الْأَوَّلُ: حُكْمُ الْأَكْلِ الْمَأْمُورِ بِهِ فِي الْآيَتَيْنِ، هَلْ هُوَ الْوُجُوبُ لِظَاهِرِ صِيغَةِ الْأَمْرِ، أَوِ النَّدْبُ وَالِاسْتِحْبَابُ؟
Birincisi: Her iki ayette emredilen yeme eyleminin hükmüdür; bu, emir kipinin zahirine binaen vacip midir, yoksa mendup ve müstehap mıdır?
الْمَبْحَثُ الثَّانِي: فِيمَا يَجُوزُ الْأَكْلُ مِنْهُ لِصَاحِبِهِ، وَمَا لَا يَجُوزُ لَهُ الْأَكْلُ مِنْهُ، وَمَذَاهِبُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي ذَلِكَ.
İkinci Mebhas: Sahibinin yemesinin caiz olduğu ve olmadığı kurbanlar ile ilim ehlinin bu husustaki mezhepleri (görüşleri).
أَمَّا الْمَبْحَثُ الْأَوَّلُ: فَجُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ بِالْأَكْلِ فِي الْآيَتَيْنِ: لِلِاسْتِحْبَابِ، وَالنَّدْبِ، لَا لِلْوُجُوبِ، وَالْقَرِينَةُ الصَّارِفَةُ عَنِ الْوُجُوبِ فِي صِيغَةِ الْأَمْرِ: هِيَ مَا زَعَمُوا مِنْ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا لَا يَأْكُلُونَ هَدَايَاهُمْ فَرُخِّصَ لِلْمُسْلِمِينَ فِي ذَلِكَ.
Birinci mebhase gelince: İlim ehlinin cumhuru (çoğunluğu), bu iki ayetteki yeme emrinin vücub (farziyet) için değil, istihbap ve nedb (müstehaplık ve mendupluk) için olduğu görüşündedir. Emir kipi vücub ifade etmekten çıkaran karine ise onların iddia ettiğine göre müşriklerin adak kurbanlarının etlerinden yememeleri, bunun üzerine Müslümanlara bundan yemeleri hususunda ruhsat verilmiş olmasıdır.
وَعَلَيْهِ فَالْمَعْنَى: فَكُلُوا إِنْ شِئْتُمْ وَلَا تُحَرِّمُوا الْأَكْلَ عَلَى أَنْفُسِكُمْ كَمَا يَفْعَلُهُ الْمُشْرِكُونَ، وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ: إِنَّ الْقَوْلَ بِوُجُوبِ الْأَكْلِ غَرِيبٌ، وَعَزَا لِلْأَكْثَرِينَ أَنَّ الْأَمْرَ لِلِاسْتِحْبَابِ قَالَ: وَهُوَ اخْتِيَارُ ابْنِ جَرِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ، وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ: فَكُلُوا مِنْهَا: أَمَرٌ مَعْنَاهُ: النَّدْبُ عِنْدَ الْجُمْهُورِ، وَيُسْتَحَبُّ لِلرَّجُلِ، أَنْ يَأْكُلَ مِنْ هَدْيِهِ وَأُضْحِيَّتِهِ، وَأَنْ يَتَصَدَّقَ بِالْأَكْثَرِ مَعَ تَجْوِيزِهِمُ الصَّدَقَةَ بِالْكُلِّ، وَأَكْلَ الْكُلِّ وَشَذَّتْ طَائِفَةٌ، فَأَوْجَبَتِ الْأَكْلَ وَالْإِطْعَامَ بِظَاهِرِ الْآيَةِ، وَلِقَوْلِهِ ﷺ: «فَكَلُّوا وَادَّخِرُوا وَتَصَدَّقُوا» ، قَالَ الْكِيَا فِي قَوْلُهُ تَعَالَى: فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا، يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ بَيْعُ جَمِيعِهِ، وَلَا التَّصَدُّقُ بِجَمِيعِهِ. انْتَهَى كَلَامُ الْقُرْطُبِيِّ.
Buna göre anlam şöyledir: 'Dilerseniz ondan yiyin; müşriklerin yaptığı gibi yemeyi kendinize haram kılmayın.' İbn Kesîr tefsirinde şöyle demiştir: 'Yemenin vacip olduğunu söylemek garip bir görüştür.' İbn Kesîr, çoğunluğun emrin istihbap için olduğu kanaatinde olduğunu nakletmiş ve 'Bu, İbn Cerîr'in de tefsirinde tercih ettiği görüştür' demiştir. Kurtubî de tefsirinde şöyle demiştir: '{ فَكُلُوا مِنْهَا } 'onlardan yiyin' buyruğu cumhura göre mendup anlamında bir emirdir. Kişinin kendi hedyinden ve kurbanından yemesi ve çoğunu sadaka olarak vermesi müstehaptır; bununla birlikte hepsini tasadduk etmelerini yahut hepsini yemelerini de caiz görmüşlerdir. Bir grup ise aykırı bir görüş belirterek ayetin zahirine ve sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «فَكَلُّوا وَادَّخِرُوا وَتَصَدَّقُوا» “Yiyiniz, biriktiriniz ve sadaka veriniz” buyruğuna dayanarak yemeyi ve yedirmeyi vacip kılmıştır. el-Kiyâ, Allah Teâlâ'nın: { فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا } “Onlardan hem kendiniz yiyin hem de yedirin” buyruğu hakkında şöyle demiştir: 'Bu ifade, kurbanın tamamının satılmasının ve tamamının tasadduk edilmesinin caiz olmadığına delalet eder.'' Kurtubî'nin sözü burada bitti.
وَمَعْلُومٌ أَنَّ بَيْعَ جَمِيعِهِ لَا وَجْهَ لِحِلِّيَّتِهِ، بَلْ وَلَا بَيْعَ بَعْضِهِ، كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ.
Bilindiği üzere, kurbanın tamamının satılmasının hiçbir helal tarafı yoktur; hatta bilindiği gibi bir kısmının satılması bile helal değildir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: أَقْوَى الْقَوْلَيْنِ دَلِيلًا: وُجُوبُ الْأَكْلِ وَالْإِطْعَامِ مِنَ الْهَدَايَا وَالضَّحَايَا ; لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: فَكُلُوا مِنْهَا فِي مَوْضِعَيْنِ. وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ الشَّرْعَ وَاللُّغَةَ دَلَّا عَلَى أَنَّ صِيغَةَ افْعَلْ: تَدُلُّ عَلَى الْوُجُوبِ إِلَّا لِدَلِيلٍ صَارِفٍ عَنِ الْوُجُوبِ، وَذَكَرْنَا الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى ذَلِكَ كَقَوْلِهِ: فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ [٢٤ \ ٦٣] .
Bu eserin müellifi -Allah onu affetsin ve mağfiret buyursun- der ki: Delil bakımından iki görüşün en güçlüsü; hedy ve kurban etlerinden yemenin ve yedirmenin vacip olmasıdır. Çünkü Allah Teâlâ iki yerde: { فَكُلُوا مِنْهَا } “onlardan yiyin” buyurmuştur. Biz daha önce şer'in ve dil kurallarının, 'if'al' (emir) kalıbının, onu vücubtan çeviren bir delil bulunmadıkça vücuba delalet ettiğini göstermiş ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibi buna delalet eden ayetleri zikretmiştik: { فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “O'nun emrine aykırı davrananlar, başlarına bir bela gelmesinden veya kendilerine can yakıcı bir azabın dokunmasından sakınsınlar” [Nûr 24/63].
وَأَوْضَحْنَا جَمِيعَ أَدِلَّةِ ذَلِكَ فِي مَوَاضِعَ مُتَعَدِّدَةٍ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ، مِنْهَا آيَةُ «الْحَجِّ» الَّتِي ذَكَرْنَا عِنْدَهَا مَسَائِلَ الْحَجِّ.
Buna dair tüm delilleri bu mübarek kitabın muhtelif yerlerinde açıklamıştık; bunlardan biri de hac meselelerini zikrettiğimiz 'el-Hac' suresinin ayetidir.
وَمِمَّا يُؤَيِّدُ أَنَّ الْأَمْرَ فِي الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ الْأَكْلِ وَتَأْكِيدِهِ: «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ نَحَرَ مِائَةً مِنَ الْإِبِلِ فَأَمَرَ بِقِطْعَةِ لَحْمٍ مِنْ كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهَا، فَأَكَلَ مِنْهَا وَشَرِبَ مِنْ مَرَقِهَا» . وَهُوَ دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى أَنَّهُ أَرَادَ أَلَّا تَبْقَى وَاحِدَةٌ مِنْ تِلْكَ الْإِبِلِ الْكَثِيرَةِ إِلَّا وَقَدْ أَكَلَ مِنْهَا أَوْ شَرِبَ مِنْ مَرَقِهَا، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ فِي قَوْلِهِ: فَكُلُوا مِنْهَا لَيْسَ لِمُجَرَّدِ الِاسْتِحْبَابِ وَالتَّخْيِيرِ، إِذْ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَاكْتَفَى بِالْأَكْلِ مِنْ بَعْضِهَا، وَشَرِبَ مَرَقَهُ دُونَ بَعْضٍ، وَكَذَلِكَ الْإِطْعَامُ فَالْأَظْهَرُ فِيهِ الْوُجُوبُ.
Ayetteki emrin yemeyi vacip kıldığına ve bunu pekiştirdiğine dair delillerden biri de şudur: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yüz deve kurban etmiş ve her birinden birer parça et alınmasını emrederek etlerinden yemiş ve suyundan içmiştir.» Bu, Hz. Peygamber'in o çok sayıdaki develerden hiçbirinin etinden yenilmemiş veya suyundan içilmemiş kalmamasını istediğine açık bir delildir. Bu da { فَكُلُوا مِنْهَا } “onlardan yiyin” buyruğundaki emrin sadece istihbap ve serbest bırakma (tahyir) için olmadığını gösterir. Zira öyle olsaydı, sadece bazılarından yemekle ve bazılarının suyundan içmekle yetinirdi. Yedirme hususu da böyledir; onda da zahir olan vücubtur.
وَالْحَاصِلُ أَنَّ الْمَشْهُورَ عِنْدَ الْأُصُولِيِّينَ أَنَّ صِيغَةَ افْعَلْ: تَدُلُّ عَلَى الْوُجُوبِ إِلَّا لِصَارِفٍ عَنْهُ، وَقَدْ أُمِرَ بِالْأَكْلِ مِنَ الذَّبَائِحِ مَرَّتَيْنِ، وَلَمْ يَقُمْ دَلِيلٌ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ صَارِفٌ عَنِ الْوُجُوبِ وَكَذَلِكَ الْإِطْعَامُ، هَذَا هُوَ الظَّاهِرُ بِحَسْبَ الصِّنَاعَةِ الْأُصُولِيَّةِ، وَقَدْ دَلَّتْ عَلَيْهَا أَدِلَّةُ الْوَحْيِ، كَمَا قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ. وَقَالَ أَبُو حَيَّانَ فِي «الْبَحْرِ الْمُحِيطِ» : وَالظَّاهِرُ وُجُوبُ الْأَكْلِ وَالْإِطْعَامِ وَقِيلَ: بِاسْتِحْبَابِهِمَا. وَقِيلَ: بِاسْتِحْبَابِ الْأَكْلِ، وَوُجُوبِ الْإِطْعَامِ. وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُ: لَا تَحْدِيدَ لِلْقَدْرِ الَّذِي يَأْكُلُهُ وَالْقَدَرِ الَّذِي يَتَصَدَّقُ بِهِ، فَيَأْكُلُ مَا شَاءَ وَيَتَصَدَّقُ بِمَا شَاءَ، وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: يَتَصَدَّقُ بِالنِّصْفِ، وَيَأْكُلُ النِّصْفَ، وَاسْتَدَلَّ لِذَلِكَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ [٢٢ \ ٢٨] ، قَالَ: فَجَزَّأَهَا نِصْفَيْنِ، نِصْفٌ لَهُ وَنِصْفٌ لِلْفُقَرَاءِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: يَجْعَلُهَا ثَلَاثَةَ أَجْزَاءٍ، يَأْكُلُ الثُّلُثَ وَيَتَصَدَّقُ بِالثُّلُثِ، وَيُهْدِي الثُّلُثَ، وَاسْتَدَلَّ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ [٢٢ \ ٣٦] ، فَجَزَّأَهَا ثَلَاثَةَ أَجْزَاءٍ، ثُلُثٌ لَهُ، وَثُلُثٌ لِلْقَانِعِ، وَثُلُثٌ لِلْمُعْتَرِّ. هَكَذَا قَالُوا وَأَظْهَرُهَا الْأَوَّلُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Hülasa, usûlcüler nezdinde meşhur olan; 'if'al' kalıbının, başka bir anlama yönlendiren bir karine olmadıkça vücub ifade ettiğidir. Kesilen kurbanlardan yenmesi iki kez emredilmiştir ve vücubu ortadan kaldıracak, kendisine başvurulması gereken bir delil ortaya konulmamıştır. Yedirmek de böyledir. Usûl kaideleri gereğince zahir olan budur; nitekim vahyin delilleri de daha önce açıkladığımız üzere buna delalet etmiştir. Ebû Hayyân el-Bahrü'l-Muhît'te şöyle demiştir: 'Zahir olan, yemek ve yedirmenin vacip olmasıdır. Her ikisinin de müstehap olduğu söylenmiştir. Yemenin müstehap, yedirmenin ise vacip olduğu da söylenmiştir.' Daha zahir olan görüş ise, kişinin ne kadar yiyeceği ve ne kadarını tasadduk edeceği hususunda belirli bir sınırın olmamasıdır; dilediği kadar yer, dilediği kadarını da tasadduk eder. Bazı ilim ehli: 'Yarısını tasadduk eder, yarısını yer' demiş ve buna Allah Teâlâ'nın: { فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ } “Onlardan hem kendiniz yiyin hem de sıkıntı içindeki yoksula yedirin” [Hac 22/28] buyruğunu delil getirerek: 'Ayet kurbanı iki kısma ayırmıştır: Yarısı kendisine, yarısı da fakirlere aittir' demiştir. Bazıları ise: 'Kurbanı üç kısma ayırır; üçte birini yer, üçte birini tasadduk eder, üçte birini de hediye eder' demiş ve Allah Teâlâ'nın: { فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ } “Onlardan hem kendiniz yiyin hem de aza kanaat edene ve [hâlini arz eden] yoksula yedirin” [Hac 22/36] buyruğunu delil göstererek: 'Ayet kurbanı üç kısma ayırmıştır; üçte biri kendisi için, üçte biri kanaat eden için, üçte biri de isteyen yoksul içindir' demişlerdir. Onlar böyle söylemişlerdir; ancak bu görüşlerin en zahir olanı birincisidir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
وَالْبَائِسُ: هُوَ الَّذِي أَصَابَهُ الْبُؤْسُ، وَهُوَ الشِّدَّةُ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ فِي صَحَّاحِهِ: وَبَئِسَ الرَّجُلُ يَبْأَسُ بُؤْسًا وَبَئِيسَا: اشْتَدَّتْ حَاجَتُهُ، فَهُوَ بَائِسٌ وَأَنْشَدَ أَبُو عَمْرٍو:
Bâis (الْبَائِسُ): Başına 'büs' (بُؤْس), yani şiddetli sıkıntı ve yoksulluk isabet eden kimsedir. el-Cevherî es-Sıhâh'ında şöyle demiştir: 'Adam şiddetli fakirliğe düştü' anlamında «بَئِسَ الرَّجُلُ يَبْأَسُ بُؤْسًا وَبَئِيسَا» denir; o kimse 'bâis'tir. Ebû Amr şu beyti okumuştur:
لِبَيْضَاءَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ لَمْ تَذُقْ ... بَئِيسًا وَلَمْ تَتْبَعْ حَمُولَةَ مُجْحِدِ
Medine ehlinden, hiçbir sıkıntı tatmamış ve açgözlü bir devenin ardına düşmemiş beyaz tenli bir güzele...
وَهُوَ اسْمٌ وُضِعَ مَوْضِعَ الْمَصْدَرِ انْتَهَى مِنْهُ. يَعْنِي أَنَّ الْبَئِيسَ فِي الْبَيْتِ لَفْظُهُ لَفْظُ الْوَصْفِ، وَمَعْنَاهُ الْمَصْدَرُ، وَالْفَقِيرُ مَعْرُوفٌ، وَالْقَاعِدَةُ عِنْدَ عُلَمَاءِ التَّفْسِيرِ أَنَّ الْفَقِيرَ وَالْمِسْكِينَ إِذَا اجْتَمَعَا افْتَرَقَا، وَإِذَا افْتَرَقَا اجْتَمَعَا، وَعَلَى قَوْلِهِمْ: فَالْفَقِيرُ هُنَا يَشْمَلُ الْمِسْكِينَ ; لِأَنَّهُ غَيْرُ مَذْكُورٍ مَعَهُ هُنَا، وَذَلِكَ هُوَ مُرَادُهُمْ، بِأَنَّهُمَا إِذَا افْتَرَقَا اجْتَمَعَا، وَمَعْلُومٌ خِلَافُ الْعُلَمَاءِ فِي الْفَقِيرِ وَالْمِسْكِينِ فِي آيَةِ الصَّدَقَةِ أَيُّهُمَا أَشَدُّ فَقْرًا، وَقَدْ ذَكَرْنَا حُجَجَ الْفَرِيقَيْنِ وَنَاقَشْنَاهَا فِي كِتَابِنَا «دَفْعُ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ» ، فِي سُورَةِ «الْبَلَدِ» ، وَمِمَّا اسْتَدَلَّ بِهِ الْقَائِلُ: إِنَّ الْفَقِيرَ أَحْوَجُ مِنَ الْمِسْكِينِ، وَأَنَّ الْمِسْكِينَ مَنْ عِنْدَهُ شَيْءٌ لَا يَقُومُ بِكِفَايَتِهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ الْآيَةَ [١٨ \ ٧٩] ، قَالُوا: فَسَمَّاهُمْ مَسَاكِينَ، مَعَ أَنَّ عِنْدَهُمْ سَفِينَةً عَامِلَةً لِلْإِيجَارِ.
Bu, mastar makamına konulmuş bir isimdir. es-Sıhâh'tan aktarılan söz bitti. Yani beyitteki 'el-beîs' kelimesinin lafzı vasıf (sıfat) kalıbında olup anlamı mastardır. 'Fakir' ise bilinen bir kavramdır. Tefsir uleması katındaki kural şudur: Fakir ve miskin [aynı cümlede] birlikte zikredildiklerinde farklı manalara gelirler; [farklı yerlerde] ayrı ayrı zikredildiklerinde ise birbirlerinin anlamını da kapsarlar. Onların bu kuralına göre, buradaki fakir lafzı miskini de içine alır; zira burada miskin onunla birlikte zikredilmemiştir. Onların 'ayrı zikredildiklerinde birleşirler' sözünden kasıtları da budur. Sadaka ayetinde geçen fakir ve miskinden hangisinin daha muhtaç olduğu hususunda ulemanın ihtilaf ettiği bilinmektedir. Biz her iki grubun delillerini zikredip bunları 'Def'u Îhâmi'l-İdtırâb an Âyâti'l-Kitâb' adlı kitabımızda, Beled suresinde tartıştık. Fakirin miskinden daha muhtaç olduğunu ve miskinin ise kendisine yetmeyecek kadar da olsa bir şeylere sahip bulunan kişi olduğunu söyleyenlerin delillerinden biri, Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ } “Gemiye gelince; o, denizde çalışan birtakım miskinlere (yoksullara) aitti...” [Kehf 18/79]. Onlar şöyle demişlerdir: 'Çalıştırdıkları ve kiraladıkları bir gemileri bulunmasına rağmen Allah onları 'miskinler' diye isimlendirmiştir.'
وَمِمَّا اسْتَدَلَّ بِهِ الْقَائِلُونَ بِأَنَّ الْمِسْكِينَ أَحْوَجُ مِنَ الْفَقِيرِ أَنَّ اللَّهَ قَالَ فِي الْمِسْكِينِ: أَوْ مِسْكِينًا ذَا مَتْرَبَةٍ [٩٠ \ ١٦] ، قَالُوا: ذَا مَتْرَبَةٍ: أَيْ لَا شَيْءَ عِنْدَهُ. حَتَّى كَأَنَّهُ قَدْ لَصِقَ بِالتُّرَابِ مِنَ الْفَقْرِ، لَيْسَ لَهُ مَأْوًى إِلَّا التُّرَابَ.
Miskinin fakirden daha muhtaç olduğunu savunanların delillerinden biri de Allah Teâlâ'nın miskin hakkında: { أَوْ مِسْكِينًا ذَا مَتْرَبَةٍ } “Veya toprağa bulanmış (son derece muhtaç) bir miskine...” [Beled 90/16] buyurmuş olmasıdır. Onlar derler ki: 'Zâ metrebe (ذَا مَتْرَبَةٍ), yani elinde avucunda hiçbir şeyi olmayan demektir. Öyle ki fakirlikten adeta toprağa yapışmıştır, topraktan başka sığınacağı bir yeri yoktur.'
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ الْمَطْرُوحُ عَلَى الطَّرِيقِ الَّذِي لَا بَيْتَ لَهُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ الَّذِي لَا يَقِيهِ مِنَ التُّرَابِ لِبَاسٌ، وَلَا غَيْرُهُ انْتَهَى مِنَ الْقُرْطُبِيِّ. وَعَضَّدُوا هَذَا بِأَنَّ الْعَرَبَ تُطْلِقُ الْفَقِيرَ عَلَى مَنْ عِنْدَهُ مَالٌ لَا يَكْفِيهِ، وَمِنْهُ قَوْلُ رَاعِي نُمَيْرٍ: أَمَّا الْفَقِيرُ الَّذِي كَانَتْ حَلُوبَتُهُ وَفْقَ الْعِيَالِ فَلَمْ يُتْرَكْ لَهُ سَبَدُ فَسَمَّاهُ فَقِيرًا مَعَ أَنَّ لَهُ حَلُوبَةً قَدْرَ عِيَالِهِ.
İbn Abbâs: 'O, yola atılmış, evi barkı olmayan kimsedir' demiştir. Mücâhid ise: 'O, kendisini topraktan koruyacak bir elbisesi veya başka bir şeyi bulunmayan kimsedir' demiştir. Kurtubî'den nakil bitti. Bu görüşü savunanlar, Arapların 'fakir' lafzını kendisine yetmeyen bir mülkü olan kimse için kullandıklarını belirterek görüşlerini pekiştirmişlerdir; Râi en-Numeyrî'nin şu beyti bu kabildendir: 'Ailesinin ihtiyacı ölçüsünde bir sağımlı devesi olan, fakat geriye bir tek tüyü bile bırakılmayan fakire gelince...' Şair, ailesine yetecek kadar sağımlık bir devesi olmasına rağmen onu 'fakir' olarak adlandırmıştır.
