلٍّ وَحَرَمٍ، وَجَمْعُ هَدْيِهِ ﷺ بَيْنَ الْحِلِّ وَالْحَرَمِ مُحْتَمِلٌ لِلْأَمْرِ الْجِبِلِّيِّ، فَلَا يَتَمَحَّضُ لِقَصْدِ التَّشْرِيعِ ; لِأَنَّ تَحْصِيلَ الْهَدْيِ أَسْهَلُ عَلَيْهِ مِنْ بَلَدِهِ، وَلِأَنَّ الْإِبِلَ الَّتِي قَدِمَ بِهَا عَلِيٌّ مِنَ الْيَمَنِ تَيَسَّرَ لَهُ وَجُودُهَا هُنَاكَ، وَاللَّهُ جَلَّ وَعَلَا أَعْلَمُ. فَحُصُولُ الْهَدْيِ فِي الْحِلِّ يُشْبِهُ الْوَصْفَ الطَّرْدِيَّ ; لِأَنَّهُ لَمْ يَتَضَمَّنْ مَصْلَحَةً كَمَا تَرَى، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Zahir olan da budur. Hil ile Harem'i birleştirmenin şart olduğunu söyleyenler; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ancak Hil ile Harem'i birleştiren kurbanlar hediye etmesiyle -çünkü kurban Hil'den Harem'e sevk edilirdi- ve Allah Teâlâ'nın: { وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ } “Kurban mahalline varıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin” [Bakara 2/196] buyruğunun zahirinin bu olmasıyla delil getirmişlerdir. Sahîh-i Buhârî ve diğerlerinde İbn Ömer'in kurbanını yoldan satın aldığı ve benzeri deliller sabittir. Şüphe yok ki kurbanın Hil'den Harem'e sevk edilmesi daha faziletlidir ve bazı ilim ehlinden naklettiğimiz üzere müstehaplık derecesinden aşağı değildir. Ancak bu olmadan kurbanın geçerli olmaması meselesine gelince, bu özel bir delile muhtaçtır ve bunu gerektiren, başvurulması zorunlu bir delil yoktur; çünkü şeriatın delalet ettiği husus, maksadın belirli bir mekânda ve belirli bir zamanda rızık olarak verilen behîmetü'l-en'âm ile Allah'a yakınlaşmak olduğudur. Şer'an kastedilen amaç, kurban Hil ile Harem'i birleştirmese de hâsıl olur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kurbanının Hil ile Harem'i birleştirmesi ise fıtrî/beşerî durumlardan kaynaklanmış olması muhtemeldir, dolayısıyla sırf teşri (hüküm koyma) kastına hasredilemez; zira kurbanı memleketinden temin etmek onun için daha kolaydı ve Ali'nin Yemen'den getirdiği develeri orada bulmak ona kolay gelmişti. Yüceler yücesi Allah en iyisini bilir. Dolayısıyla kurbanın Hil bölgesinde bulunması, gördüğün gibi bir maslahat içermediğinden ötürü vasf-ı tardîye (hükümle irtibatı olmayan tesadüfi vasfa) benzemektedir. İlim Allah Teâlâ katındadır.
وَلَا خِلَافَ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي أَنَّ الْمُهْدِيَ إِنِ اضْطُرَّ لِرُكُوبِ الْبَدَنَةِ الْمُهْدَاةِ فِي الطَّرِيقِ، أَنَّ لَهُ أَنْ يَرْكَبَهَا لِمَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ: " أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ رَأَى رَجُلًا يَسُوقُ بَدَنَةً فَقَالَ: " ارْكَبْهَا ". قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّهَا بَدَنَةٌ، فَقَالَ: " ارْكَبْهَا وَيْلَكَ " فِي الثَّانِيَةِ أَوْ فِي الثَّالِثَةِ " هَذَا لَفْظُ مُسْلِمٍ. وَلَفْظُ الْبُخَارِيِّ، فَقَالَ: " ارْكَبْهَا " فَقَالَ: إِنَّهَا بَدَنَةٌ فَقَالَ: " ارْكَبْهَا "، قَالَ: إِنَّهَا بَدَنَةٌ فَقَالَ: " ارْكَبْهَا، وَيْلَكَ " فِي الثَّانِيَةِ أَوْ فِي الثَّالِثَةِ " وَرَوَى مُسْلِمٌ نَحْوَهُ عَنْ أَنَسٍ، وَجَابِرٍ ﵄.
