فَإِنْ قِيلَ: رَوَى أَصْحَابُ السُّنَنِ عَنْ نَاجِيَةَ الْأَسْلَمِيِّ: " أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بَعَثَ مَعَهُ
Eğer: Sünen sahipleri Naciye el-Eslemî'den şöyle rivayet etmişlerdir denilirse: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onunla beraber
بِهَدْيٍ فَقَالَ: " إِنْ عَطِبَ فَانْحَرْهُ، ثُمَّ اصْبُغْ نَعْلَهُ فِي دَمِهِ، ثُمَّ خَلِّ بَيْنَهُ وَبَيْنَ النَّاسِ " اهـ. وَظَاهِرُ قَوْلِهِ: " وَبَيْنَ النَّاسِ "، يَشْمَلُ بِعُمُومِهِ سَائِقَ الْهَدْيِ وَرُفْقَتَهُ.
bir kurbanlık hedy gönderdi ve: 'Eğer sakatlanıp telef olma durumuna gelirse onu kes, sonra nalınını kanına batır, sonra da onunla insanların arasını serbest bırak' buyurdu." Hadisteki 'insanların arasını serbest bırak' ifadesinin zahiri, umumiyetiyle kurbanı sevk edeni ve kafilesini de kapsamaktadır.
فَالْجَوَابُ أَنَّ حَدِيثَ مُسْلِمٍ أَصَحُّ وَأَخَصُّ، وَالْخَاصُّ يَقْضِي عَلَى الْعَامِّ ; لِأَنَّ حَدِيثَ مُسْلِمٍ أَخْرَجَ السَّائِقَ وَرُفْقَتَهُ مِنْ عُمُومِ حَدِيثِ أَصْحَابِ السُّنَنِ. وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْخَاصَّ يَقْضِي عَلَى الْعَامِّ.
Cevap şudur: Müslim'in hadisi hem daha sahih hem de daha hastır (özeldir); has olan [nass], âm olanın (genelin) hükmünü belirler. Çünkü Müslim'in hadisi kurbanı sevk edeni ve kafilesini, Sünen sahiplerinin hadisindeki umumilikten çıkarmıştır. Bilindiği üzere has, âmma takdim edilir.
وَاعْلَمْ أَنَّ لِلْعُلَمَاءِ تَفَاصِيلَ فِي حُكْمِ مَا عَطِبَ مِنَ الْهَدْيِ، قَبْلَ نَحْرِهِ بِمَحِلِّ النَّحْرِ، سَنَذْكُرُ أَرْجَحَهَا عِنْدَنَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنْ غَيْرِ اسْتِقْصَاءٍ لِلْأَقْوَالِ وَالْحُجَجِ ; لِأَنَّ مَسَائِلَ الْحَجِّ أَطَلْنَا عَلَيْهَا الْكَلَامَ طُولًا يَقْتَضِي الِاخْتِصَارَ فِي بَعْضِهَا خَوْفَ الْإِطَالَةِ الْمُمِلَّةِ.
Bil ki kurban kesim yerine varmadan önce telef olma tehlikesi geçiren kurbanlık hedyin hükmü hakkında âlimlerin ayrıntılı görüşleri vardır; görüşleri ve delilleri tek tek sayıp dökmeden, inşallah bize göre en racih olanını zikredeceğiz; zira hac meseleleri üzerindeki sözü, usandırıcı bir uzatmadan çekinerek bazı kısımlarda ihtisarı (kısaltmayı) gerektirecek derecede uzatmış bulunuyoruz.
اعْلَمْ أَوَّلًا أَنَّ الْهَدْيَ إِمَّا وَاجِبٌ، وَإِمَّا تَطَوُّعٌ، وَالْوَاجِبُ إِمَّا بِالنَّذْرِ، أَوْ بِغَيْرِهِ، وَالْوَاجِبُ بِالنَّذْرِ، إِمَّا مُعَيَّنٌ، أَوْ غَيْرُ مُعَيَّنٍ، فَالظَّاهِرُ الَّذِي لَا يَنْبَغِي الْعُدُولُ عَنْهُ أَنَّ الْهَدْيَ الْوَاجِبَ بِغَيْرِ النَّذْرِ كَهَدْيِ التَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ، وَالدِّمَاءَ الْوَاجِبَةَ بِتَرْكِ وَاجِبٍ، أَوْ فِعْلِ مَحْظُورٍ، وَالْوَاجِبُ بِالنَّذْرِ فِي ذِمَّتِهِ، كَأَنْ يَقُولَ: عَلَيَّ لِلَّهِ نَذْرٌ أَنْ أَهْدِيَ هَدْيًا، أَنَّ لِجَمِيعِ ذَلِكَ حَالَتَيْنِ.
Öncelikle bil ki kurbanlık hedy ya vaciptir ya da nafiledir. Vacip olan da ya adak iledir ya da adağın dışındaki [bir sebepledir]. Adakla vacip olan ise ya muayyendir (belirlenmiştir) ya da gayrimuayyendir (zimmettedir). Kendisinden sapılmaması gereken açık ve zahir hüküm şudur: Temettu ve kıran hedyi gibi adak dışı vacip olan kurbanlar, bir vacibin terki veya bir yasağın işlenmesiyle vacip olan kanlar (cezalar) ve kişinin zimmetinde vacip kıldığı 'Allah için üzerime bir kurban hedy etmek adak olsun' şeklindeki adaklar için iki durum söz konusudur.
الْأُولَى: أَنْ يَكُونَ سَاقَ مَا ذَكَرَ مِنَ الْهَدْيِ يَنْوِي بِهِ الْهَدْيَ الْوَاجِبَ عَلَيْهِ، مِنْ غَيْرِ أَنْ يُعِينَهُ بِالْقَوْلِ، كَأَنْ يَقُولَ: هَذَا الْهَدْيُ سُقْتُهُ أُرِيدُ بِهِ أَدَاءَ الْهَدْيِ الْوَاجِبِ عَلَيَّ.
Birincisi: Zikredilen kurbanlığı, sözlü olarak 'Bu kurbanlığı, üzerime vacip olan kurbanı ifa etmek maksadıyla sevk ettim' şeklinde belirlemeksizin, sadece üzerine vacip olan hedye niyet ederek sevk etmiş olmasıdır.
وَالْحَالَةُ الثَّانِيَةُ: هِيَ أَنْ يَسُوقَهُ يَنْوِي بِهِ الْهَدْيَ الْمَذْكُورَ مَعَ تَعْيِينِهِ بِالْقَوْلِ، فَإِنْ نَوَاهُ، وَلَمْ يُعَيِّنْهُ بِالْقَوْلِ ; فَالظَّاهِرُ: أَنَّهُ لَا يَزَالُ فِي ضَمَانِهِ وَلَا يَزُولُ مِلْكُهُ عَنْهُ إِلَّا بِذَبْحِهِ وَدَفْعِهِ إِلَى مُسْتَحِقِّيهِ، وَلِذَا إِنْ عَطِبَ فِي الطَّرِيقِ فَلَهُ التَّصَرُّفُ فِيهِ بِمَا شَاءَ مِنْ أَكْلٍ وَبَيْعٍ ; لِأَنَّهُ لَمْ يَزَلْ فِي مِلْكِهِ، وَهُوَ مُطَالَبٌ بِأَدَاءِ الْهَدْيِ الْوَاجِبِ عَلَيْهِ بِشَيْءٍ آخَرَ غَيْرِ الَّذِي عَطِبَ ; لِأَنَّهُ عَطِبَ فِي ضَمَانِهِ، فَهُوَ بِمَنْزِلَةَ مَنْ عَلَيْهِ دَيْنٌ فَحَمَلَهُ إِلَى مُسْتَحِقِّهِ بِقَصْدِ دَفْعِهِ إِلَيْهِ، فَتَلِفَ قَبْلَ أَنْ يُوصِلَهُ إِلَيْهِ: فَعَلَيْهِ قَضَاءُ الدِّينِ بِغَيْرِ التَّالِفِ ; لِأَنَّهُ تَلِفَ فِي ذِمَّتِهِ وَإِنْ تَعَيَّبَ الْهَدْيُ الْمَذْكُورُ قَبْلَ بُلُوغِهِ مَحِلَّهُ، فَعَلَيْهِ بَدَلُهُ سَلِيمًا وَيَفْعَلُ بِالَّذِي تَعَيَّبَ مَا شَاءَ ; لِأَنَّهُ لَمْ يَزَلْ فِي مِلْكِهِ، وَضَمَانِهِ. وَالَّذِي يَظْهَرُ أَنَّ لَهُ التَّصَرُّفَ فِيهِ، وَلَوْ لَمْ يَعْطَبْ، وَلَمْ يَتَعَيَّبْ ; لِأَنَّ مُجَرَّدَ نِيَّةِ إِهْدَائِهِ عَنِ الْهَدْيِ الْوَاجِبِ لَا يَنْقُلُ مِلْكَهُ عَنْهُ، وَالْهَدْيُ الْمَذْكُورُ لَازِمٌ لَهُ فِي ذِمَّتِهِ، حَتَّى يُوصِلَهُ إِلَى مُسْتَحِقِّهِ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ لَهُ نَمَاءَهُ.
İkinci durum ise: Onu sözlü olarak da tayin edip belirleyerek mezkûr kurbana niyetle sevk etmesidir. Şayet niyet eder de sözlü olarak tayin etmezse; zahir olan şudur ki o hayvan hâlâ onun sorumluluğundadır ve kesilip hak sahiplerine verilmedikçe mülkiyeti üzerinden çıkmaz. Bu sebeple yolda sakatlanıp telef olma durumuna gelirse, mülkiyetinde kalmaya devam ettiği için yeme ve satma gibi dilediği tasarrufta bulunabilir; zira onun yerine telef olandan başka bir kurbanlıkla üzerine vacip olan hediyi yerine getirmekle yükümlüdür, çünkü kurban onun sorumluluğu altındayken sakatlanmıştır. Bu durum, üzerinde borç olup da onu hak sahibine ödemek kastıyla taşıyan, fakat ona ulaştırmadan önce telef olan kimse gibidir: Borcunu telef olandan başka bir şeyle ödemesi gerekir; zira mal onun zimmetindeyken telef olmuştur. Zikredilen kurbanlık yerine ulaşmadan önce kusurlu hâle gelirse, onun yerine kusursuz bir bedelini kesmesi gerekir; kusurlu hâle gelen hayvanı ise dilediği gibi kullanır; çünkü o hayvan hâlen kendi mülkiyetinde ve sorumluluğundadır. Açık görünen şudur ki, kurban sakatlanmasa ve kusurlu hâle gelmese bile onda tasarruf yetkisi vardır; zira vacip kurban yerine onu hediye etmeye salt niyet etmek, mülkiyetini üzerinden çıkarmaz ve zikredilen kurban hak sahibine ulaşıncaya kadar zimmetinde borç olarak kalmaya devam eder. Zahir olan odur ki [kurbana ait] artış ve nemalar da kendisine aittir.
وَأَمَّا الْحَالَةُ الثَّانِيَةُ: وَهِيَ مَا إِذَا نَوَاهُ وَعَيَّنَهُ بِالْقَوْلِ كَأَنْ يَقُولَ: هَذَا هُوَ الْهَدْيُ
İkinci duruma gelince: Bu, niyet edip 'Bu,
الْوَاجِبُ عَلَيَّ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْإِشْعَارَ وَالتَّقْلِيدَ كَذَلِكَ. فَالظَّاهِرُ: أَنَّهُ يَتَعَيَّنُ الْوُجُوبُ فِيهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ تَبْرَأَ الذِّمَّةُ، فَلَيْسَ لَهُ التَّصَرُّفُ فِيهِ مَا دَامَ سَلِيمًا، وَإِنْ عَطِبَ أَوْ سُرِقَ أَوْ ضَلَّ أَوْ نَحْوُ ذَلِكَ لَمْ يُجْزِهِ، وَعَادَ الْوُجُوبُ إِلَى ذِمَّتِهِ. فَيَجِبُ عَلَيْهِ هَدْيٌ آخَرُ ; لِأَنَّ الذِّمَّةَ لَا تَبْرَأُ بِمُجَرَّدِ التَّعْيِينِ بِالنِّيَّةِ وَالْقَوْلِ أَوْ فَعَلَ بِهِ مَا شَاءَ ; لِأَنَّ الْهَدْيَ لَازِمٌ فِي التَّقْلِيدِ وَالْإِشْعَارِ. وَالظَّاهِرُ: أَنَّهُ إِنْ عَطِبَ ذِمَّتَهُ، وَهَذَا الَّذِي عَطِبَ صَارَ كَأَنَّهُ شَيْءٌ مِنْ مَالِهِ لَا حَقَّ فِيهِ لِفُقَرَاءِ الْحَرَمِ ; لِأَنَّ حَقَّهُمْ بَاقٍ فِي الذِّمَّةِ، فَلَهُ بَيْعُهُ وَأَكْلُهُ، وَكُلُّ مَا شَاءَ. وَعَلَى هَذَا جُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَعَنْ مَالِكٍ يَأْكُلُ وَيُطْعِمُ مَنْ شَاءَ مِنَ الْأَغْنِيَاءِ وَالْفُقَرَاءِ، وَلَا يَبِيعُ مِنْهُ شَيْئًا، وَإِنْ بَلَغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَذَبَحَهُ وَسُرِقَ: فَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ عِنْدَ أَحْمَدَ.
üzerime vacip olan kurbandır' diye sözlü olarak tayin etmesidir. İş'âr (hörgücünü yarıp kanatma) ve taklîd (boynuna gerdanlık takma) de böyledir. Zahir olan şudur ki, zimmet beraat etmeksizin (borç düşmeksizin) vücup o hayvanda kesinleşir; bu yüzden hayvan sağlam olduğu müddetçe onda [başka türlü] tasarrufta bulunamaz. Şayet kurban sakatlanıp telef olma durumuna gelir veya çalınır, kaybolur ya da benzeri bir şey olursa borcunu ödemiş sayılmaz ve vaciplik tekrar zimmetine döner. Dolayısıyla üzerine başka bir kurban vacip olur; çünkü zimmet, niyet ve sözle yapılan salt tayinle beraat etmez. Şayet taklîd ve iş'âr yapılmışsa kurban bağlayıcı hâle gelmiştir. Zahir olan şudur ki sakatlandığı takdirde bu sakatlanan hayvan sanki kendi mülkünden bir şey gibi olur ve Harem fukarası için onda bir hak kalmaz; zira onların hakkı zimmette devam etmektedir. Bu yüzden onu satabilir, yiyebilir ve dilediği tasarrufu yapabilir. İlim ehlinin cumhuru bu görüştedir. Mâlik'ten gelen rivayete göre ise yer ve zengin veya fakir dilediğine yedirir, fakat ondan hiçbir şeyi satamaz. Eğer kurban yerine ulaşır, onu keser ve sonra çalınırsa: Ahmed'e göre üzerine hiçbir şey gerekmez.
قَالَ فِي " الْمُغْنِي ": وَبِهَذَا قَالَ الثَّوْرِيُّ، وَابْنُ الْقَاسِمِ صَاحِبُ مَالِكٍ، وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: عَلَيْهِ الْإِعَادَةُ ; لِأَنَّهُ لَمْ يُوصِلِ الْحَقَّ إِلَى مُسْتَحِقِّهِ، فَأَشْبَهَ مَا لَوْ لَمْ يَذْبَحْهُ. وَلَنَا أَنَّهُ أَدَّى الْوَاجِبَ عَلَيْهِ، فَبَرِئَ مِنْهُ كَمَا لَوْ فَرَّقَهُ. وَدَلِيلُ أَنَّهُ أَدَّى الْوَاجِبَ: أَنَّهُ لَمْ يَبْقَ إِلَّا التَّفْرِقَةُ، وَلَيْسَتْ وَاجِبَةً، بِدَلِيلِ أَنَّهُ لَوْ خَلَّى بَيْنَهُ، وَبَيْنَ الْفُقَرَاءِ أَجْزَأَهُ. وَلِذَلِكَ لَمَّا نَحَرَ النَّبِيُّ ﷺ الْبَدَنَاتِ قَالَ: " مَنْ شَاءَ اقْتَطَعَ ". انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنَ " الْمُغْنِي ".
el-Muğnî'de şöyle denilmiştir: Sevrî, Mâlik'in talebesi İbnü'l-Kāsım ve re'y ehli de bu görüşü benimsemiştir. Şâfiî ise şöyle demiştir: Kurbanı iade etmesi (yeniden kesmesi) gerekir; çünkü hakkı hak sahibine ulaştırmamıştır, bu durum kurbanı hiç kesmemiş olması gibidir. Bizim delilimiz ise şudur: O, üzerine vacip olanı ifa etmiş ve tıpkı eti dağıtmış gibi borçtan kurtulmuştur. Üzerine vacip olanı ifa ettiğinin delili: Geriye sadece dağıtımın kalmış olması ve bunun da vacip olmamasıdır; nitekim kurbanla fakirlerin arasını serbest bıraksa bu caiz olurdu. Bundan dolayı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kurbanlık develeri kestiğinde: 'Dileyen bir parça kessin alsın' buyurmuştur. el-Muğnî'den alınması hedeflenen yer sona erdi.