وَقَدْ نَاقَشْنَا أَدِلَّةَ الْفَرِيقَيْنِ مُنَاقَشَةً تُبَيِّنُ الصَّوَابَ فِي الْكِتَابِ الْمَذْكُورِ، فَأَغْنَانَا ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Biz her iki grubun delillerini adı geçen kitapta doğru olanı ortaya koyacak şekilde tartıştık; dolayısıyla bu, meseleyi burada tekrar ele alma ihtiyacını ortadan kaldırmıştır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
وَأَمَّا الْمَبْحَثُ الثَّانِي: وَهُوَ مَا يَجُوزُ الْأَكْلُ مِنْهُ، وَمَا لَا يَجُوزُ فَقَدِ اخْتَلَفَ فِيهِ أَهْلُ الْعِلْمِ، وَهَذِهِ مَذَاهِبُهُمْ وَمَا يَظْهَرُ رُجْحَانُهُ بِالدَّلِيلِ مِنْهَا: فَذَهَبَ مَالِكٌ ﵀، وَأَصْحَابُهُ إِلَى جَوَازِ الْأَكْلِ مِنْ جَمِيعِ الْهَدْيِ وَاجِبِهِ وَتَطَوُّعِهِ إِذَا بَلَغَ مَحِلَّهُ إِلَّا ثَلَاثَةَ أَشْيَاءَ: جَزَاءَ الصَّيْدِ، وَفِدْيَةَ الْأَذَى، وَالنَّذْرَ الَّذِي هُوَ لِلْمَسَاكِينِ، وَقَالَ اللَّخْمِيُّ: كُلُّ هَدْيٍ وَاجِبٌ فِي
İkinci mebhase gelince: Bu, etinden yemenin caiz olduğu ve olmadığı kurbanlara dairdir; ilim ehli bu hususta ihtilaf etmiştir. Mezhepleri ve bunlar arasından delil bakımından tercihe şayan görünenler şunlardır: Mâlik rahimehullâh ve arkadaşları, mahalline (Harem bölgesine) ulaştığı takdirde -üç şey müstesna- vacip veya nafile olsun tüm hedylerden yemenin caiz olduğu görüşüne varmışlardır: Av cezası, eza fidyesi ve miskinlere adanan adak. el-Lahmî şöyle demiştir: 'Zimmette vacip olan her hedy,
الذِّمَّةِ، عَنْ حَجٍّ أَوْ عُمْرَةٍ مِنْ فَسَادٍ أَوْ مُتْعَةٍ أَوْ قِرَانٍ، أَوْ تَعَدِّي مِيقَاتٍ، أَوْ تَرْكِ النُّزُولِ بِعَرَفَةَ نَهَارًا، أَوْ تَرْكِ النُّزُولِ بِمُزْدَلِفَةَ أَوْ تَرْكِ رَمْيِ الْجِمَارِ أَوْ أَخَّرَ الْحَلْقَ يَجُوزُ الْأَكْلُ مِنْهُ قَبْلَ بُلُوغِ مَحِلِّهِ وَبَعْدَهُ. أَمَّا جَزَاءُ الصَّيْدِ، وَفِدْيَةُ الْأَذَى فَيُؤْكَلُ مِنْهُمَا قَبْلَ بُلُوغِهِمَا مَحِلَّهُمَا، وَلَا يُؤْكَلُ مِنْهُمَا بَعْدَهُ. وَأَمَّا النَّذْرُ الْمَضْمُونُ إِذَا لَمْ يُسَمِّهِ لِلْمَسَاكِينِ: فَإِنَّهُ يَأْكُلُ مِنْهُ بَعْدَ بُلُوغِهِ مَحِلَّهُ، وَإِنْ كَانَ مَنْذُورًا مُعَيَّنًا، وَلَمْ يُسَمِّهِ لِلْمَسَاكِينِ، أَوْ قَلَّدَهُ، وَأَشْعَرَهُ مِنْ غَيْرِ نَذْرٍ أَكَلَ مِنْهُ بَعْدَ بُلُوغِهِ مَحِلَّهُ، وَلَمْ يَأْكُلْ مِنْهُ قَبْلَهُ وَإِنْ عَيَّنَ النَّذْرَ لِلْمَسَاكِينِ أَوْ نَوَى ذَلِكَ حِينَ التَّقْلِيدِ وَالْإِشْعَارِ لَمْ يَأْكُلْ مِنْهُ قَبْلُ وَلَا بَعْدُ.
haccın ya da umrenin bozulması, temettu veya kıran haccı yapılması, mikatın ihlalsiz geçilmesi, gündüzleyin Arafat'ta durmanın terk edilmesi, Müzdelife'de gecelemenin terk edilmesi, şeytan taşlamanın terk edilmesi yahut tıraşın geciktirilmesi sebebiyle gerekmiş olsun, mahalline ulaşmadan önce de ulaştıktan sonra da ondan yemek caizdir. Av cezası ve eza fidyesine gelince; mahalline ulaşmadan önce bunlardan yenir, mahalline ulaştıktan sonra ise yenmez. Fakirlere tahsis edilmeden mutlak olarak zimmette vacip kılınan adağa gelince; mahalline ulaştıktan sonra ondan yer. Eğer belirli bir hayvan adanmış ve fakirlere tahsis edilmemişse yahut adak olmaksızın gerdanlık takılıp (taklid) ve hörgücü yaralanıp (iş'ar) Harem'e sevk edilmişse, mahalline ulaştıktan sonra ondan yer, ulaşmadan önce yemez. Eğer adağı fakirlere tahsis etmişse yahut taklid ve iş'ar esnasında bunu niyet etmişse ne öncesinde ne de sonrasında ondan yiyebilir.'
وَالْحَاصِلُ أَنَّ النَّذْرَ الْمُعَيَّنَ لِلْمَسَاكِينِ لَا يَجُوزُ لَهُ الْأَكْلُ مِنْهُ مُطْلَقًا، عِنْدَ مَالِكٍ وَأَنَّ النَّذْرَ الْمَضْمُونَ لِلْمَسَاكِينِ، حُكْمُهُ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ حُكْمُ جَزَاءِ الصَّيْدِ وَفِدْيَةِ الْأَذَى فَيَمْتَنِعُ الْأَكْلُ مِنْهُ بَعْدَ بُلُوغِهِ مَحِلَّهُ، وَيَجُوزُ قَبْلَهُ ; لِأَنَّهُ بَاقِي فِي الذِّمَّةِ حَتَّى يَبْلُغَ مَحِلَّهُ. وَأَمَّا النَّذْرُ الْمَضْمُونُ الَّذِي لَمْ يُسَمَّ لِلْمَسَاكِينِ كَقَوْلِهِ: عَلَيَّ لِلَّهِ نَذْرٌ أَنْ أَتَقَرَّبَ إِلَيْهِ بِنَحْرِ هَدْيٍ، فَلَهُ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ: الْأَكْلُ مِنْهُ قَبْلَ بُلُوغِ مَحِلِّهِ، وَبَعْدَهُ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ هَدْيَ التَّطَوُّعِ إِنْ عَطِبَ فِي الطَّرِيقِ، لَا يَجُوزُ لَهُ الْأَكْلُ مِنْهُ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ، وَأَوْضَحْنَا دَلِيلَ ذَلِكَ. هَذَا هُوَ حَاصِلُ مَذْهَبِ مَالِكٍ فِي الْأَكْلِ مِنَ الْهَدَايَا، وَلَا خِلَافَ فِي جَوَازِ الْأَكْلِ مِنَ الضَّحَايَا. وَقَدْ قَدَّمْنَا قَوْلَ اللَّخْمِيِّ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ أَنَّ كُلَّ هَدْيٍ جَازَ أَنْ يَأْكُلَ مِنْهُ: جَازَ أَنْ يُطْعِمَ مِنْهُ مَنْ شَاءَ مِنْ غَنِيٍّ وَفَقِيرٍ، وَكُلُّ هَدْيٍ لَمْ يَجُزْ لَهُ أَنْ يَأْكُلَ مِنْهُ، فَإِنَّهُ يُطْعِمُهُ فَقِيرًا، لَا تَلْزَمُهُ نَفَقَتُهُ كَالْكَفَّارَةِ. وَكَرِهَ ابْنُ الْقَاسِمِ مِنْ أَصْحَابِ مَالِكٍ إِطْعَامَ الذِّمِّيِّ مِنَ الْهَدَايَا كَمَا تَقَدَّمَ. وَمَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀: أَنَّهُ يَأْكُلُ مِنْ هَدْيِ التَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ، وَهَدْيِ التَّطَوُّعِ إِذَا بَلَغَ مَحِلَّهُ، أَمَّا إِذَا عَطِبَ هَدْيُ التَّطَوُّعِ، قَبْلَ بُلُوغِ مَحِلِّهِ، فَلَيْسَ لِصَاحِبِهِ الْأَكْلُ مِنْهُ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ، كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ. وَلَا يَأْكُلُ مِنْ غَيْرِ ذَلِكَ، هُوَ وَلَا غَيْرُهُ مِنَ الْأَغْنِيَاءِ، بَلْ يَأْكُلُهُ الْفُقَرَاءُ. هَذَا حَاصِلُ مَذْهَبِ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀.
Hülasa şudur: Mâlik'e göre fakirlere tahsis edilen belirli adaktan sahibinin yemesi kesinlikle caiz değildir. Fakirler için zimmette vacip olan mutlak adağın Mâlikîler nezdindeki hükmü ise av cezası ve eza fidyesinin hükmü gibidir; mahalline ulaştıktan sonra ondan yemek caiz olmaz, öncesinde ise caizdir; zira mahalline ulaşıncaya kadar zimmette kalmaya devam eder. Bir kimsenin 'Allah için üzerime hedy kurbanı keserek O'na yakınlaşmayı adadım' demesi gibi fakirlere tahsis edilmemiş zimmetteki adağa gelince; Mâlikîlere göre mahalline ulaşmadan önce de sonra da ondan yemek caizdir. Daha önce de nafile hedy yolda telef olma veya sakatlanma tehlikesiyle karşılaşırsa Mâlikîlere göre sahibinin ondan yemesinin caiz olmadığını belirtmiş ve delilini açıklamıştık. İmam Mâlik'in hedy kurbanlarından yemek konusundaki mezhebinin hülasası budur. Udhiyye (Kurban Bayramı) kurbanlarından yemekte ise hiçbir ihtilaf yoktur. Mâlikîlerden el-Lahmî'nin; sahibinin yemesine cevaz verilen her hedyden zengin veya fakir dilediği kimseye yedirebileceğini; yemesine cevaz verilmeyen her hedyi ise keffaretlerde olduğu gibi nafakası kendisine ait olmayan bir fakire yedirmesi gerektiğine dair sözünü daha önce aktarmıştık. Mâlik'in talebelerinden İbnü'l-Kâsım, daha önce geçtiği üzere zimmîye hedy etinden yedirilmesini mekruh görmüştür. Ebû Hanîfe'nin rahimehullâh mezhebine göre ise: Kişi, mahalline ulaştığında temettu ve kıran hedyi ile nafile hedyden yer. Nafile hedy mahalline ulaşmadan önce sakatlanır/telef olma tehlikesi geçirirse, Ebû Hanîfe'ye göre daha önce açıklandığı üzere sahibi ondan yiyemez. Bunların dışındaki [ceza kurbanlarından] ise ne kendisi ne de diğer zenginler yiyebilir; aksine onu yalnızca fakirler yer. Ebû Hanîfe'nin rahimehullâh mezhebinin hülasası da budur.
وَأَمَّا مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ ﵀: فَهُوَ أَنَّ الْهَدْيَ إِنْ كَانَ تَطَوُّعًا، فَالْأَكْلُ مِنْهُ مُسْتَحَبٌّ، وَاسْتَدَلَّ بَعْضُهُمْ لِعَدَمِ وُجُوبِ الْأَكْلِ بِقَوْلِهِ: وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ [٢٢ \ ٣٦] . قَالُوا: فَجَعَلَهَا لَنَا وَمَا هُوَ لِلْإِنْسَانِ فَهُوَ مُخَيَّرٌ بَيْنَ تَرْكِهِ، وَأَكْلِهِ، وَلَا يَخْفَى مَا فِي هَذَا الِاسْتِدْلَالِ.
Şâfiî'nin rahimehullâh mezhebine gelince: Hedy eğer nafile ise ondan yemek müstehaptır. Onlardan bazıları yememizin vacip olmadığına dair Allah Teâlâ'nın: { وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ } “Biz kurbanlık develeri sizin için Allah'ın nişanelerinden kıldık” [Hac 22/36] buyruğunu delil getirmişlerdir. Şöyle demişlerdir: 'Allah onları bizim için kılmıştır; insana ait olan bir şeyde ise o kimse onu terk etmek ile yemek arasında serbesttir.' Bu delillendirmenin ne kadar zayıf olduğu ortadadır.
وَاعْلَمْ أَنَّا حَيْثُ قُلْنَا فِي هَذَا الْمَبْحَثِ: يَجُوزُ الْأَكْلُ، فَإِنَّا نَعْنِي: الْإِذْنَ فِي الْأَكْلِ الصَّادِقِ بِالِاسْتِحْبَابِ، وَبِالْوُجُوبِ لِمَا قَدَّمْنَا مِنَ الْخِلَافِ، فِي وُجُوبِ الْأَكْلِ وَالْإِطْعَامِ،
Bilesin ki bu mebhaste 'yemesi caizdir' dediğimiz yerlerde kastımız, yemek ve yedirmenin vücubu,
وَاسْتِحْبَابِهِمَا، وَالْفَرْقِ بَيْنَهُمَا بِإِيجَابِ الْإِطْعَامِ دُونَ الْأَكْلِ، وَكُلُّ هَدْيٍ وَاجِبٍ لَا يَجُوزُ الْأَكْلُ مِنْهُ فِي مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ، كَهَدْيِ التَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ، وَالنَّذْرِ، وَجَمِيعِ الدِّمَاءِ الْوَاجِبَةِ، قَالَ النَّوَوِيُّ: وَكَذَا قَالَ الْأَوْزَاعِيُّ، وَدَاوُدُ الظَّاهِرِيُّ: لَا يَجُوزُ الْأَكْلُ مِنَ الْوَاجِبِ. هَذَا هُوَ حَاصِلُ مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ.
yahut müstehaplığı hususundaki daha önce zikrettiğimiz ihtilaftan ötürü hem müstehaplığı hem de vücubu kapsayan yeme iznidir; aralarındaki fark ise yedirmenin vacip kılınıp yemenin vacip kılınmamasıdır. Şâfiî'nin mezhebinde temettu, kıran, adak ve bütün vacip ceza kurbanları (dem-i vâcib) gibi vacip olan hiçbir hedyden yemek caiz değildir. Nevevî şöyle demiştir: 'Evzâî ve Dâvûd ez-Zâhirî de aynı şekilde: 'Vacip kurbanlardan yemek caiz değildir' demişlerdir.' Şâfiî mezhebinin hülasası budur.
وَأَمَّا مَذْهَبُ أَحْمَدَ ﵀: فَهُوَ أَنَّهُ لَا يَأْكُلُ مِنْ هَدْيٍ وَاجِبٍ، إِلَّا هَدْيَ التَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ، وَأَنَّهُ يُسْتَحَبُّ لَهُ أَنْ يَأْكُلَ مِنْ هَدْيِ التَّطَوُّعِ، وَهُوَ مَا أَوْجَبَهُ بِالتَّعْيِينِ ابْتِدَاءً مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ عَنْ وَاجِبٍ فِي ذِمَّتِهِ، وَمَا نَحَرَهُ تَطَوُّعًا مِنْ غَيْرِ أَنَّ يُوجِبَهُ، هَذَا هُوَ مَشْهُورُ مَذْهَبِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ. وَعَنْهُ رِوَايَةٌ أَنَّهُ لَا يَأْكُلُ مِنَ الْمَنْذُورِ، وَجَزَاءِ الصَّيْدِ وَيَأْكُلُ مِمَّا سِوَاهُمَا.
Ahmed'in rahimehullâh mezhebine gelince: O, temettu ve kıran hedyi müstesna hiçbir vacip hedyden yemez. Nafile hedyden ise yemesinin müstehap olduğu görüşündedir; nafile hedy ise zimmetinde bir borç olmaksızın başlangıçta belirleyerek vacip kıldığı veya vacip kılmaksızın nafile olarak kestiği hayvandır. İmam Ahmed'in mezhebinde meşhur olan görüş budur. Ondan gelen bir rivayete göre ise adaktan ve av cezasından yemez, bu ikisinin dışındakilerden yer.
قَالَ فِي «الْمُغْنِي» : وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عُمَرَ وَعَطَاءٍ وَالْحَسَنِ وَإِسْحَاقَ ; لِأَنَّ جَزَاءَ الصَّيْدِ بَدَلٌ وَالنَّذْرُ جَعَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِخِلَافِ غَيْرِهِمَا.
el-Muğnî'de şöyle denilmiştir: 'Bu; İbn Ömer, Atâ, Hasan ve İshâk'ın da görüşüdür; çünkü av cezası bir bedeldir, adağı da [tamamıyla] Allah Teâlâ'ya adamıştır; bu ikisi diğerlerinden farklıdır.'
وَقَالَ ابْنُ أَبِي مُوسَى: لَا يَأْكُلُ أَيْضًا مِنَ الْكَفَّارَةِ، وَيَأْكُلُ مِمَّا سِوَى هَذِهِ الثَّلَاثَةِ، وَنَحْوُهُ مَذْهَبُ مَالِكٍ ; لِأَنَّ مَا سِوَى ذَلِكَ لَمْ يُسَمِّهِ لِلْمَسَاكِينِ، وَلَا مَدْخَلَ لِلْإِطْعَامِ فِيهِ فَأَشْبَهَ التَّطَوُّعَ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا يَأْكُلُ مِنْ وَاجِبٍ ; لِأَنَّهُ هَدْيٌ وَاجِبٌ بِالْإِحْرَامِ فَلَمْ يَجُزِ الْأَكْلُ مِنْهُ كَدَمِ الْكَفَّارَةِ. انْتَهَى مِنَ «الْمُغْنِي» .
İbn Ebî Mûsâ ise: 'Keffaretten de yemez, bu üçünün dışındakilerden yer' demiştir. Mâlik'in mezhebi de buna yakındır; zira bunların dışındakileri fakirlere tahsis etmemiştir ve bunlarda yedirme şartı da öngörülmemiştir, bu sebeple nafileye benzer. Şâfiî ise: 'Vacip olan kurbandan yemez; çünkü o ihram sebebiyle vacip olmuş bir hedydir, dolayısıyla keffaret kurbanı gibi ondan yemek caiz olmaz' demiştir. el-Muğnî'den nakil bitti.
فَقَدْ رَأَيْتُ مَذَاهِبَ الْأَرْبَعَةِ فِيمَا يَجُوزُ الْأَكْلُ مِنْهُ، وَمَا لَا يَجُوزُ.
Böylece dört mezhebin etinden yemenin caiz olduğu ve olmadığı kurbanlar konusundaki görüşlerini görmüş oldun.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الَّذِي يُرَجِّحُهُ الدَّلِيلُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: هُوَ جَوَازُ الْأَكْلِ مِنْ هَدْيِ التَّطَوُّعِ وَهَدْيِ التَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ دُونَ غَيْرِ ذَلِكَ، وَالْأَكْلُ مِنْ هَدْيِ التَّطَوُّعِ لَا خِلَافَ فِيهِ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ بَعْدَ بُلُوغِهِ مَحِلَّهُ، وَإِنَّمَا خِلَافُهُمْ فِي اسْتِحْبَابِ الْأَكْلِ مِنْهُ، أَوْ وُجُوبِهِ وَمَعْلُومٌ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ ثَبَتَ عَنْهُ فِي الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ: «أَنَّهُ أَهْدَى مِائَةً مِنَ الْإِبِلِ» ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَا زَادَ عَلَى الْوَاحِدَةِ مِنْهَا تَطَوُّعٌ، وَقَدْ أَكَلَ مِنْهَا وَشَرِبَ مِنْ مَرَقِهَا جَمِيعًا.
Bu eserin müellifi -Allah onu affetsin ve mağfiret buyursun- der ki: Bu meselede delilin tercih ettiği görüş; nafile hedy ile temettu ve kıran hedylerinden yemenin caiz olduğu, bunların dışındakilerden ise yenmeyeceğidir. Nafile hedy mahalline ulaştıktan sonra ondan yemek konusunda ulema arasında hiçbir ihtilaf yoktur; aralarındaki ihtilaf sadece ondan yemenin müstehap mı yoksa vacip mi olduğu hususundadır. Bilindiği üzere, sahih hadislerde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Veda Haccı'nda 'yüz deve kurban ettiği' sabittir. Bunlardan birden fazlasının nafile olduğu malumdur; oysa kendisi onların hepsinin etinden yemiş ve suyundan içmiştir.
وَأَمَّا الدَّلِيلُ عَلَى الْأَكْلِ مِنْ هَدْيِ التَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ، فَهُوَ مَا قَدَّمْنَا مِمَّا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ: «أَنَّ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ ﷺ ذَبَحَ عَنْهُنَّ ﷺ بَقَرًا وَدَخَلَ عَلَيْهِنَّ بِلَحْمِهِ وَهُنَّ مُتَمَتِّعَاتٌ، وَعَائِشَةُ مِنْهُنَّ قَارِنَةٌ وَقَدْ أَكَلْنَ جَمِيعًا مِمَّا ذَبَحَ عَنْهُنَّ فِي تَمَتُّعِهِنَّ وَقِرَانِهِنَّ بِأَمْرِهِ ﷺ» وَهُوَ نَصٌّ صَحِيحٌ صَرِيحٌ فِي جَوَازِ الْأَكْلِ مِنْ هَدْيِ التَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ. أَمَّا غَيْرُ مَا ذَكَرْنَا مِنَ الدِّمَاءِ فَلَمْ يَقُمْ دَلِيلٌ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ عَلَى الْأَكْلِ مِنْهُ، وَلَا يَتَحَقَّقُ دُخُولُهُ فِي عُمُومِ فَكُلُوا مِنْهَا لِأَنَّهُ لِتَرْكِ
Temettu ve kıran hedyinden yemeye dair delil ise daha önce sahih hadiste geçtiğini belirttiğimiz şu rivayettir: «Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem eşleri temettu haccı yapmışken ve Hz. Âişe de kıran haccı yapmışken onlar adına sığır kesmiş ve etleriyle yanlarına girmiştir; onlar da sallallâhu aleyhi ve sellem'in emriyle temettu ve kıranlarında kendileri için kesilen kurbanlardan yemişlerdir.» Bu, temettu ve kıran hedyinden yemenin caiz olduğuna dair açık ve sahih bir nastır. Zikrettiğimiz bu kurbanlar dışındaki ceza kurbanlarına (dem) gelince; bunlardan yenilebileceğine dair kendisine başvurulması gereken hiçbir delil bulunmamaktadır. Ayrıca bunların { فَكُلُوا مِنْهَا } “onlardan yiyin” emrinin umumuna dâhil olduğu da kesinleşmiş değildir; zira bunlar bir
وَاجِبٍ أَوْ فِعْلِ مَحْظُورٍ، فَهُوَ بِالْكَفَّارَاتِ أَشْبَهُ، وَعَدَمُ الْأَكْلِ مِنْهُ أَظْهَرُ وَأَحْوَطُ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
vacibin terk edilmesi veya bir yasağın işlenmesi sebebiyle gereken kurbanlardır, dolayısıyla keffaretlere daha çok benzerler; bu yüzden onlardan yememek en zahir ve en ihtiyatlı olanıdır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
مَسْأَلَةٌ فِي الْأُضْحِيَّةِ
Udhiyye (Kurban) Hakkında Bir Mesele
لَا يَخْفَى أَنَّ كَلَامَنَا فِي الْهَدْيِ وَأَنَّ الْآيَةَ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا ظَاهِرُهَا أَنَّهَا فِي الْهَدْيِ، وَلَمَّا كَانَ عُمُومُهَا قَدْ تَدْخُلُ فِيهِ الْأُضْحِيَّةُ، أَرَدْنَا هُنَا أَنْ نُشِيرَ إِلَى بَعْضِ أَحْكَامِ الْأُضْحِيَّةِ بِاخْتِصَارٍ.
Malumdur ki buradaki sözümüz hedy kurbanı hakkındadır ve ele aldığımız ayetin zahiri de hedy ile ilgilidir. Fakat ayetin umumi ifadesine udhiyye (Kurban Bayramı kurbanı) da dâhil olabileceğinden, burada udhiyyenin bazı hükümlerine kısaca işaret etmek istedik.
اعْلَمْ أَوَّلًا أَنَّ الْأُضْحِيَّةَ فِيهَا أَرْبَعُ لُغَاتٍ: أُضْحِيَّةٌ بِضَمِّ الْهَمْزَةِ، وَإِضْحِيَّةُ بِكَسْرِهَا، وَجَمْعُهُمَا أَضَاحِيُّ بِتَشْدِيدِ الْيَاءِ وَتَخْفِيفِهَا، وَضَحِيَّةٌ، وَجَمْعُهَا ضَحَايَا، وَأَضْحَاةٌ وَجَمْعُهَا: أَضْحَى كَأَرْطَاةَ، وَأَرْطَى.
Öncelikle bil ki, udhiyye (kurban) kelimesinde dört lügat (söyleniş) vardır: Hemzenin dammesiyle 'udhiyye' (أُضْحِيَّةٌ), kesresiyle 'ıdhiyye' (إِضْحِيَّةُ); bunların çoğulu yâ'nın şeddesiyle ve şeddesiz olarak 'edâhî' (أَضَاحِيُّ) gelir. Diğeri 'dahiyye' (ضَحِيَّةٌ) olup çoğulu 'dahâyâ' (ضَحَايَا) gelir. Bir diğeri de 'arta' (أَرْطَى) ağacının tekili 'artât' (أَرْطَاةَ) olduğu gibi çoğulu 'adhâ' (أَضْحَى) gelen 'adhât'tır (أَضْحَاةٌ).
وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا خِلَافَ فِي مَشْرُوعِيَّةِ الْأُضْحِيَّةِ. قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: وَقَدْ دَلَّ عَلَى مَشْرُوعِيَّتِهَا الْكِتَابُ وَالسُّنَّةُ وَالْإِجْمَاعُ.
Ve bil ki, udhiyyenin meşruiyeti hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Bazı ilim ehli: 'Kurbanın meşruiyetine Kitap, Sünnet ve İcma delalet etmiştir' demiştir.
أَمَّا الْكِتَابُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ [١٠٨ \ ٢] ، عَلَى مَا قَالَهُ بَعْضُ أَهْلِ التَّفْسِيرِ، مِنْ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ: ذَبْحُ الْأُضْحِيَّةِ بَعْدَ صَلَاةِ الْعِيدِ، وَلَا يَخْفَى أَنَّ صَلَاةَ الْعِيدِ دَاخِلَةٌ فِي عُمُومِ فَصَلِّ لِرَبِّكَ، وَأَنَّ الْأُضْحِيَّةَ دَاخِلَةٌ فِي عُمُومِ قَوْلِهِ: وَانْحَرْ.
Kitaba gelince; Allah Teâlâ'nın: { فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ } “Öyleyse Rabbin için namaz kıl ve kurban kes” [Kevser 108/2] buyruğudur. Bazı tefsir ehlinin belirttiğine göre buradaki kurban kesme emrinden kasıt bayram namazından sonra kurban kesmektir. Bayram namazının { فَصَلِّ لِرَبِّكَ } “Rabbin için namaz kıl” ifadesinin kapsamına girdiği, udhiyyenin de { وَانْحَرْ } “ve kurban kes” buyruğunun umumuna dâhil olduğu aşikârdır.