Kurban sahibinin, yolda hediye edilen deveye binmeye mecbur kaldığında binebileceği hususunda ilim ehli arasında ihtilaf yoktur; nitekim Sahîhayn'da Ebû Hüreyre'den sabit olduğuna göre: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir deveyi sevk eden bir adam gördü ve: Ona bin! buyurdu. Adam: Ey Allah'ın Resûlü, o kurbanlık devedir dedi. Bunun üzerine o, ikinci veya üçüncüde: Yazık sana, bin ona! buyurdu.' Bu Müslim'in lafzıdır. Buhârî'nin lafzında ise: 'Ona bin! buyurdu. Adam: O kurbanlık devedir dedi. O: Bin ona! buyurdu. Adam: O kurbanlık devedir dedi. O da ikinci veya üçüncüde: Bin ona, yazık sana! buyurdu' şeklindedir. Müslim benzerini Enes ve Câbir'den radıyallâhu anhümâ de rivayet etmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ أَهْلَ الْعِلْمِ اخْتَلَفُوا فِي رُكُوبِ الْهَدْيِ، فَذَهَبَ بَعْضُهُمْ إِلَى أَنَّهُ يَجُوزُ لِلضَّرُورَةِ دُونَ غَيْرِهَا، وَهُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ، قَالَ النَّوَوِيُّ: وَبِهِ قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَهُوَ رِوَايَةٌ عَنْ مَالِكٍ، وَقَالَ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، وَمَالِكٌ، وَأَحْمَدُ، وَإِسْحَاقُ: لَهُ رُكُوبُهُ مِنْ غَيْرِ حَاجَةٍ، بِحَيْثُ لَا يَضُرُّهُ. وَبِهِ قَالَ أَهْلُ الظَّاهِرِ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا يَرْكَبُهُ إِلَّا إِنْ لَمْ يَجِدْ مِنْهُ بُدًّا، وَحَكَى الْقَاضِي عَنْ بَعْضِ الْعُلَمَاءِ أَنَّهُ أَوْجَبَ رُكُوبَهَا لِمُطْلَقِ الْأَمْرِ وَلِمُخَالَفَةِ مَا كَانَتْ
Bilesin ki ilim ehli kurbana binme hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir kısmı bunun başkası için değil ancak zaruret sebebiyle caiz olduğu görüşüne varmıştır ki bu, Şâfiî'nin mezhebidir. Nevevî şöyle demiştir: İbnü'l-Münzir de bunu söylemiştir ve bu Mâlik'ten bir rivayettir. Urve b. ez-Zübeyr, Mâlik, Ahmed ve İshak ise: 'Hayvana zarar vermeyecek şekilde ihtiyaç olmaksızın da binme hakkı vardır' demişlerdir; Zâhirîler de bunu söylemiştir. Ebû Hanîfe: 'Çaresiz kalmadıkça ona binemez' demiştir. Kādî, bazı âlimlerden mutlak emirden dolayı ve
الْجَاهِلِيَّةُ عَلَيْهِ مِنْ إِهْمَالِ السَّائِبَةِ وَالْبَحِيرَةِ وَالْوَصِيلَةِ وَالْحَامِ.