وَأَظْهَرُ الْقَوْلَيْنِ عِنْدِي: أَنَّهُ لَا تَبْرَأُ ذِمَّتُهُ بِذَبْحِهِ: حَتَّى يُوصِلَهُ إِلَى الْمُسْتَحِقِّينَ ; لِأَنَّ الْمُسْتَحِقِّينَ إِنْ لَمْ يَنْتَفِعُوا بِهِ، لَا فَرْقَ عِنْدَهُمْ بَيْنَ ذَبْحِهِ وَبَيْنَ بَقَائِهِ حَيًّا، وَلِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ [٢٢ \ ٢٨] ، وَيَقُولُ: وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ [٢٢ \ ٣٦] ، وَالْآيَتَانِ تَدُلَّانِ عَلَى لُزُومِ التَّفْرِقَةِ وَالتَّخْلِيَةِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْفُقَرَاءِ يَقْتَسِمُونَهُ تَفْرِقَةٌ ضِمْنِيَّةٌ ; لِأَنَّ الْإِذْنَ لَهُمْ فِي ذَلِكَ، وَهُوَ مُتَيَسِّرٌ لَهُمْ كَإِعْطَائِهِمْ إِيَّاهُ بِالْفِعْلِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى. وَقَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْهَدْيَ الْمَذْكُورَ إِنْ تَعَيَّبَ فِي الطَّرِيقِ فَعَلَيْهِ نَحْرُهُ، وَنَحْرُ هَدْيٍ آخَرَ غَيْرِ مَعِيبٍ لَا يَظْهَرُ كُلَّ الظُّهُورِ، إِذْ لَا مُوجِبَ لِتَعَدُّدِ الْوَاجِبِ عَلَيْهِ وَهُوَ لَمْ يَجِبْ عَلَيْهِ إِلَّا وَاحِدٌ. وَحُجَّةُ مَنْ قَالَ بِذَلِكَ: أَنَّهُ لَمَّا عَيَّنَهُ مُتَقَرِّبًا بِهِ إِلَى اللَّهِ لَا يَحْسُنُ انْتِفَاعُهُ بِهِ بَعْدَ ذَلِكَ، وَلَوْ لَمْ يُجْزِئْهُ.
Bana göre iki görüşten daha açık olanı şudur: Hak sahiplerine ulaştırmadıkça sırf kesmekle zimmeti borçtan kurtulmaz; zira hak sahipleri ondan faydalanmadıkça, onlar açısından hayvanın kesilmesi ile canlı kalması arasında bir fark yoktur. Ayrıca Allah Teâlâ: { وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ } “Darda kalmış yoksula da yedirin” ve: { وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ } “Hem hâlinden memnun olup istemeyene hem de isteyene yedirin” buyurmaktadır. Her iki ayet de dağıtımın gerekliliğine ve kurbanla fakirlerin arasını serbest bırakıp onların bölüşmesinin zımnî bir dağıtım olduğuna delalet eder; zira kurbanı almaya hazır olduklarında buna izin verilmesi, bizzat ellerine verilmesi gibidir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Mezkûr kurban yolda kusurlu hâle gelirse hem onu kesmesi hem de kusursuz başka bir kurban kesmesi gerekir diyen kimsenin sözü tamamen açık ve isabetli görünmemektedir; zira ona ancak tek bir kurban vacip olmuşken, vacibin mükerrer olmasını gerektiren bir sebep yoktur. Bu görüşü savunanların gerekçesi şudur: Kişi onu Allah'a yaklaşma amacıyla tayin ettiği için, kurban yerine geçmese bile sonrasında ondan yararlanması uygun olmaz.
وَأَمَّا الْوَاجِبُ الْمُعَيَّنُ بِالنَّذْرِ، كَأَنْ يَقُولَ: نَذَرْتُ لِلَّهِ إِهْدَاءَ هَذَا الْهَدْيِ الْمُعَيَّنِ، فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ يَتَعَيَّنُ بِالنَّذْرِ، وَلَا يَكُونُ فِي ذِمَّتِهِ، فَإِنْ عَطِبَ أَوْ سُرِقَ: لَمْ يَلْزَمْهُ بَدَلُهُ ; لِأَنَّ حَقَّ الْفُقَرَاءِ إِذًا تَعَلَّقَ بِعَيْنِهِ، لَا بِذِمَّةِ الْمُهْدِي. وَالظَّاهِرُ: أَنَّهُ لَيْسَ لَهُ الْأَكْلُ مِنْهُ، سَوَاءً عَطِبَ فِي الطَّرِيقِ أَوْ بَلَغَ مَحِلَّهُ.
Adak ile tayin edilen vacip kurbana gelince, örneğin: 'Şu muayyen kurbanı hedy olarak göndermeyi Allah için adadım' demesi gibi; zahir olan şudur ki bu kurban adak ile muayyen hâle gelir ve zimmetinde borç olmaz. Eğer sakatlanır veya çalınırsa: Yerine bedelini alması gerekmez; zira fakirlerin hakkı o vakit hedy sahibinin zimmetine değil, bizzat o kurbanın kendisine taalluk etmiştir. Zahir olan şudur ki, kurban ister yolda sakatlansın ister yerine ulaşıp kesilsin, ondan yemesi caiz değildir.
وَحَاصِلُ مَا ذَكَرْنَا: رَاجِعٌ إِلَى أَنَّ مَا عَطِبَ بِالطَّرِيقِ مِنَ الْهَدْيِ إِنْ كَانَ مُتَعَلِّقًا بِذِمَّتِهِ سَلِيمًا فَالظَّاهِرُ أَنَّ لَهُ الْأَكْلَ مِنْهُ، وَالتَّصَرُّفَ فِيهِ ; لِأَنَّهُ يَلْزَمُهُ بَدَلُهُ سَلِيمًا، وَقِيلَ: يُلْزَمُ الَّذِي عَطِبَ
Zikrettiğimiz hususların özeti şuna dönmektedir: Yolda sakatlanan kurban eğer zimmetinde kusursuz bir kurban olarak vacip olmuşsa, zahir olan şudur ki ondan yemesi ve tasarruf etmesi caizdir; zira yerine kusursuz bir kurban kesmesi gerekmektedir. Bir görüşe göre ise sakatlanan kurbanı da
وَالسَّلِيمَ مَعًا لِفُقَرَاءِ الْحَرَمِ، وَأَنَّ مَا تَعَلَّقَ الْوُجُوبُ فِيهِ بِعَيْنِ الْهَدْيِ كَالنَّذْرِ الْمُعَيَّنِ لِلْمَسَاكِينِ، لَيْسَ لَهُ تَصَرُّفٌ فِيهِ، وَلَا الْأَكْلُ مِنْهُ إِذَا عَطِبَ وَلَا بَعْدَ نَحْرِهِ، إِنْ بَلَغَ مَحِلَّهُ عَلَى الْأَظْهَرِ.
kusursuz olanı da beraberce Harem fukarasına ulaştırması gerekir. Yoksullar için adanan muayyen adak gibi vacipliğin doğrudan kurbanın kendisine taalluk ettiği durumlarda ise, sakatlandığında da en zahir görüşe göre kesim yerine ulaşıp kesildikten sonra da onda hiçbir tasarrufta bulunamaz ve etinden yiyemez.
وَاعْلَمْ أَنَّ مَالِكًا وَأَصْحَابَهُ يَقُولُونَ: إِنَّ كُلَّ هَدْيٍ جَازَ الْأَكْلُ مِنْهُ لِلْمُهْدِي لَهُ، أَنْ يُطْعِمَ مِنْهُ مَنْ شَاءَ مِنَ الْأَغْنِيَاءِ وَالْفُقَرَاءِ، وَكُلَّ هَدْيٍ لَا يَجُوزُ لَهُ الْأَكْلُ مِنْهُ، فَلَا يَجُوزُ إِطْعَامُهُ إِلَّا لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ لَا تَلْزَمُهُ نَفَقَتُهُمْ، وَكُرِهَ عِنْدَهُمْ إِطْعَامُ الذِّمِّيِّينَ مِنْهُ. وَسَتَأْتِي تَفَاصِيلُ مَا يَجُوزُ الْأَكْلُ مِنْهُ، وَمَا لَا يَجُوزُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى فِي الْكَلَامِ عَلَى آيَةِ: فَكُلُوا مِنْهَا الْآيَةَ [٢٢ \ ٢٨] .
Bil ki Mâlik ve mezhep arkadaşları şöyle demektedir: Kurbanı gönderenin etinden yemesinin caiz olduğu her kurbandan zengin veya fakir dilediğine yedirmesi caizdir; etinden yemesinin caiz olmadığı her kurbandan ise nafakaları kendisine vacip olmayan fakirlerden başkasına yedirmesi caiz değildir. Onlara göre zimmîlere bu kurbanlardan yedirmek mekruhtur. İnşallah eti yenmesi caiz olan ve olmayan kurbanların ayrıntıları: { فَكُلُوا مِنْهَا } “Artık ondan yiyin...” ayetinin açıklamasında gelecektir.
وَأَمَّا هَدْيُ التَّطَوُّعِ: فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ إِنْ عَطِبَ فِي الطَّرِيقِ أُلْقِيَتْ قَلَائِدُهُ فِي دَمِهِ، وَخُلِّيَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ النَّاسِ، وَإِنْ كَانَ لَهُ سَائِقٌ مُرْسَلٌ مَعَهُ لَمْ يَأْكُلْ مِنْهُ هُوَ وَلَا أَحَدٌ مِنْ رُفْقَتِهِ، كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ، وَلَيْسَ لِصَاحِبِهِ الْأَكْلُ مِنْهُ عِنْدَ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ. وَهُوَ ظَاهِرُ مَذْهَبِ أَحْمَدَ، وَلَيْسَ عَلَيْهِ بَدَلُهُ ; لِأَنَّهُ مُعَيَّنٌ لَمْ يَتَعَلَّقْ بِذِمَّتِهِ. وَأَمَّا مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ، وَأَصْحَابِهِ: فَهُوَ أَنَّ هَدْيَ التَّطَوُّعِ بَاقٍ عَلَى مِلْكِ صَاحِبِهِ، فَلَهُ ذَبْحُهُ، وَأَكْلُهُ، وَبَيْعُهُ وَسَائِرُ التَّصَرُّفَاتِ فِيهِ وَلَوْ قَلَّدَهُ ; لِأَنَّهُ لَمْ يُوجَدْ مِنْهُ إِلَّا نِيَّةُ ذَبْحِهِ وَالنِّيَّةُ لَا تُزِيلُ مِلْكَهُ عَنْهُ، حَتَّى يَذْبَحَهُ بِمَحِلِّهِ، فَلَوْ عَطِبَ فِي الطَّرِيقِ فَلِمُهْدِيهِ أَنْ يَفْعَلَ بِهِ مَا شَاءَ مِنْ بَيْعٍ وَأَكْلٍ وَإِطْعَامٍ ; لِأَنَّهُ لَمْ يَزَلْ فِي مِلْكِهِ وَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ فِي شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ. وَأَمَّا مَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ فِي هَدْيِ التَّطَوُّعِ إِذَا عَطِبَ فِي الطَّرِيقِ قَبْلَ بُلُوغِ مَحِلِّهِ: فَهُوَ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لِمُهْدِيهِ الْأَكْلُ مِنْهُ وَلَا لِغَنِيٍّ مِنَ الْأَغْنِيَاءِ، وَإِنَّمَا يَأْكُلُهُ الْفُقَرَاءُ. وَوَجْهُ قَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّ هَدْيَ التَّطَوُّعِ إِذَا عَطِبَ فِي الطَّرِيقِ، لَا يَجُوزُ لِمُهْدِيهِ أَنْ يَأْكُلَ مِنْهُ: هُوَ أَنَّ الْإِذْنَ لَهُ فِي الْأَكْلِ، جَاءَ النَّصُّ بِهِ بَعْدَ بُلُوغِهِ مَحِلَّهُ، أَمَّا قَبْلَ بُلُوغِهِ مَحِلَّهُ فَلَمْ يَأْتِ الْإِذْنُ بِأَكْلِهِ، وَوَجْهُ خُصُوصِ الْفُقَرَاءِ بِهِ ; لِأَنَّهُ حِينَئِذٍ يَصِيرُ صَدَقَةً ; لِأَنَّ كَوْنَهُ صَدَقَةً خَيْرٌ مِنْ أَنْ يُتْرَكَ لِلسِّبَاعِ تَأْكُلُهُ. هَكَذَا قَالُوا: وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Nafile kurbana gelince: Zahir olan şudur ki, yolda sakatlanıp telef olma durumuna gelirse gerdanlıkları kanına bulanır ve onunla insanlar serbest bırakılır. Şayet onunla beraber gönderilmiş bir sürücü (görevli) varsa, daha önce açıklandığı üzere ne kendisi ne de kafilesinden hiç kimse ondan yiyemez. Mâlik ve ashabına göre sahibinin de ondan yemesi caiz değildir; Ahmed'in mezhebinin zahiri de budur ve yerine bedelini kesmesi gerekmez; zira muayyendir, zimmetine taalluk etmemiştir. Şâfiî ve ashabının mezhebine göre ise: Nafile kurban sahibinin mülkiyetinde kalmaya devam eder; bu yüzden gerdanlık takmış olsa bile onu kesebilir, yiyebilir, satabilir ve üzerinde her türlü tasarrufta bulunabilir; zira kendisinden sadece kesme niyeti sadır olmuştur ve niyet, yerine ulaşıp kesilinceye kadar mülkiyetini yok etmez. Dolayısıyla yolda sakatlanırsa, sahibi mülkiyetinde kalmaya devam ettiği için satış, yeme ve yedirme gibi dilediği tasarrufta bulunabilir ve bunlardan hiçbirinde üzerine bir sorumluluk yoktur. Ebû Hanîfe'nin nafile kurbanın yerine ulaşmadan önce yolda sakatlanması durumundaki mezhebine gelince: Kurbanı gönderenin de hiçbir zenginin de ondan yemesi caiz değildir; onu yalnızca fakirler yer. Yolda sakatlanan nafile kurbandan sahibinin yiyemeyeceğini söyleyenlerin gerekçesi şudur: Ona yeme izni nass ile ancak kurban yerine ulaştıktan sonrası için verilmiştir; yerine ulaşmadan önce ise yemesine dair bir izin gelmemiştir. Sadece fakirlere tahsis edilmesinin gerekçesi ise; o anda sadaka hükmünü almasıdır, zira sadaka olması yırtıcı hayvanların yemesi için terk edilmesinden daha hayırlıdır. Âlimler böyle demiştir; en doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
تَنْبِيهٌ
Uyarı
الْأَظْهَرُ عِنْدِي أَنَّهُ إِذَا عَيَّنَ هَدْيًا بِالْقَوْلِ، أَوِ التَّقْلِيدِ، وَالْإِشْعَارِ ثُمَّ ضَلَّ ثُمَّ نَحَرَ هَدْيًا آخَرَ مَكَانَهُ، ثُمَّ وَجَدَ الْهَدْيَ الْأَوَّلَ الَّذِي كَانَ ضَالًّا أَنَّ عَلَيْهِ أَنْ يَنْحَرَهُ أَيْضًا ; لِأَنَّهُ صَارَ هَدْيًا لِلْفُقَرَاءِ. فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يَرُدَّهُ لِمِلْكِهِ، مَعَ وُجُودِهِ، وَكَذَلِكَ إِنْ عَيَّنَ بَدَلًا مِنْهُ، ثُمَّ وَجَدَ الضَّالَّ، فَإِنَّهُ يَنْحَرُهُمَا مَعًا.
Bana göre en zahir olan görüş şudur: Bir kimse sözle yahut taklîd ve iş'âr ile bir kurbanı muayyen kılıp da bu hayvan kaybolur, sonra onun yerine başka bir kurban keser ve ardından kaybolan birinci kurbanı bulursa, onu da kesmesi gerekir; zira o hayvan fakirler için bir hedy olmuştur. Dolayısıyla mevcut iken onu tekrar kendi mülkiyetine döndürmesi uygun olmaz. Aynı şekilde onun yerine bir bedel tayin eder de sonra kaybolanı bulursa, her ikisini birden keser.
قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عُمَرَ وَابْنِهِ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَفَعَلَتْهُ عَائِشَةُ ﵃. وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَإِسْحَاقُ، وَيَتَخَرَّجُ عَلَى قَوْلِنَا فِيمَا إِذَا تَعَيَّبَ الْهَدْيَ، فَأَبْدَلَهُ فَإِنَّ لَهُ أَنْ يَصْنَعَ مَا شَاءَ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى مِلْكِ أَحَدِهِمَا ; لِأَنَّهُ قَدْ ذَبَحَ مَا فِي الذِّمَّةِ، فَلَمْ يَلْزَمْهُ شَيْءٌ آخَرُ، كَمَا لَوْ عَطِبَ الْمُعَيَّنُ وَهَذَا قَوْلُ أَصْحَابِ الرَّأْيِ.
İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle demiştir: 'Bu durum Ömer'den, oğlundan, İbn Abbas'tan rivayet edilmiş ve Âişe radıyallâhu anhâ tarafından da uygulanmıştır. Mâlik, Şâfiî ve İshak da bu görüştedir. Kurban kusurlu hâle gelip de yerine başkasını ikame ettiğinde dilediğini yapabileceğine dair görüşümüzden, ikisinden birinin mülkiyetine döneceği hükmü çıkarılabilir; çünkü zimmetindeki borcu kesmiştir, dolayısıyla muayyen kurban sakatlandığında olduğu gibi üzerine başka bir şey gerekmez; bu da re'y ehlinin görüşüdür.'