وَأَمَّا الْإِجْمَاعُ: فَقَدْ أَجْمَعَ جَمِيعُ الْمُسْلِمِينَ عَلَى مَشْرُوعِيَّةِ الْأُضْحِيَّةِ. وَأَمَّا السُّنَّةُ: فَقَدْ وَرَدَتْ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ صَحِيحَةٌ فِي مَشْرُوعِيَّةِ الْأُضْحِيَّةِ وَسَنَذْكُرُ طَرَفًا مِنْهَا فِيهِ كِفَايَةٌ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.
İcmaya gelince; bütün Müslümanlar kurbanın meşru olduğu hususunda icma etmiştir. Sünnete gelince; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den kurbanın meşruiyetine dair pek çok sahih hadis rivayet edilmiştir. İnşallah bunlardan kifayet edecek kadar bir kısmını zikredeceğiz.
قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: بَابُ أُضْحِيَّةِ النَّبِيِّ ﷺ بِكَبْشَيْنِ أَقْرَنَيْنِ وَيُذْكَرُ سَمِينَيْنِ. وَقَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ: سَمِعْتُ أَبَا أُمَامَةَ بْنَ سَهْلٍ، قَالَ: كُنَّا نُسَمِّنُ الْأُضْحِيَّةَ بِالْمَدِينَةِ، وَكَانَ الْمُسْلِمُونَ يُسَمِّنُونَ.
Buhârî Sahîh'inde şöyle demiştir: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in iki boynuzlu koç kurban etmesi babı; bunların besili olduğu da zikredilir.' Yahyâ b. Saîd şöyle demiştir: Ebû Ümâme b. Sehl'den işittim, şöyle dedi: 'Biz Medine'de kurbanlıkları beslerdik, Müslümanlar da beslerlerdi.'
حَدَّثَنَا آدَمُ بْنُ أَبِي إِيَاسٍ، حَدَّثْنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ صُهَيْبٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ﵁ قَالَ: " كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يُضَحِّي بِكَبْشَيْنِ "، وَأَنَا أُضَحِّي بِكَبْشَيْنِ.
Bize Âdem b. Ebî İyâs rivayet etti, bize Şu'be rivayet etti, bize Abdülazîz b. Suheyb rivayet edip dedi ki: Enes b. Mâlik'ten radıyallâhu anh işittim, şöyle dedi: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem iki koç kurban ederdi; ben de iki koç kurban ediyorum.'
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلَابَةَ، عَنْ أَنَسٍ: " أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ انْكَفَأَ إِلَى كَبْشَيْنِ أَقْرَنَيْنِ أَمْلَحَيْنِ فَذَبَحَهُمَا بِيَدِهِ "، وَقَالَ إِسْمَاعِيلُ وَحَاتِمُ بْنُ وَرْدَانَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَنَسٍ تَابَعَهُ وُهَيْبٌ عَنْ أَيُّوبَ، وَقَالَ: حَدَّثَنَا
Bize Kuteybe b. Saîd rivayet etti, bize Abdülvehhâb, Eyyûb'dan, o Ebû Kılâbe'den, o da Enes'ten rivayet etti: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem boynuzlu, alacalı iki koça yöneldi ve onları kendi eliyle kesti.' İsmâil ve Hâtim b. Verdân, Eyyûb'dan, o İbn Sîrîn'den, o da Enes'ten rivayet etmiş; Vüheyb de Eyyûb'dan rivayette ona mutabaat etmiştir. Dedi ki: Bize
عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَزِيدَ، عَنْ أَبِي الْخَيْرِ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ: " أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَعْطَاهُ غَنَمًا يُقَسِّمُهَا عَلَى صَحَابَتِهِ ضَحَايَا فَبَقِيَ عَتُودٌ، فَذَكَرَهُ النَّبِيُّ ﷺ فَقَالَ: " ضَحِّ بِهِ أَنْتَ "، انْتَهَى مِنْ صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ. وَفِي لَفْظٍ لَهُ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ ﵁ قَالَ: " ضَحَّى النَّبِيُّ ﷺ بِكَبْشَيْنِ أَمْلَحَيْنِ فَرَأَيْتُهُ وَاضِعًا قَدَمَهُ عَلَى صِفَاحِهِمَا يُسَمِّي وَيُكَبِّرُ فَذَبَحَهُمَا بِيَدِهِ ". وَفِي لَفْظٍ لِلْبُخَارِيِّ عَنْ أَنَسٍ أَيْضًا، قَالَ: " ضَحَّى النَّبِيُّ ﷺ بِكَبْشَيْنِ أَمْلَحَيْنِ أَقْرَنَيْنِ ذَبَحَهُمَا بِيَدِهِ، وَسَمَّى وَكَبَّرَ وَوَضَعَ رِجْلَهُ عَلَى صِفَاحِهِمَا ". وَفِي لَفْظٍ لَهُ عَنْ أَنَسٍ ﵁ أَيْضًا: " أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يُضَحِّي بِكَبْشَيْنِ أَمْلَحَيْنِ أَقْرَنَيْنِ وَيَضَعُ رِجْلَهُ عَلَى صِفَاحِهِمَا، وَيَذْبَحُهُمَا بِيَدِهِ ". انْتَهَى مِنْهُ.
Amr b. Hâlid rivayet etti, bize Leys, Yezîd'den, o Ebu'l-Hayr'dan, o da Ukbe b. Âmir'den rivayet etti: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sahabilerine kurbanlık olarak taksim etmesi için ona koyunlar verdi. Geriye bir oğlak (atûd) kaldı. Ukbe bunu Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem zikredince: «Onu da sen kurban et» buyurdu.' Sahîh-i Buhârî'den aktarılan kısım bitti. Buhârî'nin Enes'ten radıyallâhu anh gelen bir lafzında o şöyle demiştir: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem alacalı iki koç kurban etti. Onların boyunlarının yanına ayağını koyarak besmele çektiğini ve tekbir getirdiğini, ardından onları kendi eliyle kestiğini gördüm.' Buhârî'nin yine Enes'ten gelen başka bir lafzında Enes şöyle demiştir: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem alacalı ve boynuzlu iki koç kurban etti; onları kendi eliyle kesti, besmele çekti, tekbir getirdi ve ayağını boyunlarının yanına koydu.' Yine Enes'ten radıyallâhu anh gelen bir diğer lafızda ise şöyledir: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem alacalı ve boynuzlu iki koç kurban ederdi; ayağını onların boyunlarının yanına koyar ve onları kendi eliyle keserdi.' Buhârî'den nakil bitti.
وَقَالَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ قَالَ: " ضَحَّى النَّبِيُّ ﷺ بِكَبْشَيْنِ أَمْلَحَيْنِ أَقْرَنَيْنِ ذَبَحَهُمَا بِيَدِهِ، وَسَمَّى وَكَبَّرَ وَوَضَعَ رِجْلَهُ عَلَى صِفَاحِهِمَا ". وَفِي لَفْظٍ لَهُ عَنْ أَنَسٍ ﵁ قَالَ: " ضَحَّى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِكَبْشَيْنِ أَمْلَحَيْنِ أَقْرَنَيْنِ، قَالَ: وَرَأَيْتُهُ يَذْبَحُهُمَا بِيَدِهِ وَرَأَيْتُهُ وَاضِعًا قَدَمَهُ عَلَى صِفَاحِهِمَا قَالَ: وَسَمَّى وَكَبَّرَ، وَفِي لَفْظٍ لِمُسْلِمٍ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ بِمِثْلِهِ، غَيْرَ أَنَّهُ قَالَ: وَيَقُولُ: " بِسْمِ اللَّهِ، وَاللَّهُ أَكْبَرُ ". وَقَالَ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ أَيْضًا: حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ مَعْرُوفٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ قَالَ: قَالَ حَيْوَةُ: أَخْبَرَنِي أَبُو صَخْرٍ عَنْ يَزِيدَ بْنِ قُسَيْطٍ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ ﵂: " أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَمَرَ بِكَبْشٍ أَقْرَنَ يَطَأُ فِي سَوَادٍ وَيَبْرُكُ فِي سَوَادٍ، وَيَنْظُرُ فِي سَوَادٍ فَأَتَى بِهِ لِيُضَحِّيَ بِهِ، فَقَالَ لَهَا: " يَا عَائِشَةُ، هَلُمِّي الْمُدْيَةَ، ثُمَّ قَالَ: " اشْحَذِيهَا بِحَجَرٍ "، فَفَعَلَتْ ثُمَّ أَخَذَهَا وَأَخَذَ الْكَبْشَ فَأَضْجَعَهُ ثُمَّ ذَبَحَهُ ثُمَّ قَالَ: " بِاسْمِ اللَّهِ، اللَّهُمَّ تَقَبَّلْ مِنْ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَمِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ "، ثُمَّ ضَحَّى بِهِ، انْتَهَى مِنْ صَحِيحِ مُسْلِمٍ. وَالْأَحَادِيثُ الْوَارِدَةُ فِي مَشْرُوعِيَّةِ الْأُضْحِيَّةِ كَثِيرَةٌ، مَعْرُوفَةٌ.
Müslim b. Haccâc da Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Kuteybe b. Saîd rivayet etti, bize Ebû Avâne, Katâde'den, o da Enes'ten rivayet etti: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem alacalı ve boynuzlu iki koç kurban etti; onları kendi eliyle kesti, besmele çekti, tekbir getirdi ve ayağını boyunlarının yanına bastırdı.' Müslim'in Enes'ten radıyallâhu anh gelen bir lafzında o şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem alacalı ve boynuzlu iki koç kurban etti. Enes dedi ki: Onları kendi eliyle keserken ve ayağını boyunlarının yanına koymuş vaziyette gördüm; besmele çekti ve tekbir getirdi.' Müslim'in Enes'ten, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem yaptığı benzer bir rivayet lafzında ise şu fazlalık vardır: Şöyle buyuruyordu: «بِسْمِ اللَّهِ، وَاللَّهُ أَكْبَرُ» “Bismillah, Allahu Ekber”. Müslim yine Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Hârûn b. Ma'rûf rivayet etti, bize Abdullah b. Vehb rivayet edip dedi ki: Hayve bana Ebû Sahr'dan, o Yezîd b. Kusayt'tan, o Urve b. Zübeyr'den, o da Âişe'den radıyallâhu anhâ şöyle haber verdi: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ayakları siyah, karnı siyah ve gözlerinin çevresi siyah olan boynuzlu bir koç getirilmesini emretti ve kurban etmek üzere getirildi. Âişe'ye: «Ey Âişe, bıçağı getir» dedi, sonra «Onu bir taşla bileyle» buyurdu. Âişe bunu yaptı. Sonra Peygamber bıçağı ve koçu aldı, koçu yere yatırdı, ardından kesti ve şöyle dedi: «بِاسْمِ اللَّهِ، اللَّهُمَّ تَقَبَّلْ مِنْ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَمِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ» “Bismillah. Allahım! Muhammed'den, Muhammed'in ailesinden ve Muhammed'in ümmetinden kabul eyle”, sonra onu kurban etti.' Sahîh-i Müslim'den aktarılan kısım bitti. Kurbanın meşruiyetine dair gelen hadisler çok ve meşhurdur.
وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي حُكْمِهَا، فَذَهَبَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِلَى أَنَّهَا سُنَّةٌ مُؤَكَّدَةٌ فِي حَقِّ الْمُوسِرِ، وَلَا تَجِبُ عَلَيْهِ. وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي " شَرْحِ الْمُهَذَّبِ ": وَهَذَا مَذْهَبُنَا وَبِهِ قَالَ أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ مِنْهُمْ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ، وَعُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، وَبِلَالٌ، وَأَبُو مَسْعُودٍ الْبَدْرِيُّ، وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَعَطَاءٌ، وَعَلْقَمَةُ، وَالْأَسْوَدُ، وَمَالِكٌ، وَأَحْمَدُ، وَأَبُو يُوسُفَ، وَإِسْحَاقُ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَالْمُزَنِيُّ، وَدَاوُدُ بْنُ الْمُنْذِرِ، وَقَالَ رَبِيعَةُ وَاللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَالْأَوْزَاعِيُّ: هِيَ وَاجِبَةٌ عَلَى الْمُوسِرِ إِلَّا الْحَاجَّ بِمِنًى. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ: هِيَ وَاجِبَةٌ عَلَى الْمُقِيمِ بِالْأَمْصَارِ. وَالْمَشْهُورُ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ: أَنَّهُ إِنَّمَا يُوجِبُهَا عَلَى مُقِيمٍ يَمْلِكُ نِصَابًا. انْتَهَى كَلَامُ النَّوَوِيِّ.
İlim ehli kurbanın hükmü hususunda ihtilaf etmiştir. Âlimlerin ekserisi, kurbanın durumu müsait (mûsir) kimse hakkında müekked bir sünnet olduğu ve ona vacip olmadığı görüşüne varmıştır. Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: 'Bu bizim mezhebimizdir ve ulemanın çoğu da bu görüştedir; bunlardan bazıları Ebû Bekir es-Sıddîk, Ömer b. el-Hattâb, Bilâl, Ebû Mes'ûd el-Bedrî, Saîd b. el-Müseyyeb, Atâ, Alkame, el-Esved, Mâlik, Ahmed, Ebû Yûsuf, İshâk, Ebû Sevr, el-Müzenî ve Dâvûd b. el-Münzir'dir. Rebîa, Leys b. Sa'd, Ebû Hanîfe ve Evzâî ise şöyle demiştir: 'Kurban, Mina'daki hacı müstesna, imkânı olan herkese vaciptir.' Muhammed b. el-Hasan ise: 'Büyük şehirlerde mukim olanlara vaciptir' demiştir. Ebû Hanîfe'den meşhur olan rivayet ise kurbanı ancak nisap miktarı mala malik olan mukime vacip kıldığıdır.' Nevevî'nin sözü burada bitti.
وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي " شَرْحِ مُسْلِمٍ ": وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي وُجُوبِ الْأُضْحِيَّةِ، عَلَى الْمُوسِرِ، فَقَالَ جُمْهُورُهُمْ: هِيَ سُنَّةٌ فِي حَقِّهِ إِنْ تَرَكَهَا بِلَا عُذْرٍ، لَمْ يَأْثَمْ، وَلَمْ يَلْزَمْهُ الْقَضَاءُ، وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا: أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ، وَعُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ إِلَى آخِرِ كَلَامِهِ قَرِيبًا مِمَّا ذَكَرْنَا عَنْهُ فِي " شَرْحِ الْمُهَذَّبِ ".
Nevevî Şerhu Müslim'de şöyle demiştir: 'Ulema imkânı olan kimseye kurbanın vacip olup olmadığı hususunda ihtilaf etti. Çoğunluk: 'Onun hakkında sünnettir; özürsüz terk ederse günaha girmez ve kaza etmesi de gerekmez' demiştir. Bunu söyleyenler arasında Ebû Bekir es-Sıddîk ve Ömer b. el-Hattâb da vardır...' Sözünün sonuna kadar Şerhu'l-Mühezzeb'den aktardığımıza yakın ifadeler kullanmıştır.
وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي " الْمُغْنِي ": أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّهَا سُنَّةٌ مُؤَكَّدَةٌ غَيْرُ وَاجِبَةٍ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ أَبِي بَكْرٍ، وَعُمَرَ، وَبِلَالٍ، وَأَبِي مَسْعُودٍ الْبَدْرِيِّ ﵃. وَبِهِ قَالَ سُوَيْدُ بْنُ غَفَلَةَ، وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَعَلْقَمَةُ، وَالْأَسْوَدُ، وَعَطَاءٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَإِسْحَاقُ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ. وَقَالَ رَبِيعَةُ، وَمَالِكٌ، وَالنَّوَوِيُّ، وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَاللَّيْثُ، وَأَبُو حَنِيفَةَ: هِيَ وَاجِبَةٌ وَنَقَلَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي " الْمُغْنِي "، عَنْ مَالِكٍ وُجُوبَ الْأُضْحِيَّةِ خِلَافَ مَذْهَبِهِ، وَمَذْهَبُهُ هُوَ مَا نَقَلَ عَنْهُ النَّوَوِيُّ: مِنْ أَنَّهَا سُنَّةٌ، وَلَكِنَّهَا عِنْدَهُ لَا تُسَنُّ عَلَى خُصُوصِ الْحَاجِّ بِمِنًى ; لِأَنَّ مَا يَذْبَحُهُ هَدْيٌ لَا أُضْحِيَّةَ. وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ آيَةَ " الْحَجِّ " لَا تَخْلُو مِنْ دَلَالَةٍ عَلَى مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ مَالِكٌ، كَمَا سَيَأْتِي إِيضَاحُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.
İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle demiştir: 'İlim ehlinin ekserisi kurbanın vacip değil müekked bir sünnet olduğu kanaatindedir; bu görüş Ebû Bekir, Ömer, Bilâl ve Ebû Mes'ûd el-Bedrî'den radıyallâhu anhüm rivayet edilmiştir. Süveyd b. Gafele, Saîd b. el-Müseyyeb, Alkame, el-Esved, Atâ, Şâfiî, İshâk, Ebû Sevr ve İbnü'l-Münzir de bu görüştedir. Rebîa, Mâlik, Nevevî, Evzâî, Leys ve Ebû Hanîfe ise vacip olduğunu söylemişlerdir.' İbn Kudâme el-Muğnî'de İmam Mâlik'in kendi mezhebine aykırı olarak kurbanın vacip olduğunu nakletmiştir; oysa Mâlik'in mezhebi Nevevî'nin ondan naklettiği gibi sünnet olduğu yönündedir; ancak ona göre kurban Mina'daki hacıya sünnet değildir, zira onun kestiği kurban udhiyye değil hedydir. Daha önce Hac suresindeki ayetin Mâlik'in gittiği bu görüşe delaletten uzak olmadığını belirtmiştik; inşallah Teâlâ bunun açıklaması gelecektir.
فَإِذَا رَأَيْتَ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي حُكْمِ الْأُضْحِيَّةِ، فَهَذِهِ أَدِلَّةُ أَقْوَالِهِمْ وَمُنَاقَشَتُهَا، وَمَا يَظْهَرُ رُجْحَانُهُ بِالدَّلِيلِ مِنْهَا، عَلَى سَبِيلِ الِاخْتِصَارِ.
İlim ehlinin kurbanın hükmü hakkındaki görüşlerini gördüğüne göre; işte özet olarak onların delilleri, bu delillerin münakaşası ve delil yönünden tercihe şayan olanı şöyledir:
أَمَّا مَنْ قَالَ: إِنَّهَا وَاجِبَةٌ فَقَدِ اسْتَدَلَّ بِأَدِلَّةٍ مِنْهَا: أَنَّهُ ﷺ كَانَ يَفْعَلُهَا، وَاللَّهُ يَقُولُ: لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ الْآيَةَ [٣٣ \ ٢١] .
Kurbanın vacip olduğunu söyleyenler birtakım deliller getirmişlerdir. Bunlardan biri: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kurban kesmeye devam etmesidir; Allah ise şöyle buyurmaktadır: { لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ } “Andolsun ki Resûlullah'ta sizin için güzel bir örnek vardır...” [Ahzâb 33/21].
وَقَدْ قَدَّمْنَا قَوْلَ مَنْ قَالَ مِنْ أَهْلِ الْأُصُولِ إِنَّ فِعْلَهُ ﷺ الَّذِي لَمْ تُعْلَمْ جِهَتُهُ مِنْ وُجُوبٍ أَوْ غَيْرِهِ يُحْمَلُ عَلَى الْوُجُوبِ. وَأَوْضَحْنَا أَدِلَّةَ ذَلِكَ. وَذَكَرْنَا أَنَّ صَاحِبَ " مَرَاقِي السُّعُودِ " ذَكَرَهُ بِقَوْلِهِ فِي كِتَابِ السُّنَّةِ فِي مَبْحَثِ أَفْعَالِ النَّبِيِّ ﷺ:
Usûl âlimlerinden, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem vücub veya başka bir yönü bilinmeyen fiillerinin vücuba hamledileceğini söyleyenlerin görüşünü daha önce zikretmiş ve buna dair delilleri açıklamıştık. Merâkı's-Suûd sahibinin Sünnet bahsinde Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem fiilleri konusunda bunu şu beytiyle zikrettiğini belirtmiştik:
وَكُلُّ مَا الصِّفَةُ فِيهِ تُجْهَلُ ... فَلِلْوُجُوبِ فِي الْأَصَحِّ يُجْعَلُ
Nitelik ve hükmü bilinmeyen her fiil... En sahih görüşe göre vücuba hamledilir.
وَذَكَرْنَا مُنَاقَشَةَ الْأَقْوَالِ فِيهِ فِي الْحَجِّ، وَغَيْرِهِ مِنْ سُوَرِ الْقُرْآنِ.
Bu konudaki görüşlerin tartışmasını Hac ve Kur'an'ın diğer surelerinde zikretmiştik.
وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ عَلَى وُجُوبِ الْأُضْحِيَّةِ مَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثْنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا الْأَسْوَدُ بْنُ قَيْسٍ: سَمِعْتُ جُنْدَبَ بْنَ سُفْيَانَ الْبَجَلِيَّ قَالَ: شَهِدْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَوْمَ النَّحْرِ فَقَالَ: " مَنْ ذَبَحَ قَبْلَ أَنْ يُصَلِّيَ فَلْيُعِدْ مَكَانَهَا أُخْرَى، وَمَنْ لَمْ يَذْبَحْ فَلْيَذْبَحْ " اهـ. قَالُوا قَوْلُهُ: " فَلْيُعِدْ "، وَقَوْلُهُ: " فَلْيَذْبَحْ " كِلَاهُمَا صِيغَةُ أَمْرٍ.
Kurbanın vacip olduğuna dair delillerinden biri de Buhârî'nin Sahîh'inde rivayet ettiği şu hadistir: Bize Âdem rivayet etti, bize Şu'be rivayet etti, bize el-Esved b. Kays rivayet etti: Cündeb b. Süfyân el-Becelî'den işittim, şöyle dedi: 'Nahr (kurban) günü Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanında bulundum; şöyle buyurdu: «مَنْ ذَبَحَ قَبْلَ أَنْ يُصَلِّيَ فَلْيُعِدْ مَكَانَهَا أُخْرَى، وَمَنْ لَمْ يَذْبَحْ فَلْيَذْبَحْ» “Kim namaz kılmadan önce kesmişse, onun yerine bir başkasını kessin. Kim de kesmemişse kessin”.' Dediler ki: Hadisteki «فَلْيُعِدْ» “kessin (iade etsin)” ve «فَلْيَذْبَحْ» “kessin” ifadelerinin her ikisi de emir kipidir.
وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ الصَّحِيحَ عِنْدَ أَهْلِ الْأُصُولِ أَنَّ الْأَمْرَ الْمُتَجَرِّدَ عَنِ الْقَرَائِنِ، يَدُلُّ عَلَى
Daha önce usûl ehli nezdinde sahih olan görüşün; karinelerden arınmış yalın emrin vücuba
الْوُجُوبِ، وَبَيَّنَّا أَدِلَّةَ ذَلِكَ مِنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، وَرَجَّحْنَاهُ بِالْأَدِلَّةِ الْكَثِيرَةِ الْوَاضِحَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ الْآيَةَ [٢٤ \ ٦٣] . وَقَوْلُهُ: أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي [٢٠ \ ٩٣] ، فَسَمَّى مُخَالَفَةَ الْأَمْرِ مَعْصِيَةً، وَقَوْلُهُ: وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ الْآيَةَ [٣٣ \ ٣٦] ، فَجَعَلَ أَمْرَهُ وَأَمْرَ رَسُولِهِ مَانِعًا مِنَ الِاخْتِيَارِ، مُوجِبًا لِلِامْتِثَالِ، وَكَقَوْلِهِ ﷺ: " إِذَا أَمَرْتُكُمْ بِشَيْءٍ فَأْتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمُ "، الْحَدِيثَ إِلَى آخِرِ مَا قَدَّمْنَا، وَحَدِيثُ جُنْدَبِ بْنِ سُفْيَانَ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ عَنِ الْبُخَارِيِّ أَخْرَجَهُ أَيْضًا مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ بِلَفْظِ: " مَنْ كَانَ ذَبَحَ أُضْحِيَّتَهُ قَبْلَ أَنْ يُصَلِّيَ أَوْ نُصَلِّيَ، فَلْيَذْبَحْ مَكَانَهَا أُخْرَى وَمَنْ كَانَ لَمْ يَذْبَحْ فَلْيَذْبَحْ بِاسْمِ اللَّهِ "، وَصِيغَةُ الْأَمْرِ بِالذَّبْحِ فِي حَدِيثِهِ وَاضِحَةٌ، كَمَا بَيَّنَّا دَلَالَتَهَا عَلَى الْوُجُوبِ آنِفًا.
delalet ettiği olduğunu belirtmiş; bunun Kitap ve Sünnet'ten delillerini açıklamış ve Allah Teâlâ'nın: { فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ } “O'nun emrine aykırı davrananlar sakınsınlar...” [Nûr 24/63] ayeti; emre muhalefeti isyan olarak isimlendirdiği { أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي } “Emrime karşı mı geldin?” [Tâhâ 20/93] ayeti; Allah'ın ve Resûlü'nün emrini serbestçe seçme hakkına engel kılıp itaati zorunlu kıldığı { وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ } “Allah ve Resûlü bir işe hükmettiği zaman, hiçbir mümin erkek ve mümin kadının işlerinde muhayyerlik hakkı yoktur...” [Ahzâb 33/36] ayeti ve daha önce aktardığımız «إِذَا أَمَرْتُكُمْ بِشَيْءٍ فَأْتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ» “Size bir şey emrettiğim zaman gücünüz yettiğince onu yerine getirin” hadisi gibi pek çok açık delille bunu tercih etmiştik. Cündeb b. Süfyân'ın Buhârî'den zikrettiğimiz hadisini Müslim de Sahîh'inde şu lafızla rivayet etmiştir: «مَنْ كَانَ ذَبَحَ أُضْحِيَّتَهُ قَبْلَ أَنْ يُصَلِّيَ أَوْ نُصَلِّيَ، فَلْيَذْبَحْ مَكَانَهَا أُخْرَى وَمَنْ كَانَ لَمْ يَذْبَحْ فَلْيَذْبَحْ بِاسْمِ اللَّهِ» “Kim kurbanını namaz kılmadan önce veya biz namaz kılmadan önce kesmişse, onun yerine bir başkasını kessin; kim de kesmemişse Allah'ın adıyla kessin”. Az önce delaletini açıkladığımız üzere hadisteki kurban kesme emir kipi vücub ifade etme bakımından gayet açıktır.
وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ عَلَى وُجُوبِ الْأُضْحِيَّةِ: مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ، حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، ثَنَا يَزِيدُ، (ح) وَثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، ثَنَا بِشْرٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَوْنٍ، عَنْ عَامِرٍ أَبِي رَمْلَةَ قَالَ: أَخْبَرَنَا مِخْنَفُ بْنُ سُلَيْمٍ قَالَ: وَنَحْنُ وُقُوفٌ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِعَرَفَاتٍ قَالَ: " يَا أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّ عَلَى كُلِّ أَهْلِ بَيْتٍ فِي كُلِّ عَامٍ أُضْحِيَّةً وَعَتِيرَةً أَتَدْرُونَ مَا الْعَتِيرَةُ؟ هِيَ: الَّتِي يَقُولُ عَنْهَا النَّاسُ: الرَّجَبِيَّةُ " انْتَهَى مِنْهُ.
Kurbanın vacip olduğuna dair delillerinden biri de Ebû Dâvûd'un Sünen'inde rivayet ettiği şu hadistir: Bize Müsedded anlattı, bize Yezîd anlattı (H). Bize Humeyd b. Mes'ade de anlattı, bize Bişr, Abdullah b. Avn'dan, o Âmir Ebû Remle'den anlattı; o şöyle dedi: Mihnef b. Süleym bize bildirip dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Arafat'ta vakfede bulunduğumuz sırada şöyle buyurdu: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّ عَلَى كُلِّ أَهْلِ بَيْتٍ فِي كُلِّ عَامٍ أُضْحِيَّةً وَعَتِيرَةً أَتَدْرُونَ مَا الْعَتِيرَةُ؟ هِيَ: الَّتِي يَقُولُ عَنْهَا النَّاسُ: الرَّجَبِيَّةُ» “Ey insanlar! Her ev halkına her yıl bir kurban ve bir atîre gerekir. Atîre nedir bilir misiniz? O, insanların 'Recebiyye' dedikleri şeydir”.
وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي " شَرْحِ الْمُهَذَّبِ ": فِي هَذَا الْحَدِيثِ رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ وَغَيْرُهُمْ، قَالَ التِّرْمِذِيُّ: حَدِيثٌ حَسَنٌ. قَالَ الْخَطَّابِيُّ: هَذَا الْحَدِيثُ ضَعِيفُ الْمَخْرَجِ ; لِأَنَّ أَبَا رَمْلَةَ مَجْهُولٌ. وَهُوَ كَمَا قَالَ الْخَطَّابِيُّ مَجْهُولٌ. قَالَ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي " التَّقْرِيبِ ": عَامِرٌ أَبُو رَمْلَةَ شَيْخٌ لِابْنِ عَوْنٍ لَا يُعْرَفُ انْتَهَى مِنْهُ. وَقَالَ فِيهِ الذَّهَبِيُّ فِي " الْمِيزَانِ ": عَامِرٌ أَبُو رَمْلَةَ شَيْخٌ لِابْنِ عَوْنٍ فِيهِ جَهَالَةٌ لَهُ عَنْ مِخْنَفِ بْنِ سُلَيْمٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: " يَا أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّ عَلَى كُلِّ بَيْتٍ فِي الْإِسْلَامِ أُضْحِيَّةً، وَعَتِيرَةً ". قَالَ عَبْدُ الْحَقِّ: إِسْنَادُهُ ضَعِيفٌ، وَصَدَّقَهُ ابْنُ الْقَطَّانِ لِجَهَالَةِ عَامِرٍ، رَوَاهُ عَنْهُ ابْنُ عَوْنٍ انْتَهَى مِنْهُ.
Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de bu hadis hakkında şöyle demiştir: 'Bunu Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî ve başkaları rivayet etmiştir. Tirmizî: «Hasen bir hadistir» demiştir. Hattâbî ise: «Bu hadisin çıkış yolu (senedi) zayıftır; çünkü Ebû Remle meçhuldür» demiştir. Gerçekten de Hattâbî'nin dediği gibi meçhuldür.' İbn Hacer et-Takrîb'de onun hakkında: 'Âmir Ebû Remle, İbn Avn'ın hocasıdır, tanınmamaktadır' demiştir. Zehebî de el-Mîzân'da onun hakkında şöyle demiştir: 'Âmir Ebû Remle, İbn Avn'ın hocasıdır; kendisinde meçhullük vardır. Onun Mihnef b. Süleym'den, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayeti şöyledir: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّ عَلَى كُلِّ بَيْتٍ فِي الْإِسْلَامِ أُضْحِيَّةً، وَعَتِيرَةً» “Ey insanlar! İslâm'da her ev halkına bir kurban ve bir atîre düşer”. Abdülhak: «İsnadı zayıftır» demiş, İbnü'l-Kattân da Âmir'in meçhul oluşu sebebiyle onu doğrulamıştır; bunu ondan İbn Avn rivayet etmiştir.'
وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ قَوْلَ ابْنِ حَجَرٍ فِي " الْفَتْحِ "، فِي حَدِيثِ مِخْنَفِ بْنِ سُلَيْمٍ أَخْرَجَهُ أَحْمَدُ وَالْأَرْبَعَةُ بِسَنَدٍ قَوِيٍّ، خِلَافَ التَّحْقِيقِ كَمَا تَرَى. وَقَدْ قَالَ أَبُو دَاوُدَ بَعْدَ أَنْ سَاقَ الْحَدِيثَ بِسَنَدِهِ وَمَتْنِهِ كَمَا ذَكَرْنَاهُ عَنْهُ آنِفًا. قَالَ أَبُو دَاوُدَ: الْعَتِيرَةُ: مَنْسُوخَةٌ هَذَا خَبَرٌ مَنْسُوخٌ انْتَهَى مِنْهُ. وَلَكِنَّهُ لَمْ يُبَيِّنِ النَّاسِخَ، وَلَا دَلِيلَ النَّسْخِ. وَعَلَى كُلِّ حَالٍ فَالْحَدِيثُ ضَعِيفٌ لَا يُحْتَجُّ بِهِ ; لِأَنَّ أَبَا رَمْلَةَ مَجْهُولٌ كَمَا رَأَيْتَ مَنْ قَالَ ذَلِكَ.
Bununla anlaşılmaktadır ki İbn Hacer'in el-Feth'te Mihnef b. Süleym hadisi hakkında 'Bunu Ahmed ve Dört Sünen sahibi güçlü bir senetle rivayet etmiştir' şeklindeki sözü, gördüğün gibi tahkike aykırıdır. Nitekim Ebû Dâvûd, az önce kendisinden naklettiğimiz üzere hadisi senedi ve metniyle zikrettikten sonra şöyle demiştir: 'Atîre neshedilmiştir; bu neshedilmiş bir haberdir.' Ancak neshedeni ve nesih delilini açıklamamıştır. Her hâlükârda hadis zayıftır, kendisiyle delil getirilemez; çünkü bunu söyleyenlerden gördüğün üzere Ebû Remle meçhuldür.
وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ عَلَى وُجُوبِهَا: مَا رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ وَابْنُ مَاجَهْ وَصَحَّحَهُ الْحَاكِمُ عَنْ أَبِي
Onun vücubuna dair delillerinden biri de şudur: İmam Ahmed ile İbn Mâce'nin rivayet edip Hâkim'in sahihlediği, Ebû
هُرَيْرَةَ ﵁، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " مَنْ وَجَدَ سَعَةً فَلَمْ يُضَحِّ فَلَا يَقْرَبَنَّ مُصَلَّانَا ". قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي بُلُوغِ الْمَرَامِ: فِي هَذَا الْحَدِيثِ رَوَاهُ أَحْمَدُ وَابْنُ مَاجَهْ، وَصَحَّحَهُ الْحَاكِمُ وَرَجَّحَ الْأَئِمَّةُ غَيْرُهُ وَقْفَهُ، وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي " فَتْحِ الْبَارِي ": وَأَقْرَبُ مَا يُتَمَسَّكُ بِهِ لِوُجُوبِ الْأُضْحِيَّةِ، حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ، رَفْعُهُ: " مَنْ وَجَدَ سَعَةً فَلَمْ يُضَحِّ، فَلَا يَقْرَبَنَّ مُصَلَّانَا "، أَخْرَجَهُ ابْنُ مَاجَهْ، وَأَحْمَدُ، وَرِجَالُهُ ثِقَاتٌ، لَكِنِ اخْتُلِفَ فِي رَفْعِهِ وَوَقْفِهِ وَالْمَوْقُوفُ أَشْبَهُ بِالصَّوَابِ. قَالَهُ الطَّحَاوِيُّ وَغَيْرُهُ، وَمَعَ ذَلِكَ فَلَيْسَ صَرِيحًا فِي الْإِيجَابِ انْتَهَى مِنْهُ.
Hüreyre'den radıyallâhu anh gelen rivayette Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «مَنْ وَجَدَ سَعَةً فَلَمْ يُضَحِّ فَلَا يَقْرَبَنَّ مُصَلَّانَا» “İmkân bulup da kurban kesmeyen kimse bizim namazgâhımıza yaklaşmasın!”. İbn Hacer Bulûğu'l-Merâm'da bu hadis hakkında: 'Bunu Ahmed ve İbn Mâce rivayet etmiş, Hâkim sahihlemiş, onun dışındaki imamlar ise mevkuf oluşunu tercih etmiştir' demiştir. İbn Hacer Fethu'l-Bârî'de de şöyle demiştir: 'Kurbanın vücubuna tutunulacak en yakın delil, Ebû Hüreyre'nin merfû olan şu hadisidir: «مَنْ وَجَدَ سَعَةً فَلَمْ يُضَحِّ، فَلَا يَقْرَبَنَّ مُصَلَّانَا» “Kim imkân bulur da kurban kesmezse namazgâhımıza yaklaşmasın”. Bunu İbn Mâce ve Ahmed rivayet etmiştir; ravileri sika (güvenilir) kimselerdir. Fakat merfû ve mevkuf oluşunda ihtilaf edilmiştir; mevkuf olması doğruya daha yakındır. Bunu Tahâvî ve başkaları söylemiştir. Bununla birlikte vacip kılma hususunda da sarîh (açık) değildir.'
وَذَكَرَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ، مِنْ أَدِلَّةِ مَنْ أَوْجَبَهَا: مَا جَاءَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " مَا أُنْفِقَتِ الْوَرِقُ فِي شَيْءٍ أَفْضَلَ مِنْ نَحِيرَةِ يَوْمِ عِيدٍ "، ثُمَّ قَالَ: رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ. وَقَالَ: تَفَرَّدَ بِهِ مُحَمَّدُ بْنُ رَبِيعَةَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ يَزِيدَ الْخُوزِيِّ وَلَيْسَا بِقَوِيَّيْنِ، ثُمَّ قَالَ: وَعَنْ عَائِذِ اللَّهِ الْمُجَاشِعِيِّ، عَنْ أَبِي دَاوُدَ نُفَيْعٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ أَنَّهُمْ قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ مَا هَذِهِ الْأَضَاحِيُّ؟ قَالَ: " سُنَّةُ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ " (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا وَسَلَّمَ) ، قَالُوا: مَا لَنَا فِيهَا مِنَ الْأَجْرِ؟ قَالَ: " بَلْ كُلُّ قَطْرَةٍ حَسَنَةٌ "، رَوَاهُ ابْنُ مَاجَهْ، وَالْبَيْهَقِيُّ. قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: قَالَ الْبُخَارِيُّ: عَائِذُ اللَّهِ الْمُجَاشِعِيُّ عَنْ أَبِي دَاوُدَ لَا يَصِحُّ حَدِيثُهُ، وَأَبُو دَاوُدَ هَذَا ضَعِيفٌ، ثُمَّ قَالَ النَّوَوِيُّ: وَعَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " نَسَخَ الْأَضْحَى كُلَّ ذَبْحٍ، وَصَوْمُ رَمَضَانَ كُلَّ صَوْمٍ، وَالْغُسْلُ مِنَ الْجَنَابَةِ كُلَّ غُسْلٍ، وَالزَّكَاةُ كُلَّ صَدَقَةٍ "، رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ قَالَ: وَهُوَ ضَعِيفٌ، وَاتَّفَقَ الْحُفَّاظُ عَلَى ضَعْفِهِ، وَعَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، أَسْتَدِينُ وَأُضَحِّي؟ قَالَ: " نَعَمْ، فَإِنَّهُ دَيْنٌ مَقْضِيٌّ "، رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ وَالْبَيْهَقِيُّ، وَضَعَّفَاهُ قَالَا: وَهُوَ مُرْسَلٌ اهـ كَلَامُ النَّوَوِيِّ. وَمَا ذَكَرَهُ مِنْ تَضْعِيفِ الْأَحَادِيثِ الْمَذْكُورَةِ: هُوَ الصَّوَابُ، وَقَدْ وَرَدَتْ أَحَادِيثُ غَيْرَ مَا ذَكَرْنَا فِي التَّرْغِيبِ فِي الْأُضْحِيَّةِ، وَفِيهَا أَحَادِيثُ مُتَعَدِّدَةٌ لَيْسَتْ بِصَحِيحَةٍ. وَهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا هُوَ عُمْدَةُ مَنْ قَالَ: بِوُجُوبِ الْأُضْحِيَّةِ، وَاسْتِدْلَالُ بَعْضِ الْحَنَفِيَّةِ عَلَى وُجُوبِهَا بِالْإِضَافَةِ فِي قَوْلِهِمْ: يَوْمَ الْأَضْحَى قَائِلًا: إِنَّ الْإِضَافَةَ إِلَى الْوَقْتِ لَا تُحَقَّقُ إِلَّا إِذَا كَانَتْ مَوْجُودَةً فِيهِ بِلَا شَكٍّ، وَلَا تَكُونُ مَوْجُودَةً فِيهِ بِيَقِينٍ، إِلَّا إِذَا كَانَتْ وَاجِبَةً لَا يَخْفَى سُقُوطُهُ ; لِأَنَّ الْإِضَافَةَ تَقَعُ بِأَدْنَى مُلَابَسَةٍ، فَلَا تَقْتَضِي الْوُجُوبَ عَلَى التَّحْقِيقِ، كَمَا لَا يَخْفَى.
Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de, kurbanı vacip görenlerin delillerinden olarak İbn Abbâs'tan gelen şu rivayeti zikretmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «مَا أُنْفِقَتِ الْوَرِقُ فِي شَيْءٍ أَفْضَلَ مِنْ نَحِيرَةِ يَوْمِ عِيدٍ» “Gümüş (para), bayram gününde kesilen bir kurbanlıktan daha faziletli bir şeye harcanmamıştır”. Sonra şöyle dedi: 'Bunu Beyhakî rivayet etmiş ve: «Muhammed b. Rebîa, İbrâhîm b. Yezîd el-Hûzî'den rivayette tek kalmıştır; ikisi de güçlü değildir» demiştir.' Sonra şöyle devam etti: 'Âizullah el-Mücâşiî'den, Ebû Dâvûd Nüfey'den, Zeyd b. Erkam'dan nakledildiğine göre onlar: «Ey Allah'ın Resûlü! sallallâhu aleyhi ve sellem Bu kurbanlar nedir?» dediler. O da: «سُنَّةُ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ» “Babanız İbrâhim'in (ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun) sünnetidir” buyurdu. «Peki, bunda bizim için ne sevap vardır?» dediler. «بَلْ كُلُّ قَطْرَةٍ حَسَنَةٌ» “[Akan] her damlasında bir sevap vardır” buyurdu. Bunu İbn Mâce ve Beyhakî rivayet etti. Beyhakî dedi ki: Buhârî şöyle demiştir: «Âizullah el-Mücâşiî'nin Ebû Dâvûd'dan rivayet ettiği hadis sahih değildir; bu Ebû Dâvûd da zayıftır».' Sonra Nevevî şöyle dedi: 'Ali b. Ebî Tâlib'den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «نَسَخَ الْأَضْحَى كُلَّ ذَبْحٍ، وَصَوْمُ رَمَضَانَ كُلَّ صَوْمٍ، وَالْغُسْلُ مِنَ الْجَنَابَةِ كُلَّ غُسْلٍ، وَالزَّكَاةُ كُلَّ صَدَقَةٍ» “Kurban diğer bütün kurban kesimlerini, Ramazan orucu diğer bütün oruçları, cünüplük boy abdesti diğer bütün boy abdestlerini ve zekât da diğer bütün sadakaları neshetmiştir”. Bunu Dârekutnî ve Beyhakî rivayet etmiştir. [Nevevî] dedi ki: «O zayıftır; hafızlar onun zayıflığı üzerinde ittifak etmişlerdir». Âişe'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: «Ey Allah'ın Resûlü! sallallâhu aleyhi ve sellem Borç alıp kurban keseyim mi?» dedim. «نَعَمْ، فَإِنَّهُ دَيْنٌ مَقْضِيٌّ» “Evet, çünkü o ödenen bir borçtur” buyurdu. Bunu Dârekutnî ve Beyhakî rivayet edip zayıf saydılar ve: «O mürseldir» dediler.' Nevevî'nin sözü burada bitti. Onun anılan hadisleri zayıf sayması doğrudur. Kurbana teşvik hususunda zikrettiklerimizin dışında da hadisler gelmiştir ve aralarında sahih olmayan pek çok hadis bulunmaktadır. İşte zikrettiğimiz bu hususlar, kurbanın vacip olduğunu söyleyenlerin dayanağıdır. Bazı Hanefîlerin, «يَوْمَ الْأَضْحَى» (Kurban günü) sözündeki izafetten hareketle; 'Vakte izafet ancak o vakitte şüphesiz bulunması durumunda tahakkuk eder; kesin olarak bulunması da ancak vacip olmasıyla mümkündür' diyerek onun vücubuna delil getirmelerinin geçersizliği gizli değildir. Çünkü izafet en ufak bir münasebetle de kurulabilir; dolayısıyla tahkike göre vücubu gerektirmez, nitekim bu açıktır.
وَأَقْوَى أَدِلَّةِ مَنْ قَالَ بِالْوُجُوبِ: هُوَ مَا قَدَّمْنَا فِي الصَّحِيحَيْنِ مِنْ حَدِيثِ جُنْدَبِ بْنِ
Vücub görüşünü savunanların en kuvvetli delili ise Sahîhayn'da geçtiğini daha önce aktardığımız Cündeb b.
سُفْيَانَ الْبَجَلِيِّ، مِنْ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَ مَنْ ذَبَحَ قَبْلَ الصَّلَاةِ بِالْإِعَادَةِ، وَأَمَرَ مَنْ لَمْ يَذْبَحْ بِالذَّبْحِ. وَقَدْ قَدَّمْنَا دَلَالَةَ الْأَمْرِ عَلَى الْوُجُوبِ وَالْحَدِيثَ الْمُخْتَلَفَ فِي وَقْفِهِ وَرَفْعِهِ الَّذِي قَدَّمْنَا ; لِأَنَّ قَوْلَهُ فِيهِ: " فَلَا يَقْرَبَنَّ مُصَلَّانَا "، يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّ تَرْكَ الْأُضْحِيَّةِ مُخَالَفَةٌ غَيْرُ هَيِّنَةٍ، لِمَنْعِ صَاحِبِهَا مِنْ قُرْبِ الْمُصَلَّى وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى الْوُجُوبِ. وَالْفَرْقُ بَيْنَ الْمُسَافِرِ وَالْمُقِيمِ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ لَا أَعْلَمُ لَهُ مُسْتَنَدًا مِنْ كِتَابٍ وَلَا سُنَّةٍ، وَبَعْضُ الْحَنَفِيَّةِ يُوَجِّهُهُ بِأَنَّ أَدَاءَهَا لَهُ أَسْبَابٌ تَشُقُّ عَلَى الْمُسَافِرِ، وَهَذَا وَحْدَهُ لَا يَكْفِي دَلِيلًا ; لِأَنَّهُ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ كُلَّ وَاجِبٍ عَجَزَ عَنْهُ الْمُكَلَّفُ، يَسْقُطُ عَنْهُ ; لِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا [٢ \ ٢٨٦] .
Süfyân el-Becelî hadisidir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem namazdan önce kesene yeniden kesmeyi emretmiş, kesmeyene de kesmeyi emretmiştir. Emrin vücuba delalet ettiğini ve daha önce mevkuf mu merfû mu olduğu hususunda ihtilaf bulunduğunu zikrettiğimiz hadisi belirtmiştik; zira hadisteki «فَلَا يَقْرَبَنَّ مُصَلَّانَا» “namazgâhımıza yaklaşmasın” ifadesinden, kurbanı terk etmenin basit bir muhalefet olmadığı, sahibinin namazgâha yaklaşmaktan menedilmesi sebebiyle vücuba delalet ettiği anlaşılmaktadır. Ebû Hanîfe'ye göre yolcu (seferî) ile mukim arasındaki farka gelince, Kitap'tan ve Sünnet'ten buna dair bir dayanak bilmiyorum. Bazı Hanefîler bunu, kurbanı eda etmenin yolcuya meşakkat veren sebepleri bulunduğu şeklinde gerekçelendirirler; ancak bu tek başına delil olarak yeterli değildir. Zira bilinmektedir ki mükellefin aciz kaldığı her vacip, Allah Teâlâ'nın: { لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا } “Allah hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez” [Bakara 2/286] buyruğu gereğince üzerinden düşer.
وَأَمَّا الَّذِينَ قَالُوا: بِأَنَّ الْأُضْحِيَّةَ سُنَّةٌ مُؤَكَّدَةٌ، وَلَيْسَتْ بِوَاجِبَةٍ، فَاسْتَدَلُّوا بِأَدِلَّةٍ مِنْهَا: مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ الْمَكِّيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، سَمِعَ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ يُحَدِّثُ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: " إِذَا دَخَلَتِ الْعَشْرُ وَأَرَادَ أَحَدُكُمْ أَنْ يُضَحِّيَ فَلَا يَمَسُّ مِنْ شَعْرِهِ وَبَشَرِهِ شَيْئًا "، قِيلَ لِسُفْيَانَ: فَإِنَّ بَعْضَهُمْ لَا يَرْفَعُهُ. قَالَ: لَكِنِّي أَرْفَعُهُ اهـ وَفِي لَفْظٍ عَنْهَا، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ عِنْدَ مُسْلِمٍ: " إِذَا دَخَلَ الْعَشْرُ وَعِنْدَهُ أُضْحِيَّةٌ يُرِيدُ أَنْ يُضَحِّيَ فَلَا يَأْخُذَنَّ شَعْرًا وَلَا يُقَلِّمَنَّ ظُفْرًا ". وَفِي لَفْظٍ لَهُ عَنْهَا مَرْفُوعًا " إِذَا أَرَادَ أَحَدُكُمْ أَنْ يُضَحِّيَ فَلْيُمْسِكْ عَنْ شَعْرِهِ وَأَظْفَارِهِ " اهـ.
Kurbanın vacip değil müekked sünnet olduğunu söyleyenler ise birtakım delillerle istidlal etmişlerdir; bunlardan biri Müslim'in Sahîh'inde rivayet ettiği şu hadistir: Bize İbn Ebî Ömer el-Mekkî anlattı, bize Süfyân, Abdurrahman b. Humeyd b. Abdurrahman b. Avf'tan anlattı; o Saîd b. el-Müseyyeb'in Ümmü Seleme'den rivayetle şöyle dediğini işitmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «إِذَا دَخَلَتِ الْعَشْرُ وَأَرَادَ أَحَدُكُمْ أَنْ يُضَحِّيَ فَلَا يَمَسُّ مِنْ شَعْرِهِ وَبَشَرِهِ شَيْئًا» “[Zilhiccenin ilk] on günü girdiğinde sizden biri kurban kesmek isterse, saçından ve derisinden hiçbir şeye dokunmasın (kesmesin)”. Süfyân'a: 'Bazıları bunu merfû kılmıyor' denildi. O da: 'Fakat ben merfû kılıyorum' dedi. Müslim'de yine ondan, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem nakledilen bir lafızda şöyledir: «إِذَا دَخَلَ الْعَشْرُ وَعِنْدَهُ أُضْحِيَّةٌ يُرِيدُ أَنْ يُضَحِّيَ فَلَا يَأْخُذَنَّ شَعْرًا وَلَا يُقَلِّمَنَّ ظُفْرًا» “On gün girdiğinde, yanında kurbanlığı olup da kurban kesmek isteyen kimse ne saçından alsın ne de tırnağını kessin”. Müslim'in ondan merfû olarak naklettiği bir başka lafızda ise şöyledir: «إِذَا أَرَادَ أَحَدُكُمْ أَنْ يُضَحِّيَ فَلْيُمْسِكْ عَنْ شَعْرِهِ وَأَظْفَارِهِ» “Sizden biri kurban kesmek istediğinde saçından ve tırnaklarından [kesmekten] el çeksin”.