Cahiliye ehlinin sâibe, bahîre, vasîle ve hâm türü hayvanları başıboş bırakma adetlerine muhalefet etmek için ona binmeyi vacip gördüklerini nakletmiştir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: أَظْهَرُ الْأَقْوَالِ دَلِيلًا عِنْدِي فِي رُكُوبِ الْهَدْيِ وَاجِبًا أَوْ غَيْرَ وَاجِبٍ: هُوَ أَنَّهُ إِنْ دَعَتْهُ ضَرُورَةٌ لِذَلِكَ جَازَ وَإِلَّا فَلَا ; لِأَنَّ أَخَصَّ النُّصُوصِ الْوَارِدَةِ فِي ذَلِكَ بِمَحَلِّ النِّزَاعِ وَأَصْرَحُهَا فِيهِ مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ: وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ: أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ قَالَ: سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، سُئِلَ عَنْ رُكُوبِ الْهَدْيِ؟ فَقَالَ: سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ: " ارْكَبْهَا بِالْمَعْرُوفِ إِذَا أُلْجِئْتَ إِلَيْهَا حَتَّى تَجِدَ ظَهْرًا ". وَفِي رِوَايَةٍ عَنْهُ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ: " ارْكَبْهَا بِالْمَعْرُوفِ حَتَّى تَجِدَ ظَهْرًا " اهـ. فَهَذَا الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ فِيهِ التَّصْرِيحُ مِنْهُ ﷺ بِأَنَّ رُكُوبَ الْهَدْيِ إِنَّمَا يَجُوزُ بِالْمَعْرُوفِ، إِذَا أَلْجَأَتْ إِلَيْهِ الضَّرُورَةُ، فَإِنْ زَالَتِ الضَّرُورَةُ بِوُجُودِ ظَهْرٍ يَرْكَبُهُ غَيْرِ الْهَدْيِ تَرَكَ رُكُوبَ الْهَدْيِ، فَهَذَا الْقَيْدُ الَّذِي فِي هَذَا الْحَدِيثِ تُقَيَّدُ بِهِ جَمِيعُ الرِّوَايَاتِ الْخَالِيَةِ عَنِ الْقَيْدِ ; لِوُجُوبِ حَمْلِ الْمُطْلَقِ عَلَى الْمُقَيَّدِ، عِنْدَ جَمَاهِيرِ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَلَا سِيَّمَا إِنِ اتَّحَدَ الْحُكْمُ وَالسَّبَبُ كَمَا هُنَا.
Bu satırların yazarı -Allah onu affetsin ve mağfiret buyursun- dedi ki: İster vacip olsun ister vacip olmasın kurbana binme hususunda delil bakımından bana göre görüşlerin en zahir olanı; zaruret bunu gerektirirse caiz olduğu, aksi hâlde caiz olmadığıdır. Çünkü bu hususta niza mahalline en has ve en sarih olan nass, Müslim'in Sahîh'inde rivayet ettiğidir: 'Bana Muhammed b. Hâtim rivayet etti, bize Yahyâ b. Saîd, İbn Cüreyc'den rivayet etti; bana Ebü'z-Zübeyr haber verip dedi ki: Câbir b. Abdillâh'ın kurbana binmekten sorulduğunu işittim; o şöyle dedi: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: Başka bir binek buluncaya kadar muhtaç kaldığında ona maruf vecheyle (zarar vermeden) bin buyurduğunu işittim.' Sahîh-i Müslim'deki diğer bir rivayette: 'Başka bir binek buluncaya kadar ona maruf vecheyle bin' buyurmuştur. Bu sahih hadiste, kurbana binmenin ancak zaruret mecbur bıraktığında maruf vecheyle caiz olduğu; şayet kurban dışında bineceği bir binek bularak zaruret ortadan kalkarsa kurbana binmeyi terk edeceği hususu ondan sallallâhu aleyhi ve sellem açıkça ifade edilmektedir. Bu hadisteki bu kayıtla, kayıttan hali olan diğer bütün rivayetler takyit edilir; zira ilim ehlinin cumhuruna göre mutlakın mukayyede hamledilmesi vaciptir; hele hele burada olduğu gibi hüküm ve sebep bir olduğunda bu öncelikle geçerlidir.