وَوَجْهُ الْأَوَّلِ: مَا رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂: أَنَّهَا أَهْدَتْ هَدْيَيْنِ، فَأَضَلَّتْهُمَا، فَبَعَثَ إِلَيْهَا ابْنُ الزُّبَيْرِ هَدْيَيْنِ فَنَحَرَتْهُمَا، ثُمَّ عَادَ الضَّالَّانِ فَنَحَرَتْهُمَا، وَقَالَتْ: هَذِهِ سُنَّةُ الْهَدْيِ، رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ. وَهَذَا يَنْصَرِفُ إِلَى سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَلِأَنَّهُ تَعَلَّقَ حَقُّ اللَّهِ بِهِمَا بِإِيجَابِهِمَا، أَوْ ذَبْحِ أَحَدِهِمَا وَإِيجَابِ الْآخَرِ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنَ «الْمُغْنِي» . وَلَيْسَ فِي الْمَسْأَلَةِ شَيْءٌ مَرْفُوعٌ. وَالْأَحْوَطُ: ذَبْحُ الْجَمِيعِ كَمَا ذَكَرْنَا أَنَّهُ الْأَظْهَرُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Birinci görüşün delili, Âişe'den radıyallâhu anhâ rivayet edilen şu olaydır: O iki kurbanlık hedy gönderdi ve onları kaybetti. Bunun üzerine İbnü'z-Zübeyr ona iki kurbanlık gönderdi ve o da bunları kesti. Sonra kaybolan iki kurban geri geldi ve onları da kesti, ardından: 'Kurbanın sünneti böyledir' dedi. Bunu Dârekutnî rivayet etmiştir. Bu ifade Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetine hamledilir. Ayrıca ikisini birden vacip kılmakla yahut birini kesip diğerini vacip kılmakla Allah'ın hakkı her ikisine de taalluk etmiştir. el-Muğnî'den alınması hedeflenen kısım bitti. Bu meselede merfû bir hadis yoktur. En ihtiyatlı olanı, en zahir görüş olarak zikrettiğimiz üzere hepsini birden kesmektir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْهَدْيَ إِنْ كَانَ مُعَيَّنًا بِالنَّذْرِ مِنَ الْأَصْلِ، بِأَنْ قَالَ: نَذَرْتُ إِهْدَاءَ هَذَا الْهَدْيِ بِعَيْنِهِ أَوْ مُعَيَّنًا تَطَوُّعًا، إِذَا رَآهُ صَاحِبُهُ فِي حَالَةٍ يَغْلِبُ عَلَى الظَّنِّ أَنَّهُ سَيَمُوتُ، فَإِنَّهُ تَلْزَمُهُ ذَكَاتُهُ، وَإِنْ فَرَّطَ فِيهَا حَتَّى مَاتَ كَانَ عَلَيْهِ ضَمَانُهُ ; لِأَنَّهُ كَالْوَدِيعَةِ عِنْدَهُ.
Bil ki kurbanlık hedy, aslen 'Şu muayyen kurbanı hediye etmeyi adadım' denilerek adak ile muayyen kılınmışsa yahut nafile olarak muayyen kılınmışsa ve sahibi onu öleceği kuvvetle muhtemel bir hâlde görürse, onu tezkiye etmesi (kesmesi) gerekir; şayet ihmal edip de hayvan ölürse tazmin etmesi (bedelini ödemesi) gerekir; çünkü o hayvan kendisinin yanında emanet gibidir.
أَمَّا لَوْ مَاتَ بِغَيْرِ تَفْرِيطِهِ، أَوْ ضَلَّ أَوْ سُرِقَ، فَلَيْسَ عَلَيْهِ بَدَلٌ عَنْهُ كَمَا أَوْضَحْنَاهُ ; لِأَنَّهُ لَمْ يَتَعَلَّقِ الْحَقُّ بِذِمَّتِهِ بَلْ بِعَيْنِ الْهَدْيِ.
Fakat kendi ihmali olmaksızın ölür veya kaybolur yahut çalınırsa, açıkladığımız üzere yerine bedeli gerekmez; zira hak zimmetine değil, bizzat kurbanın kendisine taalluk etmiştir.
وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي: إِنْ لَزِمَهُ بَدَلُهُ بِتَفْرِيطِهِ أَنَّهُ يَشْتَرِي هَدْيًا مِثْلَهُ، وَيَنْحَرُهُ بِالْحَرَمِ بَدَلًا عَنِ الَّذِي فَرَّطَ فِيهِ، وَإِنْ قِيلَ: بِأَنَّهُ يَلْزَمُهُ التَّصَدُّقُ بِقِيمَتِهِ عَلَى مَسَاكِينِ الْحَرَمِ، فَلَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bana göre en zahir olan görüş: İhmali sebebiyle yerine bir bedel gerekirse, onun benzeri bir kurban satın alıp ihmal ettiğinin yerine Harem'de kesmesidir. Eğer 'Harem fukarasına kıymetini sadaka olarak vermesi gerekir' denilirse, bu da nazarî bir tutarlılığa sahiptir. Allah en iyisini bilir.
وَلَا نَصَّ فِي ذَلِكَ وَلْنَكْتَفِ بِمَا ذَكَرْنَا هُنَا مِنْ أَحْكَامِ الْهَدْيِ، وَسَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَفْصِيلُ مَا يَجُوزُ الْأَكْلُ مِنْهُ، وَمَا لَا يَجُوزُ مِنَ الْهَدَايَا.
Bu konuda açık bir nass yoktur. Kurbanlık hedylerin hükümleri hususunda burada zikrettiklerimizle yetinelim; inşallah kurbanlardan eti yenebilecek ve yenmeyecek olanların ayrıntısı ileride gelecektir.
تَنْبِيهٌ
Uyarı
قَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» أَنَّ الْقُرْآنَ دَلَّ فِي مَوْضِعَيْنِ عَلَى أَنَّ نَحْرَ الْهَدْيِ قَبْلَ الْحَلْقِ، وَالتَّقْصِيرِ يَوْمَ النَّحْرِ، وَبَيَّنَّا أَنَّهُ لَوْ قَدَّمَ الْحَلْقَ عَلَى النَّحْرِ لَا شَيْءَ عَلَيْهِ، وَأَوْضَحْنَا ذَلِكَ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ.
Bakara Sûresi'nde, Kur'an'ın iki yerde kurban kesim günü kurbanı kesmenin tıraş ve kısaltmadan önce olduğuna delalet ettiğini daha önce belirtmiştik. Tıraşı kurban kesiminin önüne alsa bile üzerine bir şey gerekmeyeceğini açıklamış ve bunu Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “Eğer [hacdan] alıkonursanız, artık kolayınıza gelen bir kurban [gönderin]” buyruğunun tefsirinde izah etmiştik.
وَالْحَاصِلُ أَنَّ الْحَاجَّ مُفْرِدًا كَانَ أَوْ قَارِنًا أَوْ مُتَمَتِّعًا إِنْ رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ وَنَحَرَ مَا مَعَهُ مِنَ الْهَدْيِ: فَعَلَيْهِ الْحَلْقُ أَوِ التَّقْصِيرُ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ التَّحْقِيقَ أَنَّ الْحَلْقَ نُسُكٌ وَأَنَّهُ
Hülasa; ister ifrad, ister kıran, ister temettu haccı yapsın, bir hacı Akabe cemresini taşlar ve yanındaki kurbanı keserse, artık tıraş olması veya saçını kısaltması gerekir. Daha önce tahkike göre tıraş olmanın bir menasik (hac ibadeti) olduğunu ve
أَفْضَلُ مِنَ التَّقْصِيرِ ; لِقَوْلِهِ ﷺ: «رَحِمَ اللَّهُ الْمُحَلِّقِينَ» ، قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَالْمُقَصِّرِينَ؟ قَالَ: «رَحِمَ اللَّهُ الْمُحَلِّقِينَ» ، قَالُوا: وَالْمُقَصِّرِينَ؟ فَقَالَ: «وَالْمُقَصِّرِينَ» فِي الرَّابِعَةِ، أَوِ الثَّالِثَةِ كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ. فَدَلَّ دُعَاؤُهُ لِلْمُحَلِّقِينَ بِالرَّحْمَةِ مِرَارًا: عَلَى أَنَّ الْحَلْقَ نُسُكٌ ; لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يَكُنْ قُرْبَةً لِلَّهِ تَعَالَى لَمَا اسْتَحَقَّ فَاعِلُهُ دُعَاءَ النَّبِيِّ ﷺ لَهُ بِالرَّحْمَةِ، وَدَلَّ تَأْخِيرُ الدُّعَاءِ لِلْمُقَصِّرِينَ إِلَى الثَّالِثَةِ أَوِ الرَّابِعَةِ أَنَّ التَّقْصِيرَ مَفْضُولٌ، وَأَنَّ الْحَلْقَ أَفْضَلُ مِنْهُ، وَالتَّقْصِيرُ مَعَ كَوْنِهِ مَفْضُولًا: يُجْزِئُ بِدَلَالَةِ الْكِتَابِ، وَالسُّنَّةِ وَالْإِجْمَاعِ ; لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُءُوسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ [٤٨ \ ٢٧] ، وَقَدْ رَوَى الشَّيْخَانِ، وَغَيْرُهُمَا: التَّقْصِيرَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ ﵃.
kısaltmaktan daha faziletli olduğunu belirtmiştik; zira [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Allah tıraş olanlara merhamet etsin' buyurmuş, sahabîler: 'Ey Allah'ın Resûlü, ya kısaltanlar?' demişler; o: 'Allah tıraş olanlara merhamet etsin' buyurmuş, yine: 'Ya kısaltanlar?' demişler; bunun üzerine daha önce açıklandığı gibi üçüncü veya dördüncü defasında: 'Kısaltanlara da [merhamet etsin]' buyurmuştur. Tıraş olanlar için defalarca rahmet duası yapması, tıraşın bir menasik olduğuna delalet etmiştir; zira Allah Teâlâ için bir kurbet (ibadet) olmasaydı, onu yapan kimse Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem rahmet duasına hak kazanamazdı. Kısaltanlara duayı üçüncü veya dördüncüye tehir etmesi ise kısaltmanın daha az faziletli olduğuna ve tıraşın ondan daha üstün olduğuna delalet etmiştir. Kısaltmak daha az faziletli olmakla birlikte, Kitap, Sünnet ve İcma'ın delaletiyle yeterlidir; çünkü Allah Teâlâ: { لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُءُوسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ } “Andolsun ki Allah'ın dilemesiyle Mescid-i Haram'a güven içinde, başlarınızı tıraş etmiş ve [saçlarınızı] kısaltmış olarak mutlaka gireceksiniz” buyurmaktadır. Nitekim Şeyhayn (Buhârî ve Müslim) ile diğerleri, sahâbeden radıyallâhu anhüm bir topluluğun saçlarını kısalttığını rivayet etmişlerdir.
فَمِنْ ذَلِكَ حَدِيثُ جَابِرٍ: أَنَّهُ حَجَّ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ وَقَدْ أَهَلُّوا بِالْحَجِّ مُفْرَدًا، فَقَالَ لَهُمْ: «أَحِلُّوا مِنْ إِحْرَامِكُمْ بِطَوَافِ الْبَيْتِ، وَبَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَقَصِّرُوا» . وَفِي الصَّحِيحَيْنِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ: «حَلَقَ النَّبِيُّ ﷺ وَحَلَقَ طَائِفَةٌ مِنْ أَصْحَابِهِ وَقَصَّرَ بَعْضُهُمْ» ، وَقَدْ قَدَّمْنَا حَدِيثَ مُعَاوِيَةَ الثَّابِتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ، قَالَ: قَصَّرْتُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِمِشْقَصٍ عَلَى الْمَرْوَةِ وَحَدِيثَ: «رَحِمَ اللَّهُ الْمُحَلِّقِينَ» ، ثُمَّ قَالَ بَعْدَ ذَلِكَ: «وَالْمُقَصِّرِينَ» إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَحَادِيثِ.
Bunlardan biri Câbir'in şu hadisidir: O, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte ifrad haccına niyet ederek hacca gitmişti; Peygamber onlara: 'Beyt'i tavaf ederek, Safâ ve Merve arasında sa'y yaparak ihramınızdan çıkın ve saçlarınızı kısaltın' buyurdu. Sahîhayn'da İbn Ömer'den rivayetle şöyle demiştir: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem tıraş oldu, ashabından bir topluluk da tıraş oldu, bazısı ise kısalttı.' Muâviye'nin Sahîhayn'da sabit olan 'Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem saçını Merve'de bir ustura ucuyla kısalttım' hadisini ve 'Allah tıraş olanlara merhamet etsin' deyip ardından 've kısaltanlara' buyurduğu hadisi ile diğer rivayetleri daha önce zikretmiştik.
وَقَدْ أَجْمَعَ جَمِيعُ عُلَمَاءِ الْأُمَّةِ عَلَى أَنَّ التَّقْصِيرَ مُجْزِئٌ، وَلَكِنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي الْقَدْرِ الَّذِي يَكْفِي فِي الْحَلْقِ وَالتَّقْصِيرِ، فَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَصْحَابُهُ: يَكْفِي فِيهِمَا حَلْقُ ثَلَاثِ شَعَرَاتٍ فَصَاعِدًا أَوْ تَقْصِيرُهَا ; لِأَنَّ ذَلِكَ يَصْدُقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ حَلْقٌ أَوْ تَقْصِيرٌ ; لِأَنَّ الثَّلَاثَ جَمْعٌ.
Bütün ümmet âlimleri saç kısaltmanın yeterli olduğu hususunda icma etmişlerdir; ancak tıraş ve kısaltmada yeterli olan miktar konusunda ihtilaf etmişlerdir: Şâfiî ve arkadaşları; her ikisinde de üç veya daha fazla kılın kesilmesinin yahut kısaltılmasının yeterli olacağını söylemişlerdir, zira buna da tıraş veya kısaltma denmesi geçerlidir; çünkü üç kelimesi çoğuldur.
وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: يَكْفِي حَلْقُ رُبُعِ الرَّأْسِ، أَوْ تَقْصِيرُ رُبُعِهِ بِقَدْرِ الْأُنْمُلَةِ.
Ebû Hanîfe ise: Başın dörtte birinin tıraş edilmesinin yahut dörtte birinin parmak ucu kadar kısaltılmasının yeterli olduğunu söylemiştir.
وَقَالَ مَالِكٌ، وَأَحْمَدُ وَأَصْحَابُهُمَا: يَجِبُ حَلْقُ جَمِيعِ الرَّأْسِ، أَوْ تَقْصِيرُ جَمِيعِهِ، وَلَا يَلْزَمُهُ فِي التَّقْصِيرِ تَتَبُّعُ كُلِّ شَعْرَةٍ، بَلْ يَكْفِيهِ أَنْ يَأْخُذَ مِنْ جَمِيعِ جَوَانِبِ الرَّأْسِ، وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: يَكْفِيهِ قَدْرُ الْأُنْمُلَةِ، وَالْمَالِكِيَّةُ يَقُولُونَ: يُقَصِّرُهُ إِلَى الْقُرْبِ مِنْ أُصُولِ الشِّعْرِ.
Mâlik, Ahmed ve ashabı ise: Başın tamamının tıraş edilmesinin veya tamamının kısaltılmasının vacip olduğunu söylemişlerdir. Kısaltmada her bir telin peşine düşmek gerekmez, başın her tarafından alması kâfidir. Bazıları parmak ucu miktarının yeteceğini söylerken Mâlikîler saç diplerine yakın bir seviyeye kadar kısaltılacağını söylerler.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: أَظْهَرُ الْأَقْوَالِ عِنْدِي: أَنَّهُ يَلْزَمُ حَلْقُ جَمِيعِ الرَّأْسِ، أَوْ تَقْصِيرُ جَمِيعِهِ، وَلَا يَلْزَمُ تَتَبُّعُ كُلِّ شَعْرَةٍ فِي التَّقْصِيرِ ; لِأَنَّ فِيهِ مَشَقَّةً كَبِيرَةً، بَلْ يَكْفِي تَقْصِيرُ جَمِيعِ جَوَانِبِ الرَّأْسِ مَجْمُوعَةً أَوْ مُفَرَّقَةً، وَأَنَّهُ لَا يَكْفِي الرُّبُعُ، وَلَا ثَلَاثُ شَعَرَاتٍ خِلَافًا لِلْحَنَفِيَّةِ وَالشَّافِعِيَّةِ ; لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: مُحَلِّقِينَ رُءُوسَكُمْ، وَلَمْ يَقُلْ:
Müellif -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bana göre görüşlerin en açık olanı: Başın tamamının tıraş edilmesinin veya tamamının kısaltılmasının vacip olduğudur. Kısaltmada her bir kıl telinin peşine düşmek gerekmez; zira bunda büyük bir meşakkat vardır; bilakis başın bütün taraflarından topluca veya dağınık olarak kısaltmak yeterlidir. Hanefîler ve Şâfiîlerin aksine dörtte bir veya üç tel kıl kâfi gelmez; çünkü Allah Teâlâ: { مُحَلِّقِينَ رُءُوسَكُمْ } “...başlarınızı tıraş etmiş olarak...” buyurmuş,
بَعْضَ رُءُوسِكُمْ وَمُقَصِّرِينَ أَيْ: رُءُوسَكُمْ لِدَلَالَةِ مَا ذُكِرَ قَبْلَهُ عَلَيْهِ، وَظَاهَرُهُ حَلْقُ الْجَمِيعِ أَوْ تَقْصِيرُهُ، وَلَا يَجُوزُ الْعُدُولُ عَنْ ظَاهِرِ النَّصِّ إِلَّا لِدَلِيلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ، وَلِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ: «دَعْ مَا يَرِيبُكَ إِلَى مَا لَا يَرِيبُكَ» . فَمَنْ حَلَقَ الْجَمِيعَ أَوْ قَصَّرَهُ تَرَكَ مَا يَرِيبُهُ إِلَى مَا لَا يَرِيبُهُ، وَمَنِ اقْتَصَرَ عَلَى ثَلَاثِ شَعَرَاتٍ أَوْ عَلَى رُبُعِ الرَّأْسِ، لَمْ يَدَعْ مَا يَرِيبُهُ، إِذْ لَا دَلِيلَ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ مِنْ كِتَابٍ وَلَا سُنَّةٍ عَلَى الِاكْتِفَاءِ بِوَاحِدٍ مِنْهُمَا، وَلِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا حَلَّقَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ، حَلَقَ جَمِيعَ رَأْسِهِ وَأَعْطَى شَعْرَ رَأْسِهِ لِأَبِي طَلْحَةَ لِيُفَرِّقَهُ عَلَى النَّاسِ. وَفِعْلُهُ فِي الْحَلْقِ بَيَانٌ لِلنُّصُوصِ الدَّالَّةِ عَلَى الْحَلْقِ كَقَوْلِهِ: مُحَلِّقِينَ رُءُوسَكُمْ الْآيَةَ، وَقَوْلِهِ: وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ.