كُلُّ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ حَدِيثِ زَوْجِهِ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ - أُمِّ سَلَمَةَ ﵂، وَوَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ بِهَا، عَلَى عَدَمِ الْوُجُوبِ أَنَّ ظَاهِرَ الرِّوَايَةِ أَنَّ الْأُضْحِيَّةَ مَوْكُولَةٌ إِلَى إِرَادَةِ الْمُضَحِّي، وَلَوْ كَانَتْ وَاجِبَةً لَمَا كَانَتْ كَذَلِكَ.
Bu lafızların tamamı Sahîh-i Müslim'de, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem, zevcesi müminlerin annesi Ümmü Seleme'nin radıyallâhu anhâ hadisinden rivayet edilmiştir. Bunlarla vücubun bulunmadığına delil getirilme yönü şudur: Rivayetin zahiri, kurbanın kurban kesecek kişinin iradesine bırakıldığını göstermektedir; eğer vacip olsaydı böyle olmazdı.
قَالَ النَّوَوِيُّ فِي " شَرْحِ الْمُهَذَّبِ ": بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ بَعْضَ رِوَايَاتِ حَدِيثِ أُمِّ سَلَمَةَ الْمَذْكُورِ مَا نَصُّهُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ: هَذَا دَلِيلٌ أَنَّ التَّضْحِيَةَ لَيْسَتْ بِوَاجِبَةٍ ; لِقَوْلِهِ ﷺ، " وَأَرَادَ " فَجَعَلَهُ مُفَوَّضًا إِلَى إِرَادَتِهِ، وَلَوْ كَانَتْ وَاجِبَةً لَقَالَ: فَلَا يَمَسَّ مِنْ شِعْرِهِ، حَتَّى يُضَحِّيَ انْتَهَى مِنْهُ. وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي " شَرْحِ الْمُهَذَّبِ " أَيْضًا: وَاسْتَدَلَّ أَصْحَابُنَا، يَعْنِي لِعَدَمِ الْوُجُوبِ بِحَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: " هُنَّ عَلَيَّ فَرَائِضُ وَهُنَّ لَكُمْ تَطَوُّعٌ: النَّحْرُ، وَالْوِتْرُ، وَرَكْعَتَا الضُّحَى "، رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ بِإِسْنَادٍ ضَعِيفٍ. وَرَوَاهُ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ وَصَرَّحَ بِضَعْفِهِ وَلِلْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ طُرُقٌ، وَلَا يَخْلُو شَيْءٌ مِنْهَا مِنَ الضَّعْفِ وَلَمْ يَذْكُرْهَا النَّوَوِيُّ. ثُمَّ قَالَ النَّوَوِيُّ: وَصَحَّ عَنْ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ ﵄: أَنَّهُمَا كَانَا لَا يُضَحِّيَانِ، مَخَافَةَ أَنْ يَعْتَقِدَ النَّاسُ وُجُوبَهَا اهـ كَلَامُ النَّوَوِيِّ. وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي " فَتْحِ الْبَارِي ": قَالَ ابْنُ
Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de, anılan Ümmü Seleme hadisinin bazı rivayetlerini zikrettikten sonra aynen şöyle demiştir: 'Şâfiî demiştir ki: Bu, kurban kesmenin vacip olmadığına delildir; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem «وَأَرَادَ» “isterse” buyurarak onu kişinin iradesine bırakmıştır; eğer vacip olsaydı «فَلَا يَمَسَّ مِنْ شِعْرِهِ، حَتَّى يُضَحِّيَ» “kurban kesinceye kadar saçına dokunmasın” derdi.' Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de yine şöyle demiştir: 'Ashabımız (Şâfiî âlimleri) —yani vacip olmadığına— İbn Abbâs'ın, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğuna dair hadisiyle de delil getirmişlerdir: «هُنَّ عَلَيَّ فَرَائِضُ وَهُنَّ لَكُمْ تَطَوُّعٌ: النَّحْرُ، وَالْوِتْرُ، وَرَكْعَتَا الضُّحَى» “Onlar bana farz, size ise nafiledir: Kurban kesmek, vitir ve iki rekât kuşluk namazı”. Bunu Beyhakî zayıf bir isnadla rivayet etmiştir. Başka bir yerde de rivayet etmiş ve zayıflığını açıkça belirtmiştir. Anılan hadisin yolları vardır ve bunlardan hiçbiri zayıflıktan uzak değildir, Nevevî de onları zikretmemiştir.' Sonra Nevevî şöyle demiştir: 'Ebû Bekir ve Ömer'den radıyallâhu anhümâ, insanların kurbanın vacip olduğuna inanmalarından korktukları için kurban kesmedikleri sahih olarak rivayet edilmiştir.' Nevevî'nin sözü burada bitti. İbn Hacer Fethu'l-Bârî'de şöyle demiştir: 'İbn
حَزْمٍ: لَا يَصِحُّ عَنْ أَحَدٍ مِنَ الصَّحَابَةِ أَنَّهَا وَاجِبَةٌ، وَصَحَّ أَنَّهَا غَيْرُ وَاجِبَةٍ عَنِ الْجُمْهُورِ، وَلَا خِلَافَ فِي كَوْنِهَا مِنْ شَرَائِعِ الدِّينِ. وَقَدِ اسْتَدَلَّ لِعَدَمِ وُجُوبِهَا: الْمَجْدُ فِي " الْمُنْتَقَى " بِحَدِيثَيْنِ، وَلَا تَظْهَرُ دَلَالَتُهَا عَلَى ذَلِكَ عِنْدِي كُلَّ الظُّهُورِ. قَالَ فِي " الْمُنْتَقَى ": بَابُ مَا احْتُجَّ بِهِ فِي عَدَمِ وُجُوبِهَا، بِتَضْحِيَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَنْ أُمَّتِهِ: عَنْ جَابِرٍ قَالَ: صَلَّيْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عِيدَ الْأَضْحَى، فَلَمَّا انْصَرَفَ " أَتَى بِكَبْشٍ فَذَبَحَهُ فَقَالَ: " بِاسْمِ اللَّهِ وَاللَّهُ أَكْبَرُ، اللَّهُمَّ هَذَا عَنِّي وَعَمَّنْ لَمْ يُضَحِّ مِنْ أُمَّتِي ". وَعَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ: " أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ إِذَا ضَحَّى اشْتَرَى كَبْشَيْنِ سَمِينَيْنِ أَقْرَنَيْنِ أَمْلَحَيْنِ، فَإِذَا صَلَّى وَخَطَبَ لِلنَّاسِ أُوتِيَ بِأَحَدِهِمَا وَهُوَ قَائِمٌ فِي مُصَلَّاهُ فَذَبَحَهُ بِنَفْسِهِ بِالْمُدْيَةِ، ثُمَّ يَقُولُ: " اللَّهُمَّ هَذَا عَنِّي وَعَنْ أُمَّتِي جَمِيعًا مَنْ شَهِدَ لَكَ بِالتَّوْحِيدِ وَشَهِدَ لِي بِالْبَلَاغِ "، ثُمَّ يُؤْتَى بِالْآخَرِ فَيَذْبَحُهُ بِنَفْسِهِ وَيَقُولُ: " هَذَا عَنْ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ " فَيُطْعِمُهُمَا جَمِيعًا الْمَسَاكِينَ، وَيَأْكُلُ هُوَ وَأَهْلُهُ مِنْهُمَا " فَمَكَثْنَا سِنِينَ لَيْسَ لِرَجُلٍ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ يُضَحِّي قَدْ كَفَاهُ اللَّهُ الْمُؤْنَةَ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَالْغُرْمَ، رَوَاهُ أَحْمَدُ، اهـ مِنَ " الْمُنْتَقَى ".
Hazm demiştir ki: Sahâbîlerden hiçbirinden kurbanın vacip olduğuna dair sahih bir rivayet yoktur; cumhurdan vacip olmadığı sahih olarak gelmiştir ve onun dinin şeâirinden (hükümlerinden) olduğu hususunda ihtilaf yoktur.' Mecd el-Müntekâ'da kurbanın vacip olmadığına iki hadisle delil getirmiştir; ancak bana göre bu iki hadisin buna delaleti tam anlamıyla açık görünmemektedir. el-Müntekâ'da şöyle demiştir: «Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ümmeti adına kurban kesmesi sebebiyle kurbanın vacip olmadığına delil getirilen hususlar babı»: Câbir'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Kurban Bayramı namazını kıldım; namazdan çıkınca bir koç getirildi, onu kesti ve: «بِاسْمِ اللَّهِ وَاللَّهُ أَكْبَرُ، اللَّهُمَّ هَذَا عَنِّي وَعَمَّنْ لَمْ يُضَحِّ مِنْ أُمَّتِي» “Bismillâh, Allahu Ekber! Allahım! Bu benim adıma ve ümmetimden kurban kesemeyenler adınadır” buyurdu. Ali b. el-Hüseyin'den, o da Ebû Râfi'den rivayetle: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kurban keseceği zaman semiz, boynuzlu, alacalı iki koç satın alırdı. Namazı kıldırıp insanlara hutbe irat edince, namazgâhında ayakta dururken bunlardan biri kendisine getirilir, onu kendi eliyle büyük bir bıçakla keser, sonra da: «اللَّهُمَّ هَذَا عَنِّي وَعَنْ أُمَّتِي جَمِيعًا مَنْ شَهِدَ لَكَ بِالتَّوْحِيدِ وَشَهِدَ لِي بِالْبَلَاغِ» “Allahım! Bu benim adıma ve senin birliğine şahitlik eden, benim de tebliğime şahitlik eden bütün ümmetim adınadır” buyururdu. Sonra diğeri getirilir, onu da kendi eliyle keser ve: «هَذَا عَنْ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ» “Bu da Muhammed ve Muhammed'in âli adınadır” buyururdu. Her ikisini de bütünüyle yoksullara yedirir, kendisi ve ailesi de onlardan yerdi.' [Râvi der ki:] Yıllarca öyle durduk ki Hâşimoğullarından hiçbir adam kurban kesmezdi; Allah, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sayesinde onların külfetini ve masrafını karşılamıştı. Bunu Ahmed rivayet etmiştir. el-Müntekâ'dan nakil bitti.
وَقَالَ شَارِحُهُ فِي " نَيْلِ الْأَوْطَارِ ": وَوَجْهُ دَلَالَةِ الْحَدِيثَيْنِ، وَمَا فِي مَعْنَاهُمَا عَلَى عَدَمِ الْوُجُوبِ أَنَّ تَضْحِيَتَهُ ﷺ عَنْ أُمَّتِهِ وَعَنْ أَهْلِهِ تُجْزِئُ كُلَّ مَنْ لَمْ يُضَحِّ، سَوَاءً كَانَ مُتَمَكِّنًا مِنَ الْأُضْحِيَّةِ أَوْ غَيْرَ مُتَمَكِّنٍ، ثُمَّ تَعَقَّبَهُ بِقَوْلِهِ: وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْ ذَلِكَ، بِأَنَّ حَدِيثَ: " عَلَى كُلِّ أَهْلِ بَيْتٍ أُضْحِيَّةٌ "، يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِهَا عَلَى كُلِّ أَهْلِ بَيْتٍ يَجِدُونَهَا، فَيَكُونُ قَرِينَةً عَلَى أَنَّ تَضْحِيَةَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَنْ غَيْرِ الْوَاجِدِينَ مِنْ أُمَّتِهِ وَلَوْ سَلِمَ الظُّهُورُ الْمُدَّعَى، فَلَا دَلَالَةَ لَهُ عَلَى عَدَمِ الْوُجُوبِ ; لِأَنَّ مَحَلَّ النِّزَاعِ مَنْ لَمْ يُضَحِّ عَنْ نَفْسِهِ، وَلَا ضَحَّى عَنْهُ غَيْرُهُ، فَلَا يَكُونُ عَدَمُ وُجُوبِهَا عَلَى مَنْ كَانَ فِي عَصْرِهِ ﷺ مِنَ الْأُمَّةِ مُسْتَلْزِمًا، لِعَدَمِ وُجُوبِهَا عَلَى مَنْ كَانَ فِي غَيْرِ عَصْرِهِ ﷺ مِنْهُمُ انْتَهَى مِنْ " نَيْلِ الْأَوْطَارِ ". وَقَدْ رَأَيْتَ أَدِلَّةَ الْقَائِلِينَ بِالْوُجُوبِ، وَالْقَائِلِينَ بِالسُّنَّةِ. وَالْوَاقِعُ فِي نَظَرِنَا أَنَّهُ لَيْسَ فِي شَيْءٍ مِنْ أَدِلَّةِ الطَّرَفَيْنِ، دَلِيلٌ جَازِمٌ سَالِمٌ مِنَ الْمُعَارِضِ عَلَى الْوُجُوبِ، وَلَا عَلَى عَدَمِهِ ; لِأَنَّ صِيغَةَ الْأَمْرِ بِالذَّبْحِ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ وَبِإِعَادَةِ مَنْ ذَبَحَ قَبْلَ الصَّلَاةِ، وَإِنْ كَانَ يُفْهَمُ مِنْهُ الْوُجُوبُ عَلَى أَحَدِ الْأَقْوَالِ، وَهُوَ الْمَشْهُورُ فِي صِيغَةِ الْأَمْرِ. فَحَدِيثُ أُمِّ سَلَمَةَ الَّذِي ظَاهِرُهُ: تَفْوِيضُ ذَلِكَ إِلَى إِرَادَةِ الْمُضَحِّي، وَهُوَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ قَرِينَةً صَارِفَةً عَنِ الْوُجُوبِ فِي صِيغَةِ الْأَمْرِ الْمَذْكُورِ، وَكِلَا الدَّلِيلَيْنِ لَا يَخْلُو مِنِ احْتِمَالٍ، وَحَدِيثُ: " مَنْ وَجَدَ سَعَةً فَلَمْ يُضَحِّ فَلَا يَقْرَبَنَّ مُصَلَّانَا "، رَجَّحَ أَكْثَرُ الْأَئِمَّةِ وَقْفَهُ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ ابْنَ حَجَرٍ قَالَ: إِنَّهُ لَيْسَ صَرِيحًا
Onun şârihi Neylü'l-Evtâr'da şöyle demiştir: Bu iki hadisin ve benzerlerinin vacip olmadığına delalet yönü şudur: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmeti ve ailesi adına kurban kesmesi, ister kurban kesmeye imkân bulsun ister bulmasın, kurban kesmeyen herkes için yeterli olur. Sonra bunu şu sözüyle eleştirmiştir: Buna şöyle cevap verilebilir: «عَلَى كُلِّ أَهْلِ بَيْتٍ أُضْحِيَّةٌ» “Her ev halkına bir kurban düşer” hadisi, imkân bulan her ev halkına kurbanın vacip olduğuna delalet eder; böylece bu, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetinden imkân bulamayanlar adına kurban kestiğine bir karine olur. İddia edilen zahir anlam kabul edilse bile, bunun vücubun bulunmadığına delaleti yoktur; çünkü ihtilaf konusu olan husus, ne kendi adına kurban kesen ne de başkası onun adına kurban kesen kimsedir. Dolayısıyla Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem asrında yaşayan ümmet fertlerine vacip olmaması, onun asrı dışında yaşayanlara da vacip olmamasını gerektirmez. Neylü'l-Evtâr'dan nakil bitti. Vücubu savunanların delillerini de, sünnet olduğunu savunanların delillerini de görmüş oldun. Bize göre gerçek şudur ki iki tarafın delillerinin hiçbirinde, vücuba veya adem-i vücuba (vacip olmadığına) dair karşıt görüşten arınmış kesin bir delil yoktur. Zira sahih hadisteki kurban kesme ve namazdan önce kesenin yeniden kesmesi emrinin kipi, —emir kipinde meşhur olan— görüşlerden birine göre vücub anlaşılsa da; Ümmü Seleme'nin zâhirinde kurban kesmeyi kurban sahibinin iradesine bırakan ve Sahîh-i Müslim'de yer alan hadisi, anılan emir kipindeki vücubu çeviren (sârif) bir karine olabilir. Her iki delil de ihtimalden uzak değildir. «مَنْ وَجَدَ سَعَةً فَلَمْ يُضَحِّ فَلَا يَقْرَبَنَّ مُصَلَّانَا» “İmkân bulup da kurban kesmeyen namazgâhımıza yaklaşmasın” hadisine gelince; çoğu imam onun mevkuf oluşunu tercih etmiştir ve daha önce İbn Hacer'in bunun vücub hususunda açık olmadığını söylediğini aktarmıştık.
فِي الْإِيجَابِ وَأَجَابَ الْقُرْطُبِيُّ فِي الْمُفْهِمِ عَنْ دَلَالَةِ صِيغَةِ الْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ: فَلْيُعِدْ، وَقَوْلِهِ: فَلْيَذْبَحْ وَقَالَ: لَا حُجَّةَ فِي شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ، عَلَى الْوُجُوبِ وَإِنَّمَا الْمَقْصُودُ بَيَانُ كَيْفِيَّةِ مَشْرُوعِيَّةِ الْأُضْحِيَّةِ، لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يَفْعَلَهَا أَوْ مَنْ أَوْقَعَهَا عَلَى غَيْرِ الْوَجْهِ الْمَشْرُوعِ خَطَأً أَوْ جَهْلًا، فَبَيَّنَ لَهُ وَجْهَ تَدَارُكَ مَا فَرَطَ مِنْهُ انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ بِوَاسِطَةِ نَقْلِ ابْنِ حَجَرٍ فِي " الْفَتْحِ ".
Kurtubî el-Müfhim'de hadisteki «فَلْيُعِدْ» “yeniden kessin” ve «فَلْيَذْبَحْ» “kessin” ifadelerindeki emir kipinin delaletine cevap vermiş ve şöyle demiştir: 'Bunların hiçbirinde vücuba dair bir delil yoktur; asıl maksat, kurban kesmek isteyen yahut hataen veya cehaletle meşru olmayan bir şekilde kesen kimseye kurbanın meşru kılınış şeklini açıklamak ve kaçırdığı şeyi nasıl telafi edeceğini ona bildirmektir.' İbn Hacer'in el-Feth'teki nakli vasıtasıyla amaçlanan kısım burada sona erdi.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الَّذِي يَظْهَرُ لِي فِي مِثْلِ هَذَا الَّذِي لَمْ تَتَّضِحْ فِيهِ دَلَالَةُ النُّصُوصِ عَلَى شَيْءٍ مُعَيَّنٍ إِيضَاحًا بَيِّنًا أَنَّهُ يَتَأَكَّدُ عَلَى الْإِنْسَانِ الْخُرُوجُ مِنَ الْخِلَافِ فِيهِ، فَلَا يَتْرُكُ الْأُضْحِيَّةَ مَعَ قُدْرَتِهِ عَلَيْهَا ; لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ: " دَعْ مَا يَرِيبُكَ إِلَى مَا لَا يَرِيبُكَ "، فَلَا يَنْبَغِي تَرْكُهَا لِقَادِرٍ عَلَيْهَا ; لِأَنَّ أَدَاءَهَا هُوَ الَّذِي يَتَيَقَّنُ بِهِ بَرَاءَةَ ذِمَّتِهِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bu satırların yazarı —Allah onu affetsin ve mağfiret buyursun— der ki: Nassların belirli bir şeye delaletinin tam olarak açıklığa kavuşmadığı bu gibi meselelerde bana zahir olan şudur: İnsanın bu konudaki ihtilaftan çıkması tekitli bir durumdur; bu sebeple gücü yettiği halde kurbanı terk etmemelidir. Çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «دَعْ مَا يَرِيبُكَ إِلَى مَا لَا يَرِيبُكَ» “Sana şüphe vereni bırak, şüphe vermeyene bak” buyurmaktadır. Dolayısıyla gücü yeten bir kimsenin onu terk etmesi uygun değildir; zira onu eda etmek, zimmetin beraat ettiğinden (sorumluluktan kurtulduğundan) kesin emin olunan yoldur. İlim Allah Teâlâ katındadır.
فُرُوعٌ تَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ
Bu Meseleyle İlgili Fikrî Fer'î Meseleler
الْأَوَّلُ: قَدْ عَلِمْتُ أَنَّ أَكْثَرَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ الصَّحَابَةِ فَمَنْ بَعْدَهُمْ عَلَى أَنَّ الْأُضْحِيَّةَ سُنَّةٌ لَا وَاجِبَةٌ، وَالْمَالِكِيَّةُ يَقُولُونَ: إِنَّ وُجُوبَهَا خَاصٌّ بِهِ ﷺ، وَقَدْ عَلِمْتُ أَنَّ الْأَحَادِيثَ الْوَارِدَةَ فِي ذَلِكَ لَا تَخْلُو مِنْ ضَعْفٍ، وَقَدِ اسْتَثْنَى مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ بِهِ الْحَاجَّ بِمِنًى، قَالُوا: لَا تُسَنُّ لَهُ الْأُضْحِيَّةُ ; لِأَنَّ مَا يَذْبَحُهُ هَدْيٌ لَا أُضْحِيَّةٌ، وَخَالَفَهُمْ جَمَاهِيرُ أَهْلِ الْعِلْمِ نَظَرًا لِعُمُومِ أَدِلَّةِ الْأَمْرِ بِالْأُضْحِيَّةِ فِي الْحَاجِّ وَغَيْرِهِ، وَلِبَعْضِ النُّصُوصِ الْمُصَرِّحَةِ بِمَشْرُوعِيَّةِ الْأُضْحِيَّةِ لِلْحَاجِّ بِمِنًى. قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: بَابُ الْأُضْحِيَّةِ لِلْمُسَافِرِ وَالنِّسَاءِ: حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ﵂: «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ دَخَلَ عَلَيْهَا وَحَاضَتْ بِسَرِفٍ قَبْلَ أَنْ تَدْخُلَ مَكَّةَ، وَهِيَ تَبْكِي» . الْحَدِيثَ وَفِيهِ: «فَلَمَّا كُنَّا بِمِنًى أُتِيتُ بِلَحْمِ بَقَرٍ، فَقُلْتُ: مَا هَذَا؟ قَالُوا ضَحَّى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ أَزْوَاجِهِ بِالْبَقَرِ» اهـ. وَقَالَ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى قَالَ: قَرَأْتُ عَلَى مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الْأَسْوَدِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ نَوْفَلٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّهَا قَالَتْ: «خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَامَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ، فَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِعُمْرَةٍ، وَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِحَجٍّ وَعُمْرَةٍ وَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِالْحَجِّ، وَأَهَلَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِالْحَجِّ» ، الْحَدِيثَ بِطُولِهِ، وَفِيهِ فَقَالَتْ: «وَضَحَّى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ نِسَائِهِ بِالْبَقَرِ» اهـ مِنْ صَحِيحِ مُسْلِمٍ. قَالُوا: فَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ، عَنْ عَائِشَةَ ﵂: «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ ضَحَّى عَنْ نِسَائِهِ بِبَقَرٍ يَوْمَ النَّحْرِ بِمِنًى» ، وَهُوَ دَلِيلٌ صَحِيحٌ عَلَى مَشْرُوعِيَّةِ الْأُضْحِيَّةِ لِلْحَاجِّ بِمِنًى.