أَمَّا حُجَّةُ مَنْ قَالَ: بِوُجُوبِ رُكُوبِ الْهَدْيِ، فَهِيَ ظَاهِرَةُ السُّقُوطِ ; لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمْ يَرْكَبْ هَدْيَهُ كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ. وَأَمَّا حُجَّةُ مَنْ أَجَازَ الرُّكُوبَ مُطْلَقًا، فَهُوَ قَوْلُهُ ﷺ: " وَيْلَكَ ارْكَبْهَا "، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى [٢٢ \ ٣٣] ، عَلَى أَحَدِ التَّفْسِيرَيْنِ، وَلَا تَنْهَضُ بِهِ الْحُجَّةُ فِيمَا يَظْهَرُ ; لِأَنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَى كَوْنِهِ تَدْعُوهُ الضَّرُورَةُ إِلَى ذَلِكَ، بِدَلِيلِ حَدِيثِ جَابِرٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ آنِفًا فَهُوَ أَخَصُّ نَصٍّ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ، فَلَا يَنْبَغِي الْعُدُولُ عَنْهُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، وَالظَّاهِرُ أَنَّ شُرْبَ مَا فَضَلَ مِنْ لَبَنِهَا، عَنْ وَلَدِهَا لَا بَأْسَ بِهِ ; لِأَنَّهُ لَا ضَرَرَ فِيهِ عَلَيْهَا وَلَا عَلَى وَلَدِهَا. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنْ رَكِبَهَا الرُّكُوبَ الْمُبَاحَ لِلضَّرُورَةِ وَنَقَصَهَا ذَلِكَ فَعَلَيْهِ قِيمَةُ النَّقْصِ يَتَصَدَّقُ بِهَا. وَلَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Kurbana binmenin vacip olduğunu söyleyenlerin hüccetine gelince, bunun geçersizliği açıktır; çünkü bilindiği üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kurbanına binmemiştir. Binmeyi mutlak olarak caiz görenlerin hüccetine gelince, bu; onun sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Yazık sana, ona bin!' buyruğu ile iki tefsirden birine göre Allah Teâlâ'nın: { لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى } “Onlarda sizin için belirlenmiş bir süreye kadar faydalar vardır” [Hac 22/33] ayetidir. Zahir olana göre bu hüccet yeterince güçlü değildir; zira az önce zikrettiğimiz Müslim'deki Câbir hadisi deliliyle bu, kişinin buna zaruret duyması durumuna hamledilir; nitekim o hadis niza mahallindeki en has nasstır ve ondan ayrılmamak gerekir. İlim Allah Teâlâ katındadır. Zahir olan şudur ki yavrusundan artan sütünü içmekte bir beis yoktur; çünkü bunda hayvana da yavrusuna da bir zarar yoktur. Bazı ilim ehli: 'Zaruretten ötürü mubah olan binişle biner ve bu hayvanda bir noksanlığa yol açarsa noksanlığın kıymetini tasadduk etmesi gerekir' demiştir ki bunun teorik bir vechi vardır. İlim Allah Teâlâ katındadır.
وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنِ الظَّاهِرَ أَنَّهُ لَا فَرْقَ فِي الْحُكْمِ الْمَذْكُورِ بَيْنَ الْهَدْيِ الْوَاجِبِ وَغَيْرِهِ ; لِأَنَّهُ ﷺ قَالَ لِصَاحِبِ الْبَدَنَةِ " ارْكَبْهَا "، وَهِيَ مُقَلَّدَةٌ نَعْلًا، وَقَدْ صَرَّحَ لَهُ تَصْرِيحًا مُكَرَّرًا بِأَنَّهَا بَدَنَةٌ، وَلَمْ يَسْتَفْصِلْهُ النَّبِيُّ ﷺ، هَلْ تِلْكَ الْبَدَنَةُ مِنَ الْهَدْيِ الْوَاجِبِ أَوْ غَيْرِهِ، وَتَرْكُ الِاسْتِفْصَالِ يَنْزِلُ مَنْزِلَةَ الْعُمُومِ فِي الْأَقْوَالِ كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ مِرَارًا. وَقَدْ أَشَارَ إِلَيْهِ فِي
Zikredilen hükümde vacip kurban ile diğerleri arasında bir fark bulunmamasının zahir olduğunu söylememizin sebebi şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, boynuna nalın takılmış olan kurbanlık devenin sahibine 'Ona bin!' buyurmuş; adam ona mükerrer olarak bunun bir kurbanlık deve olduğunu açıkça belirttiği hâlde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem o devenin vacip kurbanlardan mı yoksa başkalarından mı olduğunu tafsilatıyla sormamıştır; tafsilat istemeyi terk etmek ise defalarca açıklandığı gibi sözlerde umum menzilesindedir. Buna
" مَرَاقِي السُّعُودِ " بِقَوْلِهِ:
Merâkı's-Suûd'da şu sözüyle işaret edilmiştir:
وَنَزِّلَنَّ تَرْكَ الِاسْتِفْصَالِ ... مَنْزِلَةَ الْعُمُومِ فِي الْأَقْوَالِ
İndir sen tafsilatı terk etmeyi... Umumun menzilesine sözlerdeki.