'başlarınızın bir kısmını' dememiştir; { وَمُقَصِّرِينَ } “...ve kısaltmış olarak...” ifadesi de öncesindeki karine sebebiyle 'başlarınızı' takdirindedir; bunun zahiri ise tamamının tıraş edilmesi veya kısaltılmasıdır. Başvurulması zorunlu bir delil olmadıkça nassın zahirinden dönülemez. Kaldı ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Seni şüpheye düşüreni bırak, şüphe vermeyene bak' buyurmaktadır. Başın tamamını tıraş eden veya kısaltan kimse, şüphe vereni bırakıp şüphe vermeyene yönelmiş olur; üç tel kıl veya başın dörtte biriyle yetinen kimse ise şüpheyi terk etmiş olmaz, zira bunlardan biriyle yetinileceğine dair Kitap ve Sünnet'ten başvurulması gereken bir delil yoktur. Ayrıca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Veda Haccı'nda tıraş olduğunda başının tamamını tıraş etmiş ve insanlara dağıtması için saçını Ebû Talha'ya vermiştir. O'nun tıraştaki fiili, { مُحَلِّقِينَ رُءُوسَكُمْ } “...başlarınızı tıraş etmiş olarak...” ayeti ve: { وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ } “Kurban yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin” ayeti gibi tıraşa delalet eden nassların beyanıdır.
وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ فِعْلَهُ ﷺ: إِذَا كَانَ بَيَانًا لِنَصٍّ مُجْمَلٍ يَقْتَضِي وُجُوبَ حُكْمٍ أَنَّ ذَلِكَ الْفِعْلَ الْمُبَيِّنَ لِذَلِكَ النَّصِّ وَاجِبٌ. وَلَا خِلَافَ فِي ذَلِكَ بَيْنَ مَنْ يُعْتَدُّ بِهِ مِنْ أَهْلِ الْأُصُولِ.
Daha önce [Resûlullah'ın] sallallâhu aleyhi ve sellem bir hükmün vücubunu gerektiren mücmel bir nassı açıklayan fiilinin de vacip olduğunu belirtmiştik. Usûl âlimlerinden itibar edilen hiç kimse arasında bu hususta bir ihtilaf yoktur.
تَنْبِيهٌ آخَرُ
Başka Bir Uyarı
اعْلَمْ أَنَّ مَحَلَّ كَوْنِ الْحَلْقِ أَفْضَلَ مِنَ التَّقْصِيرِ، إِنَّمَا هُوَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الرِّجَالِ خَاصَّةً. أَمَّا النِّسَاءُ: فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ حَلْقٌ وَإِنَّمَا عَلَيْهِنَّ التَّقْصِيرُ.
Bil ki tıraşın kısaltmaktan daha faziletli olması durumu yalnızca erkeklere mahsustur. Kadınlara gelince: Onlara tıraş olmak gerekmez, onlar sadece kısaltırlar.
وَالصَّوَابُ عِنْدَنَا: وُجُوبُ تَقْصِيرِ الْمَرْأَةِ جَمِيعَ رَأْسِهَا وَيَكْفِيهَا قَدْرُ الْأُنْمُلَةِ ; لِأَنَّهُ يَصْدُقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَقْصِيرٌ مِنْ غَيْرِ مُنَافَاةٍ لِظَوَاهِرِ النُّصُوصِ، وَلِأَنَّ شَعْرَ الْمَرْأَةِ مِنْ جَمَالِهَا، وَحَلْقَهُ مُثْلَةٌ وَتَقْصِيرُهُ جِدًّا إِلَى قُرْبِ أُصُولِ الشِّعْرِ نَقْصٌ فِي جَمَالِهَا، وَقَدْ جَاءَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّ النِّسَاءَ لَا حَلْقَ عَلَيْهِنَّ، وَإِنَّمَا عَلَيْهِنَّ التَّقْصِيرُ.
Bizce doğru olan: Kadının başının her tarafından saçını kısaltmasının vacip olduğudur ve parmak ucu kadar kısaltması yeterlidir; zira nassların zahirine aykırı düşmeksizin bu fiile kısaltma denmesi geçerlidir. Zira kadının saçı güzelliğindendir; saçını tamamen kazıtması müsle (organ kesme/çirkinleştirme) hükmündedir, saç diplerine çok yakın olacak derecede aşırı kısaltması da güzelliğinde bir eksikliktir. Nitekim Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem kadınlara tıraşın gerekmediği, onlara sadece kısaltmanın gerektiği rivayet edilmiştir.
قَالَ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الْعَتَكِيُّ، ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ، ثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ: بَلَغَنِي عَنْ صَفِيَّةَ بِنْتِ شَيْبَةَ بْنِ عُثْمَانَ، قَالَتْ: أَخْبَرَتْنِي أُمُّ عُثْمَانَ بِنْتُ أَبِي سُفْيَانَ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَيْسَ عَلَى النِّسَاءِ حَلْقٌ، إِنَّمَا عَلَى النِّسَاءِ التَّقْصِيرُ» .
Ebû Dâvûd Sünen'inde şöyle demiştir: Bize Muhammed b. el-Hasen el-Atekî anlattı, bize Muhammed b. Bekr anlattı, bize İbn Cüreyc anlattı; o dedi ki: Bana Safiyye bint Şeybe b. Osmân'dan ulaştı, o dedi ki: Bana Ümmü Osmân bint Ebî Süfyân haber verdi ki İbn Abbas şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Kadınlara tıraş olmak gerekmez, kadınlara ancak kısaltmak gerekir' buyurdu.
حَدَّثَنَا أَبُو يَعْقُوبَ الْبَغْدَادِيُّ ثِقَةٌ، ثَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ شَيْبَةَ عَنْ صَفِيَّةَ بِنْتِ شَيْبَةَ، قَالَتْ: أَخْبَرَتْنِي أُمُّ عُثْمَانَ بِنْتُ أَبِي سُفْيَانَ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَيْسَ عَلَى النِّسَاءِ حَلْقٌ، إِنَّمَا عَلَى النِّسَاءِ التَّقْصِيرُ» انْتَهَى مِنْهُ.
Bize sika (güvenilir) olan Ebû Ya'kūb el-Bağdâdî anlattı, bize Hişâm b. Yûsuf, İbn Cüreyc'den, o Abdülhamîd b. Cübeyr b. Şeybe'den, o Safiyye bint Şeybe'den anlattı; o dedi ki: Bana Ümmü Osmân bint Ebî Süfyân haber verdi ki İbn Abbas şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Kadınlara tıraş olmak gerekmez, kadınlara ancak kısaltmak gerekir' buyurdu. Ondan nakil bitti.
وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» ، فِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ هَذَا: رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ بِإِسْنَادٍ
Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de İbn Abbas'ın bu hadisi hakkında: 'Ebû Dâvûd hasen bir senetle
حَسَنٍ. وَقَالَ صَاحِبُ «نَصْبِ الرَّايَةِ» فِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمَذْكُورِ: قَالَ ابْنُ الْقَطَّانِ فِي كِتَابِهِ: هَذَا ضَعِيفٌ وَمُنْقَطِعٌ.
rivayet etmiştir' demiştir. Nasbu'r-Râye müellifi ise İbn Abbas'ın mezkûr hadisi hakkında şöyle demiştir: 'İbnü'l-Kattân kitabında: Bu hadis zayıf ve munkatıdır (kopuktur) demiştir.
أَمَّا الْأَوَّلُ: فَانْقِطَاعُهُ مِنْ جِهَةِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ: بَلَغَنِي عَنْ صَفِيَّةَ، فَلَمْ يُعْلَمْ مَنْ حَدَّثَهُ بِهِ.
Birincisi: İbn Cüreyc yönünden olan inkıtadır (kopukluktur); zira o: 'Bana Safiyye'den ulaştı' demiş ve bunu kendisine kimin rivayet ettiği bilinmemiştir.
وَأَمَّا الثَّانِي: فَقَوْلُ أَبِي دَاوُدَ: حَدَّثَنَا رَجُلٌ ثِقَةٌ، يُكْنَى أَبَا يَعْقُوبَ، وَهَذَا غَيْرُ كَافٍ. وَإِنْ قِيلَ: إِنَّهُ أَبُو يَعْقُوبَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ أَبِي إِسْرَائِيلَ، فَذَاكَ رَجُلٌ تَرَكَهُ النَّاسُ لِسُوءِ رَأْيِهِ. وَأَمَّا ضَعْفُهُ: فَإِنَّ أُمَّ عُثْمَانَ بِنْتَ أَبِي سُفْيَانَ لَا يُعْرَفُ حَالُهَا. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ «نَصْبِ الرَّايَةِ» لِلزَّيْلَعِيِّ.
İkincisi ise: Ebû Dâvûd'un 'Bize Ebû Ya'kūb künyeli sika bir adam anlattı' demesidir ki bu yeterli değildir. Şayet onun Ebû Ya'kūb İshâk b. İbrâhîm Ebî İsrâîl olduğu söylenirse; o, kötü görüşleri sebebiyle insanların terk ettiği bir adamdır. Zayıflığına gelince: Ümmü Osmân bint Ebî Süfyân'ın durumu bilinmemektedir.' ez-Zeylaî'nin Nasbu'r-Râye'sinden alınması hedeflenen yer sona erdi.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمَذْكُورُ: فِي أَنَّ عَلَى النِّسَاءِ التَّقْصِيرَ لَا الْحَلْقَ، أَقَلُّ دَرَجَاتِهِ الْحَسَنُ. فَقَوْلُ النَّوَوِيِّ: إِنَّهُ حَدِيثٌ رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ بِإِسْنَادٍ حَسَنٍ أَصْوَبُ مِمَّا نَقَلَهُ الزَّيْلَعِيُّ عَنِ ابْنِ الْقَطَّانِ فِي كِتَابِهِ، وَسَكَتَ عَلَيْهِ مِنْ أَنَّ الْحَدِيثَ الْمَذْكُورَ ضَعِيفٌ وَمُنْقَطِعٌ، فَقَوْلُ ابْنِ الْقَطَّانِ: وَأَمَّا ضَعْفُهُ فَإِنَّ أُمَّ عُثْمَانَ بِنْتَ أَبِي سُفْيَانَ لَا يُعْرَفُ حَالُهَا فِيهِ قُصُورٌ ظَاهِرٌ جِدًّا ; لِأَنَّ أُمَّ عُثْمَانَ الْمَذْكُورَةَ مِنَ الصَّحَابِيَّاتِ الْمُبَايِعَاتِ، وَقَدْ رَوَتْ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فَدَعْوَى أَنَّهَا لَا يُعْرَفُ حَالُهَا ظَاهِرَةُ السُّقُوطِ كَمَا تَرَى. وَقَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ فِي الِاسْتِيعَابِ: أُمُّ عُثْمَانَ بِنْتُ سُفْيَانَ الْقُرَشِيَّةُ الشَّيْبِيَّةُ الْعَبْدَرِيَّةُ، أُمُّ بَنِي شَيْبَةَ الْأَكَابِرِ، كَانَتْ مِنَ الْمُبَايِعَاتِ. رَوَتْ عَنْهَا صَفِيَّةُ بِنْتُ شَيْبَةَ، وَرَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُسَافِعٍ عَنْ أُمِّهِ عَنْهَا. انْتَهَى مِنْهُ.
Müellif -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: İbn Abbas'ın kadınlara tıraş değil kısaltma gerektiğine dair mezkûr hadisi en düşük derecesiyle hasendir. Dolayısıyla Nevevî'nin 'Ebû Dâvûd'un hasen bir senetle rivayet ettiği bir hadistir' sözü, Zeylaî'nin İbnü'l-Kattân'dan kitabında nakledip mezkûr hadisin zayıf ve munkatı olduğu yönünde sükût ettiği görüşten daha isabetlidir. İbnü'l-Kattân'ın 'Zayıflığına gelince: Ümmü Osmân bint Ebî Süfyân'ın durumu bilinmemektedir' sözünde çok açık bir kusur vardır; zira mezkûr Ümmü Osmân, Peygamber'e biat eden kadın sahâbîlerdendir; Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem ve İbn Abbas'tan rivayette bulunmuştur. Dolayısıyla durumunun bilinmediği iddiası gördüğün gibi açıkça geçersizdir. İbn Abdilberr el-İstîâb'da şöyle demiştir: 'Ümmü Osmân bint Süfyân el-Kuraşiyye eş-Şeybiyye el-Abderiyye, büyük Benî Şeybe'nin annesidir ve biat eden hanımlardandı. Ondan Safiyye bint Şeybe rivayet etmiş, Abdullah b. Müsâfi' de annesi vasıtasıyla ondan rivayette bulunmuştur.' Ondan nakil bitti.
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «الْإِصَابَةِ» : أُمُّ عُثْمَانَ بِنْتُ سُفْيَانَ، وَالِدَةُ بَنِي شَيْبَةَ الْأَكَابِرِ، وَكَانَتْ مِنَ الْمُبَايِعَاتِ. قَالَهُ أَبُو عُمَرَ إِلَى آخَرِ كَلَامِهِ، وَقَدْ أَوْرَدَ فِيهِ حَدِيثًا رَوَتْهُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، فِي السَّعْيِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَقَدْ قَدَّمْنَاهُ.
İbn Hacer el-İsâbe'de şöyle demiştir: 'Ümmü Osmân bint Süfyân, büyük Benî Şeybe'nin annesidir ve biat eden hanımlardandı.' Ebû Ömer sözünün sonuna kadar böyle demiştir ve orada Safâ ile Merve arasındaki sa'y hakkında Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ettiği bir hadisi zikretmiştir; biz de bunu daha önce nakletmiştik.
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «الْإِصَابَةِ» ، عَنْ أَبِي نُعَيْمٍ: حَدِيثًا أَخْرَجَهُ، وَفِيهِ أَنَّ أُمَّ عُثْمَانَ بِنْتَ سُفْيَانَ هِيَ أُمُّ بَنِي شَيْبَةَ الْأَكَابِرِ، وَقَدْ بَايَعَتِ النَّبِيَّ ﷺ اهـ.
İbn Hacer el-İsâbe'de Ebû Nuaym'dan rivayetle onun tahrîc ettiği bir hadisi zikretmiş olup o hadiste: 'Ümmü Osmân bint Süfyân büyük Benî Şeybe'nin annesidir ve Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem biat etmiştir' denilmektedir.
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «تَهْذِيبِ التَّهْذِيبِ» : أُمُّ عُثْمَانَ بِنْتُ سُفْيَانَ. وَيُقَالُ: بِنْتُ أَبِي سُفْيَانَ: هِيَ أُمُّ وَلَدِ شَيْبَةَ بْنِ عُثْمَانَ. رَوَتْ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَرَوَتْ عَنْهَا صَفِيَّةُ بِنْتُ شَيْبَةَ اهـ.
İbn Hacer Tehzîbü't-Tehzîb'de şöyle demiştir: 'Ümmü Osmân bint Süfyân -bint Ebî Süfyân da denilir-, Şeybe b. Osmân'ın çocuklarının annesidir. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem ve İbn Abbas'tan rivayet etmiştir. Ondan da Safiyye bint Şeybe rivayette bulunmuştur.'