Birincisi: Sahâbe ve sonrasındaki ilim ehlinin çoğunun, kurbanın vacip değil sünnet olduğu görüşünde olduğunu öğrenmiş bulunmaktasın. Mâlikîler ise kurbanın vücubunun sadece Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem has olduğunu söylemektedirler; bu konudaki rivayetlerin de zayıflıktan uzak olmadığını öğrenmiştin. Mâlik ve ashabı, Mina'daki hacıyı bundan istisna ederek: 'Onun için kurban sünnet değildir; çünkü onun keseceği şey hedy kurbanıdır, udhiyye (bayram kurbanı) değildir' demişlerdir. İlim ehlinin cumhuru ise hem hacı hem de başkası için kurban emreden delillerin umumîliğini ve Mina'daki hacı için kurban kesmenin meşru olduğunu açıkça belirten bazı nassları göz önünde bulundurarak onlara muhalefet etmiştir. Buhârî Sahîh'inde şöyle demiştir: «Yolcu ve kadınlar için kurban kesme babı»: Bize Müsedded anlattı, bize Süfyân, Abdurrahman b. el-Kâsım'dan, o babasından, o da Âişe'den radıyallâhu anhâ anlattı: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'ye girmeden önce Serif'te Âişe âdet gördüğü ve ağladığı sırada yanına girdi...» Hadisin devamında şu kısım yer alır: «Mina'da bulunduğumuz sırada bana sığır eti getirildi. 'Bu nedir?' dedim. 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem eşleri adına sığır kurban etti' dediler.» Müslim de Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Yahyâ b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Mâlik'e, Ebu'l-Esved Muhammed b. Abdurrahman b. Nevfel'den, o Urve'den, o da Âişe'den radıyallâhu anhâ naklen okudum; Âişe şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Veda Haccı yılında yola çıktık; kimimiz umreye niyet etti, kimimiz hac ve umreye niyet etti, kimimiz de sadece hacca niyet etti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise hacca niyet etti...» Hadisi uzunca zikretti ve içinde Âişe'nin: «Ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hanımları adına sığır kurban etti» sözü yer aldı. Sahîh-i Müslim'den nakil bitti. Dediler ki: Sahîhayn'da Âişe'den radıyallâhu anhâ sabit olmuştur ki: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem nahr gününde Mina'da hanımları adına sığır kurban etmiştir». Bu da Mina'daki hacı için kurbanın meşruiyetine dair sahih bir delildir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: أَظْهَرُ الْقَوْلَيْنِ دَلِيلًا عِنْدِي فِي هَذَا الْفَرْعِ قَوْلُ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ، وَإِنْ خَالَفَهُمُ الْجُمْهُورُ، وَأَنَّ الْأُضْحِيَّةَ لَا تُسَنُّ لِلْحَاجِّ بِمِنًى، وَأَنَّ مَا يَذْبَحُهُ هَدْيٌ لَا أُضْحِيَّةٌ، وَأَنَّ الِاسْتِدْلَالَ بِحَدِيثِ عَائِشَةَ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ الْمَذْكُورِ آنِفًا لَا تَنْهَضُ بِهِ الْحُجَّةُ عَلَى مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ، وَوَجْهُ كَوْنِ مَذْهَبِ مَالِكٍ أَرْجَحَ فِي نَظَرِنَا هُنَا مِمَّا ذَهَبَ إِلَيْهِ جُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ، هُوَ أَنَّ الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ دَالٌّ عَلَيْهِ، وَلَمْ يَثْبُتْ مَا يُخَالِفُ دَلَالَةَ الْقُرْآنِ عَلَيْهِ سَالِمًا مِنَ الْمُعَارِضِ مِنْ كِتَابٍ أَوْ سُنَّةٍ، وَوَجْهُ دَلَالَةِ الْقُرْآنِ عَلَى أَنَّ مَا يَذْبَحُهُ الْحَاجُّ بِمِنًى: هَدْيٌ لَا أُضْحِيَّةٌ، هُوَ مَا قَدَّمْنَاهُ مُوَضَّحًا ; لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ فَكُلُوا مِنْهَا الْآيَةَ [٢٢ \ ٢٧ - ٢٨] ، فِيهِ مَعْنَى: وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ مُشَاةً وَرُكْبَانًا لِحِكَمٍ مِنْهَا: شُهُودُهُمْ مَنَافِعَ لَهُمْ، وَمِنْهَا ذِكْرُهُمُ اسْمَ اللَّهِ: عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ، عِنْدَ ذَبْحِهَا تَقَرُّبًا إِلَى اللَّهِ، وَالَّذِي يَكُونُ مِنْ حُكْمِ التَّأْذِينِ فِيهِمْ بِالْحَجِّ، حَتَّى يَأْتُوا مُشَاةً وَرُكْبَانًا، وَيَشْهَدُوا الْمَنَافِعَ وَيَتَقَرَّبُوا بِالذَّبْحِ، إِنَّمَا هُوَ الْهَدْيُ خَاصَّةً دُونَ الْأُضْحِيَّةِ لِإِجْمَاعِ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ لِلْمُضَحِّي: أَنْ يَذْبَحَ أُضْحِيَّتَهُ فِي أَيِّ مَكَانٍ شَاءَهُ مِنْ أَقْطَارِ الدُّنْيَا وَلَا يَحْتَاجُ فِي التَّقَرُّبِ بِالْأُضْحِيَّةِ إِلَى إِتْيَانِهِمْ مُشَاةً وَرُكْبَانًا مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ. فَالْآيَةُ ظَاهِرَةٌ فِي الْهَدْيِ، دُونَ الْأُضْحِيَّةِ، وَمَا كَانَ الْقُرْآنُ أَظْهَرَ فِيهِ وَجَبَ تَقْدِيمُهُ عَلَى غَيْرِهِ، أَمَّا الِاحْتِجَاجُ بِحَدِيثِ عَائِشَةَ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ: «أَنَّهُ ضَحَّى بِبَقَرٍ عَنْ نِسَائِهِ يَوْمَ النَّحْرِ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِ» ، فَلَا تَنْهَضُ بِهِ الْحُجَّةُ ; لِكَثْرَةِ الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ الْمُصَرِّحَةِ بِأَنَّهُنَّ مُتَمَتِّعَاتٌ، وَأَنَّ ذَلِكَ الْبَقَرَ هَدْيٌ وَاجِبٌ، وَهُوَ هَدْيُ التَّمَتُّعِ الْمَنْصُوصُ عَلَيْهِ فِي الْقُرْآنِ، وَأَنَّ عَائِشَةَ مِنْهُنَّ قَارِنَةٌ وَالْبَقَرَةَ الَّتِي ذُبِحَتْ عَنْهَا هَدْيُ قِرَانٍ، سَوَاءً قُلْنَا: إِنَّهَا اسْتَقَلَّتْ بِذَبْحِ بِقَرَّةٍ عَنْهَا وَحْدَهَا، كَمَا قَدَّمْنَاهُ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ، أَوْ كَانَ بِالِاشْتِرَاكِ مَعَ غَيْرِهَا فِي بَقَرَةٍ، كَمَا قَالَ بِهِ بَعْضُهُمْ، وَأَكْثَرُ الرِّوَايَاتِ لَيْسَ فِيهَا لَفْظُ: ضَحَّى، بَلْ فِيهَا: أَهْدَى، وَفِيهَا: ذَبَحَ عَنْ نِسَائِهِ، وَفِيهَا: نَحَرَ عَنْ نِسَائِهِ، فَلَفْظُ ضَحَّى مِنْ تَصَرُّفِ بَعْضِ الرُّوَاةِ لِلْجَزْمِ، بِأَنَّ مَا ذُبِحَ عَنْهُنَّ مِنَ الْبَقَرِ يَوْمَ النَّحْرِ بِمِنًى هَدْيُ تَمَتُّعٍ بِالنِّسْبَةِ لِغَيْرِ عَائِشَةَ، وَهَدْيُ قِرَانٍ: بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهَا، كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ بِالْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ، الَّتِي لَا نِزَاعَ فِيهَا، وَبِهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا تَعْلَمُ أَنَّ ظَاهِرَ الْقُرْآنِ مَعَ مَالِكٍ، وَالْحَدِيثُ لَيْسَ فِيهِ حُجَّةٌ عَلَيْهِ.
Bu satırların yazarı —Allah onu affetsin ve mağfiret buyursun— der ki: Bu fer'î meselede bana göre delil bakımından iki görüşten en açığı —cumhur onlara muhalefet etmiş olsa da— Mâlik ve ashabının görüşüdür; yani Mina'daki hacıya kurban sünnet değildir ve onun kestiği şey udhiyye (bayram kurbanı) değil hedy kurbanıdır. Az önce zikredilen müttefekun aleyh Âişe hadisiyle istidlal etmek, Mâlik ve ashabına karşı kesin bir hüccet teşkil etmez. Burada Mâlik'in mezhebinin cumhurun gittiği görüşten bize göre daha racih olmasının sebebi şudur: Yüce Kur'an buna delalet etmektedir ve Kitap'tan veya Sünnet'ten Kur'an'ın delaletine muarız olmaktan uzak kalacak şekilde aykırı bir delil sabit olmamıştır. Kur'an'ın, hacının Mina'da kestiği şeyin udhiyye değil hedy olduğuna delalet etme yönü, daha önce açıkça belirttiğimiz husustur. Çünkü Allah Teâlâ'nın: { وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ فَكُلُوا مِنْهَا } “İnsanlar arasında haccı ilan et ki, gerek yaya olarak gerekse uzak yollardan gelen yorgun develer üzerinde sana gelsinler. Kendilerine ait birtakım menfaatlere şahit olsunlar ve Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiği kurbanlık hayvanlar üzerine belirli günlerde Allah'ın adını ansınlar. Artık onlardan yiyin...” [Hac 22/27-28] buyruğu; 'İnsanlar arasında haccı ilan et ki birtakım hikmetler için sana yaya ve binekli olarak gelsinler; o hikmetlerden biri kendilerine ait menfaatlere şahit olmaları, biri de Allah'a yakınlaşmak amacıyla kestikleri sırada kendilerine rızık olarak verdiği en'âm hayvanları üzerine Allah'ın adını anmalarıdır' anlamını içermektedir. İnsanlar arasında haccın ilan edilmesiyle onların yaya ve binekli olarak gelmeleri, menfaatlere şahit olup kurbanla yakınlaşmaları hükmüne konu olan şey, udhiyye değil sadece hedy kurbanıdır. Çünkü âlimlerin icmaı ile kurban kesen kimse udhiyyesini dünyanın dilediği herhangi bir bölgesinde kesebilir ve udhiyye ile yakınlaşmak için her uzak yoldan yaya veya binekli olarak gelmeye muhtaç değildir. Dolayısıyla ayet udhiyyeye değil hedy kurbanına delalet bakımından açıktır; Kur'an'ın açıkça delalet ettiği şey ise başkasına takdim edilmelidir. Âişe'nin: «Nahr gününde hanımları adına sığır kurban etti» salavâtullâhi ve selâmühû aleyh şeklindeki müttefekun aleyh hadisine tutunmaya gelince, bununla hüccet ayakta duramaz; çünkü onların temettu haccı yaptıklarını, bu sığırın ise Kur'an'da nassla belirlenen temettu hedyi olan vacip bir hedy olduğunu açıkça belirten pek çok sahih hadis vardır. Âişe de onlardan biri olup kırân haccı yapmaktaydı ve onun adına kesilen sığır kırân hedyidir; ister daha önce bazı sahih rivayetlerde aktardığımız gibi onun adına tek başına müstakil bir sığır kesildiğini söyleyelim, ister bazılarının dediği gibi bir sığıra başkalarıyla ortak olduğunu söyleyelim. Rivayetlerin çoğunda «ضَحَّى» (udhiyye kurbanı kesti) lafzı geçmemekte, aksine «أَهْدَى» (hedy kurbanı gönderdi/kesti), «ذَبَحَ عَنْ نِسَائِهِ» (hanımları adına kesti), «نَحَرَ عَنْ نِسَائِهِ» (hanımları adına boğazladı) lafızları yer almaktadır. Dolayısıyla «ضَحَّى» lafzı, nahr günü Mina'da onlar adına kesilen sığırların Âişe dışındakiler için temettu hedyi, kendisi için ise kırân hedyi olduğunun —ihtilafsız sahih hadislerle bilindiği üzere— kesin olması sebebiyle bazı ravilerin tasarrufundan (kendi ifadesinden) kaynaklanmaktadır. Zikrettiğimiz bu açıklamayla anlarsın ki Kur'an'ın zahiri Mâlik ile beraberdir ve hadiste onun aleyhine bir delil bulunmamaktadır.
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «فَتْحِ الْبَارِي» : فِي بَابِ ذِبْحِ الرَّجُلِ الْبَقَرَ عَنْ نِسَائِهِ مِنْ غَيْرِ أَمْرِهِنَّ
İbn Hacer Fethu'l-Bârî'de «Kişinin hanımlarının emri olmaksızın onlar adına sığır kesmesi babı»nda
بَعْدَ ذِكْرِهِ رِوَايَةَ: ضَحَّى الْمَذْكُورَةَ، مَا نَصُّهُ: وَالظَّاهِرُ أَنَّ التَّصَرُّفَ مِنَ الرُّوَاةِ ; لِأَنَّهُ فِي الْحَدِيثِ ذَكَرَ النَّحْرَ، فَحَمَلَهُ بَعْضُهُمْ عَلَى الْأُضْحِيَّةِ، فَإِنَّ رِوَايَةَ أَبِي هُرَيْرَةَ صَرِيحَةٌ فِي أَنَّ ذَلِكَ، كَانَ عَمَّنِ اعْتَمَرَ مِنْ نِسَائِهِ فَقَوِيَتْ رِوَايَةُ مَنْ رَوَاهُ بِلَفْظِ: أَهْدَى، وَتَبَيَّنَ أَنَّهُ هَدْيُ التَّمَتُّعِ، فَلَيْسَ فِيهِ حُجَّةٌ عَلَى مَالِكٍ فِي قَوْلِهِ: لَا ضَحَايَا عَلَى أَهْلِ مِنًى انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ «فَتْحِ الْبَارِي» ، وَهُوَ وَاضِحٌ فِيمَا ذَكَرْنَا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
anılan «ضَحَّى» (kurban kesti) rivayetini zikrettikten sonra aynen şöyle demiştir: 'Zahir olan odur ki bu tasarruf ravilerden kaynaklanmaktadır; çünkü hadiste nahr zikredilmiş, bazıları da bunu udhiyyeye hamletmiştir. Zira Ebû Hüreyre rivayeti, bunun hanımlarından umre yapmış olanlar adına olduğuna dair açıktır; dolayısıyla onu «أَهْدَى» (hedy kesti) lafzıyla rivayet edenin rivayeti güç kazanmış ve bunun temettu hedyi olduğu anlaşılmıştır. Bu sebeple Mâlik'in «Mina halkı üzerine udhiyye yoktur» sözüne karşı onda bir delil bulunmamaktadır.' Fethu'l-Bârî'den amaçlanan nakil burada sona erdi; bu da zikrettiğimiz hususta gayet açıktır. İlim Allah Teâlâ katındadır.
الْفَرْعُ الثَّانِي: اعْلَمْ أَنَّ مَنْ ذَبَحَ أُضْحِيَّةً، قَبْلَ أَنْ يُصَلِّيَ إِمَامُ الْمُسْلِمِينَ صَلَاةَ الْعِيدِ، فَإِنَّ ذَبِيحَتَهُ لَا تُجْزِئُهُ عَنِ الْأُضْحِيَّةِ، وَإِنَّمَا شَاتُهُ الَّتِي ذَبَحَهَا شَاةُ لَحْمٍ يَأْكُلُهَا هُوَ وَمَنْ شَاءَ. وَلَيْسَتْ بِشَاةِ نُسُكٍ، وَهَذَا ثَابِتٌ فِي الصَّحِيحِ عَنْهُ ﷺ.
İkinci Fer'î Mesele: Bil ki Müslümanların imamı bayram namazını kılmadan önce kurban kesen kimsenin bu kestiği hayvan udhiyye yerine geçmez; kestiği koyun sadece kendisinin ve dilediği kimselerin yiyeceği bir et koyunudur, kurban ibadeti sayılan bir koyun değildir. Bu husus Sahîh'te Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem sabit olmuştur.
قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثْنَا شُعْبَةُ، عَنْ زُبَيْدٍ الْيَامِيُّ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنِ الْبَرَاءِ ﵁ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «إِنَّ أَوَّلَ مَا نَبْدَأُ بِهِ فِي يَوْمِنَا هَذَا أَنْ نُصَلِّيَ، ثُمَّ نَرْجِعُ فَنَنْحَرُ، مَنْ فَعَلَهُ فَقَدْ أَصَابَ سُنَّتَنَا، وَمَنْ ذَبَحَ قَبْلُ فَإِنَّمَا هُوَ لَحْمٌ قَدَّمَهُ لِأَهْلِهِ لَيْسَ مِنَ النُّسُكِ فِي شَيْءٍ» انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ. وَفِي لَفْظٍ لِلْبُخَارِيِّ مِنْ حَدِيثِ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ﵁ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «مَنْ ذَبَحَ قَبْلَ الصَّلَاةِ، فَإِنَّمَا ذَبَحَ لِنَفْسِهِ، وَمَنْ ذَبَحَ بَعْدَ الصَّلَاةِ، فَقَدْ تَمَّ نُسُكُهُ وَأَصَابَ سُنَّةَ الْمُسْلِمِينَ» اهـ. وَفِي لَفْظٍ لِلْبُخَارِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَيْضًا قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ يَوْمَ النَّحْرِ: «مَنْ كَانَ ذَبَحَ قَبْلَ الصَّلَاةِ فَلْيُعِدِ» الْحَدِيثَ. وَفِي لَفْظٍ لِلْبُخَارِيِّ مِنْ حَدِيثِ الْبَرَاءِ، عَنْهُ ﷺ قَالَ: «مَنْ ذَبَحَ قَبْلَ الصَّلَاةِ فَإِنَّمَا يَذْبَحُ لِنَفْسِهِ، وَمَنْ ذَبَحَ بَعْدَ الصَّلَاةِ فَقَدْ تَمَّ نُسُكُهُ وَأَصَابَ سُنَّةَ الْمُسْلِمِينَ» اهـ.
Buhârî Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, bize Gunder anlattı, bize Şu'be, Zübeyd el-Yâmî'den, o Şa'bî'den, o da Berâ'dan radıyallâhu anh anlattı; o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «إِنَّ أَوَّلَ مَا نَبْدَأُ بِهِ فِي يَوْمِنَا هَذَا أَنْ نُصَلِّيَ، ثُمَّ نَرْجِعُ فَنَنْحَرُ، مَنْ فَعَلَهُ فَقَدْ أَصَابَ سُنَّتَنَا، وَمَنْ ذَبَحَ قَبْلُ فَإِنَّمَا هُوَ لَحْمٌ قَدَّمَهُ لِأَهْلِهِ لَيْسَ مِنَ النُّسُكِ فِي شَيْءٍ» “Bugünümüzde ilk başlayacağımız şey namaz kılmaktır; sonra döner kurban keseriz. Kim böyle yaparsa sünnetimize uygun davranmış olur. Kim de bundan önce keserse, o sadece ailesine sunduğu bir ettir, ibadet olan kurbandan hiçbir şey değildir”. Amaçlanan kısım bitti. Buhârî'nin Enes b. Mâlik'ten radıyallâhu anh gelen bir lafzında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «مَنْ ذَبَحَ قَبْلَ الصَّلَاةِ، فَإِنَّمَا ذَبَحَ لِنَفْسِهِ، وَمَنْ ذَبَحَ بَعْدَ الصَّلَاةِ، فَقَدْ تَمَّ نُسُكُهُ وَأَصَابَ سُنَّةَ الْمُسْلِمِينَ» “Kim namazdan önce keserse sadece kendisi için kesmiş olur. Kim de namazdan sonra keserse kurbanı tamamlanmış ve Müslümanların sünnetine uygun davranmış olur”. Buhârî'nin yine Enes b. Mâlik'ten gelen bir lafzında şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem nahr günü: «مَنْ كَانَ ذَبَحَ قَبْلَ الصَّلَاةِ فَلْيُعِدِ» “Kim namazdan önce kesmişse yeniden kessin” buyurdu... Buhârî'nin Berâ hadisinden gelen diğer bir lafzında ise Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu nakledilmiştir: «مَنْ ذَبَحَ قَبْلَ الصَّلَاةِ فَإِنَّمَا يَذْبَحُ لِنَفْسِهِ، وَمَنْ ذَبَحَ بَعْدَ الصَّلَاةِ فَقَدْ تَمَّ نُسُكُهُ وَأَصَابَ سُنَّةَ الْمُسْلِمِينَ» “Kim namazdan önce keserse ancak kendisi için kesmiş olur; kim de namazdan sonra keserse kurbanı tamamlanmış ve Müslümanların sünnetine uygun davranmış olur”.
وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي حَدِيثِ جُنْدَبِ بْنِ سُفْيَانَ الْبَجَلِيِّ أَنَّهُ ﷺ قَالَ: «مَنْ ذَبَحَ قَبْلَ أَنْ يُصَلِّيَ فَلْيُعِدْ مَكَانَهَا أُخْرَى» ، الْحَدِيثَ إِلَى غَيْرِ هَذَا مِنَ الرِّوَايَاتِ بِمَعْنَاهُ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ، وَكَوْنُ الْأُضْحِيَّةِ الْمَذْبُوحَةِ قَبْلَ الصَّلَاةِ: لَا تُجْزِئُ صَاحِبَهَا الَّذِي ذَكَرْنَا فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ، أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ أَيْضًا مِنْ حَدِيثِ جُنْدَبِ بْنِ سُفْيَانَ الْبَجَلِيِّ، وَالْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ﵃، فَهَذِهِ الْأَحَادِيثُ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهَا عَنْ جُنْدَبٍ وَالْبَرَاءِ وَأَنَسٍ نُصُوصٌ صَرِيحَةٌ فِي أَنَّ مَنْ ذَبَحَ أُضْحِيَّتَهُ قَبْلَ صَلَاةِ الْإِمَامِ صَلَاةَ الْعِيدِ: أَنَّهَا لَا تُجْزِئُهُ، وَإِنْ كَانَ الْإِمَامُ الْأَعْظَمُ، هُوَ إِمَامُ الصَّلَاةِ فَلَا إِشْكَالَ، وَإِنْ كَانَ إِمَامُ الصَّلَاةِ غَيْرَهُ، فَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُعْتَبَرَ إِمَامُ الصَّلَاةِ ; لِأَنَّ ظَاهِرَ الْأَحَادِيثِ: أَنَّهَا يُشْتَرَطُ لِصِحَّتِهَا أَنْ تَكُونَ بَعْدَ الصَّلَاةِ، وَظَاهِرُهَا الْعُمُومُ سَوَاءً كَانَ إِمَامُ الصَّلَاةِ الْإِمَامَ الْأَعْظَمَ أَوْ غَيْرَهُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Cündeb b. Süfyân el-Becelî hadisinde Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «مَنْ ذَبَحَ قَبْلَ أَنْ يُصَلِّيَ فَلْيُعِدْ مَكَانَهَا أُخْرَى» “Kim namaz kılmadan önce keserse onun yerine bir başkasını kessin” buyurduğunu daha önce aktarmıştık; Sahîh-i Buhârî'de aynı anlamda daha başka rivayetler de vardır. Namazdan önce kesilen kurbanın sahibine yeterli olmayacağı hususunu Buhârî'nin Sahîh'inde zikrettiğimiz gibi Müslim de Cündeb b. Süfyân el-Becelî, Berâ b. Âzib ve Enes b. Mâlik'in radıyallâhu anhüm hadislerinden rivayet etmiştir. Cündeb, Berâ ve Enes'ten gelen bu müttefekun aleyh hadisler, imam bayram namazını kılmadan önce kurbanını kesen kimsenin kurbanının geçerli olmayacağına dair açık nasslardır. Eğer imamet makamındaki devlet başkanı namazın imamı ise bir problem yoktur. Şayet namazın imamı başkası ise zahir olan odur ki muteber olan namaz kıldıran imamdır; çünkü hadislerin zahiri, kurbanın sıhhati için namazdan sonra olmasını şart koşmaktadır ve zahirleri namazın imamının devlet başkanı veya başkası olması arasında fark gözetmeksizin umumîdir. İlim Allah Teâlâ katındadır.
وَالْأَظْهَرُ أَنَّ مَنْ أَرَادَ أَنْ يُضَحِّيَ بِمَحَلٍّ لَا تُقَامُ فِيهِ صَلَاةُ الْعِيدِ، أَنَّهُ يَتَحَرَّى بِذَبْحِ أُضْحِيَّتِهِ قَدْرَ مَا يُصَلِّي فِيهِ الْإِمَامُ صَلَاةَ الْعِيدِ عَادَةً، ثُمَّ يَذْبَحُ. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
En belirgin görüş şudur ki: Bayram namazı kılınmayan bir yerde kurban kesmek isteyen kimse, imamın âdeten bayram namazını kılacağı süre kadar bir vakti kurbanını kesmek için gözetir, ardından keser. Allah Teâlâ en iyisini bilir.
وَقَدْ جَاءَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ، مَا يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ إِجْزَاءِ مَا نُحِرَ قَبْلَ نَحْرِهِ ﷺ. وَظَاهِرُهُ: أَنَّهُ لَا بُدَّ لِإِجْزَاءِ الْأُضْحِيَّةِ مِنْ أَنْ تَكُونَ بَعْدَ الصَّلَاةِ، وَبَعْدَ نَحْرِ الْإِمَامِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Sahîh-i Müslim ve diğerlerinde, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kurban kesmesinden önce kesilen hayvanın kurban yerine geçmeyeceğine delalet eden rivayetler de gelmiştir. Bunun zahiri şudur: Kurbanın geçerli olması için mutlaka namazdan sonra ve imamın kurbanını kesmesinden sonra olması gerekir. İlim Allah Teâlâ katındadır.
الْفَرْعُ الثَّالِثُ: فِي سِنِّ الْأُضْحِيَّةِ الَّتِي تُجْزِئُ. وَالْأَظْهَرُ أَنَّ السِّنَّ الَّتِي تُجْزِئُ فِي الْأُضْحِيَّةِ هِيَ الَّتِي تَكُونُ مُسِنَّةً، فَإِنْ تَعَسَّرَتِ الْمُسِنَّةُ أَجْزَأَتْهُ جَذَعَةٌ مِنَ الضَّأْنِ.