مَسْأَلَةٌ: فِي حُكْمِ الْهَدْيِ إِذَا عَطِبَ فِي الطَّرِيقِ أَوْ بَعْدَ بُلُوغِ مَحِلِّهِ
MESELE: Yolda veya kesim yerine ulaştıktan sonra telef olma tehlikesi geçiren kurbanın hükmü hakkında
اعْلَمْ أَوَّلًا أَنَّ الصَّوَابَ الَّذِي لَا يَنْبَغِي الْعُدُولُ عَنْهُ أَنَّ مَنْ بُعِثَ مَعَهُ هَدْيٌ إِلَى الْحَرَمِ فَعَطِبَ فِي الطَّرِيقِ، قَبْلَ بُلُوغِ مَحِلِّهِ: أَنَّهُ يَنْحَرُهُ ثُمَّ يَصْبُغُ نَعْلَيْهِ فِي دَمِهِ، وَيَضْرِبُ بِالنَّعْلِ الْمَصْبُوغِ بِالدَّمِ صَفْحَةَ سَنَامِهَا ; لِيَعْلَمَ مَنْ مَرَّ بِهَا أَنَّهَا هَدْيٌ وَيُخَلِّي بَيْنَهَا وَبَيْنَ النَّاسِ، وَلَا يَأْكُلُ مِنْهَا هُوَ، وَلَا أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ رُفْقَتِهِ الْمُرَافِقِينَ لَهُ فِي سَفَرِهِ.
Öncelikle bilesin ki kendisinden ayrılınmaması gereken doğru hüküm şudur: Yanında Harem'e kurbanlık gönderilen kimse, kurban mahalline ulaşmadan önce yolda sakatlanır/telef olma tehlikesi geçirirse onu keser, sonra iki nalınını kanına bular ve kanlı nalını hörgücünün yan tarafına vurur; ta ki yanından geçen kimse onun kurban olduğunu bilsin. Onu insanlara terk eder; ne kendisi ne de yolculukta kendisine eşlik eden kafilesinden hiç kimse ondan yemez.
وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ هَذَا هُوَ الصَّوَابُ الَّذِي لَا يَنْبَغِي الْعُدُولُ عَنْهُ ; لِثُبُوتِهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي الصَّحِيحِ، فَقَدْ رَوَى مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ مَا لَفْظُهُ: " بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِسِتَّ عَشْرَةَ بَدَنَةً مَعَ رَجُلٍ وَامْرَأَةٍ فِيهَا، قَالَ: فَمَضَى ثُمَّ رَجَعَ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، كَيْفَ أَصْنَعُ بِمَا أَبْدَعَ عَلَيٍّ مِنْهَا؟ قَالَ: " انْحَرْهَا، ثُمَّ اصْبُغْ نَعْلَيْهَا فِي دَمِهَا ثُمَّ اجْعَلْهُ عَلَى صَفْحَتِهَا، وَلَا تَأْكُلْ مِنْهَا أَنْتَ وَلَا أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ رُفْقَتِكَ "، انْتَهَى مِنْ صَحِيحِ مُسْلِمٍ.
Bunun kendisinden ayrılınmaması gereken doğru hüküm olduğunu söylememizin sebebi, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem Sahîh'te sabit olmasıdır. Nitekim Müslim Sahîh'inde İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ şu lafızla rivayet etmiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem aralarında bir devenin de bulunduğu on altı kurbanlık deveyi bir adamla gönderdi. Adam yola çıktı, sonra geri dönüp: Ey Allah'ın Resûlü! Bunlardan yürüyemez hâle gelip sakatlananı ne yapayım? dedi. O da: Onu kes, sonra iki nalınını kanına batır, sonra da onu hörgücünün yanına sür; ne sen ne de kafilenden hiç kimse ondan yemesin buyurdu.' Sahîh-i Müslim'den nakil bitti.