وَمَعْلُومٌ أَنَّ الصَّحَابَةَ كُلُّهُمْ عُدُولٌ بِتَزْكِيَةِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ لَهُمْ، كَمَا أَوْضَحْنَاهُ فِي غَيْرِ
Bilindiği üzere sahâbîlerin tamamı, Kitap ve Sünnet'in onları tezkiye etmesiyle âdildir; bunu
هَذَا الْمَوْضِعِ، فَتَبَيَّنَ أَنَّ قَوْلَ ابْنِ الْقَطَّانِ: إِنَّ الْحَدِيثَ ضَعِيفٌ ; لِأَنَّهَا لَمْ يُعْلَمْ حَالُهَا قُصُورٌ مِنْهُ ﵀ كَمَا تَرَى. وَأَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّ تَوْثِيقَ أَبِي دَاوُدَ لِأَبِي يَعْقُوبَ غَيْرُ كَافٍ، وَأَنَّ أَبَا يَعْقُوبَ الْمَذْكُورَ، إِنْ قِيلَ: إِنَّهُ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ أَبِي إِسْرَائِيلَ فَذَاكَ رَجُلٌ تَرَكَهُ النَّاسُ لِسُوءِ رَأْيِهِ.
buranın dışındaki yerlerde de açıklamıştık. Böylece İbnü'l-Kattân'ın 'Hadis zayıftır; çünkü onun durumu bilinmemektedir' sözünün, gördüğün gibi kendisinden rahimehullâh kaynaklanan bir kusur olduğu açığa çıkmıştır. Ebû Dâvûd'un Ebû Ya'kūb'u tevsik etmesinin (güvenilir saymasının) yeterli olmadığı ve mezkûr Ebû Ya'kūb'un İshâk b. İbrâhîm Ebî İsrâîl olduğu söylendiği takdirde, onun kötü görüşleri sebebiyle insanların terk ettiği bir adam olduğu yönündeki sözüne gelince,
فَجَوَابُهُ أَنَّ أَبَا يَعْقُوبَ الْمَذْكُورَ هُوَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ وَاسْمُ إِبْرَاهِيمَ أَبُو إِسْرَائِيلَ، وَقَدْ وَثَّقَهُ أَبُو دَاوُدَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَجِلَّاءِ الْعُلَمَاءِ بِالرِّجَالِ. وَقَالَ فِيهِ الذَّهَبِيُّ فِي «الْمِيزَانِ» : حَافِظٌ شَهِيرٌ. قَالَ: وَوَثَّقَهُ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ: وَقَالَ صَالِحُ جَزَرَةُ صَدُوقٌ، إِلَّا أَنَّهُ كَانَ يَقِفُ فِي الْقُرْآنِ، وَلَا يَقُولُ: غَيْرُ مَخْلُوقٍ، بَلْ يَقُولُ: كَلَامُ اللَّهِ. وَقَالَ فِيهِ أَيْضًا: قَالَ عَبْدُوسٌ النَّيْسَابُورِيُّ: كَانَ حَافِظًا جِدًّا لَمْ يَكُنْ مِثْلَهُ أَحَدٌ فِي الْحِفْظِ وَالْوَرَعِ وَاتُّهِمَ بِالْوَقْفِ. وَقَالَ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي «تَهْذِيبِ التَّهْذِيبِ» ، قَالَ ابْنُ مَعِينٍ: ثِقَةٌ. وَقَالَ أَيْضًا: مِنْ ثِقَاتِ الْمُسْلِمِينَ، مَا كَتَبَ حَدِيثًا قَطُّ عَنْ أَحَدٍ مِنَ النَّاسِ، إِلَّا مَا خَطَّهُ هُوَ فِي أَلْوَاحِهِ أَوْ كِتَابِهِ. وَقَالَ أَيْضًا: ثِقَةٌ مَأْمُونٌ أَثْبَتُ مِنَ الْقَوَارِيرِيِّ وَأَكْيَسُ، وَالْقَوَارِيرِيُّ ثِقَةٌ صَدُوقٌ، وَلَيْسَ هُوَ مِثْلَ إِسْحَاقَ، وَذَكَرَ غَيْرَ هَذَا مِنْ ثَنَاءِ ابْنِ مَعِينٍ عَلَيْهِ، وَتَفْضِيلِهِ عَلَى بَعْضِ الثِّقَاتِ الْمَعْرُوفِينَ، ثُمَّ قَالَ: وَقَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: ثِقَةٌ. وَقَالَ الْبَغَوِيُّ: كَانَ ثِقَةً مَأْمُونًا، إِلَّا أَنَّهُ كَانَ قَلِيلَ الْعَقْلِ، وَثَنَاءُ أَئِمَّةِ الرِّجَالِ عَلَيْهِ فِي الْحِفْظِ، وَالْعَدَالَةِ كَثِيرٌ مَشْهُورٌ وَإِنَّمَا نَقَمُوا عَلَيْهِ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ: الْقُرْآنُ كَلَامُ اللَّهِ، وَيَسْكُتُ عِنْدَهَا وَلَا يَقُولُ: غَيْرُ مَخْلُوقٍ، وَمِنْ هُنَا جَعَلُوهُ وَاقِفِيًّا، وَتَكَلَّمُوا فِي حَدِيثِهِ، كَمَا قَالَ فِيهِ صَالِحُ جَزَرَةُ: صَدُوقٌ فِي الْحَدِيثِ إِلَّا أَنَّهُ يَقُولُ: الْقُرْآنُ كَلَامُ اللَّهِ وَيَقِفُ.
Bunun cevabı şudur: Zikredilen Ebû Ya'kūb, İshâk b. İbrâhîm'dir; İbrâhîm'in ismi ise Ebû İsrâîl'dir. Ebû Dâvûd onu tevsik etmiş (güvenilir saymış), ricâl ilminin önde gelen âlimlerinden birçoğu da onu övmüştür. Zehebî el-Mîzân'da onun hakkında: 'Meşhur bir hâfızdır' demiştir. [Yine Zehebî] Yahyâ b. Maîn ve ed-Dârekutnî'nin onu sika (güvenilir) saydığını belirtmiş; Sâlih Cezezre de şöyle demiştir: 'Sadûktur (doğru sözlüdür); ancak o Kur'an konusunda vakf (çekimserlik) yapıyor, 'yaratılmamıştır' demiyor, bilakis 'Allah'ın kelâmıdır' diyordu.' [Zehebî] onun hakkında ayrıca şunu nakletmiştir: Abdûs en-Nîsâbûrî demiştir ki: 'Çok güçlü bir hâfızdı; hıfz ve vera' (takva) konusunda onun gibisi yoktu; ancak vakf (Kur'an konusunda duraklama) ile itham edildi.' İbn Hacer Tehzîbü't-Tehzîb'de onun hakkında şunları zikretmiştir: İbn Maîn 'Sikadır' demiştir. Yine o şöyle demiştir: 'Müslümanların güvenilirlerindendir. İnsanlardan hiç kimseden, bizzat kendi levhalarına yahut kitabına yazdıkları dışında asla hadis yazmamıştır.' Yine şöyle demiştir: 'Güvenilir ve emindir; el-Kavârîrî'den daha sağlam ve daha zekidir. el-Kavârîrî de sika ve sadûktur; fakat İshâk gibi değildir.' İbn Hacer, İbn Maîn'in onu övdüğü ve meşhur bazı sika râvilere üstün tuttuğu diğer sözlerini de zikrettikten sonra şöyle demiştir: 'Dârekutnî: Güvenilirdir, dedi. Beğavî ise: Güvenilir ve emindi, ancak aklı kıttı, dedi.' Rical imamlarının onun hıfzı ve adaleti hakkındaki övgüleri pek çok ve meşhurdur. Onlar ancak onun: 'Kur'an Allah'ın kelâmıdır' deyip burada susmasını ve 'mahlûk değildir' dememesini kınamışlardır. Bundan dolayı onu Vâkıfî saymışlar ve hadisi hakkında konuşmuşlardır; nitekim Sâlih Cezezre onun hakkında: 'Hadiste sadûktur; ancak o 'Kur'an Allah'ın kelâmıdır' der ve durur' demiştir.
وَقَالَ السَّاجِيُّ: تَرَكُوهُ لِمَوْضِعِ الْوَقْفِ، وَكَانَ صَدُوقًا. وَقَالَ أَحْمَدُ: إِسْحَاقُ بْنُ أَبِي إِسْرَائِيلَ وَاقِفِيٌّ مَشْئُومٌ، إِلَّا أَنَّهُ كَانَ صَاحِبَ حَدِيثٍ كَيِّسًا.
es-Sâcî şöyle demiştir: 'Vakf mevzusundan ötürü onu terk ettiler; oysa o sadûk idi.' Ahmed [b. Hanbel] de şöyle demiştir: 'İshâk b. Ebî İsrâîl uğursuz bir Vâkıfîdir; ancak o hadis ehli, zeki bir kimseydi.'
وَقَالَ السَّرَّاجُ: سَمِعْتُهُ يَقُولُ: هَؤُلَاءِ الصِّبْيَانُ يَقُولُونَ: كَلَامُ اللَّهِ غَيْرُ مَخْلُوقٍ، أَلَا قَالُوا كَلَامُ اللَّهِ وَسَكَتُوا. وَقَالَ عُثْمَانُ بْنُ سَعِيدٍ الدَّارِمِيُّ: سَأَلْتُ يَحْيَى بْنَ مَعِينٍ فَقَالَ: ثِقَةٌ. قَالَ عُثْمَانُ: لَمْ يَكُنْ أَظْهَرَ الْوَقْفَ حِينَ سَأَلْتُ يَحْيَى عَنْهُ وَيَوْمَ كَتَبْنَا عَنْهُ كَانَ مَسْتُورًا، وَقَالَ عَبْدُوسٌ النَّيْسَابُورِيُّ: كَانَ حَافِظًا جِدًّا، وَلَمْ يَكُنْ مِثْلُهُ فِي الْحِفْظِ وَالْوَرَعِ، وَكَانَ لَقِيَ الْمَشَايِخَ فَقِيلَ: كَانَ يُتَّهَمُ بِالْوَقْفِ قَالَ: نَعَمِ اتُّهِمَ وَلَيْسَ بِمُتَّهَمٍ. وَقَالَ مُصْعَبٌ الزُّبَيْرِيُّ: نَاظَرْتُهُ فَقَالَ: لَمْ أَقُلْ عَلَى الشَّكِّ، وَلَكِنِّي أَسْكُتُ كَمَا سَكَتَ الْقَوْمُ قَبْلِي.
es-Serrâc şöyle demiştir: 'Onun şöyle dediğini işittim: Şu çocuklar 'Allah'ın kelâmı yaratılmamıştır' diyorlar. 'Allah'ın kelâmıdır' deyip sussalar ya!' Osmân b. Saîd ed-Dârimî şöyle demiştir: 'Yahyâ b. Maîn'e sordum; 'Sikadır' dedi.' Osmân dedi ki: 'Ben Yahyâ'ya onu sorduğumda henüz vakf görüşünü açığa vurmamıştı ve kendisinden [hadis] yazdığımız gün durumu kapalıydı (mastûrudu).' Abdûs en-Nîsâbûrî de şöyle demiştir: 'Çok güçlü bir hâfızdı; hıfz ve vera' hususunda onun gibisi yoktu. Şeyhlerle karşılaşmıştı.' Kendisine: 'Vakf ile itham ediliyordu?' denilince, 'Evet, itham edildi ama [aslında] itham edilecek biri değildir' dedi. Mus'ab ez-Zübeyrî ise: 'Onunla tartıştım, şöyle dedi: Ben şüpheden dolayı [böyle] söylemedim; ancak benden önceki topluluğun sustuğu gibi susuyorum' demiştir.
وَالْحَاصِلُ: أَنَّهُمْ مُتَّفِقُونَ عَلَى ثِقَتِهِ، وَأَمَانَتِهِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْحَدِيثِ، إِلَّا أَنَّهُمْ كَانُوا
Özetle: Hadis açısından onun güvenilirliği ve emaneti hususunda ittifak etmişlerdir; ancak onlar
يَتَّهِمُونَهُ بِالْوَقْفِ، وَقَدْ رَأَيْتُ قَوْلَ مَنْ نَفَى عَنْهُ التُّهْمَةَ، وَقَوْلَ مَنْ نَاظَرَهُ أَنَّهُ قَالَ لَهُ: لَمْ أَقُلْ عَلَى الشَّكِّ. وَلَكِنِّي سَكَتُّ كَمَا سَكَتَ الْقَوْمُ قَبْلِي، وَمَعْنَى كَلَامِهِ: أَنَّهُ لَا يَشُكُّ فِي أَنَّ الْقُرْآنَ غَيْرُ مَخْلُوقٍ، وَلَكِنَّهُ يَقْتَدِي بِمَنْ لَمْ يَخُضْ فِي ذَلِكَ، وَلَمَّا حَكَى الذَّهَبِيُّ فِي الْمِيزَانِ قَوْلَ السَّاجِيِّ: إِنَّهُمْ تَرَكُوا الْأَخْذَ عَنْهُ لِمَكَانِ الْوَقْفِ، قَالَ بَعْدَهُ مَا نَصُّهُ: قُلْتُ: قَلَّ مَنْ تَرَكَ الْأَخْذَ عَنْهُ اهـ، وَهُوَ تَصْرِيحٌ مِنْهُ
onu vakf ile itham ediyorlardı. Ondan bu ithamı nefyedenlerin (kaldıranların) sözünü ve onunla tartışan kimseye: 'Ben şüpheden dolayı [böyle] söylemedim, lâkin benden önceki topluluğun sustuğu gibi ben de sustum' dediğini görmüş bulunmaktasın. Onun sözünün anlamı şudur: Kur'an'ın mahlûk olmadığından şüphe etmemekte, ancak bu meseleye dalmayan kimselere uymaktadır. Zehebî el-Mîzân'da Sâcî'nin: 'Vakf sebebiyle ondan [hadis] almayı terk ettiler' sözünü nakledince, ardından aynen şöyle demiştir: 'Ben derim ki: Ondan [hadis] almayı terk edenler pek azdır.' Ondan nakil bitti. Bu da Zehebî'den açık bir ifadedir ki,
بِأَنَّ الْأَكْثَرِينَ عَلَى قَبُولِهِ، فَحَدِيثُهُ لَا يَقِلُّ عَنْ دَرَجَةِ الْحَسَنِ، وَرِوَايَتُهُ عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ الَّذِي وَثَّقَهُ تَعْتَضِدُ بِالرِّوَايَةِ الْمَذْكُورَةِ قَبْلَهَا، وَقَوْلُ ابْنِ جُرَيْجٍ فِيهَا: «بَلَغَنِي عَنْ صَفِيَّةَ بِنْتِ شَيْبَةَ» تُفَسِّرُهُ الرِّوَايَةُ الثَّانِيَةُ الَّتِي بَيَّنَ فِيهَا ابْنُ جُرَيْجٍ أَنَّ مَنْ بَلَّغَهُ عَنْ صَفِيَّةَ الْمَذْكُورَةِ: هُوَ عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ جُبَيْرِ بْنِ شَيْبَةَ، وَهُوَ ثِقَةٌ مَعْرُوفٌ.
çoğunluk onu kabul etme tarafındadır. Dolayısıyla onun hadisi 'hasen' derecesinden aşağı düşmez. Kendisini tevsik eden Ebû Dâvûd nezdindeki rivayeti de kendisinden önceki mezkûr rivayetle desteklenmektedir. İbn Cüreyc'in oradaki: 'Safiyye bint Şeybe'den bana ulaştı' sözünü, İbn Cüreyc'in mezkûr Safiyye'den kendisine bunu ulaştıran kişinin Abdülhamîd b. Cübeyr b. Şeybe olduğunu beyan ettiği ikinci rivayet tefsir etmektedir; o da bilinen sika (güvenilir) biridir.
فَإِنْ قِيلَ: ابْنُ جُرَيْجٍ رَوَى عَنْهُ بِالْعَنْعَنَةِ، وَهُوَ مُدَلِّسٌ، وَالرِّوَايَةُ بِالْعَنْعَنَةِ لَا تُقْبَلُ مِنَ الْمُدَلِّسِ بَلْ لَا بُدَّ مِنْ تَصْرِيحِهِ، بِمَا يَدُلُّ عَلَى السَّمَاعِ.
Şayet: 'İbn Cüreyc ondan an'ane yoluyla rivayet etmiştir; o ise müdellistir (rivayet kusurunu gizleyendir) ve müdellisin an'ane ile rivayeti kabul edilmez, bilakis işittiğini belirten açık bir ifade kullanması gerekir' denilirse,
وَالْجَوَابُ: أَنَّا قَدَّمْنَا أَنَّ مَشْهُورَ مَذْهَبِ مَالِكٍ وَأَبِي حَنِيفَةَ وَأَحْمَدَ هُوَ الِاحْتِجَاجُ بِالْمُرْسَلِ، وَمَنْ يَحْتَجُّ بِالْمُرْسَلِ يَحْتَجُّ بِعَنْعَنَةِ الْمُدَلِّسِ مِنْ بَابِ أَوْلَى كَمَا نَبَّهَ عَلَيْهِ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْأُصُولِيِّينَ.
Cevap şudur: Mâlik, Ebû Hanîfe ve Ahmed'in meşhur mezhebinin mürsel hadisle ihticâc etmek (delil getirmek) olduğunu daha önce belirtmiştik. Mürsel ile ihticâc eden kimse, usûl âlimlerinden pek çoğunun dikkat çektiği üzere, müdellisin an'anesiyle evleviyetle (öncelikle) ihticâc eder.
وَقَدْ قَدَّمْنَا مُوَضَّحًا مِرَارًا فِي هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ مَعَ اعْتِضَادِ هَذِهِ الرِّوَايَةِ بِالْأُخْرَى وَاعْتِضَادِهَا بِغَيْرِهَا.
Bu rivayetin diğer rivayetle ve başkalarıyla teyit edilip desteklendiğini de bu mübarek kitapta defalarca açıklamış bulunmaktayız.
قَالَ الزَّيْلَعِيُّ فِي «نَصْبِ الرَّايَةِ» : بَعْدَ ذِكْرِهِ كَلَامَ ابْنِ الْقَطَّانِ فِي تَضْعِيفِ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمَذْكُورِ فِي تَقْصِيرِ النِّسَاءِ، وَعَدَمِ حَلْقِهِنَّ الَّذِي نَاقَشْنَا تَضْعِيفَهُ لَهُ كَمَا رَأَيْتُ مَا نَصُّهُ: وَأَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ فِي سُنَنِهِ وَالطَّبَرَانِيُّ فِي مُعْجَمِهِ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ صَفِيَّةَ بِنْتِ شَيْبَةَ بِهِ، وَأَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ أَيْضًا، وَالْبَزَّارُ فِي مُسْنَدِهِ، عَنْ حَجَّاجِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ صَفِيَّةَ بِهِ. وَقَالَ الْبَزَّارُ: لَا نَعْلَمُهُ يُرْوَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، إِلَّا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ انْتَهَى، وَأَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنْ لَيْثٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ فِي الْمُحْرِمَةِ: تَأْخُذُ مِنْ شِعْرِهَا قَدْرَ السَّبَّابَةِ. انْتَهَى، وَلَيْثٌ هَذَا الظَّاهِرُ أَنَّهُ ابْنُ أَبِي سُلَيْمٍ، وَهُوَ ضَعِيفٌ. انْتَهَى مِنْ «نَصْبِ الرَّايَةِ» .
ez-Zeylaî Nasbu'r-Râye'de, kadınların [ihramdan çıkarken saçlarını] kısaltmaları ve tıraş etmemeleri hususunda zikredilen İbn Abbas hadisi hakkında İbnü'l-Kattân'ın yaptığı -gördüğün üzere bizim de eleştirip tartıştığımız- taz'îf (zayıf sayma) sözünü naklettikten sonra aynen şöyle demiştir: 'Bunu Dârekutnî Sünen'inde ve Taberânî Mu'cem'inde Ebû Bekr b. Ayyâş tarikiyle Ya'kūb b. Atâ'dan, o da Safiyye bint Şeybe'den rivayet etmiştir. Yine bunu Dârekutnî ile Bazzâr Müsned'inde Haccâc b. Muhammed tarikiyle İbn Cüreyc'den, o Abdülhamîd b. Cübeyr'den, o da Safiyye'den aynı şekilde rivayet etmiştir. Bazzâr: 'Bunun İbn Abbas'tan sadece bu vecihle rivayet edildiğini biliyoruz' demiştir. Dârekutnî de bunu Sünen'inde Leys tarikiyle Nâfi'den, o da İbn Ömer'den rivayet etmiştir; [İbn Ömer] ihramlı kadın hakkında şöyle demiştir: 'Saçından şehadet parmağı kadar alır.' Leys'e gelince; zâhir olan onun İbn Ebî Süleym olduğudur ve o zayıftır.' Nasbu'r-Râye'den nakil bitti.