Üçüncü Fer'î Mesele: Kurban olarak yeterli olan hayvanın yaşı hakkındadır. En belirgin görüşe göre kurbanlıkta yeterli olan yaş, hayvanın müsinne (iki yaşını bitirmiş/ana dişlerini çıkarmış) olmasıdır; eğer müsinne bulmak zorlaşırsa koyundan cezea (bir yaşını doldurmuş toklu) kurban etmesi de yeterlidir.
قَالَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَا تَذْبَحُوا إِلَّا مُسِنَّةً إِلَّا أَنْ يَعْسُرَ عَلَيْكُمْ فَتَذْبَحُوا جَذَعَةً مِنَ الضَّأْنِ» اهـ.
Müslim b. el-Haccâc Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Ahmed b. Yûnus anlattı, bize Züheyr anlattı, bize Ebü'z-Zübeyr, Câbir'den radıyallâhu anh anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «لَا تَذْبَحُوا إِلَّا مُسِنَّةً إِلَّا أَنْ يَعْسُرَ عَلَيْكُمْ فَتَذْبَحُوا جَذَعَةً مِنَ الضَّأْنِ» “Müsinne olandan başkasını kesmeyin; ancak bulmanız zorlaşırsa o takdirde koyundan cezea olanı kesin”.
وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ هَذَا الْحَدِيثِ مَا نَصُّهُ: قَالَ الْعُلَمَاءُ: الْمُسِنَّةُ هِيَ الثَّنِيَةُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مِنَ الْإِبِلِ وَالْبَقَرِ وَالْغَنَمِ، فَمَا فَوْقَهَا. وَهَذَا تَصْرِيحٌ بِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ الْجَذَعُ مِنْ غَيْرِ الضَّأْنِ فِي حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ. وَهَذَا مُجْمَعٌ عَلَيْهِ عَلَى مَا نَقَلَهُ الْقَاضِي عِيَاضٌ، وَنَقَلَ الْعَبْدَرِيُّ وَغَيْرُهُ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنِ الْأَوْزَاعِيِّ أَنَّهُ قَالَ: يُجْزِئُ الْجَذَعُ مِنَ الْإِبِلِ وَالْبَقَرِ وَالْمَعْزِ وَالضَّأْنِ. وَحُكِيَ هَذَا عَنْ عَطَاءٍ. وَأَمَّا الْجَذَعُ مِنَ الضَّأْنِ فَمَذْهَبُنَا، وَمَذْهَبُ الْعُلَمَاءِ كَافَّةً: أَنَّهُ يُجْزِئُ سَوَاءً وُجِدَ غَيْرُهُ أَوْ لَا، وَحَكَوْا عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَالزُّهْرِيِّ أَنَّهُمَا قَالَا: لَا يُجْزِئُ. وَقَدْ يُحْتَجُّ لَهُمَا بِظَاهِرِ هَذَا الْحَدِيثِ. قَالَ الْجُمْهُورُ: هَذَا الْحَدِيثُ مَحْمُولٌ عَلَى الِاسْتِحْبَابِ وَالْأَفْضَلِ، وَتَقْدِيرُهُ: يُسْتَحَبُّ لَكُمْ أَنْ لَا تَذْبَحُوا إِلَّا مُسِنَّةً، فَإِنْ عَجَزْتُمْ فَجَذَعَةُ ضَأْنٍ، وَلَيْسَ فِيهِ تَصْرِيحٌ بِمَنْعِ جَذَعَةِ الضَّأْنِ، وَأَنَّهَا لَا تُجْزِئُ بِحَالٍ. وَقَدْ أَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ أَنَّهُ لَيْسَ عَلَى ظَاهِرِهِ ; لِأَنَّ الْجُمْهُورَ يُجَوِّزُونَ الْجَذَعَ مِنَ الضَّأْنِ، مَعَ وُجُودِ غَيْرِهِ وَعَدَمِهِ. وَابْنُ عُمَرَ وَالزُّهْرِيُّ يَمْنَعَانِهِ مَعَ وُجُودِ غَيْرِهِ وَعَدَمِهِ، فَتَعَيَّنَ تَأْوِيلُ الْحَدِيثِ عَلَى مَا ذَكَرْنَا مِنَ الِاسْتِحْبَابِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. إِلَى أَنْ قَالَ: وَالْجَذَعُ مِنَ الضَّأْنِ: مَا لَهُ سَنَةٌ تَامَّةٌ، هَذَا هُوَ الْأَصَحُّ عِنْدَ أَصْحَابِنَا، وَهُوَ الْأَشْهَرُ عِنْدَ أَهْلِ اللُّغَةِ وَغَيْرِهِمْ، وَقِيلَ: مَا لَهُ سِتَّةُ أَشْهُرٍ.
Nevevî bu hadisin şerhinde aynen şöyle demiştir: 'Âlimler der ki: Müsinne; deve, sığır ve davardan seniyye (iki yaşını doldurmuş) ve onun üzerindeki yaştaki hayvandır. Bu ifade, koyun dışındaki hayvanların cezeasının hiçbir durumda caiz olmadığına açık bir hükümdür. Kâdî İyâz'ın naklettiğine göre bu husus icma ile sabittir. el-Abderî ve ashabımızdan başkaları el-Evzâî'den; deve, sığır, keçi ve koyundan cezeanın yeterli olduğunu söylediğini nakletmişlerdir; bu görüş Atâ'dan da hikaye edilmiştir. Koyunun cezeasına gelince; bizim mezhebimiz ve bütün âlimlerin mezhebi, başkası bulunsun veya bulunmasın onun kurban olarak yeterli olacağı yönündedir. İbn Ömer ve Zührî'den ise caiz olmadığını söylediklerini nakletmişlerdir. Bu iki zât için bu hadisin zahiriyle delil getirilebilir. Cumhur der ki: Bu hadis istihbaba ve daha faziletli olana hamledilmiştir; takdiri de şöyledir: «Müsinne olandan başkasını kesmemeniz sizin için müstehaptır; eğer aciz kalırsanız koyunun cezeasını kesin». Yoksa hadiste koyunun cezeasını kesin bir şekilde yasaklama ve hiçbir durumda geçerli olmayacağına dair sarîh bir ifade yoktur. Ümmet bunun zahiri üzere olmadığı hususunda icma etmiştir; çünkü cumhur başkası bulunsun veya bulunmasın koyunun cezeasını caiz görmektedir. İbn Ömer ve Zührî ise başkası bulunsun veya bulunmasın bunu men etmektedirler. Dolayısıyla hadisin zikrettiğimiz üzere istihbaba tevil edilmesi zorunlu olmuştur, en doğrusunu Allah bilir.' Devamında şöyle demiştir: 'Koyunun cezeası: Tam bir yaşını doldurandır; ashabımızın yanında en sahih olan ve lügat ehli ile başkaları nezdinde en meşhur olan budur. Altı aylık olduğu da söylenmiştir.'
وَقِيلَ: سَبْعَةٌ، وَقِيلَ: ثَمَانِيَةٌ، وَقِيلَ: ابْنُ عَشَرَةٍ. حَكَاهُ الْقَاضِي، وَهُوَ غَرِيبٌ.
Yedi aylık olduğu, sekiz aylık olduğu ve on aylık olduğu da söylenmiştir; bunu Kâdî hikaye etmiştir ki bu garip bir görüştür.
وَقِيلَ: إِنْ كَانَ مُتَوَلِّدًا مِنْ بَيْنِ شَابَّيْنِ، فَسِتَّةُ أَشْهُرٍ، وَإِنْ كَانَ مِنْ هَرِمَيْنِ فَثَمَانِيَةُ أَشْهُرٍ انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ. وَقَالَ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» : ثُمَّ الْجَذَعُ مَا اسْتَكْمَلَ سَنَةً عَلَى
Şayet iki genç hayvandan doğmuşsa altı aylık, şayet iki yaşlı hayvandan doğmuşsa sekiz aylık olduğu da söylenmiştir. Amaçlanan kısım bitti. Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: 'Sonra cezea, en sahih görüşe göre
أَصَحِّ الْأَوْجُهِ إِلَى آخِرِ الْأَوْجُهِ الَّتِي ذَكَرَهَا فِي «شَرْحِ مُسْلِمٍ» . وَتَقَدَّمَ نَقْلُهَا عَنْهُ آنِفًا. وَقَالَ أَيْضًا: وَأَمَّا الثَّنِيُّ مِنَ الْإِبِلِ فَمَا اسْتَكْمَلَ خَمْسَ سِنِينَ، وَدَخَلَ فِي السَّادِسَةِ. وَرَوَى حَرْمَلَةُ عَنِ الشَّافِعِيِّ أَنَّهُ الَّذِي اسْتَكْمَلَ سِتَّ سِنِينَ، وَدَخَلَ فِي السَّابِعَةِ.
bir yılını tamamlayandır...' diyerek Şerhu Müslim'de zikrettiği ve az önce kendisinden naklettiğimiz görüşlerin sonuna kadar saymıştır. Yine şöyle demiştir: 'Devede senî (iki dişini dökmüş yaş) ise beş yaşını tamamlayıp altıncı yaşına basandır. Harmele, Şâfiî'den onun altı yaşını tamamlayıp yedinci yaşına basan olduğunu rivayet etmiştir.'
قَالَ الرُّويَانِيُّ: وَلَيْسَ هَذَا قَوْلًا آخَرَ لِلشَّافِعِيِّ، وَإِنْ تَوَهَّمَهُ بَعْضُ أَصْحَابِنَا، وَلَكِنَّهُ إِخْبَارٌ عَنْ نِهَايَةِ سِنِّ الثَّنِيِّ، وَمَا ذَكَرَهُ الْجُمْهُورُ بَيَانٌ لِابْتِدَاءِ سَنَةٍ، وَأَمَّا الثَّنِيُّ مِنَ الْبَقَرِ فَهُوَ مَا اسْتَكْمَلَ سَنَتَيْنِ، وَدَخَلَ فِي الثَّالِثَةِ.
Rûyânî demiştir ki: 'Bu, bazı ashabımızın sandığı gibi Şâfiî'ye ait başka bir görüş değildir; bilakis senî yaşının sonunu haber vermektir, cumhurun zikrettiği ise bu yaşın başlangıcının beyanıdır. Sığırda senî ise iki yaşını doldurup üçüncü yaşına basandır.'
وَرَوَى حَرْمَلَةُ عَنِ الشَّافِعِيِّ: أَنَّهُ مَا اسْتَكْمَلَ ثَلَاثَ سِنِينَ، وَدَخَلَ فِي الرَّابِعَةِ. وَالْمَشْهُورُ مِنْ نُصُوصِ الشَّافِعِيِّ الْأَوَّلُ، وَبِهِ قَطَعَ الْأَصْحَابُ وَغَيْرُهُمْ مِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ وَغَيْرِهِمْ. وَالثَّنِيُّ مِنَ الْمَعْزِ فِيهِ عِنْدَهُمْ وَجْهَانِ أَصَحُّهُمَا: مَا اسْتَكْمَلَ سَنَتَيْنِ. وَالثَّانِي: مَا اسْتَكْمَلَ سَنَةً انْتَهَى مِنْهُ.
Harmele, Şâfiî'den onun üç yaşını doldurup dördüncü yaşına basan olduğunu rivayet etmiştir. Şâfiî'nin nasslarından meşhur olanı birincisidir; ashabımız, lügat ehli ve diğerleri de kesin olarak buna hükmetmiştir. Keçide senî hakkında ise onların yanında iki vecih vardır; en sahih olanı iki yaşını doldurandır, ikincisi ise bir yaşını doldurandır. [Nevevî'den nakil] bitti.
وَقَدْ عَلِمْتُ أَنَّ الثَّنِيَّ هُوَ الْمُسِنُّ. قَالَ ابْنُ الْأَثِيرِ فِي «النِّهَايَةِ» فِي الْجَذَعِ: هُوَ مِنَ الْإِبِلِ مَا دَخَلَ فِي السَّنَةِ الْخَامِسَةِ، وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْمَعْزِ: مَا دَخَلَ فِي السَّنَةِ الثَّانِيَةِ، وَقِيلَ: الْبَقَرُ فِي الثَّالِثَةِ، وَمِنَ الضَّأْنِ: مَا تَمَّتْ لَهُ سَنَةٌ، وَقِيلَ: أَقَلُّ مِنْهَا، وَمِنْهُمْ مَنْ يُخَالِفُ بَعْضَ هَذَا فِي التَّقْدِيرِ انْتَهَى مِنْهُ. وَقَالَ ابْنُ الْأَثِيرِ فِي «النِّهَايَةِ» أَيْضًا: الثَّنِيَّةُ مِنَ الْغَنَمِ مَا دَخَلَتْ فِي السَّنَةِ الثَّالِثَةِ، وَمِنَ الْبَقَرِ كَذَلِكَ، وَمِنَ الْإِبِلِ: فِي السَّادِسَةِ وَالذَّكَرُ ثَنِيٌّ، وَعَلَى مَذْهَبِ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ: مَا دَخَلَ مِنَ الْمَعْزِ فِي الثَّانِيَةِ، وَمِنَ الْبَقَرِ فِي الثَّالِثَةِ.
Senî olanın müsinne demek olduğunu öğrenmiş bulunmaktasın. İbnü'l-Esîr en-Nihâye'de cezea hakkında şöyle demiştir: 'Devede beşinci yılına giren, sığır ve keçide ikinci yılına girendir; sığırın üçüncü yıla giren olduğu da söylenmiştir. Koyunda ise bir yılı tamamlayan, bundan daha az olduğu da söylenen hayvandır; bazısı takdirde bunlardan bir kısmına muhalefet etmiştir.' en-Nihâye'de İbnü'l-Esîr yine şöyle demiştir: 'Koyun/keçide seniyye üçüncü yılına giren, sığırda da böyledir; devede ise altıncı yılına girendir, erkeğine senî denir. Ahmed b. Hanbel'in mezhebine göre ise keçide ikinci yılına, sığırda üçüncü yılına girendir.'
وَقَالَ ابْنُ الْأَثِيرِ فِي «النِّهَايَةِ» ، فِي الْمُسِنَّةِ، قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: الْبَقَرَةُ وَالشَّاةُ يَقَعُ عَلَيْهِمَا اسْمُ الْمُسِنِّ، إِذَا أَثْنَيَا، وَيُثْنِيَانِ فِي السَّنَةِ الثَّالِثَةِ.
İbnü'l-Esîr en-Nihâye'de «el-müsinne» hakkında şöyle demiştir: Ezherî der ki: 'Sığır ve koyun ön dişlerini döktükleri (seniyye oldukları) zaman onlara müsinne ismi verilir; bunlar da üçüncü yılda ön dişlerini dökerler.'
وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ فِي صَحَّاحِهِ: الْجَذَعُ قَبْلَ الثَّنِيِّ وَالْجَمْعُ جِذْعَانٌ وَجِذَاعٌ، وَالْأُنْثَى: جَذَعَةٌ، وَالْجَمْعُ: جَذَعَاتٌ، تَقُولُ مِنْهُ لِوَلَدِ الشَّاةِ فِي السَّنَةِ الثَّانِيَةِ، وَلِوَلَدِ الْبَقَرِ وَالْحَافِرِ فِي السَّنَةِ الثَّالِثَةِ، وَلِلْإِبِلِ فِي السَّنَةِ الْخَامِسَةِ: أَجْذَعَ، وَالْجَذَعُ اسْمٌ لَهُ فِي زَمَنٍ لَيْسَ بِسِنٍّ تَنْبُتُ وَلَا تَسْقُطُ، وَقَدْ قِيلَ: فِي وَلَدِ النَّعْجَةِ: إِنَّهُ جَذَعٌ فِي سِتَّةِ أَشْهُرٍ، أَوْ تِسْعَةِ أَشْهُرٍ، وَذَلِكَ جَائِزٌ فِي الْأُضْحِيَّةِ انْتَهَى مِنْهُ. وَفِي الْقَامُوسِ: وَالثَّنِيَّةُ: النَّاقَةُ الطَّاعِنَةُ فِي السَّادِسَةِ، وَالْبَعِيرُ: ثَنِيٌّ، وَالْفَرَسُ: الدَّاخِلَةُ فِي الرَّابِعَةِ، وَالشَّاةُ: فِي الثَّالِثَةِ كَالْبَقَرَةِ. انْتَهَى مِنْهُ.
Cevherî es-Sıhâh'ında şöyle demiştir: 'Cezea senîden öncedir; çoğulu ciz'ân ve cizâ'dır. Dişisine cezea denir, çoğulu cezeâttır. Koyun yavrusu için ikinci yılda, sığır ve tek tırnaklı yavrusu için üçüncü yılda, deve için beşinci yılda «أَجْذَعَ» (cezea oldu) denir. Cezea, ne çıkan ne de dökülen bir dişin değil, bir zamanın (yaş evresinin) ismidir. Koyun yavrusu için altı aylıkken veya dokuz aylıkken cezea olduğu söylenmiştir ve bu kurban kesmede caizdir.' el-Kâmûs'ta ise: 'Seniyye altıncı yaşına basan dişi devedir; erkeğine senî denir. At için dördüncü yaşına basandır; koyun/keçi için ise tıpkı sığır gibi üçüncü yaşına basandır' denmiştir.
وَقَدْ عَلِمْتَ مِمَّا مَرَّ أَنَّ حَدِيثَ مُسْلِمٍ الثَّابِتَ فِيهِ دَلَّ عَلَى أَنَّ الْأُضْحِيَّةَ لَا تَكُونُ إِلَّا بِمُسِنَّةٍ، وَأَنَّهَا إِنْ تَعَسَّرَتْ فَجَذَعَةٌ مِنَ الضَّأْنِ، فَمَنْ ضَحَّى بِمُسِنَّةٍ، أَوْ بِجَذَعَةٍ مِنَ الضَّأْنِ عِنْدَ تَعَسُّرِهَا فَضَحِيَّتُهُ مُجْزِئَةٌ إِجْمَاعًا.
Daha önce geçenlerden anlamışsındır ki Müslim'in onda sabit olan hadisi, kurbanın ancak müsinne ile olacağına, şayet bu zorlaşırsa koyundan cezea olacağına delalet etmiştir. Dolayısıyla kim müsinne veya müsinne bulamadığı zaman koyunun cezeasını kurban ederse, icma ile kurbanı geçerlidir.
وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِيمَا سِوَى ذَلِكَ، وَهَذِهِ مَذَاهِبُهُمْ وَأَدِلَّتُهَا.
İlim ehli bunun dışındaki durumlarda ihtilaf etmiştir; işte onların mezhepleri ve delilleri:
فَذَهَبَ مَالِكٌ ﵀ وَأَصْحَابُهُ: إِلَى أَنَّ الْمُجْزِئَ فِي الضَّحِيَّةِ: جَذَعُ الضَّأْنِ، وَثَنِيُّ الْمَعْزِ وَالْبَقَرِ، وَالْإِبِلِ. وَجَذَعُ الضَّأْنِ عِنْدَهُمْ: هُوَ مَا أَكْمَلَ سَنَةً عَلَى الْمَشْهُورِ، وَثَنِيُّ الْمَعْزِ عِنْدَهُمْ: هُوَ مَا أَكْمَلَ سَنَةً، وَدَخَلَ فِي الثَّانِيَةِ دُخُولًا بَيِّنًا، فَالدُّخُولُ فِي السَّنَةِ الثَّانِيَةِ، دُخُولًا بَيِّنًا هُوَ الْفَرْقُ عِنْدَهُمْ بَيْنَ جَذَعِ الضَّأْنِ، وَثَنِيِّ الْمَعْزِ.
Mâlik rahimehullâh ve ashabı şu görüşe varmışlardır: Kurbanda yeterli olan; koyunun cezeası, keçi, sığır ve devenin senîsidir. Onlara göre koyunun cezeası meşhur görüşe göre bir yılını tamamlayandır. Keçinin senîsi ise bir yılını tamamlayıp ikinci yılına belirgin bir şekilde girendir; dolayısıyla ikinci yıla belirgin bir şekilde girmesi onlara göre koyunun cezeası ile keçinin senîsi arasındaki farktır.
وَدَلِيلُ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ عَلَى مَا ذَكَرْنَا عَنْهُمْ فِي سِنِّ الْأُضْحِيَّةِ أَنَّ جَذَعَ الضَّأْنِ عِنْدَهُمْ، لَا فَرْقَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ جَذَعَةِ الضَّأْنِ الْمَنْصُوصِ عَلَى إِجْزَائِهَا فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ، وَأَنَّ الثَّنِيَّ إِجْزَاؤُهُ مُطْلَقٌ، وَتَحْدِيدُهُمْ لَهُ فِي الْمَعْزِ بِمَا دَخَلَ فِي الثَّانِيَةِ دُخُولًا بَيِّنًا مِنْ تَحْقِيقِ الْمَنَاطِ، وَالثَّنِيُّ عِنْدَهُمْ مِنَ الْبَقَرِ ابْنُ ثَلَاثِ سِنِينَ وَالْأُنْثَى وَالذَّكَرُ سَوَاءٌ عِنْدَهُمْ. وَالثَّنِيُّ عِنْدَهُمْ مِنَ الْإِبِلِ: ابْنُ خَمْسِ سِنِينَ، وَالذَّكَرُ وَالْأُنْثَى سَوَاءٌ.
Kurbanın yaşı konusunda onlardan aktardığımız hususta Mâlik ve ashabının delili şudur: Onlara göre koyunun cezeası ile Sahîh-i Müslim'de geçerliliği nassla belirlenen koyunun dişi cezeası (cezeası) arasında hiçbir fark yoktur; senînin geçerliliği ise mutlaktır. Keçide bunu ikinci yıla belirgin şekilde giren olarak sınırlandırmaları ise tahkîk-i menât kabilindendir. Onlara göre sığırın senîsi üç yaşını doldurandır; dişisi ve erkeği onlara göre eşittir. Devenin senîsi ise beş yaşını doldurandır; erkeği ve dişisi eşittir.
وَمَعْلُومٌ أَنَّ الذُّكُورَةَ، وَالْأُنُوثَةَ فِي الضَّحَايَا وَالْهَدَايَا، وَصْفَانِ طَرْدِيَّانِ، لَا أَثَرَ لِوَاحِدٍ مِنْهُمَا فِي الْحُكْمِ، فَهُمَا سَوَاءٌ. وَقَالَ بَعْضُ الْمَالِكِيَّةِ: إِنَّ الثَّنِيَّ مِنَ الْبَقَرِ: ابْنُ أَرْبَعِ سِنِينَ. وَالظَّاهِرُ: أَنَّهُ غَيْرُ مُخَالِفٍ لِلْقَوْلِ الْأَوَّلِ، وَأَنَّ الْمُرَادَ بِهِ ابْنُ ثَلَاثٍ وَدَخَلَ فِي الرَّابِعَةِ.
Malumdur ki kurbanlarda ve hedylerde erkeklik ve dişilik tardî (hükme tesiri olmayan rastlantısal) iki vasıftır; hükümde hiçbirinin etkisi yoktur, ikisi de eşittir. Bazı Mâlikîler sığırın senîsinin dört yaşını dolduran olduğunu söylemişlerdir. Zahir olan odur ki bu birinci görüşe aykırı değildir; bununla kastedilen üç yaşını doldurup dördüncüye basandır.
وَقَالَ ابْنُ حَبِيبٍ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ: وَالثَّنِيُّ مِنَ الْإِبِلِ ابْنُ سِتِّ سِنِينَ، وَالظَّاهِرُ أَيْضًا أَنَّهُ غَيْرُ مُخَالِفٍ لِلْقَوْلِ الْأَوَّلِ ; لِأَنَّ الْمُرَادَ بِهِ ابْنُ خَمْسٍ، وَدَخَلَ فِي السَّادِسَةِ، فَإِنْ قِيلَ ظَاهِرٌ. . . سَلَّمْنَا أَنَّ جَذَعَةَ الضَّأْنَ الْمَنْصُوصَ عَلَيْهَا فِي حَدِيثِ جَابِرٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ: لَا فَرْقَ بَيْنَهَا، وَبَيْنَ الْجَذَعِ الذَّكَرِ ; لِأَنَّ الذُّكُورَةَ وَالْأُنُوثَةَ فِي الْهَدَايَا وَالضَّحَايَا وَصْفَانِ طَرْدِيَّانِ، لَا أَثَرَ لَهُمَا فِي الْحُكْمِ.
Mâlikîlerden İbn Habîb ise devenin senîsinin altı yaşını dolduran olduğunu söylemiştir. Zahir olan odur ki bu da birinci görüşe aykırı değildir; çünkü bununla kastedilen beş yaşını doldurup altıncıya basandır. Eğer denilirse ki: Zahirdir... Kabul ettik ki Müslim'deki Câbir hadisinde nassla geçen dişi koyun cezeası ile erkek cezea arasında hiçbir fark yoktur; çünkü kurbanlarda ve hedylerde erkeklik ve dişilik tardî iki vasıftır, hükümde ikisinin de bir tesiri yoktur.