وَفِي رِوَايَةٍ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: " أَنَّ ذُؤَيْبًا أَبَا قَبِيصَةَ حَدَّثَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يَبْعَثُ مَعَهُ بِالْبُدْنِ ثُمَّ يَقُولُ: " إِنْ عَطِبَ شَيْءٌ مِنْهَا فَخَشِيتَ عَلَيْهِ مَوْتًا فَانْحَرْهَا، ثُمَّ اغْمِسْ نَعْلَهَا فِي دَمِهَا ثُمَّ اضْرِبْ بِهَا صَفْحَتَهَا وَلَا تَطْعَمْهَا أَنْتَ وَلَا أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ رُفْقَتِكَ "، انْتَهَى مِنْهُ. وَقَوْلُهُ: كَيْفَ أَصْنَعُ بِمَا أَبْدَعَ مِنْهَا؟ : هُوَ بِضَمِّ الْهَمْزَةِ، وَإِسْكَانِ الْبَاءِ، وَكَسْرِ الدَّالِ بِصِيغَةِ الْمَبْنِيِّ لِلْمَفْعُولِ: أَيْ كَلَّ وَأَعْيَا حَتَّى وَقَفَ مِنَ الْإِعْيَاءِ، فَهَذَا النَّصُّ الصَّحِيحُ.
Sahîh-i Müslim'de İbn Abbas'tan gelen bir rivayette de şöyledir: 'Züeyb Ebû Kabîsa ona, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisiyle kurbanlık develer gönderdiğini, sonra da: Onlardan biri sakatlanıp telef olmasından korkarsan onu kes, sonra nalınını kanına batır, sonra da onu hörgücünün yanına vur; ne sen ne de kafilenden hiç kimse ondan yemesin buyurduğunu anlattı.' Ondan nakil bitti. Hadisteki 'übdıa minhâ' (أُبْدِعَ مِنْهَا) ifadesi; hemzenin dammesi, bâ harfinin sükûnu ve dâl harfinin kesresi ile meçhul kalıptadır; yani yoruldu, takati kesildi ve bitkinlikten durakladı demektir. İşte bu sahih nass
لَا يُلْتَفَتُ مَعَهُ إِلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّ رُفْقَتَهُ لَهُمُ الْأَكْلُ مَعَ جُمْلَةِ الْمَسَاكِينِ ; لِأَنَّهُ مُخَالِفٌ لِلنَّصِّ الصَّحِيحِ، وَلَا قَوْلَ لِأَحَدٍ مَعَ السُّنَّةِ الثَّابِتَةِ عَنْهُ ﷺ، كَمَا أَوْضَحْنَاهُ مِرَارًا. وَالظَّاهِرُ أَنَّ عِلَّةَ مَنْعِهِ وَمَنْعِ رُفْقَتِهِ: هُوَ سَدُّ الذَّرِيعَةِ لِئَلَّا يَتَوَصَّلُ هُوَ أَوْ بَعْضُ رُفْقَتِهِ إِلَى نَحْرِهِ، بِدَعْوَى أَنَّهُ عَطِبَ أَوْ بِالتَّسَبُّبِ لَهُ فِي ذَلِكَ لِلطَّمَعِ فِي أَكْلِ لَحْمِهِ ; لِأَنَّهُ صَارَ لِلْفُقَرَاءِ، وَهُمْ يَعُدُّونَ أَنْفُسَهُمْ مِنَ الْفُقَرَاءِ، وَلَوْ لَمْ يَبْلُغْ مَحِلَّهُ. وَالظَّاهِرُ: أَنَّهُ لَا يَجُوزُ الْأَكْلُ مِنْهُ لِلْأَغْنِيَاءِ، بَلْ لِلْفُقَرَاءِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
karşısında, kafilesinin yoksullarla birlikte yiyebileceğini söyleyen kimsenin sözüne iltifat edilmez; zira bu, sahih nassa aykırıdır ve defalarca açıkladığımız gibi ondan sallallâhu aleyhi ve sellem sabit olan sünnet karşısında hiç kimsenin sözü geçerli değildir. Kişinin ve kafilesinin menedilmesinin zahir illeti; etini yeme hırsıyla kurbanın sakatlandığı iddiasıyla veya buna sebebiyet vererek onu kesmeye ne kendisinin ne de kafiledekilerin tevessül etmemesi için sedd-i zerîadır (kötülüğe giden yolu kapamadır); çünkü hayvan fakirlerin hakkı olmuştur ve yerine ulaşmasa bile onlar kendilerini fakir sayabilirler. Zahir olan şudur ki ondan zenginlerin yemesi caiz değildir, ancak fakirler yiyebilir. Allah en iyisini bilir.