فَتَبَيَّنَ مِنْ جَمِيعِ مَا ذُكِرَ أَنَّ حَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي أَنَّ عَلَى النِّسَاءِ الْمُحْرِمَاتِ إِذَا أَرَدْنَ قَضَاءَ التَّفَثِ التَّقْصِيرَ، لَا الْحَلْقَ أَنَّهُ لَا يَقِلُّ عَنْ دَرَجَةِ الْحَسَنِ، كَمَا جَزَمَ النَّوَوِيُّ بِأَنَّ إِسْنَادَهُ عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ حَسَنٌ، وَقَدْ رَأَيْتُ اعْتِضَادَهُ بِمَا ذَكَرْنَا مِنَ الرِّوَايَاتِ الْمُتَابِعَةِ لَهُ بِوَاسِطَةِ نَقْلِ
Bütün bu zikredilenlerden açığa çıkmıştır ki; ihramlı kadınların tafeslerini (kirlerini) gidermek [ihramdan çıkmak] istediklerinde üzerlerine düşenin tıraş değil kısaltma olduğuna dair İbn Abbas hadisi hasen derecesinden aşağı değildir; nitekim Nevevî de onun Ebû Dâvûd nezdindeki isnadının hasen olduğunu kesin bir dille belirtmiştir. Zeylaî'nin nakli vasıtasıyla
الزَّيْلَعِيِّ، عِنْدَ الطَّبَرَانِيِّ، وَالدَّارَقُطْنِيِّ، وَالْبَزَّارِ وَيَعْتَضِدُ عَدَمُ حَلْقِ النِّسَاءِ رُءُوسَهُنَّ بِخَمْسَةِ أُمُورٍ غَيْرِ مَا ذَكَرْنَا.
Taberânî, Dârekutnî ve Bazzâr nezdinde onu destekleyen mütâbi' rivayetlerle hadisin nasıl teyit edildiğini görmüş oldun. Kadınların başlarını tıraş etmemesi hususu, zikrettiklerimizin dışında beş ayrı hususla da teyit edilmektedir:
الْأَوَّلُ: الْإِجْمَاعُ عَلَى عَدَمِ حَلْقِهِنَّ فِي الْحَجِّ، وَلَوْ كَانَ الْحَلْقُ يَجُوزُ لَهُنَّ لِشُرِعَ فِي الْحَجِّ.
Birincisi: Hacda kadınların saçlarını kazıtmamaları (tıraş etmemeleri) konusundaki icmâdır. Şayet tıraş kadınlar için caiz olsaydı, hacda meşru kılınırdı.
الثَّانِي: أَحَادِيثُ جَاءَتْ بِنَهْيِ النِّسَاءِ عَنِ الْحَلْقِ.
İkincisi: Kadınların saç kazıtmasını yasaklayan hadislerin gelmiş olmasıdır.
الثَّالِثُ: أَنَّهُ لَيْسَ مِنْ عَمَلِنَا، وَمَنْ عَمِلَ عَمَلًا لَيْسَ عَلَيْهِ أَمْرُنَا فَهُوَ رَدٌّ.
Üçüncüsü: Bunun bizim amelimizden olmamasıdır; nitekim 'Bizim emrimize (dinimize) uygun olmayan bir amel işleyenin ameli reddolunur.'
الرَّابِعُ: أَنَّهُ تَشَبُّهٌ بِالرِّجَالِ، وَهُوَ حَرَامٌ.
Dördüncüsü: Bunun erkeklere benzemek olmasıdır; o ise haramdır.
الْخَامِسُ: أَنَّهُ مُثْلَةٌ وَالْمُثْلَةُ لَا تَجُوزُ.
Beşincisi: Bunun müsle (organ tahribatı/şekil bozma) olmasıdır; müsle ise caiz değildir.
أَمَّا الْإِجْمَاعُ، فَقَدْ قَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» ، قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: أَجْمَعُوا عَلَى أَلَّا حَلْقَ عَلَى النِّسَاءِ، وَإِنَّمَا عَلَيْهِنَّ التَّقْصِيرُ، وَيُكْرَهُ لَهُنَّ الْحَلْقُ ; لِأَنَّهُ بِدْعَةٌ فِي حَقِّهِنَّ، وَفِيهِ مُثْلَةٌ.
İcmâ konusuna gelince: Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: İbnü'l-Münzir dedi ki: 'Kadınlara tıraşın olmadığı, onların ancak kısaltmaları gerektiği hususunda icmâ etmişlerdir. Kadınlar için tıraş mekruhtur; zira bu onların hakkında bidattir ve bunda müsle (çirkinleştirme) vardır.'
وَاخْتَلَفُوا فِي قَدْرِ مَا تُقَصِّرُهُ، فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَإِسْحَاقُ، وَأَبُو ثَوْرٍ: تُقَصِّرُ مِنْ كُلِّ قَرْنٍ مِثْلَ الْأُنْمُلَةِ، وَقَالَ قَتَادَةُ: تُقَصِّرُ الثُّلُثَ أَوِ الرُّبُعَ، وَقَالَتْ حَفْصَةُ بِنْتُ سِيرِينَ: إِنْ كَانَتْ عَجُوزًا مِنَ الْقَوَاعِدِ أَخَذَتْ نَحْوَ الرُّبُعِ، وَإِنْ كَانَتْ شَابَّةً فَلْتُقَلِّلْ، وَقَالَ مَالِكٌ: تَأْخُذُ مِنْ جَمِيعِ قُرُونِهَا أَقَلَّ جُزْءٍ، وَلَا يَجُوزُ مِنْ بَعْضِ الْقُرُونِ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ، وَتَرَاهُ نَقَلَ عَنِ ابْنِ الْمُنْذِرِ الْإِجْمَاعَ عَلَى أَنَّ النِّسَاءَ: لَا حَلْقَ عَلَيْهِنَّ فِي الْحَجِّ، وَلَوْ كَانَ الْحَلْقُ يَجُوزُ لَهُنَّ لَأُمِرْنَ بِهِ فِي الْحَجِّ ; لِأَنَّ الْحَلْقَ نُسُكٌ عَلَى التَّحْقِيقِ، كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ.
Kadının saçından ne kadar kısaltacağı konusunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Ömer, Şâfiî, Ahmed, İshâk ve Ebû Sevr: 'Her bir saç örgüsünden bir parmak ucu kadar kısaltır' demişlerdir. Katâde: 'Üçte birini yahut dörtte birini kısaltır' demiştir. Hafsa bint Sîrîn: 'Eğer yaşlanmış, evlilikten kesilmiş bir yaşlı kadınsa yaklaşık dörtte birini alır; şayet genç bir kadınsa az bir miktar kısaltsın' demiştir. Mâlik ise: 'Bütün saç örgülerinden en az bir parça alır; örgülerin sadece bir kısmından alması caiz olmaz' demiştir. Nevevî'den nakledilmek istenen yer bitti. Gördüğün gibi o, İbnü'l-Münzir'den kadınların hacda tıraş olmayacakları hususundaki icmâyı nakletmiştir. Şayet tıraş onlar için caiz olsaydı, hacda kendilerine emredilirdi; zira tıraş -daha önce açıklandığı üzere- tahkike göre bir ibadettir (nüsuktur).
وَأَمَّا الْأَحَادِيثُ الْوَارِدَةُ فِي ذَلِكَ فَسَأَنْقُلُهَا بِوَاسِطَةِ نَقْلِ الزَّيْلَعِيِّ، فِي «نَصْبِ الرَّايَةِ» ; لِأَنَّهُ جَمَعَهَا فِيهِ فِي مَحَلٍّ وَاحِدٍ قَالَ: فَنَهْيُ النِّسَاءِ عَنِ الْحَلْقِ فِيهِ أَحَادِيثُ.
Bu hususta vârid olan hadislere gelince, bunları Zeylaî'nin Nasbu'r-Râye'deki nakli vasıtasıyla aktaracağım; zira o bunları tek bir yerde toplamıştır. [Zeylaî] şöyle demiştir: Kadınların tıraş olmaktan nehyedilmesi hususunda hadisler vardır:
مِنْهَا: مَا رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ فِي الْحَجِّ، وَالنَّسَائِيُّ فِي الزِّينَةِ، قَالَا: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الْحَرَشِيُّ، عَنْ أَبِي دَاوُدَ الطَّيَالِسِيِّ، عَنْ هَمَّامٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ خِلَاسِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: «نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: أَنْ تَحْلِقَ الْمَرْأَةُ رَأْسَهَا» ، انْتَهَى. ثُمَّ رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ بَشَّارٍ، عَنْ أَبِي دَاوُدَ الطَّيَالِسِيِّ بِهِ، عَنْ خِلَاسٍ عَنِ النَّبِيِّ مُرْسَلًا، وَقَالَ: هَذَا حَدِيثٌ فِيهِ اضْطِرَابٌ، وَقَدْ رُوِيَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مُرْسَلًا انْتَهَى، وَقَالَ عَبْدُ الْحَقِّ فِي أَحْكَامِهِ: هَذَا حَدِيثٌ يَرْوِيهِ هَمَّامُ عَنْ يَحْيَى، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ خِلَاسِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ عَلِيٍّ، وَخَالَفَهُ هِشَامٌ الدَّسْتُوَائِيُّ، وَحَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ فَرَوَيَاهُ عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ النَّبِيِّ مُرْسَلًا.
Onlardan biri: Tirmizî'nin Hac bölümünde, Nesâî'nin ise Zînet bölümünde rivayet ettikleri hadistir; her ikisi de şöyle demişlerdir: Bize Muhammed b. Mûsâ el-Haraşî, Ebû Dâvûd et-Tayâlisî'den, o Hemmâm'dan, o Katâde'den, o Hılâs b. Amr'dan, o da Ali'den rivayet etti ki Ali şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kadının başını tıraş etmesini yasakladı.' Nakil bitti. Sonra Tirmizî bunu Muhammed b. Beşşâr'dan, o Ebû Dâvûd et-Tayâlisî'den aynı isnadla Hılâs'tan, o da Peygamber'den mürsel olarak rivayet etti ve şöyle dedi: 'Bu, kendisinde muzdariplik bulunan bir hadistir. Nitekim Hammâd b. Seleme'den, o Katâde'den, o Âişe'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem mürsel olarak rivayet edilmiştir.' Nakil bitti. Abdülhak el-Ahkâm'ında şöyle demiştir: 'Bu, Hemmâm'ın Yahyâ'dan, onun Katâde'den, onun Hılâs b. Amr'dan, onun da Ali'den rivayet ettiği bir hadistir. Hişâm ed-Destevâî ve Hammâd b. Seleme ise ona muhalefet ederek Katâde'den, o da Peygamber'den mürsel olarak rivayet etmişlerdir.'
حَدِيثٌ آخَرُ أَخْرَجَهُ الْبَزَّارُ فِي مُسْنَدِهِ عَنْ مُعَلَّى بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْوَاسِطِيِّ: ثَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ﵂: «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ نَهَى أَنْ تَحْلِقَ الْمَرْأَةُ رَأْسَهَا» ، انْتَهَى. قَالَ الْبَزَّارُ: وَمُعَلَّى بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْوَاسِطِيُّ رَوَى عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ أَحَادِيثَ، لَمْ يُتَابَعْ عَلَيْهَا، وَلَا نَعْلَمُ أَحَدًا تَابَعَهُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ. انْتَهَى، وَرَوَاهُ ابْنُ عَدِيٍّ فِي الْكَامِلِ، وَقَالَ: أَرْجُو أَنَّهُ لَا بَأْسَ بِهِ، قَالَ عَبْدُ الْحَقِّ: وَضَعَّفَهُ أَبُو حَاتِمٍ وَقَالَ: إِنَّهُ مَتْرُوكُ الْحَدِيثِ انْتَهَى. وَقَالَ ابْنُ حِبَّانَ فِي كِتَابِ «الضُّعَفَاءِ» : يَرْوِي عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ جَعْفَرٍ الْمَقْلُوبَاتِ، لَا يَجُوزُ الِاحْتِجَاجُ بِهِ، إِذَا تَفَرَّدَ حَدِيثٌ آخَرُ، رَوَاهُ الْبَزَّارُ فِي مُسْنَدِهِ أَيْضًا.
Diğer bir hadis: Bazzâr'ın Müsned'inde Muallâ b. Abdirrahmân el-Vâsıtî'den tahric ettiği rivayettir: Bize Abdülhamîd b. Ca'fer, Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Âişe'den radıyallâhu anhâ rivayet etti ki: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kadının başını tıraş etmesini nehyetti.' Bazzâr şöyle dedi: 'Muallâ b. Abdirrahmân el-Vâsıtî, Abdülhamîd'den başkalarının mütâbaat etmediği hadisler rivayet etmiştir; bu hadiste de ona bir başkasının mütâbaat ettiğini bilmiyoruz.' İbn Adî bunu el-Kâmil'de rivayet etmiş ve 'Umarım bir beis yoktur' demiştir. Abdülhak ise: 'Ebû Hâtim onu zayıf saymış ve onun metrûku'l-hadîs olduğunu söylemiştir' demiştir. İbn Hibbân da Kitâbü'd-Duafâ'da şöyle demiştir: 'Abdülhamîd b. Ca'fer'den münkâr/maklûb hadisler rivayet eder; tek kaldığı rivayetleriyle ihticâc etmek caiz değildir.' Bir diğer hadisi de Bazzâr yine Müsned'inde rivayet etmiştir:
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ الثَّقَفِيُّ، ثَنَا رَوْحُ بْنُ عَطَاءِ بْنِ أَبِي مَيْمُونَةَ، ثَنَا أَبِي، عَنْ وَهْبِ بْنِ عُمَيْرٍ قَالَ: سَمِعْتُ عُثْمَانَ يَقُولُ: «نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ تَحْلِقَ الْمَرْأَةُ رَأْسَهَا» انْتَهَى. قَالَ الْبَزَّارُ: وَوَهْبُ بْنُ عُمَيْرٍ لَا نَعْلَمُهُ رَوَى غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ، وَلَا نَعْلَمُ رَوَى عَنْهُ إِلَّا عَطَاءُ بْنُ أَبِي مَيْمُونَةَ، وَرَوْحٌ لَيْسَ بِالْقَوِيِّ. انْتَهَى كَلَامُ الزَّيْلَعِيِّ فِي «نَصْبِ الرَّايَةِ» .
Bize Abdullah b. Yûsuf es-Sekafî rivayet etti; bize Ravh b. Atâ b. Ebî Meymûne rivayet etti; bize babam Vehb b. Umeyr'den rivayet etti; o Osmân'ın şöyle dediğini işitmiş: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kadının başını tıraş etmesini nehyetti.' Bazzâr şöyle demiştir: 'Vehb b. Umeyr'in bu hadisten başka bir hadis rivayet ettiğini bilmiyoruz ve ondan da Atâ b. Ebî Meymûne'den başkasının rivayette bulunduğunu bilmiyoruz. Ravh ise kuvvetli bir râvi değildir.' Zeylaî'nin Nasbu'r-Râye'deki sözü burada sona erdi.