وَلَكِنَّ ظَاهِرَ الْحَدِيثِ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّ جَذَعَةَ الضَّأْنِ الْأُنْثَى الْمَذْكُورَةَ فِي الْحَدِيثِ، لَا يَذْبَحُهَا، إِلَّا مَنْ تَعَسَّرَتْ عَلَيْهِ الْمُسِنَّةُ، الَّتِي هِيَ الثَّنِيَّةُ ; لِأَنَّ لَفْظَ الْحَدِيثِ الْمُتَقَدِّمِ: «لَا تَذْبَحُوا إِلَّا مُسِنَّةً إِلَّا أَنْ يَعْسُرَ عَلَيْكُمْ فَتَذْبَحُوا جَذَعَةً مِنَ الضَّأْنِ» .
Fakat hadisin zahiri, hadiste zikredilen koyunun dişi cezeasını, ancak seniyye olan müsinneyi bulmakta zorlanan kimsenin kesebileceğine delalet etmektedir; çünkü yukarıda geçen hadisin lafzı: «لَا تَذْبَحُوا إِلَّا مُسِنَّةً إِلَّا أَنْ يَعْسُرَ عَلَيْكُمْ فَتَذْبَحُوا جَذَعَةً مِنَ الضَّأْنِ» “Müsinne olandan başkasını kesmeyin; ancak bulmanız zorlaşırsa o takdirde koyundan cezea olanı kesin” şeklindedir.
فَالْجَوَابُ أَنَّ ظَاهِرَ الْحَدِيثِ أَنَّ الْجَذَعَةَ مِنَ الضَّأْنِ: لَا تُجْزِئُ إِلَّا عِنْدَ تَعَسُّرِ الْمُسِنَّةِ، وَظَاهِرُهُ أَنَّ الْجَذَعَ الذَّكَرَ مِنَ الضَّأْنِ: لَا يُجْزِئُ سَوَاءً عَسُرَ وُجُودُ الْمُسِنَّةِ، أَوْ لَمْ يَعْسُرْ، وَجُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ خَالَفُوا ظَاهِرَ هَذَا الْحَدِيثِ مِنَ الْجِهَتَيْنِ الْمَذْكُورَتَيْنِ، إِلَّا مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَالزُّهْرِيِّ: مِنْ أَنَّ الْجَذَعَ الذَّكَرَ مِنَ الضَّأْنِ: لَا يُجْزِئُ مُطْلَقًا ; لِظَاهِرِ هَذَا الْحَدِيثِ.
Buna verilecek cevap şudur: Hadisin zahiri koyunun dişi cezeasının ancak müsinne zorlaştığında geçerli olacağı, erkek cezeanın ise müsinne zorlaşsın veya zorlaşmasın geçerli olmayacağı yönündedir. İlim ehlinin cumhuru zikredilen bu iki cihetten bu hadisin zahirine muhalefet etmişlerdir; ancak İbn Ömer ve Zührî'den bu hadisin zahiri sebebiyle koyunun erkek cezeasının mutlak olarak caiz olmadığı rivayeti müstesnadır.
قَالَ النَّوَوِيُّ: فِي شَرْحِهِ لِحَدِيثِ مُسْلِمٍ هَذَا مَا نَصُّهُ: قَالَ الْعُلَمَاءُ الْمُسِنَّةُ هِيَ الثَّنِيَّةُ: مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مِنَ الْإِبِلِ وَالْبَقَرِ وَالْغَنَمِ، فَمَا فَوْقَهَا وَهَذَا تَصْرِيحٌ بِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ الْجَذَعُ مِنْ غَيْرِ
Nevevî Müslim'in bu hadisinin şerhinde aynen şöyle demiştir: 'Âlimler der ki: Müsinne; deve, sığır ve davardan seniyye ve onun üzerindeki yaştaki hayvandır. Bu ifade, koyun dışındaki hayvanların cezeasının
الضَّأْنِ فِي حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ، وَهَذَا مُجْمَعٌ عَلَيْهِ عَلَى مَا نَقَلَهُ الْقَاضِي عِيَاضٌ، وَنَقَلَ الْعَبْدَرِيُّ، وَغَيْرُهُ مِنْ أَصْحَابِنَا أَنَّهُ قَالَ: يَجُوزُ الْجَذَعُ مِنَ الْإِبِلِ وَالْبَقَرِ وَالْمَعْزِ وَالضَّأْنِ، وَحُكِيَ هَذَا عَنْ عَطَاءٍ، وَأَمَّا الْجَذَعُ مِنَ الضَّأْنِ فَمَذْهَبُنَا، وَمَذْهَبُ الْعُلَمَاءِ كَافَّةً: أَنَّهُ يُجْزِئُ، سَوَاءً وُجِدَ غَيْرُهُ أَوْ لَا، وَحَكَوْا عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَالزُّهْرِيِّ، أَنَّهُمَا قَالَا: تُجْزِئُ، وَقَدْ يُحْتَجُّ لَهُمَا بِظَاهِرِ الْحَدِيثِ. قَالَ الْجُمْهُورُ: هَذَا الْحَدِيثُ مَحْمُولٌ عَلَى الِاسْتِحْبَابِ، وَالْأَفْضَلِ وَتَقْدِيرُهُ: يُسْتَحَبُّ لَكُمْ أَلَّا تَذْبَحُوا إِلَّا مُسِنَّةً، فَإِنْ عَجَزْتُمْ فَجَذَعَةُ ضَأْنٍ، وَلَيْسَ فِيهِ تَصْرِيحٌ بِمَنْعِ جَذَعَةِ الضَّأْنِ، وَأَنَّهَا لَا تُجْزِئُ بِحَالٍ، وَقَدْ أَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ أَنَّهُ لَيْسَ عَلَى ظَاهِرِهِ ; لِأَنَّ الْجُمْهُورَ يُجَوِّزُونَ الْجَذَعَ مِنَ الضَّأْنِ مَعَ وُجُودِ غَيْرِهِ وَعَدَمِهِ، وَابْنُ عُمَرَ وَالزُّهْرِيُّ: يَمْنَعَانِهِ مَعَ وُجُودِ غَيْرِهِ وَعَدَمِهِ، فَتَعَيَّنَ تَأْوِيلُ الْحَدِيثِ عَلَى مَا ذَكَرْنَا مِنَ الِاسْتِحْبَابِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الْحَدِيثُ ظَاهِرٌ فِي أَنَّ جَذَعَةَ الضَّأْنِ: لَا تُجْزِئُ إِلَّا إِذَا تَعَسَّرَ وُجُودُ الْمُسِنَّةِ ; لِأَنَّ قَوْلَهُ ﷺ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: «لَا تَذْبَحُوا إِلَّا مُسِنَّةً» ، نَهْيٌ صَرِيحٌ عَنْ ذَبْحِ غَيْرِ الْمُسِنَّةِ، الَّتِي هِيَ الثَّنِيَّةُ. وَالنَّهْيُ: يَقْتَضِي التَّحْرِيمَ كَمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ، إِلَّا إِذَا وُجِدَ صَارِفٌ عَنْهُ، وَهُوَ دَلِيلٌ ظَاهِرٌ عَلَى أَنَّ جَذَعَةَ الضَّأْنِ: لَا تُجْزِئُ إِلَّا عِنْدَ تَعَسُّرِ الْمُسِنَّةِ كَمَا تَرَى، وَسَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ إِيضَاحُ بَقِيَّةِ هَذَا الْبَحْثِ بَعْدَ ذِكْرِ مَذَاهِبِ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، وَمُنَاقَشَةِ أَدِلَّتِهِمْ، وَأَمَّا مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ ﵀ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: فَهُوَ أَنَّ الْجَذَعَ لَا يُجْزِئُ إِلَّا مِنَ الضَّأْنِ خَاصَّةً، وَالْجَذَعُ مِنَ الضَّأْنِ وَالْجَذَعَةُ عِنْدَهُ سَوَاءٌ، وَأَمَّا غَيْرُ الضَّأْنِ: فَلَا يُجْزِئُ عَنْهُ مِنْهُ إِلَّا الثَّنِيَّةُ، أَوِ الثَّنِيُّ. وَقَدْ قَدَّمْنَا كَلَامَ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَاللُّغَةِ فِي سَنِّ الْجَذَعِ، وَالثَّنِيِّ وَالْجَذَعَةِ وَالثَّنِيَّةِ، وَالْوَجْهُ الَّذِي حَكَاهُ الرَّافِعِيُّ أَنَّ جَذَعَ الْمَعْزِ يُجْزِئُ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ غَلَطٌ، كَمَا صَرَّحَ بِهِ النَّوَوِيُّ. وَأَمَّا مَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ: فَهُوَ كَمَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ، وَهُوَ جَوَازُ التَّضْحِيَةِ بِالْجَذَعِ مِنَ الضَّأْنِ خَاصَّةً، وَبِالثَّنِيِّ مِنْ غَيْرِ الضَّأْنِ وَهُوَ الْمَعْزُ وَالْإِبِلُ وَالْبَقَرُ.
hiçbir durumda caiz olmadığına açık bir hükümdür. Kâdî İyâz'ın naklettiğine göre bu husus icma ile sabittir. el-Abderî ve ashabımızdan başkaları; deve, sığır, keçi ve koyundan cezeanın caiz olduğunu söylediğini nakletmişlerdir; bu görüş Atâ'dan da nakledilmiştir. Koyunun cezeasına gelince; bizim mezhebimiz ve bütün âlimlerin mezhebi, başkası bulunsun veya bulunmasın onun kurban olarak geçerli olacağı yönündedir. İbn Ömer ve Zührî'den ise caiz olduğunu söylediklerini nakletmişlerdir; bu hadisin zahiriyle onlar adına delil getirilebilir. Cumhur der ki: Bu hadis istihbaba ve daha faziletli olana hamledilmiştir; takdiri de şöyledir: «Müsinne olandan başkasını kesmemeniz sizin için müstehaptır; eğer aciz kalırsanız koyunun cezeasını kesin». Yoksa hadiste koyunun cezeasını kesin bir şekilde men etme ve hiçbir durumda geçerli olmayacağına dair sarîh bir ifade yoktur. Ümmet bunun zahiri üzere olmadığı hususunda icma etmiştir; çünkü cumhur başkası bulunsun veya bulunmasın koyunun cezeasını caiz görmektedir. İbn Ömer ve Zührî ise başkası bulunsun veya bulunmasın bunu men etmektedirler. Dolayısıyla hadisin zikrettiğimiz üzere istihbaba tevil edilmesi zorunlu olmuştur, en doğrusunu Allah bilir.' Bu satırların yazarı —Allah onu affetsin ve mağfiret buyursun— der ki: Hadis, müsinne bulmak zorlaşmadıkça koyunun cezeasının geçerli olmayacağı hususunda zahirdir; zira Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bu sahih hadisteki «لَا تَذْبَحُوا إِلَّا مُسِنَّةً» “Müsinne olandan başkasını kesmeyin” buyruğu, seniyye olan müsinne dışındakileri kesmekten sarîh bir nehiydir. Usulde yerleştiği üzere nehiy de onu çeviren bir karine bulunmadıkça tahrîm (yasaklık) iktiza eder. Gördüğün gibi bu, koyunun cezeasının ancak müsinne zorlaştığında geçerli olacağına dair zahir bir delildir. Bu konunun geri kalanının açıklaması ilim ehlinin bu meseledeki mezhepleri ve delillerinin tartışılması zikredildikten sonra inşallah gelecektir. Şâfiî'nin rahimehullâh bu meseledeki mezhebine gelince; cezea sadece koyunda caiz olur, koyunun erkek cezeası ile dişi cezeası ona göre eşittir. Koyun dışındakilerde ise ancak seniyye veya senî olanı geçerlidir. Lügat ve ilim ehlinin cezea, senî, dişi cezea ve seniyyenin yaşı hakkındaki sözlerini daha önce aktarmıştık. Râfiî'nin Şâfiîler nezdinde keçinin cezeasının da caiz olduğuna dair naklettiği vecih ise Nevevî'nin açıkça belirttiği gibi bir hatadır. Ebû Hanîfe'nin mezhebine gelince, o da Şâfiî'nin mezhebi gibidir; yani kurbanın sadece koyundan cezea ile, koyun dışındakilerde ise —ki onlar keçi, deve ve sığırdır— senî ile caiz olmasıdır.
وَقَالَ صَاحِبُ «تَبْيِينِ الْحَقَائِقِ شَرَحِ كَنْزِ الدَّقَائِقِ فِي الْفِقْهِ الْحَنَفِيِّ» ، مَا نَصُّهُ: وَالْجَذَعُ مِنَ الضَّأْنِ مَا تَمَّتْ لَهُ سِتَّةُ أَشْهُرٍ عِنْدَ الْفُقَهَاءِ، وَذَكَرَ الزَّعْفَرَانِيُّ: أَنَّهُ ابْنُ سَبْعَةِ أَشْهُرٍ. وَالثَّنِيُّ مِنَ الضَّأْنِ، وَالْمَعْزِ ابْنُ سَنَةٍ، وَمِنَ الْبَقَرِ: ابْنُ سَنَتَيْنِ، وَمِنَ الْإِبِلِ: ابْنُ خَمْسِ سِنِينَ، وَفِي الْقُرْبِ: الْجَذَعُ مِنَ الْبَهَائِمِ قَبْلَ الثَّنِيِّ إِلَّا أَنَّهُ مِنَ الْإِبِلِ قَبْلَ السَّنَةِ الْخَامِسَةِ، وَمِنَ الْبَقَرِ وَالشَّاةِ فِي السَّنَةِ الثَّانِيَةِ، وَمِنَ الْخَيْلِ فِي الرَّابِعَةِ، وَعَنِ الزُّهْرِيِّ الْجَذَعُ مِنَ الْمَعْزِ لِسَنَةٍ، وَمِنَ الضَّأْنِ لِثَمَانِيَةِ أَشْهُرٍ. انْتَهَى مِنْهُ.
Hanefî fıkhına dair Tebyînü'l-Hakâik Şerhu Kenzi'd-Dekâik müellifi aynen şöyle demiştir: 'Fakihlere göre koyunun cezeası altı ayını doldurandır; Za'ferânî yedi aylık olduğunu zikretmiştir. Koyun ve keçinin senîsi bir yaşını dolduran, sığırın iki yaşını dolduran, devenin ise beş yaşını doldurandır. el-Kurb'da şöyle denmiştir: Hayvanların cezeası senîden öncedir; ancak devede beşinci yıldan önce, sığır ve koyunda ikinci yılda, atta dördüncü yıldadır. Zührî'den ise keçinin cezeasının bir yaşında, koyunun ise sekiz aylıkken olduğu rivayet edilmiştir.' Nakil bitti.
وَالْأَصَحُّ: هُوَ مَا قَدَّمْنَا فِي سَنِّ الْجَذَعِ وَالثَّنِيِّ عَنِ الْفُقَهَاءِ، وَأَهْلِ اللُّغَةِ، وَمَذْهَبُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ كَمَذْهَبِ أَبِي حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيِّ، فَلَا يَجُوزُ عِنْدَهُ الْجَذَعُ إِلَّا مِنَ الضَّأْنِ خَاصَّةً، وَلَا يَجُوزُ مِنْ غَيْرِ الضَّأْنِ: إِلَّا الثَّنِيُّ، وَالْجَذَعُ مِنَ الضَّأْنِ عِنْدَهُمْ: مَا لَهُ سِتَّةُ أَشْهُرٍ، وَدَخَلَ فِي السَّابِعِ، وَثَنِيُّ الْمَعْزِ عِنْدَهُمْ: إِذَا تَمَّتْ لَهُ سَنَةٌ، وَدَخَلَ فِي الثَّانِيَةِ، وَثَنِيُّ الْبَقَرِ عِنْدَهُمْ: إِذَا تَمَّتْ لَهُ سَنَتَانِ، وَدَخَلَ فِي الثَّالِثَةِ، وَثَنِيُّ الْإِبِلِ عِنْدَهُمْ: إِذَا تَمَّتْ لَهُ خَمْسُ سِنِينَ، وَدَخَلَ فِي السَّادِسَةِ. قَالَهُ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : وَقَالَ أَيْضًا «قَالَ الْأَصْمَعِيُّ، وَأَبُو زِيَادٍ الْكِلَابِيُّ، وَأَبُو زَيْدٍ الْأَنْصَارِيُّ: إِذَا مَضَتِ السَّنَةُ الْخَامِسَةُ عَلَى الْبَعِيرِ، وَدَخَلَ فِي السَّادِسَةِ، وَأَلْقَى ثَنِيَّتَهُ فَهُوَ حِينَئِذٍ ثَنِيٌّ، وَنَرَى أَنَّهُ إِنَّمَا سُمِّيَ ثَنِيًّا ; لِأَنَّهُ أَلْقَى ثَنِيَّتَيْهِ. وَأَمَّا الْبَقَرَةُ فَهِيَ الَّتِي لَهَا سَنَتَانِ ; لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:» لَا تَذْبَحُوا إِلَّا مُسِنَّةً «وَمُسِنَّةُ الْبَقَرِ الَّتِي لَهَا سَنَتَانِ، وَقَالَ وَكِيعٌ: الْجَذَعُ مِنَ الضَّأْنِ يَكُونُ ابْنَ سَبْعَةِ أَشْهُرٍ. انْتَهَى كَلَامُ» الْمُغْنِي «. وَقَدْ عَرَفْتَ مَذَاهِبَ الْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ فِي السِّنِّ الَّتِي تُجْزِئُ ضَحِيَّةً مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ، وَأَنَّهُمْ مُتَّفِقُونَ عَلَى إِجْزَاءِ جَذَعِ الضَّأْنِ وَالثَّنِيِّ مِنْ غَيْرِهِ مَعَ بَعْضِ الِاخْتِلَافِ، الَّذِي رَأَيْتَ فِي سَنِّ الْجَذَعِ وَالثَّنِيِّ.
En sahih olanı, cezea ve senînin yaşı hususunda fakihlerden ve lügat ehlinden daha önce aktardığımız görüştür. İmam Ahmed'in mezhebi de Ebû Hanîfe ve Şâfiî'nin mezhebi gibidir; ona göre de cezea sadece koyundan başkasında caiz değildir, koyun dışındakilerden ise ancak senî olanı caizdir. Onlara göre koyunun cezeası altı ayını doldurup yedinciye basandır; keçinin senîsi bir yılını doldurup ikinciye basandır; sığırın senîsi iki yılını doldurup üçüncüye basandır; devenin senîsi ise beş yılını doldurup altıncıya basandır. Bunu İbn Kudâme el-Mugnî'de söylemiş ve yine şöyle demiştir: 'Asmaî, Ebû Ziyâd el-Kilâbî ve Ebû Zeyd el-Ensârî demişlerdir ki: Devenin üzerinden beşinci yıl geçip altıncıya girdiğinde ve ön dişini (seniyyesini) döktüğünde işte o zaman o senîdir; biz onun sadece iki ön dişini dökmesi sebebiyle senî olarak isimlendirildiği kanaatindeyiz. Sığıra gelince, o iki yaşında olandır; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «لَا تَذْبَحُوا إِلَّا مُسِنَّةً» “Müsinne olandan başkasını kesmeyin” buyurmuştur ve sığırın müsinnesi iki yaşında olanıdır. Vekî' de demiştir ki: Koyunun cezeası yedi aylık olandır.' el-Mugnî'nin sözü bitti. En'âm hayvanlarından kurban olarak geçerli olan yaş hususunda dört imamın mezheplerini ve cezea ile senînin yaşındaki gördüğün bazı ihtilaflarla birlikte koyunun cezeası ile diğerlerinin senîsinin geçerliliği üzerinde ittifak ettiklerini öğrenmiş bulunmaktasın.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الْأَظْهَرُ عِنْدِي: هُوَ مَا عَلَيْهِ جُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمُ الْأَئِمَّةُ الْأَرْبَعَةُ وَغَيْرُهُمْ: أَنَّهُ لَا يُجْزِئُ فِي الْأُضْحِيَّةِ: الْجَذَعُ إِلَّا مِنَ الضَّأْنِ خَاصَّةً، وَمِنْ غَيْرِ الضَّأْنِ وَهُوَ الْمَعْزُ، وَالْإِبِلُ وَالْبَقَرُ: لَا يُجْزِئُ إِلَّا الثَّنِيُّ. فَمَا فَوْقَهُ. وَالذَّكَرُ وَالْأُنْثَى سَوَاءٌ فِي الْهَدَايَا، وَالْأَضَاحِيِّ كَمَا تَقَدَّمَ.
Bu satırların yazarı —Allah onu affetsin ve mağfiret buyursun— der ki: Bana göre en zahir olan, aralarında dört imamın ve başkalarının da bulunduğu ilim ehli cumhurunun üzerinde olduğu şu görüştür: Kurbanda cezea sadece koyundan caizdir; koyun dışındakilerden yani keçi, deve ve sığırdan ise ancak senî ve üzeri caiz olur. Daha önce geçtiği gibi kurbanlarda ve hedylerde erkek ve dişi eşittir.
وَالتَّأْوِيلُ الَّذِي قَدَّمْنَا عَنِ النَّوَوِيِّ فِي حَدِيثِ جَابِرٍ فِي قَوْلِهِ ﷺ:» لَا تَذْبَحُوا إِلَّا مُسِنَّةً إِلَّا أَنْ يَعْسُرَ عَلَيْكُمْ فَتَذْبَحُوا جَذَعَةً مِنَ الضَّأْنِ «، أَنَّهُ مُتَعَيِّنٌ بِحَمْلِهِ عَلَى الِاسْتِحْبَابِ، وَالْأَفْضَلِ يَظْهَرُ لِي أَنَّهُ مُتَعَيِّنٌ كَمَا قَالَهُ النَّوَوِيُّ، وَالْقَرِينَةُ الصَّارِفَةُ عَنْ ظَاهِرِ حَدِيثِ جَابِرٍ الْمَذْكُورِ عِنْدَ مُسْلِمٍ: هِيَ أَحَادِيثُ أُخَرُ جَاءَتْ مِنْ طُرُقٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّ الْجَذَعَ مِنَ الضَّأْنِ يُجْزِئُ، وَظَاهِرُهَا وَلَوْ كَانَ الْمُضَحِّي قَادِرًا عَلَى الْمُسِنَّةِ، وَسَنَذْكُرُهَا هُنَا بِوَاسِطَةِ نَقْلِ الْمَجْدِ فِي» الْمُنْتَقَى «; لِأَنَّهُ ذَكَرَهَا فِي مَحَلٍّ وَاحِدٍ، فَمِنْهَا مَا رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ وَالتِّرْمِذِيُّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ:» نِعْمَ أَوْ نِعْمَتِ الْأُضْحِيَّةُ: الْجَذَعُ مِنَ الضَّأْنِ «وَمِنْهَا مَا رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ وَابْنُ مَاجَهْ، عَنْ أُمِّ بِلَالٍ بِنْتِ هِلَالٍ، عَنْ أَبِيهَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:» يَجُوزُ الْجَذَعُ مِنَ الضَّأْنِ ضَحِيَّةً «. وَمِنْهَا مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَابْنُ مَاجَهْ، عَنْ مُجَاشِعِ بْنِ سُلَيْمٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَقُولُ:» إِنَّ الْجَذَعَ يُوَفِّي مِمَّا تُوَفِّي مِنْهُ الثَّنِيَّةُ «وَمِنْهَا مَا رَوَاهُ النَّسَائِيُّ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ ﵁ قَالَ:» ضَحَّيْنَا
Nevevî'den Câbir hadisindeki Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «لَا تَذْبَحُوا إِلَّا مُسِنَّةً إِلَّا أَنْ يَعْسُرَ عَلَيْكُمْ فَتَذْبَحُوا جَذَعَةً مِنَ الضَّأْنِ» “Müsinne olandan başkasını kesmeyin; ancak bulmanız zorlaşırsa o takdirde koyundan cezea olanı kesin” buyruğu hakkında aktardığımız ve onun istihbaba ve efdal olana hamledilmesinin zorunlu olduğu şeklindeki tevili, bana da Nevevî'nin dediği gibi zorunlu görünmektedir. Müslim'deki anılan Câbir hadisinin zahirinden çeviren karine ise Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem çeşitli yollarla gelen ve kurban kesen kişi müsinneye güç yetirse bile koyundan cezeanın geçerli olduğunu bildiren diğer hadislerdir. Onları bir arada zikrettiği için Mecd'in el-Müntekâ'daki nakli vasıtasıyla burada aktaracağız: Bunlardan biri İmam Ahmed ve Tirmizî'nin Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh rivayet ettiği şu hadistir: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu işittim: «نِعْمَ أَوْ نِعْمَتِ الْأُضْحِيَّةُ: الْجَذَعُ مِنَ الضَّأْنِ» “Koyunun cezeası ne güzel kurbandır!”. Bunlardan biri de İmam Ahmed ve İbn Mâce'nin Ümmü Bilâl bint Hilâl'den, onun babasından rivayet ettiği şu hadistir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «يَجُوزُ الْجَذَعُ مِنَ الضَّأْنِ ضَحِيَّةً» “Koyunun cezeası kurban olarak caizdir”. Bunlardan biri de Ebû Dâvûd ve İbn Mâce'nin Mücâşi' b. Süleym'den rivayet ettiği şu hadistir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururdu: «إِنَّ الْجَذَعَ يُوَفِّي مِمَّا تُوَفِّي مِنْهُ الثَّنِيَّةُ» “Cezea, seniyyenin yettiği (ifa ettiği) şeyden yeterlidir”. Bunlardan biri de Nesâî'nin Ukbe b. Âmir'den radıyallâhu anh rivayet ettiği şu sözdür: «Kurban kestik...