وَهَذِهِ الرِّوَايَاتُ الَّتِي ذَكَرْنَا فِي نَهْيِ الْمَرْأَةِ عَنْ حَلْقِ رَأْسِهَا، عَنْ عَلِيٍّ، وَعُثْمَانَ، وَعَائِشَةَ: يُعَضِّدُ بَعْضُهَا بَعْضًا كَمَا تَعْتَضِدُ بِمَا تَقَدَّمَ، وَبِمَا سَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ، وَأَمَّا كَوْنُ حَلْقِ الْمَرْأَةِ رَأْسَهَا لَيْسَ مِنْ عَمَلِ نِسَاءِ الصَّحَابَةِ، فَمَنْ بَعْدَهُمْ، فَهُوَ أَمْرٌ مَعْرُوفٌ، لَا يَكَادُ يُخَالِفُ فِيهِ إِلَّا مُكَابِرٌ، فَالْقَائِلُ: بِجَوَازِ الْحَلْقِ لِلْمَرْأَةِ قَائِلٌ بِمَا لَيْسَ مِنْ عَمَلِ الْمُسْلِمِينَ الْمَعْرُوفِ، وَفِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: «مَنْ عَمِلَ عَمَلًا لَيْسَ عَلَيْهِ أَمْرُنَا فَهُوَ رَدٌّ» ، فَالْحَدِيثُ يَشْمَلُ عُمُومُهُ الْحَلْقَ بِالنِّسْبَةِ لِلْمُحْرِمَةِ بِلَا شَكٍّ، وَإِذَا لَمْ يُبَحْ لَهَا حَلْقُهُ فِي حَالِ النُّسُكِ، فَغَيْرُهُ مِنَ الْأَحْوَالِ أَوْلَى، وَأَمَّا كَوْنُ حَلْقِ الْمَرْأَةِ رَأْسَهَا تَشَبُّهًا بِالرِّجَالِ، فَهُوَ وَاضِحٌ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْحَالِقَةَ رَأْسَهَا مُتَشَبِّهَةٌ بِالرِّجَالِ ; لِأَنَّ الْحَلْقَ مِنْ صِفَاتِهِمُ الْخَاصَّةِ بِهِمْ دُونَ الْإِنَاثِ عَادَةً. وَقَدْ قَدَّمْنَا الْحَدِيثَ الصَّحِيحَ فِي لَعْنِ الْمُتَشَبِّهَاتِ مِنَ النِّسَاءِ بِالرِّجَالِ فِي سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ [١٧ \ ٩] . وَأَمَّا كَوْنُ حَلْقِ رَأْسِ الْمَرْأَةِ مُثْلَةً، فَوَاضِحٌ ; لِأَنَّ شَعْرَ رَأْسِهَا مِنْ أَحْسَنِ أَنْوَاعِ جَمَالِهَا وَحَلْقُهُ تَقْبِيحٌ لَهَا وَتَشْوِيهٌ لِخِلْقَتِهَا، كَمَا يُدْرِكُهُ الْحِسُّ السَّلِيمُ، وَعَامَّةُ الَّذِينَ يَذْكُرُونَ مَحَاسِنَ النِّسَاءِ فِي أَشْعَارِهِمْ، وَكَلَامِهِمْ مُطْبِقُونَ عَلَى أَنَّ شَعْرَ الْمَرْأَةِ الْأَسْوَدَ مِنْ أَحْسَنِ زِينَتِهَا لَا نِزَاعَ فِي ذَلِكَ بَيْنَهُمْ فِي جَمِيعِ طَبَقَاتِهِمْ وَهُوَ فِي أَشْعَارِهِمْ مُسْتَفِيضٌ اسْتِفَاضَةً يَعْلَمُهَا كُلُّ مِنْ لَهُ أَدْنَى إِلْمَامٍ، وَسَنَذْكُرُ هُنَا مِنْهُ أَمْثِلَةً قَلِيلَةً تَنْبِيهًا بِهَا عَلَى غَيْرِهَا قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسَ فِي مُعَلَّقَتِهِ:
Kadının saçını tıraş etmesinin yasaklandığına dair Ali, Osmân ve Âişe'den zikrettiğimiz bu rivayetler, daha önce geçen ve inşallah gelecek olan delillerle desteklendiği gibi birbirlerini de desteklemektedirler. Kadının saçını kazıtmasının sahâbî hanımların ve onlardan sonrakilerin ameli olmamasına gelince; bu, inatçı kimseden başkasının neredeyse inkâr etmeyeceği derecede mâruf (bilinen) bir husustur. Dolayısıyla kadına tıraşın caiz olduğunu söyleyen kimse, Müslümanların mâruf olan ameline uymayan bir şey söylemiş olur. Sahih hadiste: 'Kim bizim emrimize (dinimize) uygun olmayan bir amel işlerse o reddolunur' buyrulmuştur. Dolayısıyla hadisin umûmî hükmü, şüphesiz ihramlı kadın için tıraş olmayı da kapsamaktadır. İbadet (hac/umre) hâlinde bile kadına tıraş mubah kılınmadığına göre, diğer durumlarda haydi haydi mubah olmaz. Kadının başını tıraş etmesinin erkeklere benzemek olmasına gelince; bu gayet açıktır. Başını tıraş eden kadının erkeklere benzediğinde şüphe yoktur; zira tıraş, âdete göre kadınlara değil yalnızca erkeklere has bir özelliktir. Erkeklere benzeyen kadınlara lanet edildiğine dair sahih hadisi daha önce İsrâ Suresi'nde: { إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ } “Şüphesiz bu Kur'an en doğru yola iletir” [İsrâ 17/9] ayetinin tefsirinde zikretmiştik. Kadının başını tıraş etmesinin müsle (organ/vücut tahrifi) olmasına gelince, bu da açıktır; zira saç kadının en güzel güzellik türlerinden biridir ve onu kazımak, selim fıtrat ve hissin idrak edeceği üzere kadını çirkinleştirmek ve yaratılışını tahrif etmektir. Şiirlerinde ve sözlerinde kadınların güzelliklerini dile getirenlerin tamamı, kadının siyah saçının onun en güzel zinetlerinden olduğu hususunda ittifak etmişlerdir; bütün tabakaları arasında bu hususta hiçbir ihtilaf yoktur ve bu onların şiirlerinde azıcık bilgisi olan herkesin bileceği kadar yaygındır. Diğerlerine dikkat çekmek amacıyla burada ondan birkaç örnek zikredeceğiz. İmruü'l-Kays Muallaka'sında şöyle demiştir:
وَفَرْعٍ يَزِينُ الْمَتْنَ أَسْوَدَ فَاحِمٍ ... أَثِيثٍ كَقِنْوِ النَّخْلَةِ الْمُتَعَثْكِلِ
[Onun] sırtını süsleyen, kömür gibi kapkara / Hurma ağacının salkımlı dalları gibi gür bir saçı vardır.
غَدَائِرُهُ مُسْتَشْزِرَاتٌ إِلَى الْعُلَى ... تَضِلُّ الْمَدَارِي فِي مُثَنَّى وَمُرْسَلِ
Örgüleri yukarı doğru kıvrılarak yükselir / Taraklar onun bükülmüş ve salınmış saçları arasında kaybolur gider.
فَتَرَاهُ جَعَلَ كَثْرَةَ شَعْرِ رَأْسِهَا وَسَوَادَهُ وَطُولَهُ مِنْ مَحَاسِنِهَا، وَهُوَ كَذَلِكَ. وَقَالَ الْأَعْشَى مَيْمُونُ بْنُ قَيْسٍ:
Gördüğün gibi o, kadının saçının çokluğunu, siyahlığını ve uzunluğunu onun güzelliklerinden saymıştır; nitekim öyledir de. el-A'şâ Meymûn b. Kays da şöyle demiştir:
غِرَاءُ فَرْعَاءُ مَصْقُولٌ عَوَارِضُهَا ... تَمْشِي الْهُوَيْنَا كَمَا يَمْشِي الْوَجِي الْوَحِلُ
O beyaz tenlidir, gür saçlıdır, dişleri parıldar / Çamurda yürüyen ayakları incinmiş kimse gibi nazla, yavaşça yürür.
فَقَوْلُهُ: فَرْعَاءُ يَعْنِي أَنَّ فَرْعَهَا أَيْ شَعْرَ رَأْسِهَا تَامٌّ فِي الطُّولِ وَالسَّوَادِ وَالْحُسْنِ.
Onun 'fer'â' (gür saçlı) sözü; onun fer'i, yani başındaki saçı uzunlukta, siyahlıkta ve güzellikte tamdır demektir.
وَقَالَ عُمَرُ بْنُ أَبِي رَبِيعَةَ:
Ömer b. Ebî Rebîa da şöyle demiştir:
تَقُولُ يَا أُمَّتَا كُفِّي جَوَانِبَهُ ... وَيْلِي بَلِيتُ وَأَبْلَى جِيدِيَ الشَّعْرُ
Kız der ki: 'Ey anneciğim, saçın yanlarını topla / Vah bana! Yoruldum, saçlarım boynumu yordu.'
مِثْلُ الْأَسَاوِدِ قَدْ أَعْيَا مَوَاشِطَهُ ... تَضِلُّ فِيهِ مَدَارِيهَا وَتَنْكَسِرُ
Kara yılanlar gibidir, saçını tarayanları aciz bırakmıştır / Saçın içinde taraklar kaybolur ve kırılır.
فَلَوْ لَمْ تَكُنْ كَثْرَةُ الشَّعْرِ وَسَوَادُهُ مِنَ الْجَمَالِ عِنْدَهُمْ، لَمَا تَعِبُوا فِي خِدْمَتِهِ هَذَا التَّعَبَ الَّذِي ذَكَرَهُ هَذَا الشَّاعِرُ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُ الْآخَرِ:
Şayet saçın çokluğu ve siyahlığı onların nezdinde güzellikten sayılmasaydı, bu şairin zikrettiği gibi onun bakımında bu denli yorulmazlardı. Diğer şairin şu sözü de bunun benzeridir:
وَفَرْعٌ يَصِيرُ الْجِيدَ وَحْفٌ كَأَنَّهُ ... عَلَى اللَّيْثِ قِنْوَانُ الْكُرُومِ الدَّوَالِحِ
Ve boynu büken gür bir saç... Sanki o / Aslanın sırtındaki, dalları sarkan üzüm salkımları gibidir.
لِأَنَّ قَوْلَهُ: يُصِيرُ الْجِيدَ أَيْ يُمِيلُ الْعُنُقَ لِكَثْرَتِهِ، وَقَدْ بَالَغَ مَنْ قَالَ: بَيْضَاءُ تَسْحَبُ مِنْ قِيَامٍ فَرْعَهَا وَتَغِيبُ فِيهِ وَهُوَ وَجْفٌ أَسْحَمُ فَكَأَنَّهَا فِيهِ نَهَارٌ سَاطِعٌ وَكَأَنَّهُ لَيْلٌ عَلَيْهَا مُظْلِمُ وَأَمْثَالُ هَذَا أَكْثَرُ مِنْ أَنْ تَنْحَصِرَ، وَقَصَدْنَا مُطْلَقَ التَّمْثِيلِ، وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ حَلْقَ الْمَرْأَةِ شَعْرَ رَأْسِهَا نَقْصٌ فِي جَمَالِهَا، وَتَشْوِيهٌ لَهَا، فَهُوَ مُثْلَةٌ وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ الْعُرْفَ الَّذِي صَارَ جَارِيًا فِي كَثِيرٍ مِنَ الْبِلَادِ، بِقَطْعِ الْمَرْأَةِ شَعْرَ رَأْسِهَا إِلَى قُرْبِ أُصُولِهِ سُنَّةٌ أَفِرِنْجِيَّةٌ مُخَالِفَةٌ لِمَا كَانَ عَلَيْهِ نِسَاءُ الْمُسْلِمِينَ وَنِسَاءُ الْعَرَبِ قَبْلَ الْإِسْلَامِ، فَهُوَ مِنْ جُمْلَةِ الِانْحِرَافَاتِ الَّتِي عَمَّتِ الْبَلْوَى بِهَا فِي الدِّينِ وَالْخُلُقِ، وَالسَّمْتِ وَغَيْرِ ذَلِكَ.
Zira onun 'boynu büker' sözü; saçın gürlüğünden dolayı boynu eğer demektir. Şöyle diyen şair ise mübalağa yapmıştır: 'O beyaz tenli kadın, ayakta iken saçını [ardından] sürükler ve kapkara, gür saçlarının içinde kaybolur / Sanki o, saçın içinde parlayan bir gündüzdür ve saç da onun üzerine çökmüş karanlık bir gecedir.' Bunun örnekleri sayılamayacak kadar çoktur. Bizim amacımız sadece misal vermektir. Bu da kadının saçını tıraş etmesinin onun güzelliğinde bir eksiklik ve onun için bir tahrif olduğunu, dolayısıyla bir müsle olduğunu gösterir. Buradan anlarsın ki; birçok memlekette âdet haline gelen, kadının saçını diplerine yakın derecede kesmesi âdeti, Müslüman kadınların ve İslam'dan önce Arap kadınlarının bulunduğu hâle muhalif olan bir Frenk (Batı) âdetidir. Dolayısıyla bu durum dinde, ahlakta, vakar ve edepte umumi bir fitne (iptila) halini almış olan sapmalardan biridir.
فَإِنْ قِيلَ: جَاءَ عَنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ مَا يَدُلُّ عَلَى حَلْقِ الْمَرْأَةِ رَأْسَهَا، وَتَقْصِيرِهَا إِيَّاهُ، فَمَا دَلَّ عَلَى الْحَلْقِ، فَهُوَ مَا رَوَاهُ ابْنُ حِبَّانَ فِي صَحِيحِهِ فِي النَّوْعِ الْحَادِي عَشَرَ مِنَ الْقِسْمِ الْخَامِسِ، مِنْ حَدِيثِ وَهْبِ بْنِ جَرِيرٍ: ثَنَا أَبِي، سَمِعْتُ أَبَا فَزَارَةَ، يُحَدِّثُ عَنْ يَزِيدَ بْنِ الْأَصَمِّ، عَنْ مَيْمُونَةَ: «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ تَزَوَّجَهَا حَلَالًا وَبَنَى بِهَا وَمَاتَتْ بِسَرِفٍ، فَدَفَنَهَا فِي الظُّلَّةِ الَّتِي بَنَى بِهَا فِيهَا، فَنَزَلْنَا قَبْرَهَا أَنَا وَابْنُ عَبَّاسٍ فَلَمَّا وَضَعْنَاهَا فِي اللَّحْدِ مَالَ رَأْسُهَا فَأَخَذْتُ
Şayet şöyle denilirse: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hanımlarından, kadının başını tıraş etmesine ve kısaltmasına delalet eden rivayetler gelmiştir. Tıraş olmaya delalet eden rivayet; İbn Hibbân'ın Sahîh'inde beşinci kısmın on birinci nev'inde Vehb b. Cerîr hadisinden rivayet ettiği şu hadistir: Bize babam rivayet etti; Ebû Fezâre'nin Yezîd b. el-Esamm'dan, onun Meymûne'den şöyle naklettiğini işittim: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onunla ihramsız (helâl) iken evlendi ve onunla zifafa girdi. Meymûne Serif'te vefat etti. Onu, kendisiyle zifafa girdiği gölgeliğe defnetti. Ben ve İbn Abbas onun kabrine indik; onu lâhde koyduğumuzda başı yana yattı. Bunun üzerine ben
رِدَائِي فَوَضَعْتُهُ تَحْتَ رَأْسِهَا فَاجْتَذَبَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ فَأَلْقَاهُ وَكَانَتْ قَدْ حَلَقَتْ رَأْسَهَا فِي الْحَجِّ فَكَانَ رَأْسُهَا مُحْجَمًا» . انْتَهَى بِوَاسِطَةِ نَقْلِ صَاحِبِ «نَصْبِ الرَّايَةِ» . فَهَذَا الْحَدِيثُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَيْمُونَةَ حَلَقَتْ رَأْسَهَا، وَلَوْ كَانَ حَرَامًا مَا فَعَلَتْهُ، وَأَمَّا التَّقْصِيرُ فَمَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ.
rıdâmı aldım ve başının altına koydum. İbn Abbas onu çekip attı. [Meymûne] hacda başını tıraş etmişti, bu yüzden başında hacamat izleri vardı.' Nasbu'r-Râye sahibinin nakli vasıtasıyla sona erdi. Bu hadis, Meymûne'nin başını tıraş ettiğine delalet etmektedir; şayet haram olsaydı bunu yapmazdı. Kısaltmaya delalet eden rivayete gelince; Müslim'in Sahîh'inde rivayet ettiği şu hadistir:
وَحَدَّثَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ الْعَنْبَرِيُّ قَالَ: حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ: حَدَّثْنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ حَفْصٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَى عَائِشَةَ أَنَا وَأَخُوهَا مِنَ الرَّضَاعِ، فَسَأَلَهَا عَنْ غُسْلِ النَّبِيِّ ﷺ مِنَ الْجَنَابَةِ فَدَعَتْ بِإِنَاءٍ قَدْرَ الصَّاعِ، فَاغْتَسَلَتْ، وَبَيْنَنَا وَبَيْنَهَا سِتْرٌ، وَأَفْرَغَتْ عَلَى رَأْسِهَا ثَلَاثًا. قَالَ: وَكَانَ أَزْوَاجُ النَّبِيِّ ﷺ، يَأْخُذْنَ مِنْ رُءُوسِهِنَّ حَتَّى تَكُونَ كَالْوَفْرَةِ. اهـ مِنْ «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» .
Bana Ubeydullâh b. Muâz el-Anberî rivayet edip dedi ki: Bize babam rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Ebû Bekr b. Hafs'tan, o Ebû Seleme b. Abdirrahmân'dan rivayet etti; Ebû Seleme dedi ki: 'Ben ve Âişe'nin süt kardeşi Âişe'nin yanına girdik. Süt kardeşi ona Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem cenabetten nasıl guslettiğini sordu. Âişe sâ' miktarı [su alan] bir kap istedi ve yıkandı; bizimle onun arasında bir örtü vardı. Başına üç defa su döktü.' [Ebû Seleme] dedi ki: 'Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem zevceleri, saçları 'vafra' gibi olacak şekilde başlarındaki [saçlarından] alırlardı.' Sahîh-i Müslim'den nakil bitti.
فَالْجَوَابُ عَنْ حَدِيثِ مَيْمُونَةَ عَلَى تَقْدِيرِ صِحَّتِهِ أَنَّ فِيهِ أَنَّ رَأْسَهَا كَانَ مُحْجَمًا، وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْحَلْقَ الْمَذْكُورَ لِضَرُورَةِ الْمَرَضِ، لِتَتَمَكَّنَ آلَةُ الْحَجْمِ مِنَ الرَّأْسِ، وَالضَّرُورَةُ يُبَاحُ لَهَا مَا لَا يُبَاحُ بِدُونِهَا، وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ [٦ \ ١١٩] .
Meymûne hadisine verilecek cevap -sahih olduğu farz edildiğinde- şudur: Hadiste onun başında hacamat izleri bulunduğu belirtilmektedir; bu da mezkûr tıraşın, hacamat aletinin başa tam oturabilmesi için bir hastalık zaruretinden ötürü yapıldığını gösterir. Zaruret hâlinde ise zaruret olmaksızın mubah olmayan şeyler mubah kılınır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ } “Oysa O, çaresiz kalıp muhtaç olduklarınız dışında, size haram kıldığı şeyleri ayrıntılı olarak açıklamıştır” [En'âm 6/119].
وَأَمَّا الْجَوَابُ: عَنْ حَدِيثِ مُسْلِمٍ فَعَلَى الْقَوْلِ: بِأَنَّ الْوَفْرَةَ أَطْوَلُ مِنَ اللِّمَّةِ الَّتِي هِيَ مَا أَلَمَّ بِالْمَنْكِبَيْنِ مِنَ الشِّعْرِ، فَلَا إِشْكَالَ ; لِأَنَّ مَا نَزَلَ عَنِ الْمَنْكِبَيْنِ طَوِيلٌ طُولًا يَحْصُلُ بِهِ الْمَقْصُودُ. قَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ مُسْلِمٍ» : وَالْوَفْرَةُ أَشْبَعُ، وَأَكْثَرُ مِنَ اللِّمَّةِ. وَاللِّمَّةُ مَا يُلِمُّ بِالْمَنْكِبَيْنِ مِنَ الشَّعْرِ. قَالَهُ: الْأَصْمَعِيُّ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنَ النَّوَوِيِّ.
Müslim'in hadisine verilecek cevaba gelince: 'Vafra'nın, omuzlara değen saç demek olan 'limme'den daha uzun olduğu görüşüne göre hiçbir müşkil yoktur; zira omuzlardan aşağı inen saç, maksadın hâsıl olacağı derecede uzundur. Nevevî Şerhu Müslim'de şöyle demiştir: 'Vafra, limmeden daha dolgun ve daha çoktur. Limme ise saçın omuzlara temas eden kısmıdır. Bunu el-Asmaî söylemiştir.' Nevevî'den nakledilmek istenen kısım bitti.
وَأَمَّا عَلَى الْقَوْلِ الصَّحِيحِ الْمَعْرُوفِ عِنْدَ أَهْلِ اللُّغَةِ: مِنْ أَنَّهَا لَا تُجَاوِزُ الْأُذُنَيْنِ. قَالَ فِي الْقَامُوسِ: وَالْوَفْرَةُ: الشَّعْرُ الْمُجْتَمِعُ عَلَى الرَّأْسِ، أَوْ مَا سَالَ عَلَى الْأُذُنَيْنِ مِنْهُ أَوْ مَا جَاوَزَ شَحْمَةَ الْأُذُنِ، ثُمَّ الْجُمَّةُ، ثُمَّ اللِّمَّةُ انْتَهَى مِنْهُ.
Dil ehli katında bilinen sahih görüşe göre ise vafra kulakları geçmeyen saçtır. el-Kāmûs'ta şöyle demiştir: 'el-Vafra (الْوَفْرَةُ): Başta toplanan saçtır; yahut ondan kulaklara sarkan veya kulak memesini aşan saçtır. Sonra cümme, sonra da limme gelir.' Ondan nakil bitti.
وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ فِي صَحَّاحِهِ: وَالْوَفْرَةُ: الشَّعْرُ إِلَى شَحْمَةِ الْأُذُنِ، ثُمَّ الْجُمَّةُ ثُمَّ اللِّمَّةُ: وَهِيَ الَّتِي أَلَمَّتْ بِالْمَنْكِبَيْنِ. وَقَالَ ابْنُ مَنْظُورٍ فِي «اللِّسَانِ» : وَالْوَفْرَةُ: الشَّعْرُ الْمُجْتَمِعُ عَلَى الرَّأْسِ، وَقِيلَ: مَا سَالَ عَلَى الْأُذُنَيْنِ مِنَ الشَّعْرِ. وَالْجَمْعُ وِفَارٌ. قَالَ كُثَيِّرُ عَزَّةَ: كَأَنَّ وِفَارَ الْقَوْمِ تَحْتَ رِحَالِهَا إِذَا حُسِرَتْ عَنْهَا الْعَمَائِمُ عُنْصُلُ وَقِيلَ: الْوَفْرَةُ أَعْظَمُ مِنَ الْجُمَّةِ. قَالَ ابْنُ سِيدَهْ: وَهَذَا غَلَطٌ إِنَّمَا هِيَ وَفْرَةٌ، ثُمَّ جُمَّةٌ، ثُمَّ لِمَّةٌ، وَالْوَفْرَةُ: مَا جَاوَزَ شَحْمَةَ الْأُذُنَيْنِ، وَاللِّمَّةُ: مَا أَلَمَّ بِالْمَنْكِبَيْنِ. التَّهْذِيبَ، وَالْوَفْرَةُ:
el-Cevherî es-Sıhâh'ında şöyle demiştir: 'el-Vafra: Kulak memesine kadar olan saçtır; sonra cümme, sonra da omuzlara temas eden saç olan limme gelir.' İbn Manzûr el-Lisân'da şöyle demiştir: 'el-Vafra: Başta toplanan saçtır; kulaklara sarkan saç olduğu da söylenmiştir. Çoğulu vifârdır. Küseyyir Azze şöyle demiştir: 'Sanki topluluğun saçları bineklerinin altında / Sarıkları çıkarıldığında birer yabani soğandır.' Vafranın cümmeden daha büyük/uzun olduğu da söylenmiştir. İbn Sîde demiştir ki: Bu bir hatadır; sıralama ancak vafra, sonra cümme, sonra limme şeklindedir. Vafra kulak memesini aşan saç, limme ise omuzlara temas eden saçtır. et-Tehzîb'de ise: Vafra,
الْجُمَّةُ مِنَ الشَّعْرِ إِذَا بَلَغَتِ الْأُذُنَيْنِ، وَقِيلَ: الْوَفْرَةُ الشَّعْرَةُ إِلَى شَحْمَةِ الْأُذُنِ، ثُمَّ الْجُمَّةُ، ثُمَّ اللِّمَّةُ، إِلَى أَنْ قَالَ: وَالْوَفْرَةُ شَعْرُ الرَّأْسِ، إِذَا وَصَلَ شَحْمَةَ الْأُذُنِ. انْتَهَى مِنَ «اللِّسَانِ» .
kulaklara ulaştığında saçın cümmesidir; vafra kulak memesine kadar olan saçtır, sonra cümme, sonra limme gelir de denilmiştir. Şöyle diyene kadar: Vafra, kulak memesine ulaştığında başın saçıdır.' el-Lisân'dan nakil bitti.
فَالْجَوَابُ أَنَّ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ ﷺ إِنَّمَا قَصَّرْنَ رُءُوسَهُنَّ بَعْدَ وَفَاتِهِ ﷺ ; لِأَنَّهُنَّ كُنَّ يَتَجَمَّلْنَ لَهُ فِي حَيَاتِهِ، وَمِنْ أَجْمَلِ زِينَتِهِنَّ شَعْرُهُنَّ. أَمَّا بَعْدَ وَفَاتِهِ ﷺ، فَلَهُنَّ حُكْمٌ خَاصٌّ بِهِنَّ لَا تُشَارِكُهُنَّ فِيهِ امْرَأَةٌ وَاحِدَةٌ مِنْ نِسَاءِ جَمِيعِ أَهْلِ الْأَرْضِ، وَهُوَ انْقِطَاعُ أَمَلِهِنَّ انْقِطَاعًا كُلِّيًّا مِنَ التَّزْوِيجِ، وَيَأْسُهُنَّ مِنْهُ الْيَأْسَ الَّذِي لَا يُمْكِنُ أَنْ يُخَالِطَهُ طَمَعٌ، فَهُنَّ كَالْمُعْتَدَّاتِ الْمَحْبُوسَاتِ بِسَبَبِهِ ﷺ إِلَى الْمَوْتِ. قَالَ تَعَالَى: وَمَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلَا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْوَاجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَدًا إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمًا [٣٣ \ ٥٣] ، وَالْيَأْسُ مِنَ الرِّجَالِ بِالْكُلِّيَّةِ، قَدْ يَكُونُ سَبَبًا لِلتَّرْخِيصِ فِي الْإِخْلَالِ بِأَشْيَاءَ مِنَ الزِّينَةِ، لَا تَحِلُّ لِغَيْرِ ذَلِكَ السَّبَبِ. وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ مُسْلِمٍ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ: قَالَ عِيَاضٌ - رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى -: وَالْمَعْرُوفُ أَنَّ نِسَاءَ الْعَرَبِ إِنَّمَا كُنَّ يَتَّخِذْنَ الْقُرُونَ، وَالذَّوَائِبَ، وَلَعَلَّ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ ﷺ فَعَلْنَ هَذَا بَعْدَ وَفَاتِهِ ﷺ لِتَرْكِهِنَّ التَّزَيُّنَ، وَاسْتِغْنَائِهِنَّ عَنْ تَطْوِيلِ الشِّعْرِ وَتَخْفِيفًا لِمُؤْنَةِ رُءُوسِهِنَّ، وَهَذَا الَّذِي ذَكَرَهُ الْقَاضِي عِيَاضٌ مِنْ كَوْنِهِنَّ فَعَلْنَهُ، بَعْدَ وَفَاتِهِ ﷺ، لَا فِي حَيَاتِهِ. كَذَا قَالَهُ أَيْضًا غَيْرُهُ، وَهُوَ مُتَعَيِّنٌ وَلَا يُظَنُّ بِهِنَّ فِعْلُهُ فِي حَيَاتِهِ ﷺ، وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ تَخْفِيفِ الشُّعُورِ لِلنِّسَاءِ. انْتَهَى كَلَامُ النَّوَوِيِّ. وَقَوْلُهُ: وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ تَخْفِيفِ الشُّعُورِ لِلنِّسَاءِ، فِيهِ عِنْدِي نَظَرٌ لِمَا قَدَّمْنَا مِنْ أَنَّ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ بَعْدَ وَفَاتِهِ ﷺ لَا يُقَاسُ عَلَيْهِنَّ غَيْرُهُنَّ ; لِأَنَّ قَطْعَ طَمَعِهِنَّ فِي الرِّجَالِ بِالْكُلِّيَّةِ خَاصٌّ بِهِنَّ دُونَ غَيْرِهِنَّ، وَهُوَ قَدْ يُبَاحُ لَهُ مِنَ الْإِخْلَالِ بِبَعْضِ الزِّينَةِ مَا لَا يُبَاحُ لِغَيْرِهِ حَتَّى إِنَّ الْعَجُوزَ مِنْ غَيْرِهِنَّ لَتُزَيَّنُ لِلْخُطَّابِ، وَرُبَّمَا تَزَوَّجَتْ ; لِأَنَّ كُلَّ سَاقِطَةٍ لَهَا لَاقِطَةٌ. وَقَدْ يُحِبُّ بَعْضُهُمُ الْعَجُوزَ كَمَا قَالَ الْقَائِلُ: أَبَى الْقَلْبُ إِلَّا أُمَّ عَمْرٍو وَحُبَّهَا عَجُوزًا وَمَنْ يُحْبِبْ عَجُوزًا يُفَنَّدِ كَثَوْبِ الْيَمَانِي قَدْ تَقَادَمَ عَهْدُهُ وَرُقْعَتُهُ مَا شِئْتَ فِي الْعَيْنِ وَالْيَدِ وَقَالَ الْآخَرُ: وَلَوْ أَصْبَحَتْ لَيْلَى تَدِبُّ عَلَى الْعَصَا لَكَانَ هَوَى لَيْلَى جَدِيدًا أَوَائِلُهْ
Bunun cevabı şudur: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem zevceleri saçlarını ancak onun vefatından sallallâhu aleyhi ve sellem sonra kısaltmışlardır; çünkü onlar hayatta iken onun için süsleniyorlardı ve süslerinin en güzellerinden biri de saçlarıydı. Vefatından sallallâhu aleyhi ve sellem sonra ise yeryüzündeki hiçbir kadının kendilerine ortak olmadığı, sadece onlara mahsus özel bir hüküm altına girmişlerdir. O da evlenmeye dair ümitlerinin tamamen kesilmiş olması ve hiçbir arzunun karışamayacağı kesin bir ümitsizliğe bürünmeleridir. Zira onlar vefat edene kadar onun sallallâhu aleyhi ve sellem sebebiyle [evlenmekten] menedilmiş iddet bekleyen kadınlar gibidirler. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَمَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلَا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْوَاجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَدًا إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمًا } “Allah'ın Resûlü'nü incitmeniz ve kendisinden sonra O'nun eşlerini nikâhlamanız asla caiz değildir. Şüphesiz bu, Allah katında büyük [bir günah]tır” [Ahzâb 33/53]. Erkeklerden tamamen ümidin kesilmesi ise, başka sebeplerle helal olmayan bazı zinetlerin terk edilmesinde ruhsat sebebi olabilir. Nevevî Şerhu Müslim'de bu hadisin açıklamasında şöyle demiştir: 'Kādî İyâz -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- şöyle demiştir: Bilindiği üzere Arap kadınları örgü ve zülüfler yaparlardı. Muhtemelen Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem zevceleri süslenmeyi terk ettikleri, saç uzatmaya ihtiyaç duymadıkları ve başlarının bakım külfetini hafifletmek istedikleri için bunu onun vefatından sallallâhu aleyhi ve sellem sonra yapmışlardır. Kādî İyâz'ın zikrettiği, onların bunu hayatta iken değil vefatından sallallâhu aleyhi ve sellem sonra yaptıkları hususunu başkaları da böyle ifade etmiştir. Doğru olan da budur; onların bunu onun sallallâhu aleyhi ve sellem hayatında yaptıkları düşünülemez. Bunda kadınlar için saçları hafifletmenin (kısaltmanın) cevazına delil vardır.' Nevevî'nin sözü bitti. Onun 'Bunda kadınlar için saçları hafifletmenin cevazına delil vardır' sözü bana göre tartışmaya açıktır; zira daha önce belirttiğimiz üzere Peygamber'in vefatından sallallâhu aleyhi ve sellem sonra onun zevcelerine diğer kadınlar kıyas edilemez. Çünkü erkeklere dair ümitlerinin tamamen kesilmiş olması başkalarına değil yalnızca onlara hastır. Bu durumda olan kimseye bazı zinetleri terk etmek mubah kılınabilirken başkasına mubah kılınmaz. Hatta onların dışındaki yaşlı kadın bile tâlipleri için süslenir ve evlenebilir de; nitekim 'Her düşenin bir toplayanı vardır.' Bazen birisi yaşlı kadını sevebilir; nitekim bir şair şöyle demiştir: 'Gönül ancak Ümmü Amr'ı ve onu yaşlı bir kadın olarak sevmeyi istedi; yaşlı kadını seven ise kınanır. / O, üzerinden zaman geçmiş ve gözün ile elinin dilediği gibi yaması olan Yemen kumaşı gibidir.' Bir diğeri de şöyle demiştir: 'Leylâ asaya dayanarak emeklese bile, Leylâ'nın aşkı ilk günkü gibi taptaze kalırdı.'
وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ.
Allah Teâlâ'nın: { فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ } “Artık onlardan hem kendiniz yiyin hem de sıkıntı içindeki yoksula yedirin” buyruğu.
الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: (مِنْهَا) . رَاجِعٌ إِلَى بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ الْمَذْكُورَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ مِنْهَا } “onlardan” buyruğundaki zamir, Allah Teâlâ'nın şu ayetinde geçen en'âm cinsinden hayvanlara (beheymatü'l-en'âm) racidir:
وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ [٢٢ \ ٢٨] ، وَهَذَا الْأَكْلُ الَّذِي أُمِرَ بِهِ هُنَا مِنْهَا وَإِطْعَامُ الْبَائِسِ الْفَقِيرِ مِنْهَا، أُمِرَ بِنَحْوِهِ فِي خُصُوصِ الْبُدْنِ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ إِلَى قَوْلِهِ: فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ الْآيَةَ [٢٢ \ ٣٦] ، فَفِي الْآيَةِ الْأُولَى: الْأَمْرُ بِالْأَكْلِ مِنْ جَمِيعِ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ الصَّادِقُ بِالْبُدْنِ، وَبِغَيْرِهَا، وَقَدْ بَيَّنَتِ الْآيَةُ الْأَخِيرَةُ أَنَّ الْبُدْنَ دَاخِلَةٌ فِي عُمُومِ الْآيَةِ الْأُولَى.
{ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ } “Ve Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiği en'âm cinsi kurbanlık hayvanlar üzerine belirli günlerde Allah'ın adını ansınlar” [Hac 22/28]. Burada onlardan yenilmesi ve sıkıntı içindeki yoksula yedirilmesi emredilen husus, Allah Teâlâ'nın: { وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ } “Biz kurbanlık develeri de sizin için Allah'ın [dininin] nişanelerinden kıldık...” buyruğundan { فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ } “Artık onlardan hem kendiniz yiyin hem de aza kanaat edene ve [istemekten çekinip çekinmeyerek] pay isteyene yedirin” [Hac 22/36] ayetine kadar olan kısımda özellikle 'büdn' (büyükbaş/develer) hakkında da emredilmiştir. Birinci ayette deveye ve diğer hayvanlara şâmil olacak şekilde en'âmın tamamından yeme emri vardır. Sonraki ayet ise büyükbaş hayvanların da (büdn) birinci ayetin umûmuna dâhil olduğunu beyan etmiştir.
وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ أَنَّ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَيَانِ الَّتِي تَضَمَّنَهَا أَنْ يَرِدَ نَصٌّ عَامٌّ، ثُمَّ يَرِدَ نَصٌّ آخَرُ يُصَرِّحُ بِدُخُولِ بَعْضِ أَفْرَادِهِ فِي عُمُومِهِ، وَمَثَّلْنَا لِذَلِكَ بَعْضَ الْأَمْثِلَةِ. وَفِي الْآيَةِ الْعَامَّةِ هُنَا أَمْرٌ بِالْأَكْلِ، وَإِطْعَامِ الْبَائِسِ الْفَقِيرِ، وَفِي الْآيَةِ الْخَاصَّةِ بِالْبُدْنِ: أَمْرٌ بِالْأَكْلِ، وَإِطْعَامِ الْقَانِعِ وَالْمُعْتَرِّ.
Bu mübarek kitabın mukaddimesinde, kitabın içerdiği beyân türlerinden birinin de genel bir nassın gelmesi ve ardından onun fertlerinden bazılarının o genel hükme dâhil olduğunu açıkça belirten başka bir nassın gelmesi olduğunu zikretmiş ve buna bazı örnekler vermiştik. Buradaki genel ayette yemek ve sıkıntı içindeki yoksula yedirmek emredilmiş; büyükbaş kurbanlıklara (büdn) has olan ayette ise yemek ve hâline kanaat edene de dilenen ihtiyaç sahibine de yedirmek emredilmiştir.
وَفِي هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ الْكَرِيمَتَيْنِ مَبْحَثَانِ.
Bu iki yüce ayette iki temel inceleme konusu (mabhâs) vardır: