مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِالْجَذَعِ مِنَ الضَّأْنِ «اهـ. بِوَاسِطَةِ نَقْلِ الْمَجْدِ فِي» الْمُنْتَقَى «.
...Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte koyundan cezea ile.» (el-Müntekâ'da Mecd'in nakli vasıtasıyla son buldu).
وَهَذِهِ الْأَحَادِيثُ يُقَوِّي بَعْضُهَا بَعْضًا، فَتَصْلُحُ بِمَجْمُوعِهَا لِلِاحْتِجَاجِ، وَتَعْتَضِدُ بِأَنَّ عَامَّةَ أَهْلِ الْعِلْمِ، عَلَى الْعَمَلِ بِهَا، إِلَّا مَا نُقِلَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَالزُّهْرِيِّ. وَقَدْ دَلَّ حَدِيثُ جَابِرٍ الْمَذْكُورُ عِنْدَ مُسْلِمٍ: عَلَى أَنَّ الْجَذَعَ مِنْ غَيْرِ الضَّأْنِ لَا يُجْزِئُ، وَهُوَ كَذَلِكَ، وَحَدِيثُ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ الثَّابِتُ فِي الصَّحِيحَيْنِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِأَبِي بُرْدَةَ:» ضَحِّ بِجَذَعَةٍ مِنَ الْمَعْزِ وَلَنْ تُجْزِئَ عَنْ أَحَدٍ بَعْدَكَ «، دَلِيلٌ: عَلَى أَنَّ جَذَعَ الْمَعْزِ لَا يُجْزِئُ فِي الْأُضْحِيَّةِ. قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: بَابُ قَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ لِأَبِي بُرْدَةَ:» ضَحِّ بِالْجَذَعِ مِنَ الْمَعْزِ وَلَنْ تُجْزِئَ عَنْ أَحَدٍ بَعْدَكَ «.
Bu hadisler birbirini desteklemekte olup tamamı delil olarak kullanılmaya elverişlidir. İbn Ömer ve ez-Zührî'den nakledilenler hariç, ilim ehlinin geneli bunlarla amel etme konusunda bu görüşü desteklemektedir. Müslim'de geçen anılan Câbir hadisi, koyun dışındakilerden cezeanın caiz olmadığına delalet etmiştir ki durum böyledir. Berâ b. Âzib'in Sahîhayn'da sabit olan hadisinde Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Bürde'ye: «ضَحِّ بِجَذَعَةٍ مِنَ الْمَعْزِ وَلَنْ تُجْزِئَ عَنْ أَحَدٍ بَعْدَكَ» “Keçinin cezeasını kurban et, fakat bu senden sonra hiç kimse için yeterli (caiz) olmayacaktır” buyurması, keçinin cezeasının kurban olarak caiz olmadığına delildir. Buhârî, Sahîh'inde: «Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Bürde'ye: 'Keçinin cezeasını kurban et, fakat bu senden sonra hiç kimse için yeterli olmayacaktır' buyurması babı» başlığını açmıştır.
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا مُطَرِّفٌ، عَنْ عَامِرٍ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ ﵄، قَالَ: ضَحَّى خَالٌ لِي يُقَالُ لَهُ: أَبُو بُرْدَةَ، قَبْلَ الصَّلَاةِ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:» شَاتُكَ شَاةُ لَحْمٍ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ عِنْدِي دَاجِنًا جَذَعَةً مِنَ الْمَعْزِ. قَالَ: «اذْبَحْهَا وَلَا تَصْلُحُ لِغَيْرِكَ» انْتَهَى مِنْهُ. وَفِي لَفْظٍ لِلْبُخَارِيِّ مِنْ حَدِيثِ الْبَرَاءِ: «وَلَنْ تُجْزِئَ عَنْ أَحَدٍ بَعْدَكَ» . وَكَذَلِكَ هِيَ فِي بَعْضِ أَلْفَاظِ مُسْلِمٍ فِي حَدِيثِ الْبَرَاءِ الْمَذْكُورِ: «وَلَنْ تُجْزِئَ عَنْ أَحَدٍ بَعْدَكَ» . وَفِي لَفْظٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ الْبَرَاءِ: «ضَحِّ بِهَا وَلَا تَصْلُحُ لِغَيْرِكَ» . وَفِي لَفْظٍ لَهُ عَنْهُ: «وَلَا تُجْزِئُ جَذَعَةٌ عَنْ أَحَدٍ بَعْدَكَ» .
Bize Müsedded anlattı, bize Hâlid b. Abdillâh anlattı, bize Mutarrif, Âmir'den, o da Berâ b. Âzib'den radıyallâhu anhümâ anlattı; o şöyle dedi: Ebû Bürde denilen bir dayım namazdan önce kurban kesti. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «شَاتُكَ شَاةُ لَحْمٍ» “Senin koyunun et koyunudur” buyurdu. O da: “Ey Allah'ın Resûlü, yanımda besili bir keçi cezeası var” dedi. [Resûlullah]: «اذْبَحْهَا وَلَا تَصْلُحُ لِغَيْرِكَ» “Onu kes, fakat senden başkasına uygun (caiz) olmaz” buyurdu. (Buhârî'den nakil bitti). Berâ hadisinden Buhârî'nin bir lafzında: «وَلَنْ تُجْزِئَ عَنْ أَحَدٍ بَعْدَكَ» “Ve senden sonra hiç kimse için yeterli olmayacaktır” şeklindedir. Anılan Berâ hadisinde Müslim'in bazı lafızlarında da böyledir: «وَلَنْ تُجْزِئَ عَنْ أَحَدٍ بَعْدَكَ» “Ve senden sonra hiç kimse için yeterli olmayacaktır”. Müslim'de Berâ hadisinden bir diğer lafızda: «ضَحِّ بِهَا وَلَا تَصْلُحُ لِغَيْرِكَ» “Onu kurban et, fakat senden başkasına uygun olmaz” şeklindedir. Ondan gelen bir diğer lafızda ise: «وَلَا تُجْزِئُ جَذَعَةٌ عَنْ أَحَدٍ بَعْدَكَ» “Senden sonra hiçbir cezea kimse için yeterli olmaz” buyrulmuştur.
وَالرِّوَايَاتُ بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ رَخَّصَ لِأَبِي بُرْدَةَ فِي التَّضْحِيَةِ بِعَنَاقٍ جَذَعَةٍ مِنَ الْمَعْزِ وَصَرَّحَ: بِأَنَّهَا لَا تُجْزِئُ عَنْ أَحَدٍ بَعْدَهُ مَعْرُوفَةٌ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا: وَهِيَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ جَذَعَ الْمَعْزِ لَا يُجْزِئُ. فَمَنْ قَالَ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ بِأَنَّهُ يُجْزِئُ رُدَّ قَوْلُهُ بِهَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ، الْمُصَرِّحِ بِأَنَّ جَذَعَةَ الْمَعْزِ لَا تُجْزِئُ عَنْ أَحَدٍ بَعْدَ أَبِي بُرْدَةَ.
Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Bürde'ye keçiden bir dişi oğlağı (cezea) kurban etmesi hususunda ruhsat verdiğine ve ondan sonra hiç kimse için bunun geçerli olmayacağını açıkça belirttiğine dair rivayetler Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda bilinmektedir. Bunlar, keçinin cezeasının kurban olarak caiz olmadığına delildir. İlim ehlinden bunun caiz olduğunu söyleyenlerin sözü, keçi cezeasının Ebû Bürde'den sonra hiç kimse için caiz olmayacağını açıkça bildiren bu sahih hadisle reddedilir.
فَإِنْ قِيلَ: جَاءَ فِي الصَّحِيحَيْنِ مِنْ حَدِيثِ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ ﵁ «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَعْطَاهُ غَنَمًا يُقَسِّمُهَا عَلَى صَحَابَتِهِ ضَحَايَا فَبَقِيَ عَتُودٌ، فَذَكَرَهُ لِلنَّبِيِّ ﷺ، فَقَالَ:» ضَحِّ بِهِ أَنْتَ «، وَهَذَا لَفْظُ الْبُخَارِيِّ فِي صَحِيحِهِ، وَفِي لَفْظٍ لِمُسْلِمٍ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ الْجُهَنِيِّ الْمَذْكُورِ ﵁ قَالَ:» قَسَّمَ النَّبِيُّ ﷺ فِينَا ضَحَايَا فَأَصَابَنِي جَذَعٌ، فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَصَابَنِي جَذَعٌ، فَقَالَ: «ضَحِّ بِهِ» انْتَهَى مِنْهُ. وَرِوَايَاتُ هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَهُ أَنْ يُضَحِّيَ بِجَذَعِ الْمَعْزِ ; لِأَنَّ الْعَتُودَ لَا تُطْلَقُ إِلَّا عَلَى وَلَدِ الْمَعْزِ، وَالرِّوَايَاتُ مُصَرِّحَةٌ بِأَنَّ الْمَذْكُورَ جَذَعٌ. وَقَالَ ابْنُ الْأَثِيرِ فِي «النِّهَايَةِ» : وَالْعَتُودُ مِنْ وَلَدِ الْمَعْزِ إِذَا قَوِيَ وَرَعَى، وَأَتَى عَلَيْهِ حَوْلٌ. وَهَذَا حَدِيثٌ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ
Eğer denilirse ki: Sahîhayn'da Ukbe b. Âmir'den radıyallâhu anh gelen hadiste şöyle yer almaktadır: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kurban edilmek üzere ashâbı arasında paylaştırması için ona davar verdi; geriye bir atûd (bir yaşını doldurmamış teke) kaldı. O da bunu Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem zikretti. Bunun üzerine: «ضَحِّ بِهِ أَنْتَ» “Onu sen kurban et” buyurdu». Bu, Buhârî'nin Sahîh'indeki lafzıdır. Müslim'in adı geçen Ukbe b. Âmir el-Cühenî'den radıyallâhu anh gelen bir lafzında ise o şöyle demiştir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem aramızda kurbanlıklar paylaştırdı, bana da bir cezea düştü. Ben: 'Ey Allah'ın Resûlü, bana bir cezea düştü' dedim. [Peygamber]: «ضَحِّ بِهِ» “Onu kurban et” buyurdu». (Müslim'den nakil bitti). Ukbe b. Âmir'den gelen bu sahih hadisin rivayetleri, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ona keçinin cezeasını kurban etmesini emrettiğini gösterir; çünkü 'atûd' lafzı yalnızca keçi yavrusu için kullanılır ve rivayetler zikredilen hayvanın cezea olduğunu açıkça ifade etmektedir. İbnü'l-Esîr en-Nihâye'de şöyle demiştir: «Atûd, keçi yavrusunun güçlenip otladığı ve üzerinden bir yıl geçtiği dönemdeki halidir.» Bu müttefekun aleyh bir hadistir.
فِيهِ الدَّلَالَةُ الصَّرِيحَةُ عَلَى جَوَازِ التَّضْحِيَةِ بِجَذَعِ الْمَعْزِ، وَذَكَرَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «الْفَتْحِ» أَنَّ الْبَيْهَقِيَّ ذَكَرَ زِيَادَةً فِي حَدِيثِ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ الْمَذْكُورِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ لِعُقْبَةَ: «وَلَا رُخْصَةَ فِيهَا لِأَحَدٍ بَعْدَكَ» ، وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ: إِنَّ الطَّرِيقَ الَّتِي رَوَى بِهَا الْبَيْهَقِيُّ الزِّيَادَةَ الْمَذْكُورَةَ صَحِيحَةٌ وَإِنْ حَاوَلَ بَعْضُهُمْ تَضْعِيفَهَا.
Bu hadiste keçinin cezeasını kurban etmenin caiz olduğuna dair açık delalet vardır. İbn Hacer el-Feth'te, Beyhakî'nin Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayetle Ukbe b. Âmir'in anılan hadisinde, Ukbe'ye: «وَلَا رُخْصَةَ فِيهَا لِأَحَدٍ بَعْدَكَ» “Senden sonra bu konuda hiç kimseye ruhsat yoktur” şeklinde bir ziyade zikrettiğini belirtmiştir. İbn Hacer, bazılarının zayıf sayma çabalarına rağmen Beyhakî'nin bu ziyadeyi rivayet ettiği tarikın sahih olduğunu söylemiştir.
فَالْجَوَابُ أَنَّ الْجَمْعَ بَيْنَ مَا وَقَعَ لِأَبِي بُرْدَةَ، وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ أَشْكَلَ عَلَى كَثِيرٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَيَزِيدُهُ إِشْكَالًا، أَنَّ التَّرْخِيصَ فِي الْأُضْحِيَّةِ بِجَذَعِ الْمَعْزِ وَرَدَ عَنْهُ ﷺ لِجَمَاعَةٍ آخَرِينَ. قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «الْفَتْحِ» : فَقَدْ أَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ، وَأَحْمَدُ، وَصَحَّحَهُ ابْنُ حِبَّانَ مِنْ حَدِيثِ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ: «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَعْطَاهُ عَتُودًا جَذَعًا، فَقَالَ:» ضَحِّ بِهِ «. فَقُلْتُ: إِنَّهُ جَذَعٌ أَفَأُضَحِّي؟ قَالَ:» نَعَمْ ضَحِّ بِهِ «، فَضَحَّيْتُ بِهِ، لَفْظُ أَحْمَدَ إِلَى أَنْ قَالَ: وَفِي الطَّبَرَانِيِّ فِي الْأَوْسَطِ، مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ:» أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَعْطَى سَعْدَ بْنَ أَبِي وَقَّاصٍ جَذَعًا مِنَ الْمَعْزِ فَأَمَرَهُ أَنْ يُضَحِّيَ بِهِ، وَأَخْرَجَهُ الْحَاكِمُ مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ، وَفِي سَنَدِهِ ضَعْفٌ، وَلِأَبِي يَعْلَى، وَالْحَاكِمِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَجُلًا قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، هَذَا جَذَعٌ مِنَ الضَّأْنِ مَهْزُولٌ، وَهَذَا جَذَعٌ مِنَ الْمَعْزِ سَمِينٌ، وَهُوَ خَيْرُهُمَا أَفَأُضَحِّي بِهِ؟ قَالَ: «ضَحِّ بِهِ، فَإِنَّ لِلَّهِ الْخَيْرَ» ، انْتَهَى بِوَاسِطَةِ نَقْلِ ابْنِ حَجَرٍ فِي «فَتْحِ الْبَارِي» .
Cevap şudur: Ebû Bürde ile Ukbe b. Âmir'in başına gelenlerin arasını cem etmek ilim ehlinden pek çok kimseye müşkül gelmiştir. Keçi cezeasını kurban etme ruhsatının Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem başka bir grup kimseye de gelmiş olması bu işkâli daha da artırmaktadır. İbn Hacer el-Feth'te şöyle demiştir: «Ebû Dâvûd ve Ahmed tahriç etmiş, İbn Hibbân da Zeyd b. Hâlid hadisinden şunu sahih kabul etmiştir: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona bir cezea atûd verdi ve: «ضَحِّ بِهِ» “Onu kurban et” buyurdu. Ben: 'O bir cezeadır, kurban edeyim mi?' dedim. O da: «نَعَمْ ضَحِّ بِهِ» “Evet, onu kurban et” buyurdu, ben de onu kurban ettim.' (Ahmed'in lafzı). Devamında şöyle dedi: Taberânî'de el-Evsat'ta İbn Abbâs hadisinden: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Sa'd b. Ebî Vakkâs'a keçiden bir cezea verdi ve onu kurban etmesini emretti' rivayeti yer alır. Hâkim bunu Âişe hadisinden tahriç etmiştir ancak senedinde zayıflık vardır. Ebû Ya'lâ ve Hâkim'de ise Ebû Hüreyre hadisinden bir adamın şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Ey Allah'ın Resûlü, şu zayıf bir koyun cezeasıdır, şu ise semiz bir keçi cezeasıdır ve ikisinin daha hayırlısıdır, onu kurban edeyim mi?' Peygamber: «ضَحِّ بِهِ، فَإِنَّ لِلَّهِ الْخَيْرَ» “Onu kurban et, şüphesiz hayır Allah içindir” buyurdu.» (Fethu'l-Bârî'de İbn Hacer'in nakli vasıtasıyla son buldu).
وَإِذَا عَرَفْتَ أَنَّ فِي الْأَحَادِيثِ الْمَذْكُورَةِ إِشْكَالًا، فَاعْلَمْ أَنَّ الْحَافِظَ فِي «الْفَتْحِ» تَصَدَّى لِإِزَالَةِ ذَلِكَ الْإِشْكَالِ، فَقَالَ فِي مَوْضِعٍ بَعْدَ سَوْقِهِ الْأَحَادِيثَ الَّتِي ذَكَرْنَا، وَالْحَقُّ أَنَّهُ لَا مُنَافَاةَ بَيْنَ هَذِهِ الْأَحَادِيثِ، وَبَيْنَ حَدِيثَيْ أَبِي بُرْدَةَ وَعُقْبَةَ ; لِاحْتِمَالِ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ فِي ابْتِدَاءِ الْأَمْرِ، ثُمَّ تَقَرَّرَ الشَّرْعُ بِأَنَّ الْجَذَعَ مِنَ الْمَعْزِ لَا يُجْزِئُ، وَاخْتَصَّ أَبُو بُرْدَةَ وَعُقْبَةُ بِالرُّخْصَةِ فِي ذَلِكَ. وَإِنَّمَا قُلْتُ ذَلِكَ: لِأَنَّ بَعْضَ النَّاسِ زَعَمَ أَنَّ هَؤُلَاءِ شَارَكُوا أَبَا بُرْدَةَ وَعُقْبَةَ فِي ذَلِكَ، وَالْمُشَارَكَةُ إِنَّمَا وَقَعَتْ فِي مُطْلَقِ الْإِجْزَاءِ لَا فِي خُصُوصِ مَنْعِ الْغَيْرِ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ بِلَفْظِهِ. وَمَقْصُودُهُ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمْ يَقُلْ لِأَحَدٍ مِمَّنْ رَخَّصَ لَهُمْ فِي التَّضْحِيَةِ بِجَذَعِ الْمَعْزِ: «وَلَنْ تُجْزِئَ عَنْ أَحَدٍ بَعْدَكَ» إِلَّا لِأَبِي بُرْدَةَ، وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ عَلَى مَا رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ، وَالَّذِينَ لَمْ يَقُلْ لَهُمْ: «وَلَنْ تُجْزِئَ عَنْ أَحَدٍ بَعْدَكَ» ، لَا إِشْكَالَ فِي مَسْأَلَتِهِمْ ; لِاحْتِمَالِ أَنَّهَا قَبْلَ تَقَرُّرِ الشَّرْعِ بِعَدَمِ إِجْزَاءِ جَذَعِ الْمَعْزِ، فَبَقِيَ الْإِشْكَالُ بَيْنَ حَدِيثِ أَبِي بُرْدَةَ، وَحَدِيثِ عُقْبَةَ. وَقَدْ تَصَدَّى لِحِلِّهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي «الْفَتْحِ» أَيْضًا، فَقَالَ فِي مَوْضِعٍ: وَأَقْرَبُ مَا يُقَالُ فِيهِ: إِنَّ ذَلِكَ صَدَرَ لِكُلٍّ مِنْهُمَا فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ، أَوْ تَكُونُ خُصُوصِيَّةُ الْأَوَّلِ نُسِخَتْ بِثُبُوتِ الْخُصُوصِيَّةِ لِلثَّانِي، وَلَا مَانِعَ مِنْ ذَلِكَ ; لِأَنَّهُ لَمْ يَقَعْ فِي السِّيَاقِ اسْتِمْرَارُ الْمَنْعِ لِغَيْرِهِ
Zikredilen hadislerde bir işkâl olduğunu öğrendiğine göre bil ki, el-Feth'te Hâfız [İbn Hacer] bu işkâli gidermeye girişmiş ve zikrettiğimiz hadisleri aktardıktan sonra bir yerde şöyle demiştir: «Doğrusu bu hadisler ile Ebû Bürde ve Ukbe'nin iki hadisi arasında bir çelişki yoktur; çünkü bu durumun işin başında olması, daha sonra şeriatın keçinin cezeasının kurban olarak yetmeyeceği hükmünü kararlaştırmış olması ve bunda ruhsatın Ebû Bürde ile Ukbe'ye has kılınmış olması muhtemeldir. Bunu böyle söylememin sebebi, bazı insanların bu kimselerin Ebû Bürde ve Ukbe'ye bu hususta ortak olduklarını ileri sürmeleridir. Oysa ortaklık başkalarına yönelik yasaklama hususunda değil, mutlak caizlik hususunda gerçekleşmiştir.» (Kendisinden kastedilen yer kendi lafzıyla bitti). Onun kastı şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, keçi cezeasını kurban etme ruhsatı verdiği kimselerden hiç birine —Beyhakî'nin rivayetine göre Ebû Bürde ve Ukbe b. Âmir hariç— «وَلَنْ تُجْزِئَ عَنْ أَحَدٍ بَعْدَكَ» “Senden sonra hiç kimse için geçerli olmayacaktır” dememiştir. Kendilerine “Senden sonra hiç kimse için geçerli olmayacaktır” denilmeyen kimselerin meselesinde bir işkâl yoktur; zira bunun keçi cezeasının yetmeyeceğine dair şer'î hükmün yerleşmesinden önce olması muhtemeldir. Böylece işkâl Ebû Bürde hadisi ile Ukbe hadisi arasında kalmıştır. el-Feth'te İbn Hacer bunu da çözmeye girişmiş ve bir yerde şöyle demiştir: «Bu konuda söylenecek en yakın söz: Bu durumun her ikisi için de aynı anda sadır olmuş olması veya ikincisine de bu hususiyetin sabit olmasıyla birincisinin hususiyetinin neshedilmiş olmasıdır; buna bir engel yoktur. Zira siyakta başkası için yasağın devam ettiği»
صَرِيحًا انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ. وَقَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: وَإِنْ تَعَذَّرَ الْجَمْعُ الَّذِي قَدَّمْتُهُ، فَحَدِيثُ أَبِي بُرْدَةَ أَصَحُّ مَخْرَجًا، انْتَهَى مِنْهُ.
«açıkça yer almamıştır.» (Kendisinden kastedilen yer bitti). Başka bir yerde ise şöyle demiştir: «Eğer daha önce sunduğum cem [etme yolu] imkânsız olursa, bu durumda Ebû Bürde hadisinin mahracı (senedi) daha sahihtir.» (Sözü burada bitti).
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: أَمَّا الْجَمْعُ الَّذِي ذَكَرَهُ ابْنُ حَجَرٍ، فَالظَّاهِرُ عِنْدِي: أَنَّهُ لَا يَصِحُّ. وَقَوْلُهُ: لِأَنَّهُ لَمْ يَقَعْ فِي السِّيَاقِ اسْتِمْرَارُ الْمَنْعِ غَلَطٌ مِنْهُ ﵀، بَلْ وَقَعَ فِي السِّيَاقِ التَّصْرِيحُ بِاسْتِمْرَارِ الْمَنْعِ ; لِأَنَّ قَوْلَهُ ﷺ: «وَلَنْ تُجْزِئَ عَنْ أَحَدٍ بَعْدَكَ» ، صَرِيحٌ فِي اسْتِمْرَارِ مَنْعِ الْإِجْزَاءِ عَنْ غَيْرِهِ ; لِأَنَّ لَفْظَةَ «لَنْ» ، تَدُلُّ عَلَى نَفْيِ الْفِعْلِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ مِنَ الزَّمَنِ، فَهِيَ دَلِيلٌ صَرِيحٌ عَلَى اسْتِمْرَارِ عَدَمِ الْإِجْزَاءِ عَنْ غَيْرِهِ، فِي الْمُسْتَقْبَلِ مِنَ الزَّمَنِ وَيُؤَيِّدُ ذَلِكَ أَنَّ قَوْلَهُ: «عَنْ أَحَدٍ بَعْدَكَ» ، نَكِرَةٌ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ، فَهِيَ تَعُمُّ كُلَّ أَحَدٍ فِي كُلِّ وَقْتٍ كَمَا تَرَى.
Bu satırların yazarı —Allah onu affetsin ve mağfiret buyursun— der ki: İbn Hacer'in zikrettiği cem etme yoluna gelince, bana göre zahir olan onun sahih olmadığıdır. Onun 'çünkü siyakta yasağın devam ettiği yer almamıştır' şeklindeki sözü, kendisinden —Allah ona rahmet etsin— sadır olmuş bir yanılgıdır. Bilakis siyakta yasağın devam ettiği açıkça ifade edilmiştir; zira Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem: «وَلَنْ تُجْزِئَ عَنْ أَحَدٍ بَعْدَكَ» “Senden sonra hiç kimse için geçerli olmayacaktır” buyruğu, ondan başkası için kurbanın geçerli olmama yasağının devam ettiği hususunda açıktır. Çünkü «لن» (len) edatı gelecekteki fiilin olumsuzlanmasına delalet eder; dolayısıyla gelecekte ondan başkası için yetersizliğin devam ettiğine açık bir delildir. Bunu destekleyen diğer bir husus da «عَنْ أَحَدٍ بَعْدَكَ» “Senden sonra hiç kimseden” ifadesindeki 'ahad' kelimesinin nefy (olumsuzluk) siyakında nekire olmasıdır; dolayısıyla gördüğün gibi her zamandaki herkesi kapsar.
وَالصَّوَابُ: التَّرْجِيحُ بَيْنَ الْحَدِيثَيْنِ، وَحَدِيثُ أَبِي بُرْدَةَ لَا شَكَّ أَنَّ لَفْظَةَ: «وَلَنْ تُجْزِئَ عَنْ أَحَدٍ بَعْدَكَ» ، فِيهِ أَصَحُّ سَنَدًا مِنْ زِيَادَةٍ نَحْوِ ذَلِكَ فِي حَدِيثِ عُقْبَةَ، فَيَجِبُ تَقْدِيمُ حَدِيثِ أَبِي بُرْدَةَ عَلَى حَدِيثِ عُقْبَةَ، كَمَا ذَكَرَهُ ابْنُ حَجَرٍ فِي كَلَامِهِ الْأَخِيرِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Doğru olan, iki hadis arasında tercihte (tercih yöntemine) bulunmaktır. Şüphe yok ki Ebû Bürde hadisindeki: «وَلَنْ تُجْزِئَ عَنْ أَحَدٍ بَعْدَكَ» “Senden sonra hiç kimse için geçerli olmayacaktır” lafzı, sened bakımından Ukbe hadisindeki buna benzer bir ziyadeden daha sahihtir. Bu yüzden İbn Hacer'in son sözünde zikrettiği gibi, Ebû Bürde hadisini Ukbe hadisine takdim etmek gerekir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
فَإِنْ قِيلَ: ذَكَرَ جَمَاعَةٌ مِنْ عُلَمَاءِ الْعَرَبِيَّةِ أَنَّ لَفْظَةَ: لَنْ: لَا تَدُلُّ عَلَى تَأْبِيدِ النَّفْيِ. قَالَ ابْنُ هِشَامٍ فِي «الْمُغْنِي» فِي الْكَلَامِ عَلَى لَنْ: وَلَا تُفِيدُ تَوْكِيدَ النَّفْيِ، خِلَافًا لِلزَّمَخْشَرِيَ فِي كَشَّافِهِ، وَلَا تَأْبِيدَهُ خِلَافًا لَهُ فِي أُنْمُوذَجِهِ، وَكِلَاهُمَا دَعْوَى بِلَا دَلِيلٍ، قِيلَ: وَلَوْ كَانَتْ لِلتَّأْبِيدِ، لَمْ يُقَيَّدْ مَنْفِيُّهَا بِالْيَوْمِ فِي: فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا [١٩ \ ٢٦] ، وَلَكَانَ ذِكْرُ الْأَبَدِ فِي: وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا [٢ \ ٩٥] ، تَكْرَارًا وَالْأَصْلُ عَدَمُهُ انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.
Eğer denilirse ki: Arap dili âlimlerinden bir grup «لن» (len) lafzının nefyi ebedî kılmaya (te'bide) delalet etmediğini zikretmiştir. İbn Hişâm el-Muğnî'de «لن» hakkındaki bahiste şöyle demiştir: «Zemahşerî'nin el-Keşşâf'ındaki iddiasının aksine nefyi tekit ifade etmez; yine onun el-Enmûzec'indeki iddiasının aksine nefyi te'bid (ebedî) de kılmaz. Her ikisi de delilsiz birer iddiadır. Denilmiştir ki: Eğer te'bid için olsaydı, {فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا} [Meryem, 19/26] “Bugün hiçbir insanla kesinlikle konuşmayacağım” ayetinde menfî olan (olumsuzlanan) fiil 'bugün' kaydıyla sınırlandırılmazdı; {وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا} [Bakara, 2/95] “Onu hiçbir zaman ebediyen temenni etmeyecekler” ayetinde de 'ebeden' zikri bir tekrar olurdu, oysa asıl olan tekrarın bulunmamasıdır.» (Kendisinden kastedilen yer bitti).
فَالْجَوَابُ أَنَّ قَوْلَ الزَّمَخْشَرِيِّ بِإِفَادَةِ لَنِ: التَّأْبِيدَ يَجِبُ رَدُّهُ ; لِأَنَّهُ يُقْصَدُ بِهِ اسْتِحَالَةُ رُؤْيَةِ اللَّهِ تَعَالَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ زَاعِمًا أَنَّ قَوْلَهُ لِمُوسَى: لَنْ تَرَانِي [٧ \ ١٤٣] ، تُفِيدُ فِيهِ لَفْظَةُ لَنْ تَأْبِيدَ النَّفْيِ، فَلَا يَرَى اللَّهَ عِنْدَهُ أَبَدًا لَا فِي الدُّنْيَا، وَلَا فِي الْآخِرَةِ. وَهَذَا مَذْهَبٌ مُعْتَزِلِيٌّ مَعْرُوفٌ بَاطِلٌ تَرُدُّهُ النُّصُوصُ الصَّحِيحَةُ فِي الْقُرْآنِ وَالْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ الْكَثِيرَةُ الَّتِي لَا مَطْعَنَ فِي ثُبُوتِهَا. وَقَدْ بَيَّنَّا مِرَارًا أَنَّ رُؤْيَةَ اللَّهِ تَعَالَى بِالْأَبْصَارِ جَائِزَةٌ عَقْلًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ. وَلَوْ كَانَتْ مَمْنُوعَةً عَقْلًا فِي الدُّنْيَا لَمَا قَالَ نَبِيُّ اللَّهِ مُوسَى: رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ [٧ \ ١٤٣] ; لِأَنَّهُ لَا يَجْهَلُ الْمُحَالَ فِي حَقِّ خَالِقِهِ تَعَالَى، وَأَنَّهَا مَمْنُوعَةٌ شَرْعًا فِي الدُّنْيَا ثَابِتَةُ الْوُقُوعِ فِي الْآخِرَةِ، وَإِفَادَةُ لَنِ التَّأْبِيدَ الَّتِي زَعَمَهَا الزَّمَخْشَرِيُّ فِي الْآيَةِ تَرُدُّهَا
Cevap şudur: Zemahşerî'nin «لن» edatının te'bid ifade ettiğine dair sözü reddedilmelidir; çünkü o bununla, Mûsâ'ya söylenen: {لَنْ تَرَانِي} [A'râf, 7/143] “Beni asla göremezsin” ayetindeki «لن» lafzının nefyi ebedî kıldığını ve dolayısıyla O'na göre ne dünyada ne de ahirette Allah'ın asla görülemeyeceğini iddia ederek Allah Teâlâ'nın kıyamet gününde görülmesinin imkânsızlığını kastetmektedir. Bu ise Kur'an'daki sahih nassların ve sübûtunda hiçbir kusur bulunmayan pek çok sahih hadisin reddettiği, bilinen batıl bir Mu'tezilî mezhebidir. Biz defalarca belirttik ki, Allah Teâlâ'nın gözlerle görülmesi aklen hem dünyada hem de ahirette caizdir. Eğer dünyada aklen imkânsız olsaydı, Allah'ın peygamberi Mûsâ: {رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ} [A'râf, 7/143] “Rabbim! Bana göster, Sana bakayım” demezdi; zira o Yaratıcısı Teâlâ hakkında neyin muhal olduğunu bilmezlik etmez. Fakat O'nun görülmesi dünyada şer'an menedilmiş, ahirette ise vuku bulması sabit kılınmıştır. Zemahşerî'nin ayette iddia ettiği «لن» edatının te'bid ifade etmesi durumunu,
النُّصُوصُ الصَّحِيحَةُ الصَّرِيحَةُ فِي الرُّؤْيَةِ فِي الْآخِرَةِ، وَلَا يُنَافِي ذَلِكَ أَنْ تُفِيدَ لَنِ التَّأْبِيدَ فِي مَوْضِعٍ لَمْ يُعَارِضْهَا فِيهِ نَصٌّ.
ahirette rü'yet (Allah'ı görme) hakkındaki sahih ve açık nasslar reddetmektedir. Bu durum, kendisine zıt bir nassın bulunmadığı bir yerde «لن» edatının te'bid ifade etmesine mani değildir.
وَبِالْجُمْلَةِ فَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعَرَبِيَّةِ فِي إِفَادَةِ لَنْ تَأْبِيدَ النَّفْيِ حَيْثُ لَمْ يَصْرِفْ عَنْهُ صَارِفٌ، وَعَدَمِ إِفَادَتِهَا لِذَلِكَ، فَعَلَى الْقَوْلِ: بِأَنَّهَا تُفِيدُ التَّأْبِيدَ فَقَوْلُهُ ﷺ لِأَبِي بُرْدَةَ: «وَلَنْ تُجْزِئَ عَنْ أَحَدٍ بَعْدَكَ» ، يَدُلُّ عَلَى تَأْبِيدِ نَفْيِ الْإِجْزَاءِ، كَمَا ذَكَرْنَا وَعَلَى عَدَمِ اقْتِضَائِهَا التَّأْبِيدَ، فَلَا تَقُلْ عَنِ الظُّهُورِ فِيهِ، حَتَّى يَصْرِفَ عَنْهُ صَارِفٌ، وَبِذَلِكَ كُلِّهِ تَعْلَمُ أَنَّ الْجَمْعَ بَيْنَ حَدِيثِ أَبِي بُرْدَةَ، وَحَدِيثِ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ، كَالْمُتَعَذَّرِ فَيَجِبُ التَّرْجِيحُ، وَحَدِيثُ أَبِي بُرْدَةَ: أَرْجَحُ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Özetle, Arap dili ehli, kendisini başka bir manaya çeviren bir karine bulunmadığı sürece «لن» edatının nefyi ebedî kılıp kılmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Te'bid ifade ettiği görüşüne göre Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Bürde'ye: «وَلَنْ تُجْزِئَ عَنْ أَحَدٍ بَعْدَكَ» “Senden sonra hiç kimse için geçerli olmayacaktır” buyruğu, zikrettiğimiz üzere yeterliliğin olumsuzlanmasının ebedîliğine delalet eder. Te'bidi gerektirmediği görüşüne göre ise, onu başka yöne çeviren bir karine bulunmadıkça bunda zahir olmaktan geri kalmaz. Bütün bunlarla anlarsın ki, Ebû Bürde hadisi ile Ukbe b. Âmir hadisini cem etmek adeta imkânsızdır; dolayısıyla tercih yapmak gerekir ve Ebû Bürde hadisi daha racihtir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
وَهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا فِي هَذَا الْفَرْعِ هُوَ حَاصِلُ كَلَامِ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي السِّنِّ الَّتِي تُجْزِئُ فِي الضَّحَايَا.
Bu alt başlıkta zikrettiğimiz hususlar, kurbanlıklarda geçerli olan yaş konusunda ilim ehlinin sözlerinin özetidir.
الْفَرْعُ الرَّابِعُ: اعْلَمْ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ فِي الْأُضْحِيَّةِ إِلَّا بَهِيمَةُ الْأَنْعَامِ، وَهِيَ الْإِبِلُ وَالْبَقَرُ وَالضَّأْنُ وَالْمَعْزُ بِأَنْوَاعِهَا ; لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ [٢٢ \ ٢٨] ، فَلَا تُشْرَعُ التَّضْحِيَةُ بِالظِّبَاءِ وَلَا بِبَقَرَةِ الْوَحْشِ وَحِمَارِ الْوَحْشِ مَثَلًا.
DÖRDÜNCÜ ALT BAŞLIK: Bil ki Allah Teâlâ'nın: {وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ} [Hac, 22/28] “Kendilerine rızık olarak verdiği en'âm (kurbanlık hayvanlar) üzerine bilinen günlerde Allah'ın adını ansınlar” buyruğu sebebiyle kurbanda behîmetü'l-en'âmdan yani deve, sığır, koyun ve keçiden —türleriyle birlikte— başkası caiz değildir. Dolayısıyla örneğin ceylan, yaban sığırı ve yaban eşeği ile kurban kesmek meşru değildir.
وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» : وَلَا تُجْزِئُ بِالْمُتَوَلِّدِ مِنَ الظِّبَاءِ وَالْغَنَمِ ; لِأَنَّهُ لَيْسَ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ. اهـ.
Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: «Ceylan ile koyunun çiftleşmesinden doğan hayvanla da kurban caiz olmaz; çünkü o behîmetü'l-en'âmdan sayılmaz.»
وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ كَذَلِكَ كَمَا عَلَيْهِ جَمَاهِيرُ أَهْلِ الْعِلْمِ، فَمَا رُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ مِنْ أَنَّ بَقَرَةَ الْوَحْشِ تُجْزِئُ عَنْ سَبْعَةٍ، وَالظَّبْيَ عَنْ وَاحِدٍ، خِلَافُ التَّحْقِيقِ. وَعَنْ أَصْحَابِ الرَّأْيِ أَنَّ وَلَدَ الْبَقَرَةِ الْإِنْسِيَّةِ يُجْزِئُ، وَإِنْ كَانَ أَبُوهُ وَحْشِيًّا وَعَنْ أَبِي ثَوْرٍ: يُجْزِئُ إِنْ كَانَ مَنْسُوبًا إِلَى بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ. وَالْأَظْهَرُ أَنَّ الْمُتَوَلِّدَ مِنْ بَيْنِ مَا يُجْزِئُ، وَمَا لَا يُجْزِئُ، لَا يُجْزِئُ بِنَاءً عَلَى قَاعِدَةِ تَقْدِيمِ الْحَاظِرِ عَلَى الْمُبِيحِ. وَمَعْلُومٌ أَنَّهَا خَالَفَ فِيهَا بَعْضُ أَهْلِ الْأُصُولِ، وَعَلَى كُلِّ حَالٍ، فَالْأَحْوَطُ أَنْ لَا يُضَحِّيَ إِلَّا بِبَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ ; لِظَاهِرِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ.
İlim ehlinin cumhurunun üzerinde bulunduğu üzere zahir olan da budur. Hasan b. Sâlih'ten yaban sığırının yedi kişi yerine, ceylanın ise bir kişi yerine kurban edilmesinin caiz olduğuna dair rivayet edilen görüş tahkike aykırıdır. Rey ehlinden ise babası yabani olsa bile evcil ineğin yavrusunun caiz olduğu; Ebû Sevr'den ise behîmetü'l-en'âma nispet ediliyorsa caiz olduğu rivayet edilmiştir. En zahir olanı, caiz olan ile caiz olmayandan doğan melezin, 'yasaklayıcı olanın mubah kılıcı olana takdim edilmesi' kuralına binaen caiz olmamasıdır. Bilinmektedir ki fıkıh usulcülerinin bir kısmı bu kurala muhalefet etmiştir. Her hâlükârda, kerîm olan ayetin zahirinden dolayı en ihtiyatlı olanı sadece behîmetü'l-en'âmdan kurban kesmektir.
الْفَرْعُ الْخَامِسُ: اعْلَمْ أَنَّ أَكْثَرَ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ أَفْضَلَ أَنْوَاعِ الْأُضْحِيَّةِ: الْبَدَنَةُ، ثُمَّ الْبَقَرَةُ، ثُمَّ الشَّاةُ، وَالضَّأْنُ، أَفْضَلُ مِنَ الْمَعْزِ. وَسَيَأْتِي الْكَلَامُ عَلَى حُكْمِ الِاشْتِرَاكِ فِي الْأُضْحِيَّةِ بِبَدَنَةٍ، أَوْ بَقَرَةٍ إِنْ شَاءَ اللَّهُ. وَكَوْنِ الْأَفْضَلِ: الْبَدَنَةَ، ثُمَّ الْبَقَرَةَ، ثُمَّ شَاةَ الضَّأْنِ، ثُمَّ شَاةَ الْمَعْزِ. قَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» : هُوَ مَذْهَبُنَا وَمَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ، وَأَحْمَدَ، وَدَاوُدَ. وَقَالَ مَالِكٌ: أَفْضَلُهَا الْغَنَمُ ثُمَّ الْبَقَرُ، ثُمَّ الْإِبِلُ. قَالَ: وَالضَّأْنُ أَفْضَلُ مِنَ الْمَعْزِ،
BEŞİNCİ ALT BAŞLIK: Bil ki ilim ehlinin çoğunluğuna göre kurban türlerinin en faziletlisi: [Büyükbaş olarak] deve (bedene), sonra sığır, sonra koyun/keçidir; koyun da keçiden daha faziletlidir. Bir deve veya sığıra ortaklaşa kurban kesme hükmü inşallah ileride gelecektir. En faziletlisinin: deve, sonra sığır, sonra koyun, sonra keçi olduğu görüşü hakkında Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: «Bu bizim mezhebimiz ile Ebû Hanîfe, Ahmed ve Dâvûd'un mezhebidir.» Mâlik ise şöyle demiştir: «Onların en faziletlisi koyun/keçi, sonra sığır, sonra devedir. Koyun keçiden daha faziletlidir,
وَإِنَاثُهَا أَفْضَلُ مِنْ فُحُولِ الْمَعْزِ، وَفُحُولُ الضَّأْنِ خَيْرٌ مِنْ إِنَاثِ الْمَعْزِ، وَإِنَاثُ الْمَعْزِ خَيْرٌ مِنَ الْإِبِلِ وَالْبَقَرِ. وَقَالَ بَعْضُ أَصْحَابِ مَالِكٍ: الْإِبِلُ أَفْضَلُ مِنَ الْبَقَرِ.
koyunun dişisi erkeğinden, keçinin erkeği dişisinden hayırlıdır; koyunun dişisi sığır ve deveden daha hayırlıdır.» Mâlik'in bazı talebeleri ise: «Deve sığırdan daha faziletlidir» demişlerdir.
فَإِذَا عَرَفْتَ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي أَفْضَلِ مَا يُضَحَّى بِهِ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ، فَاعْلَمْ أَنَّ الْجُمْهُورَ الَّذِينَ قَالُوا الْبَدَنَةُ أَفْضَلُ، ثُمَّ الْبَقَرَةُ، ثُمَّ الشَّاةُ احْتَجُّوا بِأَدِلَّةٍ: مِنْهَا أَنَّ الْبَدَنَةَ أَعْظَمُ مِنَ الْبَقَرَةِ، وَالْبَقَرَةَ أَعْظَمُ مِنَ الشَّاةِ. وَاللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ الْآيَةَ [٢٢ \ ٣٢] .
İlim ehlinin behîmetü'l-en'âmdan kurban edileceklerin en faziletlisi hakkındaki görüşlerini öğrendiğine göre bil ki, devenin daha faziletli olduğunu, sonra sığır, sonra koyun geldiğini söyleyen cumhur birtakım delillerle ihticac etmiştir: Bunlardan biri, devenin sığırdan, sığırın da koyundan daha cüsseli ve büyük olmasıdır. Allah Teâlâ ise şöyle buyurmaktadır: {ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ} [Hac, 22/32] “İşte böyle; her kim Allah'ın şeâirine (nişanelerine) saygı gösterirse, şüphesiz bu kalplerin takvasındandır”.
وَمِنْهَا مَا قَدَّمْنَا ثَابِتًا فِي الصَّحِيحِ أَنَّ الْبَقَرَةَ وَالْبَدَنَةَ كِلْتَاهُمَا تُجْزِئُ عَنْ سَبْعَةٍ فِي الْهَدْيِ، فَكُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا تَعْدِلُ سَبْعَ شِيَاهٍ. وَكَوْنُهَا تَعْدِلُ سَبْعَ شِيَاهٍ، دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى أَنَّهَا أَفْضَلُ مِنْ شَاةٍ وَاحِدَةٍ.
Bir diğeri de hedy kurbanında sığır ve devenin her ikisinin de yedi kişi yerine geçtiğinin Sahîh'te sabit olduğunu daha önce aktarmış olmamızdır. Dolayısıyla bunlardan her biri yedi koyuna denktir. Yedi koyuna denk olması ise onun tek bir koyundan daha faziletli olduğuna açık bir delildir.
وَمِنْهَا مَا رَوَاهُ الشَّيْخَانِ وَالْإِمَامُ أَحْمَدُ وَأَصْحَابُ السُّنَنِ، غَيْرَ ابْنِ مَاجَهْ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «مَنِ اغْتَسَلَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ غُسْلَ الْجَنَابَةِ، ثُمَّ رَاحَ فَكَأَنَّمَا قَرَّبَ بَدَنَةً، وَمَنْ رَاحَ فِي السَّاعَةِ الثَّانِيَةِ فَكَأَنَّمَا قَرَّبَ بَقَرَةً، وَمَنْ رَاحَ فِي السَّاعَةِ الثَّالِثَةِ، فَكَأَنَّمَا قَرَّبَ كَبْشًا أَقْرَنَ، وَمَنْ رَاحَ فِي السَّاعَةِ الرَّابِعَةِ، فَكَأَنَّمَا قَرَّبَ دَجَاجَةً، وَمَنْ رَاحَ فِي السَّاعَةِ الْخَامِسَةِ، فَكَأَنَّمَا قَرَّبَ بَيْضَةً فَإِذَا خَرَجَ الْإِمَامُ حَضَرَتِ الْمَلَائِكَةُ يَسْمَعُونَ الذِّكْرَ» ، اهـ. قَالُوا: فَفِي هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ الدَّلَالَةُ الْوَاضِحَةُ، عَلَى أَنَّ الْبَدَنَةَ أَفْضَلُ، ثُمَّ الْبَقَرَةُ، ثُمَّ الْكَبْشُ الْأَقْرَنُ، وَوَجْهُهُ ظَاهِرٌ. وَاحْتَجَّ مَالِكٌ، وَأَصْحَابُهُ: عَلَى أَنَّ التَّضْحِيَةَ بِالْغَنَمِ أَفْضَلُ: بِأَنَّهُ ﷺ كَانَ يُضَحِّي بِالْغَنَمِ لَا بِالْإِبِلِ، وَلَا بِالْبَقَرِ. وَقَدْ قَدَّمْنَا الْأَحَادِيثَ بِتَضْحِيَتِهِ بِكَبْشَيْنِ أَقْرَنَيْنِ أَمْلَحَيْنِ، وَتَضْحِيَتِهِ بِكَبْشٍ أَقْرَنَ يَطَأُ فِي سَوَادٍ، وَيَبْرُكُ فِي سَوَادٍ، وَيَنْظُرُ فِي سَوَادٍ، وَكُلُّهَا ثَابِتَةٌ فِي الصَّحِيحِ كَمَا قَدَّمْنَا أَسَانِيدَهَا وَمُتُونَهَا. قَالُوا: وَهُوَ ﷺ لَا يُضَحِّي مُكَرِّرًا ذَلِكَ عَامًا بَعْدَ عَامٍ، إِلَّا بِمَا هُوَ الْأَفْضَلُ فِي الْأُضْحِيَّةِ. فَلَوْ كَانَتِ التَّضْحِيَةُ بِالْإِبِلِ وَالْبَقَرِ لَفَعَلَ ﷺ ذَلِكَ الْأَفْضَلَ.
Bir diğeri de İki Şeyh'in (Buhârî ve Müslim), İmam Ahmed'in ve İbn Mâce dışındaki Sünen sahiplerinin Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh rivayet ettikleri Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şu hadisidir: «مَنِ اغْتَسَلَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ غُسْلَ الْجَنَابَةِ، ثُمَّ رَاحَ فَكَأَنَّمَا قَرَّبَ بَدَنَةً، وَمَنْ رَاحَ فِي السَّاعَةِ الثَّانِيَةِ فَكَأَنَّمَا قَرَّبَ بَقَرَةً، وَمَنْ رَاحَ فِي السَّاعَةِ الثَّالِثَةِ، فَكَأَنَّمَا قَرَّبَ كَبْشًا أَقْرَنَ، وَمَنْ رَاحَ فِي السَّاعَةِ الرَّابِعَةِ، فَكَأَنَّمَا قَرَّبَ دَجَاجَةً، وَمَنْ رَاحَ فِي السَّاعَةِ الْخَامِسَةِ، فَكَأَنَّمَا قَرَّبَ بَيْضَةً فَإِذَا خَرَجَ الْإِمَامُ حَضَرَتِ الْمَلَائِكَةُ يَسْمَعُونَ الذِّكْرَ» “Kim cuma günü cünüplük guslü gibi gusledip [ilk vakitte] giderse sanki bir deve kurban etmiş gibi olur. Kim ikinci saatte giderse sanki bir sığır kurban etmiş gibi olur. Kim üçüncü saatte giderse sanki boynuzlu bir koç kurban etmiş gibi olur. Kim dördüncü saatte giderse sanki bir tavuk kurban etmiş gibi olur. Kim beşinci saatte giderse sanki bir yumurta kurban etmiş gibi olur. İmam [hutbeye] çıktığında ise melekler hazır bulunur, zikri dinlerler”. Dediler ki: Bu sahih hadiste devenin, sonra sığırın, sonra boynuzlu koçun daha faziletli olduğuna açık delalet vardır ve bunun gerekçesi açıktır. Mâlik ve ashabı ise koyun kesmenin daha faziletli olduğuna Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem deve veya sığırla değil koyunla kurban kesmiş olmasıyla delil getirdiler. Biz onun boynuzlu, alacalı iki koç kurban ettiğine ve ayağı siyah, karnı siyah, gözlerinin çevresi siyah olan boynuzlu bir koç kurban ettiğine dair hadisleri daha önce aktarmıştık; bunların hepsi senet ve metinlerini daha önce verdiğimiz üzere Sahîh'te sabittir. Dediler ki: O sallallâhu aleyhi ve sellem kurbanda en faziletli olan ne ise yıldan yıla onu tekrarlayarak kurban kesmiştir. Eğer deve ve sığır kurban etmek daha faziletli olsaydı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem o daha faziletli olanı yapardı.
قَالُوا فَإِنْ قِيلَ: أَهْدَى فِي حَجَّتِهِ الْإِبِلَ، وَلَمْ يُهْدِ الْغَنَمَ.
Dediler ki: Eğer denilirse ki: O haccında deve hedy etti, koyun hedy etmedi.
فَالْجَوَابُ: أَنَّهُ أَهْدَى الْغَنَمَ أَيْضًا فَبَعَثَ بِهَا إِلَى الْبَيْتِ، وَلَوْ سَلَّمْنَا أَنَّ الْإِبِلَ أَفْضَلُ فِي الْهَدْيِ، فَلَا نُسَلِّمُ أَنَّهَا أَفْضَلُ فِي الْأُضْحِيَّةِ، وَالْمَالِكِيَّةُ لَا يُنْكِرُونَ أَفْضَلِيَّةَ الْإِبِلِ فِي الْهَدْيِ، وَإِنَّمَا يَقُولُونَ: إِنَّ الْغَنَمَ أَفْضَلُ فِي الْأُضْحِيَّةِ، وَلِكُلٍّ مِنَ الْغَنَمِ وَالْإِبِلِ فَضْلٌ مِنْ جِهَةٍ ; فَالْإِبِلُ أَفْضَلُ مِنْ حَيْثُ كَثْرَةُ لَحْمِهَا، وَالْغَنَمُ أَفْضَلُ، مِنْ حَيْثُ إِنَّ لَحْمَهَا أَطْيَبُ، وَأَلَذُّ. وَعِنْدَ
Cevap şudur: O koyun da hedy etti ve onu Beytullah'a gönderdi. Devenin hedyde daha faziletli olduğunu kabul etsek bile kurbanda (udhiyye) daha faziletli olduğunu kabul etmeyiz. Mâlikîler devenin hedyde faziletli olduğunu inkâr etmezler; onlar sadece udhiyyede koyunun daha faziletli olduğunu söylerler. Koyun ve devenin her birinin bir yönden üstünlüğü vardır: Deve etinin çokluğu yönünden daha üstündür, koyun ise etinin daha temiz, lezzetli ve hoş olması bakımından daha üstündür.
الْمَالِكِيَّةِ: فَلَا مَانِعَ مِنْ أَنْ يُرَاعِيَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْوَصْفَيْنِ فِي نَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ النُّسُكِ، وَدَلِيلُ الْجُمْهُورِ ظَاهِرٌ. لَكِنَّ دَلِيلَ الْمَالِكِيَّةِ أَخَصُّ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ ; لِأَنَّهُ ﷺ لَمْ يُضَحِّ إِلَّا بِالْغَنَمِ، وَالْخَيْرُ كُلُّهُ فِي اتِّبَاعِهِ فِي أَقْوَالِهِ وَأَفْعَالِهِ، وَمَا جَاءَ عَنْهُ مِنْ تَفْضِيلِ الْبَدَنَةِ، ثُمَّ الْبَقَرَةِ، ثُمَّ الْكَبْشِ الْأَقْرَنِ، لَمْ يَأْتِ فِي خُصُوصِ الْأُضْحِيَّةِ. وَلَكِنَّ فِعْلَهُ ﷺ فِي خُصُوصِ الْأُضْحِيَّةِ وَاللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ [٣٣ \ ٢١] .
Mâlikîlere göre kurban ibadetinin her bir çeşidinde bu iki vasıftan birini gözetmekte bir engel yoktur. Cumhurun delili açıktır. Ancak Mâlikîlerin delili ihtilaf mahalline daha özeldir; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem [udhiyye olarak] sadece koyun kurban etmiştir. Bütün hayır ise söz ve fiillerinde O'na uymaktadır. O'ndan devenin, sonra sığırın, sonra boynuzlu koçun üstün tutulduğuna dair gelen rivayet bizzat kurban (udhiyye) hususunda gelmemiştir. Ancak Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem fiili bizzat udhiyye hususundadır. Allah Teâlâ ise şöyle buyurmaktadır: {لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ} [Ahzâb, 33/21] “Andolsun ki Allah'ın Resûlü'nde sizin için güzel bir örnek vardır”.
وَالْحَاصِلُ أَنَّ لِكُلٍّ مِنَ الْقَوْلَيْنِ وَجْهًا مِنَ النَّظَرِ. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ بِالصَّوَابِ.
Özetle, her iki görüşün de dikkate değer bir yönü vardır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْجُمْهُورَ أَجَابُوا عَنْ دَلِيلِ مَالِكٍ بِأَنَّ تَضْحِيَتَهُ ﷺ بِالْغَنَمِ، لِبَيَانِ الْجَوَازِ، أَنَّهُ لِأَنَّهُ لَمْ يَتَيَسَّرْ لَهُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ بَدَنَةٌ وَلَا بَقَرَةٌ، وَإِنَّمَا تَيَسَّرَتْ لَهُ الْغَنَمُ هَكَذَا قَالُوا. وَظَاهِرُ الْأَحَادِيثِ تَكَرُّرُ تَضْحِيَتِهِ ﷺ بِالْغَنَمِ، وَقَدْ يَدُلُّ ذَلِكَ عَلَى قَصْدِهِ الْغَنَمَ دُونَ غَيْرِهَا ; لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يَتَيَسَّرْ لَهُ إِلَّا الْغَنَمُ سَنَةً، فَقَدْ يَتَيَسَّرُ لَهُ غَيْرُهَا فِي سَنَةٍ أُخْرَى. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Bil ki cumhur, Mâlik'in deliline şöyle cevap vermiştir: O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem koyun kurban etmesi caiz olduğunu beyan etmek içindir veya o vakitte kendisine deve yahut sığır kolay gelmediği, sadece koyun kolay geldiği içindir; böyle demişlerdir. Hadislerin zahiri ise O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem koyun kurban etmeyi tekrarladığını göstermektedir. Bu da O'nun başkasını değil özellikle koyunu kastettiğine delalet edebilir; zira bir sene kendisine sadece koyun kolay gelse bile başka bir sene başkası kolay gelebilirdi. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
فَإِنْ قِيلَ: رَوَى الْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ كَانَ ﷺ يُضَحِّي بِالْجَزُورِ أَحْيَانًا وَبِالْكَبْشِ إِذَا لَمْ يَجِدِ الْجَزُورَ.
Eğer denilirse ki: Beyhakî, İbn Ömer'den: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bazen deve kurban ederdi, deveyi bulamadığında ise koç kurban ederdi» şeklinde rivayet etmiştir.
فَالْجَوَابُ أَنَّ الزُّرْقَانِيَّ فِي «شَرْحِ الْمُوَطَّأِ» قَالَ مَا نَصُّهُ: وَحَدِيثُ الْبَيْهَقِيِّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ: «كَانَ ﷺ يُضَحِّي بِالْجَزُورِ أَحْيَانًا، وَبِالْكَبْشِ إِذَا لَمْ يَجِدِ الْجَزُورَ» . ضَعِيفٌ. فِي سَنَدِهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَافِعٍ، وَفِيهِ مَقَالٌ. انْتَهَى مِنْهُ. وَقَدْ رَوَى الْبَيْهَقِيُّ فِي «السُّنَنِ الْكُبْرَى» ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، وَعُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ ﵄ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «خَيْرُ الضَّحَايَا الْكَبْشُ الْأَقْرَنُ» انْتَهَى مِنْهُ. وَقَدْ ذَكَرَ النَّوَوِيُّ أَنَّ فِيهِ ضَعْفًا، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ تُقَوِّيهِ الْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ الثَّابِتَةُ عَنْهُ ﷺ بِالْمُدَاوَمَةِ عَلَى التَّضْحِيَةِ بِالْكَبْشَيْنِ الْأَقْرَنَيْنِ، أَوِ الْكَبْشِ الْأَقْرَنِ. كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ.
Cevap şudur: Zürkānî Şerhu'l-Muvatta'da lafzı lafzına şöyle demiştir: «Beyhakî'nin İbn Ömer'den rivayet ettiği: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bazen deve kurban ederdi, deveyi bulamadığında ise koç kurban ederdi' hadisi zayıftır. Senedinde Abdullah b. Nâfi' vardır ve onun hakkında söz söylenmiştir.» (Sözü bitti). Beyhakî es-Sünenü'l-Kübrâ'da Ebû Ümâme ve Ubâde b. es-Sâmit'ten radıyallâhu anhümâ Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «خَيْرُ الضَّحَايَا الْكَبْشُ الْأَقْرَنُ» “Kurbanların en hayırlısı boynuzlu koçtur”. (Rivayet bitti). Nevevî bu hadiste zayıflık bulunduğunu belirtmiştir; ancak şüphe yok ki daha önce açıklandığı üzere O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem boynuzlu iki koç veya boynuzlu bir koç kurban etmeye devam ettiğine dair sahih ve sabit hadisler bunu kuvvetlendirmektedir.
الْفَرْعُ السَّادِسُ: اعْلَمْ أَنَّ جُمْهُورَ أَهْلِ الْعِلْمِ: أَجَازُوا اشْتِرَاكَ سَبْعَةِ مُضَحِّينَ فِي بَدَنَةٍ أَوْ بَقَرَةٍ، بِأَنْ يَشْتَرُوهَا مُشْتَرَكَةً بَيْنَهُمْ، ثُمَّ يُهْدُوا بِهَا، أَوْ يُضَحُّوا بِهَا عَنْ كُلِّ وَاحِدٍ سُبْعُهَا.
ALTINCI ALT BAŞLIK: Bil ki ilim ehlinin cumhuru, yedi kurban kesenin bir deve veya sığıra aralarında ortak olarak satın alıp sonra onu hedy veya her biri adına yedide bir hissesi olacak şekilde kurban etmelerini caiz görmüştür.
وَقَدْ قَدَّمْنَا النُّصُوصَ الصَّرِيحَةَ بِذَلِكَ فِي الْهَدْيِ، وَالظَّاهِرُ عَدَمُ الْفَرْقِ فِي ذَلِكَ بَيْنَ الْهَدْيِ، وَالْأُضْحِيَّةِ.
Hedy konusunda buna dair açık nassları daha önce aktarmıştık; bu hususta hedy ile udhiyye (kurban) arasında bir farkın olmadığı zahirdir.
وَخَالَفَ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ الْجُمْهُورَ، فَقَالُوا: لَا يَجُوزُ ذَبْحُ بَدَنَةٍ مُشْتَرَكَةٍ، وَلَا بَقَرَةٍ، وَإِنَّمَا يَمْلِكُهَا وَاحِدٌ فَيُشْرِكُ غَيْرَهُ مَعَهُ فِي الْأَجْرِ. أَمَّا اشْتِرَاكُهُمْ فِي مِلْكِهَا، فَلَا يُجْزِئُ عِنْدَ مَالِكٍ لَا فِي الْأُضْحِيَّةِ وَلَا فِي الْهَدْيِ الْوَاجِبِ، وَكَذَلِكَ هَدْيُ التَّطَوُّعِ خِلَافًا لِأَشْهَبَ مِنْ أَصْحَابِهِ.
Mâlik ve ashabı cumhura muhalefet ederek şöyle demişlerdir: Ortaklaşa bir devenin veya sığırın kesilmesi caiz değildir; ancak ona tek bir kişi sahip olur ve sevabına başkasını ortak eder. Mülkiyetinde ortak olmalarına gelince, bu Mâlik'e göre ne kurbanda ne de vacip hedyde caizdir. Ashabından Eşheb'in muhalefeti hariç nafile hedyde de durum böyledir.
وَاعْلَمْ أَنَّ مَالِكًا ﵀ حَمَلَ أَحَادِيثَ اشْتِرَاكِ السَّبْعَةِ فِي الْبَدَنَةِ وَالْبَقَرَةِ، عَلَى الِاشْتِرَاكِ فِي الْأَجْرِ، بِأَنْ يَكُونَ الْمَالِكُ وَاحِدًا، وَيُشْرِكُ غَيْرَهُ مَعَهُ فِي الْأَجْرِ لَا فِي مِلْكِ الرَّقَبَةِ، وَظَاهِرُ الْأَحَادِيثِ فِيهِ الدَّلَالَةُ الْوَاضِحَةُ عَلَى الِاشْتِرَاكِ فِي الْمِلْكِ. وَأَجَازَ مَالِكٌ لِلرَّجُلِ: أَنْ يُضَحِّيَ بِالشَّاةِ الْوَاحِدَةِ، وَيُشْرِكَ مَعَهُ أَهْلَهُ فِي الْأَجْرِ.
Bil ki Mâlik —Allah ona rahmet etsin— deve ve sığıra yedi kişinin ortak olabileceğine dair hadisleri, mülkiyetin aynında değil, sahibinin bir kişi olup sevabına başkasını ortak etmesi şeklinde ecirde ortaklığa hamletmiştir. Oysa hadislerin zahirinde mülkiyette ortaklığa açık delalet vardır. Mâlik, kişinin tek bir koyunu kurban edip ailesini sevabına ortak etmesini caiz görmüştür.
وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي الصَّحِيحِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ ذَبَحَ كَبْشًا وَقَالَ: «اللَّهُمَّ تَقَبَّلْ مِنْ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ» .
Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bir koç kesip: «اللَّهُمَّ تَقَبَّلْ مِنْ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ» “Allahım! Muhammed'den ve Muhammed'in ailesinden kabul buyur” dediğini Sahîh'ten daha önce aktarmıştık.
وَالْحَاصِلُ أَنَّ الْعُلَمَاءَ مُجْمِعُونَ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ اشْتِرَاكُ مَالِكِينَ فِي شَاةِ الْأُضْحِيَّةِ، أَمَّا كَوْنُ الْمَالِكِ وَاحِدًا فَيُضَحِّي عَنْ نَفْسِهِ بِالشَّاةِ وَيَنْوِي اشْتِرَاكَ أَهْلِ بَيْتِهِ مَعَهُ فِي الْأَجْرِ، وَأَنَّ ذَلِكَ يَتَأَدَّى بِهِ الشِّعَارُ الْإِسْلَامِيُّ عَنْهُمْ جَمِيعًا، فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يخُتَلَفَ فِيهِ ; لِدَلَالَةِ النُّصُوصِ الصَّحِيحَةِ عَلَيْهِ، كَالْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ آنِفًا وَغَيْرِهِ، كَحَدِيثِ أَبِي أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيِّ: كَانَ الرَّجُلُ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يُضَحِّي بِالشَّاةِ عَنْهُ، وَعَنْ أَهْلِ بَيْتِهِ، فَيَأْكُلُونَ وَيُطْعِمُونَ، حَتَّى تَبَاهَى النَّاسُ، فَصَارَ كَمَا تَرَى. قَالَ فِي «الْمُنْتَقَى» : رَوَاهُ ابْنُ مَاجَهْ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَصَحَّحَهُ، وَقَالَ شَارِحُهُ فِي «النَّيْلِ» : وَأَخْرَجَهُ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَحَادِيثِ، وَالِاشْتِرَاكُ الْمَذْكُورُ فِي الْأَجْرِ فِي الشَّاةِ الْوَاحِدَةِ يَصِحُّ وَلَوْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْ سَبْعَةٍ، كَمَا هُوَ ظَاهِرُ النَّصِّ، وَكَمَا صَرَّحَ بِهِ الْمَالِكِيَّةُ وَغَيْرُهُمْ وَاشْتَرَطَ الْمَالِكِيَّةُ لِذَلِكَ شُرُوطًا ثَلَاثَةً. وَهِيَ سُكْنَاهُمْ مَعَ الْمُضَحِّي، وَقَرَابَتُهُمْ مِنْهُ، وَإِنْفَاقُهُ عَلَيْهِمْ، وَإِنْ تَبَرُّعًا. وَلَا أَعْلَمُ لِهَذِهِ الشُّرُوطِ مُسْتَنَدًا مِنَ الْوَحْيِ إِلَّا أَنْ يَكُونَ يُرَادُ بِهَا تَحْقِيقُ الْمَنَاطِ فِي مُسَمَّى الْأَهْلِ، وَأَنَّ أَهْلَ الرَّجُلِ هُمْ مَا اجْتَمَعَ فِيهِمُ الْأَوْصَافُ الثَّلَاثَةُ، وَلَا تُسَاعِدُ عَلَى الشُّرُوطِ الْمَذْكُورَةِ فِي جَمِيعِ النُّسُكِ الْأَحَادِيثُ الْمُتَقَدِّمَةُ بِاشْتِرَاكِ كُلِّ سَبْعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ فِي بَدَنَةٍ أَوْ بَقَرَةٍ فِي عُمْرَةِ الْحُدَيْبِيَةِ وَفِي الْحَجِّ ; لِأَنَّ ذَلِكَ الِاشْتِرَاكَ عِنْدَ مَالِكٍ فِي الْأَجْرِ لَا فِي الرَّقَبَةِ، وَظَاهِرُ الْأَحَادِيثِ أَنَّهُمْ لَمْ تَجْتَمِعْ فِيهِمُ الشُّرُوطُ الْمَذْكُورَةُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Özetle, âlimler kurbanlık koyunda birden fazla malikin ortak olmasının caiz olmadığı konusunda icma etmişlerdir. Ancak malikin tek bir kişi olup koyunu kendi adına kurban etmesi ve ev halkını sevabına ortak etmeyi niyet etmesi, böylece İslami şiarın hepsinin üzerinden yerine gelmiş olması hususunda ise ihtilaf edilmemesi gerekir; zira az önce zikredilen hadis ve Ebû Eyyûb el-Ensârî'nin: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında kişi kendisi ve ev halkı adına bir koyun kurban eder, ondan yerler ve yedirirlerdi; ta ki insanlar bununla övünmeye başlayıp gördüğün şu duruma gelinceye kadar» şeklindeki hadisi gibi sahih nassların buna delaleti vardır. el-Müntekâ'da şöyle demiştir: «Bunu İbn Mâce ve Tirmizî rivayet etmiş ve Tirmizî sahihlemiştir.» en-Neyl'de şârihi ise: «Mâlik bunu el-Muvatta'da tahriç etmiştir» demiştir ve bunlardan başka hadisler de vardır. Tek bir koyunda sevaba ortak olma nassın zahirinde olduğu ve Mâlikîler ile diğerlerinin açıkça belirttiği gibi yediden fazla kişi olsalar bile sahihtir. Mâlikîler bunun için üç şart koşmuşlardır: Kurban kesenle birlikte ikamet etmeleri, ona akraba olmaları ve teberru yoluyla da olsa nafakalarını onun karşılıyor olmasıdır. Bu şartların vahiyden bir dayanağını bilmiyorum; meğerki bununla 'ehl' (aile) isminde menatın tahkiki (kavramın tanımı) ve kişinin ehlinin bu üç vasfı kendisinde toplayan kimseler olduğu kastedilmiş olsun. Hudeybiye umresinde ve hacda sahâbeden her yedi kişinin bir deve veya sığırda ortak olduğuna dair daha önce geçen hadisler tüm nüsüklerde bu şartları desteklemez; çünkü Mâlik'e göre bu ortaklık mülkiyette değil sevaptadır, oysa hadislerin zahiri onlarda zikredilen bu şartların toplanmadığını göstermektedir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
وَمَا ذَكَرْنَا مِنَ التَّضْحِيَةِ بِالشَّاةِ الْوَاحِدَةِ عَنِ الْمُضَحِّي وَأَهْلِهِ. قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : نَصَّ عَلَيْهِ أَحْمَدُ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ، وَاللَّيْثُ وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَإِسْحَاقُ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَأَبِي هُرَيْرَةَ، ثُمَّ قَالَ: وَكَرِهَ ذَلِكَ الثَّوْرِيُّ، وَأَبُو حَنِيفَةَ ; لِأَنَّ الشَّاةَ لَا تُجْزِئُ عَنْ أَكْثَرَ مِنْ وَاحِدٍ فَإِذَا اشْتَرَكَ فِيهَا اثْنَانِ لَمْ تُجْزِئْ عَنْهُمَا انْتَهَى مِنْهُ. وَالْحَدِيثُ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ الْمَذْكُورُ: حُجَّةٌ عَلَى مَنْ خَالَفَهُ.
Kişinin kendisi ve ailesi adına tek bir koyun kurban etmesiyle ilgili zikrettiğimiz bu hususta İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle demiştir: «Ahmed bunu açıkça ifade etmiştir; Mâlik, Leys, Evzâî ve İshak da bu görüştedir. Bu, İbn Ömer ve Ebû Hüreyre'den de rivayet edilmiştir.» Sonra şöyle demiştir: «Sevrî ve Ebû Hanîfe bunu mekruh görmüşlerdir; çünkü koyun birden fazla kişi için geçerli olmaz, dolayısıyla iki kişi onda ortak olursa ikisi için de geçerli olmaz.» (Kendisinden nakil bitti). Zikredilen müttefekun aleyh hadis ise buna muhalefet eden aleyhine kesin bir delildir.
الْفَرْعُ السَّابِعُ: اعْلَمْ أَنَّا قَدَّمْنَا وَقْتَ الْأُضْحِيَّةِ وَالْهَدْيِ وَأَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي ذَلِكَ، بِمَا
YEDİNCİ ALT BAŞLIK: Bil ki kurban ve hediyin vaktini ve ilim ehlinin bu konudaki görüşlerini,
أَغْنَى عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا، وَقَدْ قَدَّمْنَا حَدِيثَ أُمِّ سَلَمَةَ، عِنْدَ مُسْلِمٍ الْمُقْتَضِي أَنَّ مَنْ أَرَادَ أَنْ يُضَحِّيَ لَا يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَحْلِقَ شَيْئًا مِنْ شَعْرِهِ، وَلَا أَنْ يُقَلِّمَ شَيْئًا مِنْ أَظْفَارِهِ فِي عَشْرِ ذِي الْحِجَّةِ، حَتَّى يُضَحِّيَ، وَظَاهِرُ الْحَدِيثِ: تَحْرِيمُ ذَلِكَ ; لِأَنَّ فِي لَفْظِ الْحَدِيثِ عِنْدَ مُسْلِمٍ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ عَنْهُ ﷺ: «فَلَا يَأْخُذَنَّ شَعْرًا، وَلَا يُقَلِّمَنَّ ظُفْرًا» . وَفِي لَفْظٍ لَهُ عَنْهَا، عَنْهُ ﷺ: «فَلَا يَمَسُّ مِنْ شَعْرِهِ وَبَشَرِهِ شَيْئًا» وَفِي الْأَلْفَاظِ الْمَذْكُورَةِ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ النَّهْيُ عَنْ حَلْقِ الشَّعْرِ، وَتَقْلِيمِ الْأَظْفَارِ فِي عَشْرِ ذِي الْحِجَّةِ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُضَحِّيَ، وَالنَّهْيُ يَقْتَضِي التَّحْرِيمَ إِلَّا لِصَارِفٍ عَنْهُ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ كَمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ، وَقَالَ الشَّافِعِيَّةُ وَالْمَالِكِيَّةُ، وَمَنْ وَافَقَهُمْ: إِنَّ الْحَلْقَ وَتَقْلِيمَ الْأَظْفَارِ مَكْرُوهٌ كَرَاهَةَ تَنْزِيهٍ لَا تَحْرِيمٍ ; لِأَنَّ الْمُضَحِّيَ لَيْسَ بِمُحْرِمٍ.
burada tekrarlamaya gerek bırakmayacak şekilde daha önce sunmuştuk. Müslim'deki Ümmü Seleme hadisinde, kurban kesmek isteyen kimsenin kurbanını kesinceye kadar zilhiccenin on gününde saçından hiçbir şey kesmemesi ve tırnaklarından hiçbir şey kısaltmaması gerektiğine dair hükmü daha önce aktarmıştık. Hadisin zahiri bunun haram olduğunu göstermektedir; çünkü Müslim'deki lafzında Ümmü Seleme'den rivayetle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «فَلَا يَأْخُذَنَّ شَعْرًا، وَلَا يُقَلِّمَنَّ ظُفْرًا» “Saçından kesinlikle almasın ve tırnağını kesinlikle kesmesin” buyurmuştur. Ondan gelen bir diğer lafızda ise Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem: «فَلَا يَمَسُّ مِنْ شَعْرِهِ وَبَشَرِهِ شَيْئًا» “Saçına ve derisine hiçbir şey dokundurmasın” şeklinde yer almaktadır. Sahih hadiste zikredilen lafızlarda kurban kesmek isteyen kimse için zilhiccenin on gününde saç kesmekten ve tırnak kısaltmaktan nehiy vardır. Usulde kararlaştırıldığı üzere, nehiy kendisini başka anlama çevirecek ve kendisine dönülmesi vacip olan bir karine bulunmadıkça tahrîm (harama delalet) ifade eder. Şâfiîler, Mâlikîler ve onlara muvafakat edenler ise şöyle demişlerdir: Saç kesmek ve tırnak kısaltmak haram değil, tenzîhen mekruhtur; çünkü kurban kesen kişi ihramlı değildir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: التَّحْرِيمُ أَظْهَرُ لِظَاهِرِ الْحَدِيثِ، وَلِأَنَّهُ ﷺ يَقُولُ: «وَإِذَا نَهَيْتُكُمْ عَنْ شَيْءٍ فَاجْتَنِبُوهُ» ، وَالتَّحْرِيمُ الْمَذْكُورُ لِظَاهِرِ النَّصِّ وَجْهٌ لِلشَّافِعِيَّةِ، قَالَ النَّوَوِيُّ: حَكَاهُ أَبُو الْحَسَنِ الْعَبَّادِيُّ فِي كِتَابِهِ الرَّقْمِ، وَحَكَاهُ الرَّافِعِيُّ عَنْهُ لِظَاهِرِ الْحَدِيثِ، وَحَكَى الشَّيْخُ الْمَوَّاقُ فِي شَرْحِهِ لِخَلِيلٍ، عَنْ أَحْمَدَ، وَإِسْحَاقَ: تَحْرِيمَ الْحَلْقِ، وَتَقْلِيمَ الْأَظَافِرِ فِي عَشْرِ ذِي الْحِجَّةِ لِمُرِيدِ التَّضْحِيَةِ، وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : قَالَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا: بِالتَّحْرِيمِ، وَحَكَاهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ أَحْمَدَ، وَإِسْحَاقَ، وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَقَالَ الْقَاضِي، وَجَمَاعَةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا: هُوَ مَكْرُوهٌ غَيْرُ مُحَرَّمٍ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ ; لِقَوْلِ عَائِشَةَ: «كُنْتُ أَفْتِلُ قَلَائِدَ هَدْيِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ثُمَّ يُقَلِّدُهَا بِيَدِهِ» ، وَلَا يَحْرُمُ عَلَيْهِ شَيْءٌ أَحَلَّهُ اللَّهُ لَهُ، حَتَّى يَنْحَرَ الْهَدْيَ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا يُكْرَهُ ذَلِكَ ; لِأَنَّهُ لَا يَحْرُمُ عَلَيْهِ الْوَطْءُ وَاللِّبَاسُ، فَلَا يُكْرَهُ لَهُ حَلْقُ الشَّعْرِ، وَتَقْلِيمُ الْأَظْفَارِ، كَمَا لَوْ لَمْ يُرِدْ أَنْ يُضَحِّيَ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ بِلَفْظِهِ.
Bu satırların yazarı —Allah onu affetsin ve mağfiret buyursun— der ki: Hadisin zahirinden ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «وَإِذَا نَهَيْتُكُمْ عَنْ شَيْءٍ فَاجْتَنِبُوهُ» “Size bir şeyi yasakladığımda ondan kaçının” buyurmasından dolayı tahrîm (haram olması) daha zahirdir. Nassın zahirine dayanan bu tahrîm hükmü Şâfiîlerin de bir görüşüdür. Nevevî şöyle demiştir: «Bunu Ebü'l-Hasen el-Abbâdî er-Rakm adlı kitabında nakletmiş, Râfiî de hadisin zahirinden dolayı bunu ondan aktarmıştır.» Şeyh Mevvâk Halîl şerhinde Ahmed ve İshak'tan kurban kesmek isteyen kimse için zilhiccenin on gününde saç kesmenin ve tırnak kısaltmanın haram olduğunu nakletmiştir. İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle demiştir: «Ashabımızdan bazıları haram olduğu görüşündedir. İbnü'l-Münzir bunu Ahmed, İshak ve Saîd b. el-Müseyyeb'den nakletmiştir. el-Kādî ve ashabımızdan bir cemaat ise: 'Haram değil, mekruhtur' demiştir. Mâlik ve Şâfiî de Âişe'nin şu sözünden dolayı bu görüştedir: 'Ben Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem hediyinin gerdanlıklarını bükerdim, sonra o kendi eliyle bunları takardı ve hedyini kurban edinceye kadar Allah'ın kendisine helal kıldığı hiçbir şey ona haram olmazdı' (Müttefekun aleyh). Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: 'Bu mekruh değildir; çünkü ona cinsel ilişki ve dikişli elbise giymek haram olmamaktadır; dolayısıyla kurban kesmek istemeyen kimse gibi saç kesmek ve tırnak kısaltmak da ona mekruh olmaz.'» (Kendisinden kastedilen yer kendi lafzıyla bitti).
وَأَظْهَرُ شَيْءٍ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ وَأَصْرَحُ وَأَخَصُّهُ فِيهِ: حَدِيثُ أُمِّ سَلَمَةَ، وَظَاهِرُهُ التَّحْرِيمُ. وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» : مَذْهَبُنَا أَنَّ إِزَالَةَ الشَّعْرِ وَالظُّفْرِ فِي الْعَشْرِ لِمَنْ أَرَادَ التَّضْحِيَةَ: مَكْرُوهٌ كَرَاهَةَ تَنْزِيهٍ، حَتَّى يُضَحِّيَ، وَقَالَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ: لَا يُكْرَهُ، وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَأَحْمَدُ، وَرَبِيعَةُ، وَإِسْحَاقُ، وَدَاوُدُ: يَحْرُمُ، وَعَنْ مَالِكٍ: أَنَّهُ يُكْرَهُ، وَحَكَى عَنْهُ الدَّارِمِيُّ يَحْرُمُ فِي التَّطَوُّعِ، وَلَا يَحْرُمُ فِي الْوَاجِبِ، ثُمَّ ذَكَرَ الدَّلِيلَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ لِلْقَوْلَيْنِ.
İhtilaf mahallinde en zahir, en açık ve bu konuya en özel olan delil Ümmü Seleme hadisidir ve onun zahiri tahrîmdir. Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: «Bizim mezhebimize göre kurban kesmek isteyen kimse için kurbanını kesinceye kadar zilhiccenin ilk on gününde saç ve tırnağı gidermek tenzîhen mekruhtur. Mâlik ve Ebû Hanîfe mekruh olmadığını söylemiştir. Saîd b. el-Müseyyeb, Ahmed, Rebîa, İshak ve Dâvûd haram olduğunu söylemişlerdir. Mâlik'ten mekruh olduğu da rivayet edilmiştir. Dârimî ondan nafile kurbanda haram olduğu, vacip kurbanda ise haram olmadığı görüşünü nakletmiştir.» Sonra iki görüş için zikredilen iki delili aktarmıştır.
وَقَدْ ذَكَرْنَا آنِفًا أَنَّ أَخَصَّهُمَا فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ ظَاهِرُهُ التَّحْرِيمُ: وَهُوَ حَدِيثُ أُمِّ سَلَمَةَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Az önce de ihtilaf mahallinde iki delilden daha özel olanının zahirinin tahrîm olduğunu belirttik ki o da Ümmü Seleme hadisidir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
الْفَرْعُ الثَّامِنُ: أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى إِجْزَاءِ الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى. وَاخْتَلَفُوا أَيُّهُمَا أَفْضَلُ، وَظَاهِرُ النُّصُوصِ الصَّحِيحَةِ أَنَّ ذُكُورَ الضَّأْنِ خَيْرٌ مِنْ إِنَاثِهَا ; لِتَضْحِيَتِهِ بِالْكَبْشِ دُونَ النَّعْجَةِ، وَبَعْضُهُمْ قَالَ: بِأَفْضَلِيَّةِ الذُّكُورِ مُطْلَقًا، وَبَعْضُهُمْ قَالَ: بِأَفْضَلِيَّةِ الْإِنَاثِ مُطْلَقًا وَلَمْ يَقُمْ دَلِيلٌ صَحِيحٌ فِي غَيْرِ ذَكَرِ الضَّأْنِ فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُخْتَلَفَ فِي ذَكَرِ الضَّأْنِ أَنَّهُ أَفْضَلُ مِنْ أُنْثَاهُ.
SEKİZİNCİ ALT BAŞLIK: Âlimler kurbanda erkeğin de dişinin de geçerli olduğu hususunda icma etmişlerdir. Hangisinin daha faziletli olduğu konusunda ise ihtilaf etmişlerdir. Sahih nassların zahirine göre koyunun erkeği dişisinden daha hayırlıdır; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem koyun (dişi) değil koç kurban etmiştir. Bazıları mutlak olarak erkeklerin daha faziletli olduğunu, bazıları da mutlak olarak dişilerin daha faziletli olduğunu söylemiştir. Koyunun erkeği dışındakiler hakkında sahih bir delil sabit olmamıştır; dolayısıyla koyunun erkeğinin dişisinden daha faziletli olduğu hususunda ihtilaf edilmemesi gerekir.
الْفَرْعُ التَّاسِعُ: اعْلَمْ أَنَّ مَنْعَ ادِّخَارِ لُحُومِ الْأَضَاحِيِّ فَوْقَ ثَلَاثٍ مَنْسُوخٌ. فَقَدْ دَلَّتِ الْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ، عَلَى أَنَّهُ ﷺ مَنَعَ ادِّخَارَ لَحْمِ الْأَضَاحِيِّ بَعْدَ ثَلَاثٍ، وَمَنَعَ الْمُضَحِّيَ بِأَنْ يَأْكُلَ مِنْ أُضْحِيَّتِهِ، بَعْدَ ثَلَاثٍ، ثُمَّ نُسِخَ ذَلِكَ، وَصَارَ الْأَكْلُ وَالِادِّخَارُ مِنْهَا مُبَاحًا مُطْلَقًا. وَسَنَذْكُرُ هُنَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ طَرَفًا مِنَ الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ الدَّالَّةِ عَلَى الْمَنْعِ الْمَذْكُورِ أَوَّلًا، وَعَلَى نَسْخِهِ وَإِبَاحَةِ ذَلِكَ مُطْلَقًا.
DOKUZUNCU ALT BAŞLIK: Bil ki kurban etlerinin üç günden fazla saklanmasının yasaklanması hükmü neshedilmiştir. Sahih hadisler, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem üç günden sonra kurban etinin saklanmasını yasakladığını ve kurban kesenin üç günden sonra kurbanından yemesini menettiğini, daha sonra bu hükmün neshedilip kurban etinden yemenin ve saklamanın mutlak olarak mubah hale geldiğini göstermiştir. Burada inşallah önce anılan yasağa, ardından onun neshine ve bunun mutlak mubahlığına delalet eden sahih hadislerden bir kısmını zikredeceğiz.
قَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي عُبَيْدٍ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْأَكْوَعِ ﵁، قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «مَنْ ضَحَّى مِنْكُمْ فَلَا يُصْبِحَنَّ بَعْدَ ثَالِثَةٍ، وَبَقِيَ فِي بَيْتِهِ مِنْهُ شَيْءٌ» ، فَلَمَّا كَانَ الْعَامُ الْمُقْبِلُ قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، نَفْعَلُ كَمَا فَعَلْنَا الْعَامَ الْمَاضِيَ؟ قَالَ: «كُلُوا وَأَطْعِمُوا وَادَّخِرُوا فَإِنَّ ذَلِكَ الْعَامَ كَانَ بِالنَّاسِ جَهْدٌ فَأَرَدْتُ أَنْ تُعِينُوا فِيهَا» ، وَحَدِيثُ سَلَمَةَ بْنِ الْأَكْوَعِ هَذَا أَخْرَجَهُ أَيْضًا مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ قَرِيبًا مِنْ لَفْظِ الْبُخَارِيِّ.
Buhârî —Allah ona rahmet etsin— Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Ebû Âsım, Yezîd b. Ebî Ubeyd'den, o da Seleme b. el-Ekva'dan radıyallâhu anh anlattı; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «مَنْ ضَحَّى مِنْكُمْ فَلَا يُصْبِحَنَّ بَعْدَ ثَالِثَةٍ، وَبَقِيَ فِي بَيْتِهِ مِنْهُ شَيْءٌ» “Sizden kim kurban keserse, üçüncü günden sonra evinde ondan bir şey kalmış olarak sabahlamasın” buyurdu. Ertesi yıl olunca sahâbîler: 'Ey Allah'ın Resûlü, geçen yıl yaptığımız gibi mi yapalım?' dediler. Peygamber: «كُلُوا وَأَطْعِمُوا وَادَّخِرُوا فَإِنَّ ذَلِكَ الْعَامَ كَانَ بِالنَّاسِ جَهْدٌ فَأَرَدْتُ أَنْ تُعِينُوا فِيهَا» “Yiyin, yedirin ve saklayın! Zira o yıl insanlarda bir darlık vardı, ben de [muhtaçlara] onda yardım etmenizi istedim” buyurdu. Seleme b. el-Ekva'ın bu hadisini Müslim de Sahîh'inde Buhârî'nin lafzına yakın bir şekilde tahriç etmiştir.
وَقَالَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنِي عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلَاءِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، عَنْ أَبِي عُبَيْدٍ قَالَ: شَهِدْتُ الْعِيدَ مَعَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁، فَبَدَأَ بِالصَّلَاةِ قَبْلَ الْخُطْبَةِ، وَقَالَ: «إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ نَهَانَا أَنْ نَأْكُلَ مِنْ لُحُومِ نُسُكِنَا بَعْدَ ثَلَاثٍ» . وَفِي لَفْظٍ لِمُسْلِمٍ، عَنْ عَلِيٍّ أَنَّهُ قَالَ: «إِنَّهُ ﷺ قَدْ نَهَاكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا لُحُومَ نُسُكِكُمْ فَوْقَ ثَلَاثِ لَيَالٍ فَلَا تَأْكُلُوا» .
Müslim b. el-Haccâc —Allah ona rahmet etsin— Sahîh'inde şöyle demiştir: Bana Abdülcebbâr b. el-Alâ anlattı, bize Süfyân anlattı, bize ez-Zührî, Ebû Ubeyd'den anlattı; o şöyle dedi: Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh ile birlikte bayrama katıldım; hutbeden önce namazla başladı ve şöyle dedi: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize kurbanlarımızın etinden üç günden sonra yememizi yasakladı.» Müslim'in Ali'den gelen bir lafzında ise o şöyle demiştir: «O sallallâhu aleyhi ve sellem kurbanlarınızın etini üç geceden fazla yemenizi yasaklamıştı, artık yemeyiniz.»
وَفِي لَفْظٍ لِمُسْلِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «لَا يَأْكُلُ أَحَدُكُمْ مِنْ لَحْمِ أُضْحِيَّتِهِ فَوْقَ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ» . وَفِي لَفْظٍ لَهُ عَنْهُ: «أَنَّهُ ﷺ نَهَى أَنْ تُؤْكَلَ لُحُومُ الْأَضَاحِيِّ بَعْدَ ثَلَاثٍ» ، ثُمَّ قَالَ: قَالَ سَالِمٌ: فَكَانَ ابْنُ عُمَرَ لَا يَأْكُلُ لُحُومَ الْأَضَاحِيِّ فَوْقَ ثَلَاثٍ. وَفِي لَفْظٍ: بَعْدَ ثَلَاثٍ.
Müslim'in İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ gelen bir lafzında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «لَا يَأْكُلُ أَحَدُكُمْ مِنْ لَحْمِ أُضْحِيَّتِهِ فَوْقَ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ» “Hiçbiriniz kurbanının etinden üç günden fazla yemesin” buyurmuştur. Müslim'in ondan gelen diğer bir lafzında: «O sallallâhu aleyhi ve sellem kurban etlerinin üç günden sonra yenmesini yasakladı» denilmiş, sonra: Sâlim dedi ki: «İbn Ömer kurban etlerini üç günden fazla yemezdi» (bir lafızda: 'üç günden sonra') diye eklenmiştir.
وَفِي لَفْظٍ لِمُسْلِمٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ وَاقَدٍ قَالَ: «نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ أَكْلِ لُحُومِ الضَّحَايَا بَعْدَ ثَلَاثٍ، فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ: فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِعَمْرَةَ فَقَالَتْ: صَدَقَ،
Müslim'in Abdullah b. Vâkıd'dan gelen bir lafzında o şöyle dedi: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kurban etlerinin üç günden sonra yenmesini yasakladı. Abdullah b. Ebî Bekr dedi ki: Ben bunu Amre'ye anlattım, o da şöyle dedi: Doğru söylemiş,
سَمِعْتُ عَائِشَةَ ﵂ تَقُولُ: دَفَّ أَهْلُ أَبِيَاتٍ مِنْ أَهْلِ الْبَادِيَةِ صُفْرَةَ الْأَضْحَى زَمَنَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:» ادَّخِرُوا ثَلَاثًا، ثُمَّ تَصَدَّقُوا بِمَا بَقِيَ «، فَلَمَّا كَانَ بَعْدَ ذَلِكَ قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، إِنَّ النَّاسَ يَتَّخِذُونَ الْأَسْقِيَةَ مِنْ ضَحَايَاهُمْ، وَيُجْمِلُونَ مِنْهَا الْوَدَكَ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: وَمَا ذَاكَ؟ قَالُوا نَهَيْتَ أَنْ تُؤْكَلَ لُحُومُ الضَّحَايَا بَعْدَ ثَلَاثٍ فَقَالَ:» إِنَّمَا نَهَيْتُكُمْ مِنْ أَجْلِ الدَّافَّةِ الَّتِي دَفَّتْ فَكُلُوا وَادَّخِرُوا وَتَصَدَّقُوا «.
Âişe'nin radıyallâhu anhâ şöyle dediğini işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında kurban bayramı günlerinde bedevilerden birtakım muhtaç kimseler (dâffe) akın edip geldiler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «ادَّخِرُوا ثَلَاثًا، ثُمَّ تَصَدَّقُوا بِمَا بَقِيَ» “Üç gün için saklayın, sonra geriye kalanı tasadduk edin” buyurdu. Bundan bir süre sonra sahâbîler: 'Ey Allah'ın Resûlü, insanlar kurbanlarından su tulumları ediniyor ve içyağlarını eritiyorlar' dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «وَمَا ذَاكَ؟» “Bunun nesi var ki?” buyurdu. 'Kurban etlerinin üç günden sonra yenmesini yasaklamıştınız' dediler. Bunun üzerine: «إِنَّمَا نَهَيْتُكُمْ مِنْ أَجْلِ الدَّافَّةِ الَّتِي دَفَّتْ فَكُلُوا وَادَّخِرُوا وَتَصَدَّقُوا» “Ben sizi ancak o akın edip gelen muhtaç topluluk sebebiyle menettim; artık yiyin, saklayın ve tasadduk edin” buyurdu.»
وَفِي لَفْظٍ لِمُسْلِمٍ عَنْ جَابِرٍ ﵁، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ:» أَنَّهُ نَهَى عَنْ أَكْلِ لُحُومِ الضَّحَايَا بَعْدَ ثَلَاثٍ، ثُمَّ قَالَ بَعْدُ: «كُلُوا وَتَزَوَّدُوا وَادَّخِرُوا» .
Müslim'in Câbir'den radıyallâhu anh, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem naklettiği bir lafızda: «O, kurban etlerinin üç günden sonra yenmesini yasaklamış, ardından daha sonra: «كُلُوا وَتَزَوَّدُوا وَادَّخِرُوا» “Yiyin, azık edinin ve saklayın” buyurmuştur.»
وَفِي لَفْظٍ لِمُسْلِمٍ عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرٍ أَيْضًا، أَنَّهُ قَالَ: كُنَّا لَا نَأْكُلُ مِنْ لُحُومِ بُدْنِنَا فَوْقَ ثَلَاثٍ فِي مِنًى، فَأَرْخَصَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: «كُلُوا وَتَزَوَّدُوا» ، قُلْتُ لِعَطَاءٍ: قَالَ جَابِرٌ: حَتَّى جِئْنَا الْمَدِينَةَ؟ قَالَ: نَعَمْ.
Müslim'in Atâ'dan, yine Câbir'den naklettiği bir lafızda o şöyle demiştir: «Biz Mina'da kurbanlık develerimizin etinden üç günden fazla yemezdik. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize ruhsat verip: «كُلُوا وَتَزَوَّدُوا» “Yiyin ve azık edinin” buyurdu.» Atâ'ya: «Câbir, 'Medine'ye gelinceye kadar' dedi mi?» diye sordum. O da: «Evet» dedi.
وَفِي لَفْظٍ لِمُسْلِمٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ﵄، قَالَ: كُنَّا لَا نُمْسِكُ لُحُومَ الْأَضَاحِيِّ، فَوْقَ ثَلَاثٍ، فَأَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ نَتَزَوَّدَ مِنْهَا، وَنَأْكُلَ يَعْنِي: فَوْقَ ثَلَاثٍ، وَفِي لَفْظٍ لَهُ عَنْهُ: كُنَّا نَتَزَوَّدُهَا إِلَى الْمَدِينَةِ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.
Müslim'in Câbir b. Abdillâh'tan radıyallâhu anhümâ naklettiği bir lafızda o şöyle demiştir: «Biz kurban etlerini üç günden fazla tutmazdık. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize ondan azık edinmemizi ve yememizi emretti» yani: üç günden fazla. Ondan gelen bir diğer lafızda: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde Medine'ye kadar onu azık yapardık» demiştir.
وَفِي لَفْظٍ لِمُسْلِمٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «يَا أَهْلَ الْمَدِينَةِ، لَا تَأْكُلُوا لُحُومَ الْأَضَاحِيِّ فَوْقَ ثَلَاثٍ» ، وَقَالَ ابْنُ الْمُثَنَّى: ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ، فَشَكَوْا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّ لَهُمْ عِيَالًا وَحَشَمًا وَخَدَمًا فَقَالَ: «كُلُوا وَأَطْعِمُوا وَاحْبِسُوا وَادَّخِرُوا» ، قَالَ ابْنُ الْمُثَنَّى: شَكَّ عَبْدُ الْأَعْلَى.
Müslim'in Ebû Saîd el-Hudrî'den radıyallâhu anh naklettiği bir lafızda o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «يَا أَهْلَ الْمَدِينَةِ، لَا تَأْكُلُوا لُحُومَ الْأَضَاحِيِّ فَوْقَ ثَلَاثٍ» “Ey Medine halkı! Kurban etlerini üç günden fazla yemeyin” —İbnü'l-Müsennâ 'üç gün' dedi— buyurdu. Bunun üzerine çoluk çocukları, hizmetçileri ve adamları olduğunu Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem şikâyet ettiler; o da: «كُلُوا وَأَطْعِمُوا وَاحْبِسُوا وَادَّخِرُوا» “Yiyin, yedirin, tutun ve saklayın” buyurdu. İbnü'l-Müsennâ: «Abdüla'lâ şüphe etti» demiştir.
وَفِي لَفْظٍ لِمُسْلِمٍ، عَنْ ثَوْبَانَ ﵁ قَالَ: «ذَبَحَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ضَحِيَّةً، ثُمَّ قَالَ:» يَا ثَوْبَانُ، أَصْلِحْ لَهُمْ هَذِهِ «، فَلَمْ أَزَلْ أُطْعِمُهُ مِنْهَا حَتَّى قَدِمَ الْمَدِينَةَ» .
Müslim'in Sevbân'dan radıyallâhu anh naklettiği bir lafızda o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir kurban kesti, sonra: «يَا ثَوْبَانُ، أَصْلِحْ لَهُمْ هَذِهِ» “Ey Sevbân, onlar için bunu hazırla” buyurdu. Medine'ye varıncaya kadar ondan kendisine yedirmeye devam ettim.»
وَفِي بَعْضِ أَلْفَاظِ حَدِيثِ ثَوْبَانَ، هَذَا عِنْدَ مُسْلِمٍ أَنَّ ذَلِكَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ.
Müslim'deki Sevbân hadisinin bazı lafızlarında bunun Vedâ Haccı'nda olduğu belirtilmiştir.
وَفِي لَفْظٍ لِمُسْلِمٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «نَهَيْتُكُمْ عَنْ زِيَارَةِ الْقُبُورِ فَزُورُوهَا، وَنَهَيْتُكُمْ عَنْ لُحُومِ الْأَضَاحِيِّ فَوْقَ ثَلَاثٍ فَأَمْسِكُوا مَا بَدَا لَكُمْ، وَنَهَيْتُكُمْ عَنِ النَّبِيذِ إِلَّا فِي سِقَاءٍ فَاشْرَبُوا فِي الْأَسْقِيَةِ كُلِّهَا وَلَا تَشْرَبُوا مُسْكِرًا» انْتَهَى مِنْهُ.
Müslim'in Abdullah b. Büreyde'den, babasından naklettiği bir lafızda o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «نَهَيْتُكُمْ عَنْ زِيَارَةِ الْقُبُورِ فَزُورُوهَا، وَنَهَيْتُكُمْ عَنْ لُحُومِ الْأَضَاحِيِّ فَوْقَ ثَلَاثٍ فَأَمْسِكُوا مَا بَدَا لَكُمْ، وَنَهَيْتُكُمْ عَنِ النَّبِيذِ إِلَّا فِي سِقَاءٍ فَاشْرَبُوا فِي الْأَسْقِيَةِ كُلِّهَا وَلَا تَشْرَبُوا مُسْكِرًا» “Sizi kabir ziyaretinden menetmiştim; artık onları ziyaret ediniz. Sizi kurban etlerini üç günden fazla tutmaktan menetmiştim; artık dilediğiniz kadarını tutunuz. Sizi su tulumu dışındaki kaplarda nebîz kurmaktan menetmiştim; artık bütün kaplardan içiniz, ancak sarhoşluk veren şeyleri içmeyiniz.” Ondan [nakil] bitti.
فَكُلُّ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ الثَّابِتَةِ بِالْأَسَانِيدِ الصَّحِيحَةِ فِي مُسْلِمٍ، وَبَعْضُهَا فِي الْبُخَارِيِّ فِيهَا الدَّلَالَةُ الصَّحِيحَةُ الصَّرِيحَةُ أَنَّ تَحْرِيمَ الِادِّخَارِ، وَالْأَكْلِ مِنْ لُحُومِ الْأَضَاحِيِّ، فَوْقَ ثَلَاثٍ: أَنَّهُ
Müslim'de ve bir kısmı da Buhârî'de sahih senetlerle sabit olan bütün bu lafızlarda; kurban etlerinin saklanması ve üç günden fazla yenmesinin haram kılınmasının
مَنْسُوخٌ، وَأَنَّ ذَلِكَ جَائِزٌ مُطْلَقًا، وَفِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ: تَعْلِيلُ ذَلِكَ النَّهْيِ الْمُوَقَّتِ بِمَجِيءِ بَعْضِ الْفُقَرَاءِ مِنَ الْبَادِيَةِ، وَهُمُ الْمُعَبَّرُ عَنْهُمْ فِي الْحَدِيثِ بِالدَّافَّةِ.
mensuh olduğuna ve bunun mutlak surette caiz olduğuna açık ve sahih bir delalet vardır. Bazı rivayetlerde ise bu geçici yasağın gerekçesi, çölden bazı fakirlerin gelmesi olarak açıklanmıştır ki bunlar hadiste dâffe olarak ifade edilenlerdir.
قَالَ ابْنُ الْأَثِيرِ فِي «النِّهَايَةِ» : الدَّافَّةُ الْقَوْمُ يَسِيرُونَ جَمَاعَةً سَيْرًا لَيْسَ بِالشَّدِيدِ. يُقَالُ لَهُمْ: يَدِفُّونَ دَفِيفًا، وَالدَّافَّةُ قَوْمٌ مِنَ الْأَعْرَابِ يَرِدُونَ الْمِصْرَ، يُرِيدُ أَنَّهُمْ قَدِمُوا الْمَدِينَةَ عِنْدَ الْأَضْحَى، فَنَهَاهُمْ عَنِ ادِّخَارِ لُحُومِ الْأَضَاحِيِّ، لِيُفَرِّقُوهَا وَيَتَصَدَّقُوا بِهَا، فَيَنْتَفِعَ أُولَئِكَ الْقَادِمُونَ بِهَا. انْتَهَى مِنَ «النِّهَايَةِ» .
İbnü'l-Esîr en-Nihâye'de şöyle demiştir: Dâffe, toplu hâlde hızlı olmayan bir yürüyüşle yürüyen topluluktur. Onlar için “yediffûne defîfen” denir. Dâffe, şehre gelen bir grup bedevîdir; kurban bayramı vaktinde Medine'ye geldiklerini, Resûlullah'ın da gelen bu kimselerin istifade etmesi için kurban etlerini dağıtıp tasadduk etsinler diye saklamayı yasakladığını kastetmektedir. en-Nihâye'den [nakil] bitti.
تَنْبِيهٌ
BİR UYARI
فِي هَذَا الْحَدِيثِ دَلِيلٌ لِمَنْ قَالَ مِنْ أَهْلِ الْأُصُولِ: بِاشْتِرَاطِ انْعِكَاسِ الْعِلَّةِ فِي صِحَّتِهَا ; لِأَنَّ عِلَّةَ تَحْرِيمِ ادِّخَارِ لُحُومِ الْأَضَاحِيِّ فَوْقَ ثَلَاثٍ: هِيَ وُجُودُ دَافَّةِ فُقَرَاءِ الْبَادِيَةِ، الَّذِينَ دَفُّوا عَلَيْهِمْ. وَلَمَّا زَالَتْ هَذِهِ الْعِلَّةُ زَالَ الْحُكْمُ مَعَهَا، وَدَوَرَانُ الْحُكْمِ مَعَ عِلَّتِهِ فِي الْعَدَمِ، هُوَ الْمَعْرُوفُ فِي الِاصْطِلَاحِ بِانْعِكَاسِهَا. وَالْمُقَرَّرُ فِي الْأُصُولِ أَنَّ مَحَلَّ الْقَدْحِ فِي الْعِلَّةِ بِعَدَمِ انْعِكَاسِهَا فِيمَا إِذَا كَانَتْ عِلَّةُ الْحُكْمِ وَاحِدَةً، لَا إِنْ كَانَتْ لَهُ عِلَلٌ مُتَعَدِّدَةٌ، فَلَا يَقْدَحُ فِي وَاحِدَةٍ مِنْهَا بِعَدَمِ الْعَكْسِ ; لِأَنَّهُ إِذَا انْعَدَمَتْ وَاحِدَةٌ مِنْهَا ثَبَتَ الْحُكْمُ بِالْعِلَّةِ الْأُخْرَى، كَالْبَوْلِ، وَالْغَائِطِ، لِنَقْضِ الْوُضُوءِ مَثَلًا. فَإِنَّ الْبَوْلَ يَكُونُ مَعْدُومًا وَعِلَّةُ النَّقْضِ ثَابِتَةٌ بِخُرُوجِ الْغَائِطِ، وَهَكَذَا. وَكَذَلِكَ مَعَ كَوْنِهَا عِلَّةً وَاحِدَةً لَا بُدَّ أَيْضًا فِي الْقَدْحِ فِيهَا، بِعَدَمِ الْعَكْسِ مِنْ عَدَمِ وُرُودِ دَلِيلٍ بِبَقَاءِ الْحُكْمِ مَعَ ذَهَابِ الْعِلَّةِ، فَإِنْ دَلَّ دَلِيلٌ عَلَى بَقَاءِ الْحُكْمِ، مَعَ انْتِفَاءِ الْعِلَّةِ، فَلَا يَقْدَحُ فِيهَا بِعَدَمِ الْعَكْسِ، كَالرَّمَلِ فِي الْأَشْوَاطِ الْأُوَلِ مِنَ الطَّوَافِ، فَإِنَّ عِلَّتَهُ هِيَ أَنْ يَعْلَمَ الْمُشْرِكُونَ أَنَّ الصَّحَابَةَ أَقْوِيَاءُ وَلَمْ تُضْعِفْهُمْ حُمَّى يَثْرِبَ. وَهَذِهِ الْعِلَّةُ قَدْ زَالَتْ مَعَ أَنَّ حُكْمَهَا وَهُوَ الرَّمَلُ فِي الْأَشْوَاطِ الْمَذْكُورَةِ بَاقٍ لِوُجُودِ الدَّلِيلِ عَلَى بَقَائِهِ ; لِأَنَّهُ ﷺ رَمَلَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ، وَالْعِلَّةُ الْمَذْكُورَةُ مَعْدُومَةٌ قَطْعًا زَمَنَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ كَمَا قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ، وَإِلَى هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَشَارَ صَاحِبُ «مَرَاقِي السُّعُودِ» فِي مَبْحَثِ الْقَوَادِحِ بِقَوْلِهِ:
Bu hadiste, usul âlimlerinden illetin sıhhati için in'ikâsını (illet yok olduğunda hükmün de yok olmasını) şart koşanlar için bir delil vardır; çünkü kurban etlerinin üç günden fazla saklanmasının haram kılınmasının illeti, yanlarına akın edip gelen çöl fakirlerinin (dâffe) bulunmasıdır. Bu illet ortadan kalktığında hüküm de onunla birlikte ortadan kalkmıştır. Hükmün yoklukta illetiyle birlikte dönüp durması (illet yok olunca hükmün de yok olması), ıstılahta illetin in'ikâsı (aks) olarak bilinir. Usul ilminde yerleşmiş kural şudur ki, illetin in'ikâs etmemesi sebebiyle ta'n edilmesi (kusurlu sayılması), hükmün illetinin tek olması durumundadır; eğer hükmün birden çok illeti varsa aksın bulunmayışı sebebiyle illetlerden birine ta'n edilmez. Zira o illetlerden biri yok olduğunda hüküm diğer illetle sabit olur; örneğin abdestin bozulması için idrar ve dışkı gibi. Çünkü idrar yok olabilir fakat dışkının çıkmasıyla abdestin bozulma illeti sabit kalır ve durum bu şekildedir. Aynı şekilde tek bir illet olmasıyla birlikte, aksın bulunmayışı sebebiyle ona ta'n edilebilmesi için, illetin gitmesiyle birlikte hükmün baki kaldığına dair bir delilin gelmemiş olması da şarttır. Şayet illetin ortadan kalkmasıyla birlikte hükmün baki kaldığına bir delil delalet ederse, aksın bulunmayışı sebebiyle o illete ta'n edilmez; tıpkı tavafın ilk şavtlarındaki remel gibi. Çünkü onun illeti, müşriklerin sahâbîlerin güçlü olduğunu ve Yesrib hummasının onları zayıflatmadığını bilmeleridir. Bu illet ortadan kalkmış olmakla birlikte, hükmü olan mezkûr şavtlardaki remel, bekasına dair delil bulunduğu için baki kalmıştır; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Vedâ Haccı'nda remel yapmıştır, oysa mezkûr illet daha önce açıkladığımız üzere Vedâ Haccı zamanında kesinlikle yoktu. Merâkı's-Suûd sahibi, kavadıh (illeti zedeleyen kusurlar) bahsinde şu sözüyle bu meseleye işaret etmiştir:
وَعَدَمُ الْعَكْسِ مَعَ اتِّحَادٍ ... يَقْدَحُ دُونَ النَّصِّ بِالتَّمَادِي
[İllet] tek olduğunda aksın bulunmayışı zedeler ... Nass ile devamı sabit olmadıkça.
الْفَرْعُ الْعَاشِرُ: أَظْهَرُ قَوْلَيْ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدِي: هُوَ نَسْخُ الْأَمْرِ بِالْفَرَعِ وَالْعَتِيرَةِ. وَنَقَلَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِهِ لِمُسْلِمٍ، عَنْ عِيَاضٍ أَنَّ جَمَاهِيرَ الْعُلَمَاءِ عَلَى نَسْخِ الْأَمْرِ بِالْفَرَعِ، وَالْعَتِيرَةِ. وَذَكَرَ النَّوَوِيُّ أَيْضًا فِي شَرْحِهِ لِمُسْلِمٍ أَنَّ الصَّحِيحَ عِنْدَ عُلَمَاءِ الشَّافِعِيَّةِ: اسْتِحْبَابُ الْفَرَعِ وَالْعَتِيرَةِ قَالَ: وَهُوَ نَصُّ الشَّافِعِيِّ.
ONUNCU TALİ MESELE: İlim ehlinin iki görüşünden bana göre daha zahir olanı: Fera' ve atîre emrinin neshedilmiş olmasıdır. Nevevî, Müslim Şerhi'nde İyâz'dan; ulema çoğunluğunun fera' ve atîre emrinin nesh edildiği görüşünde olduğunu nakletmiştir. Nevevî yine Müslim Şerhi'nde, Şâfiî ulemasına göre sahih olanın fera' ve atîrenin müstehaplığı olduğunu zikretmiş ve: «Bu, Şâfiî'nin bizzat nassıdır» demiştir.
وَالدَّلِيلُ عِنْدَنَا عَلَى أَنَّ الْأَظْهَرَ هُوَ نَسْخُهُمَا: هُوَ ثُبُوتُ مَا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى التَّمِيمِيُّ، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَمْرٌو النَّاقِدُ، وَزُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، قَالَ يَحْيَى: أَخْبَرَنَا. وَقَالَ الْآخَرُونَ: حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ (ح) ، وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالَ عَبْدٌ: أَخْبَرَنَا. وَقَالَ ابْنُ رَافِعٍ: حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَا فَرَعَ وَلَا عَتِيرَةَ» ، زَادَ ابْنُ رَافِعٍ فِي رِوَايَتِهِ: وَالْفَرَعُ: أَوَّلُ النِّتَاجِ، كَانَ يَنْتِجُ لَهُمْ فَيَذْبَحُونَهُ اهـ مِنْ صَحِيحِ مُسْلِمٍ. وَهَذَا الْإِسْنَادُ فِي غَايَةِ الصِّحَّةِ مِنْ طَرِيقَيْهِ كَمَا تَرَى. وَفِيهِ: تَصْرِيحُ النَّبِيِّ ﷺ بِأَنَّهُ لَا فَرَعَ. وَالْعَتِيرَةُ وَالْفَرَعُ بِالْفَاءِ وَالرَّاءِ الْمَفْتُوحَتَيْنِ بَعْدُهُمَا عَيْنٌ مُهْمَلَةٌ، جَاءَ تَفْسِيرُهُ، عَنِ ابْنِ رَافِعٍ كَمَا ذَكَرَهُ عَنْهُ مُسْلِمٌ فِيمَا رَأَيْتُ. وَقَالَ النَّوَوِيُّ: قَالَ الشَّافِعِيُّ، وَأَصْحَابُهُ وَآخَرُونَ: الْفَرَعُ هُوَ أَوَّلُ نِتَاجِ الْبَهِيمَةِ، كَانُوا يَذْبَحُونَهُ، وَلَا يَمْلِكُونَهُ رَجَاءَ الْبَرَكَةِ فِي الْأُمِّ، وَكَثْرَةِ نَسْلِهَا، وَهَكَذَا فَسَّرَهُ كَثِيرُونَ مِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ وَغَيْرِهِمْ، وَقَالَ كَثِيرُونَ مِنْهُمْ: هُوَ أَوَّلُ النِّتَاجِ كَانُوا يَذْبَحُونَهُ لِآلِهَتِهِمْ: وَهِيَ طَوَاغِيتُهُمْ. وَكَذَا جَاءَ فِي هَذَا التَّفْسِيرِ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ، وَسُنَنِ أَبِي دَاوُدَ وَقِيلَ: هُوَ أَوَّلُ النِّتَاجِ لِمَنْ بَلَغَتْ إِبِلُهُ مِائَةً يَذْبَحُونَهُ. وَقَالَ شِمْرٌ: قَالَ أَبُو مَالِكٍ: كَانَ الرَّجُلُ إِذَا بَلَغَتْ إِبِلُهُ مِائَةً قَدَّمَ بِكْرًا فَنَحَرَهُ لِصَنَمِهِ، وَيُسَمُّونَهُ الْفَرَعَ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.
Bizce daha zahir olanın bunların neshi olduğuna dair delil: Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem buna delalet eden şeyin sabit olmasıdır. Müslim b. el-Haccâc rahimehullâh Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Yahyâ b. Yahyâ et-Temîmî, Ebû Bekr b. Ebî Şeybe, Amr en-Nâkıd ve Züheyr b. Harb rivayet etti. Yahyâ: Bize haber verdi, dedi. Diğerleri ise: Bize Süfyân b. Uyeyne, Zührî'den, o Saîd'den, o Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etti (h). Ve bana Muhammed b. Râfi' ile Abd b. Humeyd rivayet etti. Abd: Bize haber verdi, dedi. İbn Râfi' ise: Bize Abdürrezzâk rivayet etti, bize Ma'mer, Zührî'den, o İbnü'l-Müseyyeb'den, o da Ebû Hüreyre'den haber verdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «لَا فَرَعَ وَلَا عَتِيرَةَ» “Fera' da yoktur, atîre de yoktur” buyurdu. İbn Râfi' rivayetinde şunu ekledi: «Fera': [Hayvanın] ilk dölüdür; onlar için doğurur, onlar da onu keserlerdi.» Sahîh-i Müslim'den bitti. Gördüğün gibi bu isnad, her iki tarikıyla da son derece sahihtir. Onda Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem fera'ın olmadığına dair açık beyanı vardır. Fera' (الْفَرَعُ); fethalı fe ve ra'dan sonra gelen noktasız ayın iledir; tefsiri gördüğün gibi Müslim'in ondan naklettiği üzere İbn Râfi'den gelmiştir. Nevevî şöyle demiştir: «Şâfiî, ashabı ve başkaları şöyle demiştir: Fera', hayvanın ilk dölüdür; annesinde bereket ve neslinin çok olması umuduyla ona sahip çıkmayıp keserlerdi. Dil ehlinin ve başkalarının birçoğu da bunu böyle tefsir etmiştir. Onlardan birçoğu da şöyle demiştir: O, ilahları yani putları için kestikleri ilk döldür. Sahîh-i Buhârî ve Sünen-i Ebî Dâvûd'daki tefsirde de böyle gelmiştir. Bir görüşe göre: Devesi yüze ulaşan kimsenin kestiği ilk döldür. Şemir dedi ki: Ebû Mâlik şöyle demiştir: Bir kimsenin develeri yüze ulaştığında ilk doğan erkek yavruyu öne sürer ve putu için boğazlardı; buna da fera' adını verirlerdi.» Buradan amaçlanan kısım bitti.
وَأَمَّا الْعَتِيرَةُ بِعَيْنٍ مُهْمَلَةٍ مَفْتُوحَةٍ، ثُمَّ تَاءٍ مُثَنَّاةٍ مِنْ فَوْقُ فَهِيَ: ذَبِيحَةٌ كَانُوا يَذْبَحُونَهَا فِي الْعَشْرِ الْأُوَلِ مِنْ رَجَبٍ، وَيُسَمُّونَهَا الرَّجَبِيَّةَ أَيْضًا، وَحَدِيثُ مُسْلِمٍ هَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا صَرِيحٌ فِي نَسْخِ الْأَمْرِ بِهَا ; لِأَنَّ قَوْلَهُ: «لَا فَرَعَ وَلَا عَتِيرَةَ» نَفْيٌ أُرِيدَ بِهِ النَّهْيُ، فِيمَا يَظْهَرُ كَقَوْلِهِ: فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ [٢ \ ١٩٧] ، أَيْ لَا تَرْفُثُوا وَلَا تَفْسُقُوا، وَعَلَيْهِ فَيَكُونُ الْمَعْنَى: لَا تَعْمَلُوا عَمَلَ الْجَاهِلِيَّةِ فِي ذَبْحِ الْفَرَعِ وَالْعَتِيرَةِ، وَلَوْ قَدَّرْنَا أَنَّ الصِّيغَةَ نَافِيَةٌ، فَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمَعْنَى: لَا فَرَعَ وَلَا عَتِيرَةَ مَطْلُوبَانِ شَرْعًا، وَنَسْخُهُمَا هُوَ الْأَظْهَرُ عِنْدَنَا لِلْحَدِيثِ الصَّحِيحِ كَمَا رَأَيْتَ. وَمَنْ زَعَمَ بَقَاءَ مَشْرُوعِيَّتِهِمَا، وَاسْتِحْبَابَهُمَا فَقَدِ اسْتَدَلَّ بِبَعْضِ الْأَحَادِيثِ عَلَى ذَلِكَ، وَسَنَذْكُرُ حَاصِلَهَا بِوَاسِطَةِ نَقْلِ النَّوَوِيِّ ; لِأَنَّهُ جَمَعَهَا فِي مَحَلٍّ وَاحِدٍ، فَقَالَ مِنْهَا: حَدِيثُ نُبَيْشَةَ ﵁ قَالَ: نَادَى رَجُلٌ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: إِنَّا كُنَّا نَعْتِرُ عَتِيرَةً فِي الْجَاهِلِيَّةِ فِي رَجَبٍ، فَقَالَ: «اذْبَحُوا لِلَّهِ فِي أَيِّ شَهْرٍ كَانَ، وَبَرُّوا اللَّهَ ﷿ وَأَطْعِمُوا» ، قَالَ: إِنَّا كُنَّا نُفْرِعُ فَرَعًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ، فَمَا تَأْمُرُنَا؟ فَقَالَ: «فِي كُلِّ
Atîreye (الْعَتِيرَةُ) gelince; fethalı noktasız ayın ve ardından üstten iki noktalı te iledir. O, Receb ayının ilk on gününde kestikleri bir kurbandır; buna recebiyye de derlerdi. Zikrettiğimiz bu Müslim hadisi, onun emrinin neshedildiğine dair açıktır; zira Peygamber'in: «لَا فَرَعَ وَلَا عَتِيرَةَ» “Fera' da yoktur, atîre de yoktur” sözü, zahir olduğu üzere [Cenâb-ı Hakk'ın]: {فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ} [Bakara 2/197] “Hacda müstehcenlik, fasıklık ve kavga yoktur” yani 'müstehcen söz söylemeyin ve fasıklık yapmayın' ayeti gibi nehiy kastedilmiş bir nefiy (olumsuzlama) cümlesidir. Buna göre mana: 'Cahiliye halkının fera' ve atîre kesme uygulamasını yapmayınız' şeklinde olur. Sîganın nefy olduğunu varsaysak bile zahir olan mana: 'Şer'an talep edilen bir fera' ve atîre yoktur' demektir. Gördüğün gibi sahih hadisten ötürü bunların neshi bizce daha zahirdir. Bunların meşruiyetinin ve müstehaplığının baki kaldığını ileri sürenler ise buna birtakım hadislerle delil getirmişlerdir. Bunların özünü Nevevî'nin aktarımı vasıtasıyla zikredeceğiz; çünkü o bunları tek bir yerde toplamıştır. Bunlardan biri olarak şöyle demiştir: Nübeyşe'nin radıyallâhu anh hadisi; o şöyle dedi: Bir adam Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem seslenip: 'Biz cahiliye döneminde Receb ayında atîre keserdik' dedi. Resûlullah: «Hangi ayda olursa olsun Allah için kesiniz, Allah'a azze ve celle itaat edip [yoksulları] doyurunuz» buyurdu. Adam: 'Biz cahiliye döneminde fera' da keserdik; bize ne emredersin?' dedi. Bunun üzerine: «Her
سَائِمَةٍ فَرَعٌ تَغْذُوهُ مَاشِيَتُكَ حَتَّى إِذَا اسْتَحْمَلَ ذَبَحْتَهُ فَتَصَدَّقْتَ بِلَحْمِهِ» ، رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، وَغَيْرُهُ بِأَسَانِيدَ صَحِيحَةٍ. وَقَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: هُوَ حَدِيثٌ صَحِيحٌ. قَالَ أَبُو قِلَابَةَ، أَحَدُ رُوَاةِ هَذَا الْحَدِيثِ: السَّائِمَةُ مِائَةٌ. وَرَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ بِإِسْنَادِهِ الصَّحِيحِ، عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِالْفَرَعَةِ مِنْ كُلِّ خَمْسِينَ وَاحِدَةٌ. وَفِي رِوَايَةٍ: مِنْ كُلِّ خَمْسِينَ شَاةً شَاةٌ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: حَدِيثُ عَائِشَةَ صَحِيحٌ، وَفِي سُنَنِ أَبِي دَاوُدَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ الرَّاوِي: أَرَاهُ عَنْ جَدِّهِ. قَالَ سُئِلَ النَّبِيُّ ﷺ عَنِ الْفَرَعِ، فَقَالَ: «الْفَرَعُ حَقٌّ، وَإِنْ تَرَكُوهُ حَتَّى يَكُونَ بِكْرًا أَوِ ابْنَ مَخَاضٍ أَوِ ابْنَ لَبُونٍ، فَتُعْطِيهِ أَرْمَلَةً أَوْ تَحْمِلُ عَلَيْهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَذْبَحَهُ فَيَلْزَقَ لَحْمُهُ بِوَبَرِهِ وَتَكْفَأَ إِنَاءَكَ وَتُولِهَ نَاقَتَكَ» ، قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ فِي تَفْسِيرِ هَذَا الْحَدِيثِ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «الْفَرَعُ حَقٌّ، وَلَكِنَّهُمْ كَانُوا يَذْبَحُونَهُ حِينَ يُولَدُ وَلَا شِبَعَ فِيهِ» ، وَلِذَا قَالَ: «تَذْبَحُهُ، فَيَلْزَقَ لَحْمُهُ بِوَبَرِهِ» ، وَفِيهِ أَنَّ ذَهَابَ وَلَدِهَا يَدْفَعُ لَبَنَهَا، وَلِهَذَا قَالَ: «خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَكْفَأَ» يَعْنِي: أَنَّكَ إِذَا فَعَلْتَ ذَلِكَ، فَكَأَنَّكَ كَفَأْتَ إِنَاءَكَ وَأَرَقْتَهُ. وَأَشَارَ بِهِ إِلَى ذَهَابِ اللَّبَنِ، وَفِيهِ: أَنَّهُ يَفْجَعُهَا بِوَلَدِهَا، وَلِهَذَا قَالَ: «وَتُولِهَ نَاقَتَكَ» فَأَشَارَ بِتَرْكِهِ، حَتَّى يَكُونَ ابْنَ مَخَاضٍ، وَهُوَ ابْنُ سَنَةٍ، ثُمَّ يَذْهَبُ وَقَدْ طَابَ لَحْمُهُ وَاسْتَمْتَعَ بِلَبَنِ أُمِّهِ، وَلَا تَشُقُّ عَلَيْهَا مُفَارَقَتُهُ ; لِأَنَّهُ اسْتَغْنَى عَنْهَا. هَذَا كَلَامُ أَبِي عُبَيْدٍ. وَرَوَى الْبَيْهَقِيُّ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: أَتَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ بِعَرَفَاتٍ، أَوْ قَالَ: بِمِنًى، وَسَأَلَهُ رَجُلٌ عَنِ الْعَتِيرَةِ؟ فَقَالَ: «مَنْ شَاءَ عَتَرَ وَمَنْ شَاءَ لَمْ يَعْتِرْ، وَمَنْ شَاءَ فَرَّعَ وَمَنْ شَاءَ لَمْ يُفَرِّعْ» ، وَعَنْ أَبِي رَزِينٍ قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، إِنَّا كُنَّا نَذْبَحُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ ذَبَائِحَ فِي رَجَبٍ، فَنَأْكُلُ مِنْهَا، وَنُطْعِمُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَا بَأْسَ بِذَلِكَ» ، وَعَنْ أَبِي رَمْلَةَ، عَنْ مِخْنَفِ بْنِ سُلَيْمٍ قَالَ: كُنَّا وُقُوفًا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِعَرَفَاتٍ، فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّ عَلَى أَهْلِ كُلِّ بَيْتٍ فِي كُلِّ عَامٍ أُضْحِيَّةٌ وَعَتِيرَةٌ هَلْ تَدْرِي مَا الْعَتِيرَةُ؟ هِيَ الَّتِي تُسَمَّى الرَّجَبِيَّةَ» ، وَرَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ وَغَيْرُهُمْ. قَالَ التِّرْمِذِيُّ: حَدِيثٌ حَسَنٌ. وَقَالَ الْخَطَّابِيُّ: هَذَا الْحَدِيثُ ضَعِيفُ الْمَخْرَجِ ; لِأَنَّ أَبَا رَمْلَةَ مَجْهُولٌ، هَذَا مُخْتَصَرُ مَا جَاءَ مِنَ الْأَحَادِيثِ فِي الْفَرَعِ وَالْعَتِيرَةِ اهـ كَلَامُ النَّوَوِيِّ.
otlayan hayvanda (sâime) bir fera' vardır; hayvanların onu besler, nihayet yük taşıyacak hale gelince onu keser ve etini tasadduk edersin» buyurdu. Bunu Ebû Dâvûd ve diğerleri sahih senetlerle rivayet etti. İbnü'l-Münzir: 'O sahih bir hadistir' dedi. Bu hadisin ravilerinden biri olan Ebû Kılâbe: 'Sâime, yüz hayvandır' demiştir. Beyhakî de bunu sahih senediyle Âişe'den radıyallâhu anhâ rivayet etti; o şöyle dedi: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize her elli hayvandan bir fera' [kesmeyi] emretti.» Bir rivayette: «Her elli koyundan bir koyun» şeklindedir. İbnü'l-Münzir: 'Âişe hadisi sahihtir' dedi. Sünen-i Ebî Dâvûd'da Amr b. Şuayb'dan, babasından —ravi: 'Sanırım dedesinden' dedi— nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem fera' hakkında soruldu; o da: «الْفَرَعُ حَقٌّ، وَإِنْ تَرَكُوهُ حَتَّى يَكُونَ بِكْرًا أَوِ ابْنَ مَخَاضٍ أَوِ ابْنَ لَبُونٍ، فَتُعْطِيهِ أَرْمَلَةً أَوْ تَحْمِلُ عَلَيْهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَذْبَحَهُ فَيَلْزَقَ لَحْمُهُ بِوَبَرِهِ وَتَكْفَأَ إِنَاءَكَ وَتُولِهَ نَاقَتَكَ» “Fera' haktır; fakat onu genç bir deve veya ibni mehâz yahut ibni lebûn oluncaya kadar bırakıp da bir dul kadına vermeniz veya Allah yolunda ona [birini] bindirmeniz, onu kesip de etinin tüyüne yapışmasından, kabını devirmenden ve deveni yavrusuz bırakıp kederlendirmenden daha hayırlıdır” buyurdu. Ebû Ubeyd bu hadisin tefsirinde şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Fera' haktır; fakat onlar onu doğduğu anda keserlerdi ve onda doyurucu et olmazdı» dedi. Bundan dolayı: «Onu kesip de etinin tüyüne yapışmasından» buyurmuştur. Bunda, yavrusunun gitmesinin devenin sütünü kesmesine delalet vardır; bundan dolayı da: «Kabını devirmenden daha hayırlıdır» buyurmuştur, yani: sen bunu yaptığında sanki kabını devirip içindekini dökmüş gibi olursun; bununla sütün gitmesine işaret etmiştir. Bunda ayrıca devenin yavrusu sebebiyle kedere boğulması vardır; bundan ötürü de: «Deveni yavrusuz bırakıp kederlendirmen» buyurmuştur. Böylece onun ibni mehâz —ki bir yaşında olandır— oluncaya kadar bırakılmasına işaret etmiştir; sonra eti güzelleşmiş ve annesinin sütünden faydalanmış olarak ayrılır ve artık anneye muhtaç olmadığı için ayrılığı ona ağır gelmez. Bu, Ebû Ubeyd'in sözüdür. Beyhakî kendi senediyle Hâris b. Amr'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Arafat'ta —veya Mina'da dedi— Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem geldim; bir adam ona atîre hakkında sordu. O da: «Dileyen atîre kessin, dileyen kesmesin; dileyen fera' kessin, dileyen kesmesin» buyurdu. Ebû Rezîn'den [şöyle rivayet edildi]: 'Ey Allah'ın Resûlü, biz cahiliye döneminde Receb ayında kurbanlar keser, ondan yer ve yedirirdik' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bunda bir sakınca yoktur» buyurdu. Ebû Remle'den, Mihnef b. Süleym'den şöyle rivayet edildi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Arafat'ta vakfedeydik; onun şöyle dediğini işittim: «Ey insanlar, her ev halkına her yıl bir kurban ve bir atîre düşer. Atîrenin ne olduğunu bilir misiniz? O, recebiyye diye isimlendirilen şeydir.» Bunu Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî ve diğerleri rivayet etti. Tirmizî: 'Hasen bir hadistir' dedi. Hattâbî: 'Bu hadisin çıkış yolu zayıftır, çünkü Ebû Remle meçhuldür' dedi. Fera' ve atîre konusunda gelen hadislerin özeti budur. Nevevî'nin sözü bitti.
وَقَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ مُسْتَوْفًى عَلَى حَدِيثِ مِخْنَفِ بْنِ سُلَيْمٍ الْمُقْتَضِي: أَنَّ عَلَى كُلِّ أَهْلِ بَيْتٍ فِي كُلِّ عَامٍ: أُضْحِيَّةً وَعَتِيرَةً، وَقَدْ عَلِمْتَ حُجَجَ الْفَرِيقَيْنِ فِي الْفَرَعِ وَالْعَتِيرَةِ.
Mihnef b. Süleym'in, her ev halkına her yıl bir kurban ve bir atîre gerektiğini ifade eden hadisi hakkındaki açıklamayı daha önce etraflıca yapmıştık; fera' ve atîre konusunda iki tarafın delillerini de öğrenmiş oldun.
وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ الْأَظْهَرَ عِنْدَنَا فِيهِمَا: النَّسْخُ، وَيَتَرَجَّحُ ذَلِكَ بِأُمُورٍ: مِنْهَا أَنَّ حَدِيثَ مُسْلِمٍ الْمُصَرِّحَ بِذَلِكَ أَصَحُّ مِنْ جَمِيعِ الْأَحَادِيثِ الْمَذْكُورَةِ فِي الْبَابِ.
Bu ikisi hakkında bizce daha zahir olanın nesh olduğunu daha önce belirtmiştik. Bu [görüş], birtakım hususlarla tercih edilir: Bunlardan biri, bunu açıkça ifade eden Müslim hadisinin bu babda zikredilen bütün hadislerden daha sahih olmasıdır.
وَمِنْهَا أَنَّ أَكْثَرَ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى النَّسْخِ فِي ذَلِكَ، كَمَا ذَكَرَهُ النَّوَوِيُّ عَنْ عِيَاضٍ.
Bunlardan bir diğeri, Nevevî'nin İyâz'dan naklettiği üzere ilim ehlinin çoğunun bu konuda nesh görüşünde olmasıdır.
وَمِنْهَا أَنَّ ذَلِكَ كَانَ مِنْ فِعْلِ الْجَاهِلِيَّةِ، وَكَانُوا يَتَقَرَّبُونَ بِهِمَا [لِطَوَاغِيتِهِمَا] ، وَلِلْمُخَالِفِ أَنَّ يَقُولَ فِي هَذَا الْأَخِيرِ: إِنَّ الْمُسْلِمِينَ يَتَقَرَّبُونَ بِهِمَا لِلَّهِ وَيَتَصَدَّقُونَ بِلُحُومِهِمَا. وَلَمْ نَسْتَقْصِ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْمَسْأَلَةِ لِقَصْدِ الِاخْتِصَارِ، لِطُولِ الْكَلَامِ فِي مَوْضُوعِ آيَاتِ الْحَجِّ هَذِهِ.
Bunlardan biri de, bunun bir cahiliye âdeti olması ve onların bu ikisiyle [putlarına] yakınlaşmaya çalışmalarıdır. Muhalif olan kimse bu son husus hakkında: 'Müslümanlar bu ikisiyle Allah'a yakınlaşmakta ve etlerini tasadduk etmektedirler' diyebilir. Bu hac ayetleri konusundaki bahislerin uzamış olmasından dolayı, kısaltma amacıyla bu meseledeki ilim ehlinin görüşlerini tek tek saymadık.
الْفَرْعُ الْحَادِي عَشَرَ: اعْلَمْ أَنَّ الْمَعِيبَةَ لَا تَجُوزُ التَّضْحِيَةُ بِهَا، وَلَا تُجْزِئُ. وَالْأَصْلُ فِي ذَلِكَ مَا رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ وَأَصْحَابُ السُّنَنِ وَابْنُ حِبَّانَ وَالْبَيْهَقِيُّ، وَالْحَاكِمُ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ ﵁، وَصَحَّحَهُ التِّرْمِذِيُّ. وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي حَدِيثِ الْبَرَاءِ: صَحِيحٌ رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَغَيْرُهُمْ، بِأَسَانِيدَ حَسَنَةٍ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ: مَا أَحْسَنَهُ مِنْ حَدِيثٍ. وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ: حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَرْبَعٌ لَا تُجْزِئُ فِي الْأَضَاحِيِّ: الْعَوْرَاءُ الْبَيِّنُ عَوَرُهَا، وَالْمَرِيضَةُ الْبَيِّنُ مَرَضُهَا، وَالْعَرْجَاءُ الْبَيِّنُ ضَلَعُهَا، وَالْعَجْفَاءُ الَّتِي لَا تُنْقِي» . وَفِي رِوَايَةٍ: «وَالْكَسِيرُ الَّتِي لَا تُنْقِي» ، وَالَّتِي لَا تُنْقِي هِيَ الَّتِي لَا مُخَّ فِيهَا ; لِأَنَّ النِّقْيَ بِكَسْرِ النُّونِ الْمُشَدَّدَةِ، وَسُكُونِ الْقَافِ الْمُخُّ. فَقَوْلُ الْعَرَبِ: أَنْقَتْ تُنْقِي إِنْقَاءً: إِذَا كَانَ لَهَا مُخٌّ وَمِنْهُ قَوْلُ كَعْبِ بْنِ سَعْدٍ الْغَنَوِيِّ يَرْثِي أَخَاهُ:
ON BİRİNCİ TALİ MESELE: Bil ki ayıplı hayvanın kurban edilmesi caiz değildir ve kurban yerine geçmez. Bunun aslı; İmam Ahmed, Sünen sahipleri, İbn Hibbân, Beyhakî ve Hâkim'in Berâ b. Âzib'den radıyallâhu anh rivayet ettikleri ve Tirmizî'nin sahihlediği hadistir. Nevevî Berâ hadisi hakkında şöyle demiştir: 'Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce ve diğerlerinin güzel isnadlarla rivayet ettikleri sahih bir hadistir.' Ahmed b. Hanbel: 'Ne kadar da güzel bir hadistir!' demiştir. Tirmizî: 'Hasen-sahih bir hadistir' demiştir. [Berâ] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «أَرْبَعٌ لَا تُجْزِئُ فِي الْأَضَاحِيِّ: الْعَوْرَاءُ الْبَيِّنُ عَوَرُهَا، وَالْمَرِيضَةُ الْبَيِّنُ مَرَضُهَا، وَالْعَرْجَاءُ الْبَيِّنُ ضَلَعُهَا، وَالْعَجْفَاءُ الَّتِي لَا تُنْقِي» “Dört hayvan kurbanlıkta geçerli olmaz: Körlüğü açıkça belli olan tek gözlü, hastalığı açıkça belli olan hasta, topallığı açıkça belli olan topal ve iliği kalmamış zayıf.” Bir rivayette: «وَالْكَسِيرُ الَّتِي لَا تُنْقِي» “İliği kalmamış kırık dökük [zayıf hayvan]” şeklindedir. «الَّتِي لَا تُنْقِي» (iliğinde yağ kalmamış olan), içinde ilik bulunmayandır; çünkü niky (النِّقْيُ) şeddeli nûn'un kesresi ve kâf'ın sükûnu ile ilik demektir. Arapların: «أَنْقَتْ تُنْقِي إِنْقَاءً» sözü, onda ilik bulunduğu zaman söylenir. Kâ'b b. Sa'd el-Ganevî'nin kardeşine yaktığı ağıttaki şu sözü bundandır:
يَبِيتُ النَّدَى يَا أُمَّ عَمْرٍو ضَجِيعَهُ ... إِذَا لَمْ يَكُنْ فِي الْمُنْقِيَاتِ حَلُوبُ
Ey Ümmü Amr! Cömertlik onunla birlikte geceler ... İlikli develer arasında sağılacak [sütlü] hayvan bulunmadığı zaman.
وَقَوْلُ الْآخَرِ:
Bir diğerinin şu sözü de bundandır:
وَلَا يَسْرِقُ الْكَلْبُ السَّرُوقُ نِعَالَنَا ... وَلَا يَنْتَقِي الْمُخَّ الَّذِي فِي الْجَمَاجِمِ
Hırsız köpek pabuçlarımızı çalmaz ... Kafataslarındaki iliği de çekip çıkarmaz.
وَقَالَ ابْنُ الْأَثِيرِ فِي «النِّهَايَةِ» : وَالْكَسِيرُ: الَّتِي لَا تُنَقَّى، أَيِ الَّتِي لَا مُخَّ فِيهَا لِضَعْفِهَا وَهُزَالِهَا. وَقَوْلُهُ فِي الْحَدِيثِ: «الْبَيِّنُ ضَلَعُهَا» أَيْ: عَرَجُهَا كَمَا هُوَ وَاضِحٌ، وَالضَّلَعُ بِفَتْحِ الضَّادِ، وَاللَّامِ، وَقَدْ جَاءَ فِي الْحَدِيثِ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ قَالَ: «أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ نَسْتَشْرِفَ الْعَيْنَ وَالْأُذُنَ وَلَا نُضَحِّيَ بِمُقَابَلَةٍ وَلَا مُدَابَرَةٍ وَلَا شَرْقَاءَ وَلَا خَرْقَاءَ» . قَالَ الْمَجْدُ فِي «الْمُنْتَقَى» : وَرَوَاهُ الْخَمْسَةُ، وَصَحَّحَهُ التِّرْمِذِيُّ. وَمُرَادُهُ بِالْخَمْسَةِ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَأَصْحَابُ السُّنَنِ الْأَرْبَعَةُ.
İbnü'l-Esîr en-Nihâye'de şöyle demiştir: el-Kesîr (الْكَسِيرُ); iliği kalmamış, yani zayıflığı ve cılızlığı sebebiyle içinde ilik bulunmayan hayvandır. Hadisteki «الْبَيِّنُ ضَلَعُهَا» sözü, açık olduğu üzere 'topallığı açıkça belli olan' demektir; dala' (الضَّلَعُ), dâd ve lâm'ın fethasıyladır. Hadiste Ali'den radıyallâhu anh şöyle geldiği rivayet edilmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize gözü ve kulağı iyice incelememizi; kulağının önü kesik (mukâbele), kulağının arkası kesik (müdâbere), kulağı yarık (şarkâ) ve kulağı delik (harkâ) olanı kurban etmememizi emretti.» Mecd el-Müntekâ'da: 'Bunu beş [imam] rivayet etti ve Tirmizî sahihledi' demiştir. Beş [imam] ile kastettiği; İmam Ahmed ve dört Sünen sahibidir.
وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي «نَيْلِ الْأَوْطَارِ» : فِي حَدِيثِ عَلِيٍّ الْمَذْكُورِ: أَخْرَجَهُ أَيْضًا الْبَزَّارُ وَابْنُ حِبَّانَ وَالْحَاكِمُ وَالْبَيْهَقِيُّ. وَأَعَلَّهُ الدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْمُقَابَلَةُ وَالْمُدَابَرَةُ: كِلْتَاهُمَا بِفَتْحِ الْبَاءِ بِصِيغَةِ اسْمِ الْمَفْعُولِ، وَالْمُقَابَلَةُ: هِيَ الَّتِي قُطِعَ شَيْءٌ مِنْ مُقَدَّمِ أُذُنِهَا وَلَمْ يَنْفَصِلْ، بَلْ بَقِيَ لَاصِقًا بِالْأُذُنِ مُتَدَلِّيًا، وَالْمُدَابَرَةُ: هِيَ الَّتِي قُطِعَ شَيْءٌ مِنْ مُؤَخَّرِ أُذُنِهَا عَلَى نَحْوِ
Şevkânî Neylü'l-Evtâr'da mezkûr Ali hadisi hakkında şöyle demiştir: Bunu Bezzâr, İbn Hibbân, Hâkim ve Beyhakî de tahric etmiştir; Dârekutnî ise illetli saymıştır. el-Mukâbele (الْمُقَابَلَةُ) ve el-müdâbere (الْمُدَابَرَةُ); her ikisi de bâ harfinin fethasıyla ism-i mef'ûl kalıbındadır. Mukâbele: Kulağının ön tarafından bir parça kesilip koparılmayan, aksine kulağa yapışık şekilde sarkan hayvandır. Müdâbere ise: Kulağının arka tarafından bir parça
مَا ذَكَرْنَا فِيمَا قَبْلَهَا، وَالْخَرْقَاءُ: الَّتِي فِي أُذُنِهَا خَرْقٌ مُسْتَدِيرٌ، وَالشَّرْقَاءُ: مَشْقُوقُ الْأُذُنِ اهـ. وَضَابِطُ مَا يَمْنَعُ الْإِجْزَاءَ هُوَ مَا يُنْقِصُ اللَّحْمَ. وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» : أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْعَمْيَاءَ لَا تُجْزِئُ، وَكَذَلِكَ الْعَوْرَاءُ الْبَيِّنُ عَوَرُهَا، وَالْعَرْجَاءُ الْبَيِّنُ عَرَجُهَا، وَالْمَرِيضَةُ الْبَيِّنُ مَرَضُهَا، وَالْعَجْفَاءُ.
önceki gibi kesilmiş olan hayvandır. Harkâ (الْخَرْقَاءُ): Kulağında yuvarlak bir delik bulunan; şarkâ (الشَّرْقَاءُ) ise kulağı yarık olan hayvandır. Kurbanın geçerli olmasına engel olan durumun ölçütü, eti eksilten her kusurdur. Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: 'Kör hayvanın kurban edilmesinin caiz olmadığı hususunda icmâ etmişlerdir; aynı şekilde tek gözlülüğü açıkça belli olan tek gözlü, topallığı açıkça belli olan topal, hastalığı açıkça belli olan hasta ve aşırı zayıf hayvan da böyledir.
وَاخْتَلَفُوا فِي ذَاهِبَةِ الْقَرْنِ وَمَكْسُورَتِهِ فَمَذْهَبُنَا: أَنَّهَا تُجْزِئُ. قَالَ مَالِكٌ: إِنْ كَانَتْ مَكْسُورَةَ الْقَرْنِ، وَهُوَ يَدْمَى لَمْ تُجْزِهِ، وَإِلَّا فَتُجْزِئُهُ. وَقَالَ أَحْمَدُ: إِنْ ذَهَبَ أَكْثَرُ مِنْ نِصْفِ قَرْنِهَا لَمْ تُجْزِهِ، سَوَاءً دَمِيَتْ أَمْ لَا، وَإِنْ كَانَ دُونَ النِّصْفِ أَجْزَأَتْهُ. وَأَمَّا مَقْطُوعَةُ الْأُذُنِ، فَمَذْهَبُنَا: أَنَّهَا لَا تُجْزِئُ، سَوَاءً قُطِعَ كُلُّهَا أَوْ بَعْضُهَا. وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ، وَدَاوُدُ وَقَالَ أَحْمَدُ: إِنْ قُطِعَ أَكْثَرُ مِنَ النِّصْفِ لَمْ تُجْزِهِ، وَإِلَّا فَتُجْزِئُهُ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِنْ قُطِعَ أَكْثَرُ مِنَ الثُّلُثِ لَمْ تُجْزِهِ وَقَالَ أَبُو يُوسُفَ، وَمُحَمَّدٌ: إِنْ بَقِيَ أَكْثَرُ مِنْ نِصْفِ أُذُنِهَا: أَجْزَأَتْ، وَأَمَّا مَقْطُوعَةُ بَعْضِ الْأَلْيَةِ: فَلَا تُجْزِئُ عِنْدَنَا، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَأَحْمَدُ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ فِي رِوَايَةٍ: إِنْ بَقِيَ الثُّلُثُ أَجْزَأَتْ، وَفِي رِوَايَةٍ: إِنْ بَقِيَ أَكْثَرُهَا أَجْزَأَتْ، وَقَالَ دَاوُدُ: تُجْزِئُ بِكُلِّ حَالٍ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِ النَّوَوِيِّ.
Boynuzu hiç olmayan veya kırık olan hayvan hakkında ihtilaf etmişlerdir; bizim mezhebimize göre bu geçerlidir. Mâlik: 'Eğer boynuzu kırık olup kanıyorsa geçerli olmaz, aksi halde geçerlidir' demiştir. Ahmed: 'Boynuzunun yarıdan fazlası gitmişse, kanasın ya da kanamasın geçerli olmaz; şayet yarıdan azı gitmişse geçerlidir' demiştir. Kulağı kesik hayvana gelince; mezhebimize göre ister tamamı ister bir kısmı kesilmiş olsun geçerli değildir. Mâlik ve Dâvûd da böyle demiştir. Ahmed: 'Yarıdan fazlası kesilmişse geçerli olmaz, aksi halde geçerlidir' demiştir. Ebû Hanîfe: 'Üçte birinden fazlası kesilmişse geçerli olmaz' demiştir. Ebû Yûsuf ve Muhammed: 'Kulağının yarıdan fazlası kalmışsa geçerlidir' demişlerdir. Kuyruğunun bir kısmı kesik olana gelince; bizce kurban olarak geçerli değildir; Mâlik ve Ahmed de böyle demiştir. Ebû Hanîfe bir rivayette: 'Üçte biri kalmışsa geçerlidir', diğer bir rivayette ise: 'Çoğu kalmışsa geçerlidir' demiştir. Dâvûd ise: 'Her halükarda geçerlidir' demiştir.' Nevevî'nin sözünden kastedilen kısım bitti.
وَمَعْلُومٌ أَنَّ هُنَاكَ رِوَايَاتٍ أُخَرَ لَمْ يَذْكُرْهَا عَنِ الْأَئِمَّةِ الَّذِينَ نَقَلَ عَنْهُمْ وَلَمْ نَسْتَقْصِ هُنَا أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ ; لِأَنَّ بَابَ الْأُضْحِيَّةِ جَاءَ فِي هَذَا الْكِتَابِ اسْتِطْرَادًا، مَعَ أَنَّ الْكَلَامَ فِي آيَاتِ الْحَجِّ طَالَ كَثِيرًا ; وَلِذَلِكَ اكْتَفَيْنَا هُنَا بِهَذِهِ الْجُمَلِ الَّتِي ذَكَرْنَا مِنْ أَحْكَامِ الْأَضَاحِيِّ.
Malumdur ki nakilde bulunduğu imamlardan zikretmediği başka rivayetler de vardır. Biz burada ilim ehlinin görüşlerini tek tek saymadık; çünkü kurban bahsi bu kitapta bir konudan diğerine geçiş kabilinden (istıtrâden) yer almıştır; kaldı ki hac ayetlerine dair açıklamalar da oldukça uzamıştır. Bu sebeple kurban hükümleri hususunda zikrettiğimiz bu kadarlık özetle yetindik.
مَسْأَلَةٌ
BİR MESELE
اعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا كَانَتِ الْعُمْرَةُ قَرِينَةَ الْحَجِّ فِي آيَاتٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ [٢ \ ١٩٦] ، وَقَوْلِهِ: فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا [٢ \ ١٥٨] ، وَقَوْلِهِ: فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ [٢ \ ١٩٦] ، أَرَدْنَا أَنْ نَذْكُرَ هُنَا حُكْمَ الْعُمْرَةِ عَلَى سَبِيلِ الِاخْتِصَارِ اسْتِطْرَادًا، وَالْعُمْرَةُ فِي اللُّغَةِ الزِّيَارَةُ.
Bil ki umre; Allah'ın Kitabı'ndaki: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} [Bakara 2/196] “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın”, {فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} [Bakara 2/158] “Kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa, ikisini tavaf etmesinde bir günah yoktur” ve {فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ} [Bakara 2/196] “Kim hacca kadar umre ile faydalanırsa” gibi ayetlerde haccın eşiti ve yoldaşı olduğu için; burada istıtrâden (konu akışı gereği) kısa bir şekilde umrenin hükmünü zikretmek istedik. Umre lügatte ziyaret demektir.
وَمِنْهُ قَوْلُ الرَّاجِزِ:
Recez şairinin şu sözü bundandır:
لَقَدْ سَمَا ابْنُ مَعْمَرٍ حِينَ اعْتَمَرْ ... مَغْزًى بَعِيدًا مِنْ بَعِيدٍ وَخَبَرْ
İbn Ma'mer ziyaret ettiğinde (i'temera) gerçekten yüceldi ... Uzaktan uzağa bir gazayı ve haberi [amaçlayarak].
وَهِيَ فِي الشَّرْعِ: زِيَارَةُ بَيْتِ اللَّهِ لِلنُّسُكِ الْمَعْرُوفِ الْمُتَرَكِّبِ مِنْ إِحْرَامٍ، وَطَوَافٍ وَسَعْيٍ وَحَلْقٍ أَوْ تَقْصِيرٍ.
Şeriatta ise: İhram, tavaf, sa'y ve tıraş olmak veya saçları kısaltmaktan oluşan bilinen ibadeti yerine getirmek için Beytullah'ı ziyaret etmektir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ مَنْ أَحْرَمَ بِالْعُمْرَةِ، وَجَبَ عَلَيْهِ إِتْمَامُهَا، وَلَا
Bil ki ulema; umre için ihrama giren kimsenin onu tamamlamasının vacip olduğu,
يَجُوزُ لَهُ قَطْعُهَا وَعَدَمُ إِتْمَامِهَا، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın” ayetinden ötürü onu yarıda kesmesinin ve tamamlamayışının caiz olmadığı hususunda icmâ etmişlerdir.
أَمَّا حُكْمُ اسْتِئْنَافِ فِعْلِهَا، فَقَدِ اخْتَلَفَ فِيهِ أَهْلُ الْعِلْمِ، فَذَهَبَ بَعْضُهُمْ: إِلَى أَنَّهَا وَاجِبَةٌ فِي الْعُمْرِ كَالْحَجِّ، وَذَهَبَ بَعْضُهُمْ: إِلَى أَنَّهَا غَيْرُ وَاجِبَةٍ أَصْلًا، وَلَكِنَّهَا سُنَّةٌ فِي الْعُمْرِ مَرَّةً وَاحِدَةً، وَمِمَّنْ قَالَ: بِأَنَّهَا فَرْضٌ فِي الْعُمْرِ مَرَّةً: الشَّافِعِيُّ فِي الصَّحِيحِ مِنْ مَذْهَبِهِ. قَالَ النَّوَوِيُّ: وَبِهِ عُمَرُ، وَابْنُ عَبَّاسٍ، وَابْنُ عُمَرَ، وَجَابِرٌ، وَطَاوُسٌ، وَعَطَاءٌ، وَابْنُ الْمُسَيَّبِ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ، وَالشَّعْبِيُّ، وَمَسْرُوقٌ، وَأَبُو بُرْدَةَ بْنُ أَبِي مُوسَى الْحَضْرَمِيُّ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ شَدَّادٍ، وَالثَّوْرِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَإِسْحَاقُ، وَأَبُو عُبَيْدٍ، وَدَاوُدُ.
Onu ilk baştan yapmanın hükmüne gelince; ilim ehli bu hususta ihtilaf etmiştir. Bazıları: Tıpkı hac gibi ömürde bir defa vacip olduğu görüşüne varmıştır. Bazıları ise: Aslen vacip olmadığı, ancak ömürde bir defa sünnet olduğu görüşüne varmıştır. Ömürde bir defa farz olduğunu söyleyenlerden biri de mezhebinin sahih görüşünde Şâfiî'dir. Nevevî şöyle demiştir: Ömer, İbn Abbâs, İbn Ömer, Câbir, Tâvûs, Atâ, İbnü'l-Müseyyeb, Saîd b. Cübeyr, Hasen-i Basrî, Şa'bî, Mesrûk, Ebû Bürde b. Ebî Mûsâ el-Hadramî, Abdullah b. Şeddâd, Sevrî, Ahmed, İshâk, Ebû Ubeyd ve Dâvûd da bu görüştedir.
وَمِمَّنْ قَالَ: بِأَنَّهَا سُنَّةٌ فِي الْعُمْرِ لَيْسَتْ بِوَاجِبَةٍ: مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَحَكَاهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَغَيْرُهُ، عَنِ النَّخَعِيِّ قَالَهُ النَّوَوِيُّ. وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : وَتَجِبُ الْعُمْرَةُ عَلَى مَنْ يَجِبُ عَلَيْهِ الْحَجُّ فِي إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ. وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عُمَرَ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، وَابْنِ عُمَرَ، وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَعَطَاءٍ، وَطَاوُسٍ، وَمُجَاهِدٍ، وَالْحَسَنِ، وَابْنِ سِيرِينَ، وَالشَّعْبِيِّ. وَبِهِ قَالَ الثَّوْرِيُّ، وَإِسْحَاقُ، وَالشَّافِعِيُّ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ. وَالرِّوَايَةُ الثَّانِيَةُ لَيْسَتْ بِوَاجِبَةٍ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.
Ömürde vacip olmayıp sünnet olduğunu söyleyenlerden bazıları da: Mâlik ve ashabı, Ebû Hanîfe ve Ebû Sevr'dir; İbnü'l-Münzir ve diğerleri bunu Nehaî'den de nakletmiştir (bunu Nevevî demiştir). İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle demiştir: «İki rivayetten birinde umre, kendisine hac vacip olan kimseye vaciptir. Bu görüş Ömer, İbn Abbâs, Zeyd b. Sâbit, İbn Ömer, Saîd b. el-Müseyyeb, Saîd b. Cübeyr, Atâ, Tâvûs, Mücâhid, Hasen, İbn Sîrîn ve Şa'bî'den rivayet edilmiştir. Sevrî, İshâk ve iki görüşünden birinde Şâfiî de bu görüştedir. İkinci rivayet ise vacip olmadığı yönündedir; bu görüş İbn Mes'ûd'dan rivayet edilmiş olup Mâlik, Ebû Sevr ve re'y ehli de bu görüştedir.» Buradan amaçlanan kısım bitti.
وَإِذَا عَلِمْتَ أَقْوَالَ الْعُلَمَاءِ فِي الْعُمْرَةِ: هَلْ هِيَ فَرْضٌ فِي الْعُمْرِ، أَوْ سُنَّةٌ؟ فَدُونَكَ أَدِلَّتَهُمْ، وَمُنَاقَشَتَهَا بِاخْتِصَارٍ مَعَ بَيَانِ مَا يَظْهَرُ رُجْحَانُهُ مِنْهَا.
Umrenin ömürde farz mı yoksa sünnet mi olduğu konusundaki ulema görüşlerini öğrendiğine göre; işte onların delilleri, bu delillerin kısaca münakaşası ve aralarından racih görünenin beyanı:
أَمَّا الَّذِينَ قَالُوا: الْعُمْرَةُ فَرْضٌ فِي الْعُمْرِ، فَقَدِ احْتَجُّوا بِأَحَادِيثَ:
Umrenin ömürde farz olduğunu söyleyenler birtakım hadisleri delil getirmişlerdir:
مِنْهَا: حَدِيثُ أَبِي رَزِينٍ الْعَقِيلِيِّ، وَقَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَيْهِ مُسْتَوْفًى وَهُوَ أَنَّهُ: «أَتَى النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: إِنَّ أَبِي شَيْخٌ كَبِيرٌ، لَا يَسْتَطِيعُ الْحَجَّ، وَلَا الْعُمْرَةَ وَلَا الظَّعْنَ، فَقَالَ:» حُجَّ عَنْ أَبِيكَ وَاعْتَمِرْ «، رَوَاهُ أَحْمَدُ وَأَصْحَابُ السُّنَنِ، وَصَحَّحَهُ التِّرْمِذِيُّ، وَمَحَلُّ الدَّلِيلِ مِنْهُ قَوْلُهُ:» وَاعْتَمِرْ «; لِأَنَّهُ صِيغَةُ أَمْرٍ بِالْعُمْرَةِ، مَقْرُونَةٌ بِالْأَمْرِ بِالْحَجِّ، فَأَفَادَتْ صِيغَةُ الْأَمْرِ الْوُجُوبَ كَمَا أَوْضَحْنَا تَوْجِيهَ ذَلِكَ مِرَارًا فِي هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ، وَذَكَرَ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ ﵀ أَنَّهُ قَالَ: لَا أَعْلَمُ فِي إِيجَابِ الْعُمْرَةِ حَدِيثًا أَجْوَدَ مِنْ هَذَا وَلَا أَصَحَّ.
Bunlardan biri: Ebû Rezîn el-Ukaylî'nin hadisidir; bu hadis hakkındaki açıklamayı daha önce etraflıca yapmıştık. O hadis şöyledir: O, «Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: 'Babam çok yaşlı bir ihtiyardır; hacca da umreye de binek üzerinde yolculuk yapmaya da güç yetiremiyor' dedi. Peygamber de: «حُجَّ عَنْ أَبِيكَ وَاعْتَمِرْ» “Babanın yerine hac yap ve umre yap” buyurdu.» Bunu Ahmed ve Sünen sahipleri rivayet etmiş, Tirmizî de sahihlemiştir. Hadiste delil olan yer: «وَاعْتَمِرْ» “Ve umre yap” sözüdür; çünkü bu, hac emrine bitişik olarak umre için gelmiş bir emir sîgasıdır. Bu mübarek kitapta defalarca açıkladığımız üzere emir sîgası vücûb ifade eder. Birden fazla âlim, İmam Ahmed'in rahimehullâh şöyle dediğini nakletmiştir: «Umrenin farz kılınması hususunda bundan daha sağlam ve daha sahih bir hadis bilmiyorum.»
وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ عَلَى وُجُوبِهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ الْآيَةَ، بِنَاءً عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِإِتْمَامِهَا فِي الْآيَةِ ابْتِدَاءُ فِعْلِهَا عَلَى الْوَجْهِ الْأَكْمَلِ، لَا إِتْمَامُهَا بَعْدَ الشُّرُوعِ،
Onların vücûba dair delillerinden biri de Cenâb-ı Hakk'ın: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın” ayetidir; bu, ayetteki 'tamamlama'dan kastın, ibadete başladıktan sonra tamamlamak değil, onu en kamil surette yapmaya başlamak olduğu görüşüne dayanır.
وَقَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ فِي الْآيَةِ بِمَا أَغْنَى عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.
Ayet hakkındaki açıklamayı burada tekrarına ihtiyaç bırakmayacak şekilde daha önce sunmuştuk.
وَأَنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ الْمُتَبَادِرَ مِنْهَا: وُجُوبُ الْإِتْمَامِ بَعْدَ الشُّرُوعِ مِنْ غَيْرِ تَعَرُّضٍ إِلَى حُكْمِ ابْتِدَاءِ فِعْلِهَا.
Zahir olan şudur ki, o ayetten ilk akla gelen mana: İlk baştan yapma hükmüne temas edilmeksizin, başlandıktan sonra tamamlamanın vacip olduğudur.
وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ عَلَى وُجُوبِهَا: مَا رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ مِنْ حَدِيثِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ:» الْحَجُّ وَالْعُمْرَةُ فَرِيضَتَانِ، لَا يَضُرُّكَ أَيَّهُمَا بَدَأْتَ «اهـ.
Onların vücûba dair delillerinden biri de: Dârekutnî'nin Zeyd b. Sâbit hadisinden rivayet ettiği şu hadistir: «الْحَجُّ وَالْعُمْرَةُ فَرِيضَتَانِ، لَا يَضُرُّكَ أَيَّهُمَا بَدَأْتَ» “Hac ve umre iki farzdır; hangisiyle başlarsan sana bir zararı olmaz.” [Hadis] bitti.
وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ عَلَى وُجُوبِ الْعُمْرَةِ: مَا جَاءَ فِي بَعْضِ رِوَايَاتِ حَدِيثٍ فِي سُؤَالِ جِبْرِيلَ:» وَأَنْ تَحُجَّ وَتَعْتَمِرَ «، أَخْرَجَهُ ابْنُ خُزَيْمَةَ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ، وَغَيْرُهُمْ. وَرَوَاهُ الْمَجْدُ فِي» الْمُنْتَقَى «، بِلَفْظٍ قَالَ:» يَا مُحَمَّدُ مَا الْإِسْلَامُ؟ قَالَ: «الْإِسْلَامُ أَنْ تَشْهَدَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَنْ تُقِيمَ الصَّلَاةَ، وَتُؤْتِيَ الزَّكَاةَ، وَتَحُجَّ الْبَيْتَ وَتَعْتَمِرَ، وَتَغْتَسِلَ مِنَ الْجَنَابَةِ، وَتُتِمَّ الْوُضُوءَ، وَتَصُومَ رَمَضَانَ» ، الْحَدِيثَ. وَأَنَّهُ قَالَ: «هَذَا جِبْرِيلُ أَتَاكُمْ يُعَلِّمُكُمْ دِينَكُمْ» ، ثُمَّ قَالَ الْمَجْدُ: رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ، وَقَالَ: هَذَا إِسْنَادٌ ثَابِتٌ صَحِيحٌ. وَرَوَاهُ أَبُو بَكْرٍ الْجَوْزَقِيُّ فِي كِتَابِهِ «الْمُخَرَّجِ عَلَى الصَّحِيحَيْنِ» .
Umrenin vücûbuna dair delillerinden biri de: Cibrîl'in sorusuyla ilgili bir hadisin bazı rivayetlerinde gelen: «وَأَنْ تَحُجَّ وَتَعْتَمِرَ» “Hac ve umre yapmandır” lafzıdır. Bunu İbn Huzeyme, İbn Hibbân, Dârekutnî ve diğerleri tahric etmiştir. Mecd el-Müntekâ'da şu lafızla rivayet etmiştir: «'Ey Muhammed, İslâm nedir?' dedi. Peygamber: «الْإِسْلَامُ أَنْ تَشْهَدَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَنْ تُقِيمَ الصَّلَاةَ، وَتُؤْتِيَ الزَّكَاةَ، وَتَحُجَّ الْبَيْتَ وَتَعْتَمِرَ، وَتَغْتَسِلَ مِنَ الْجَنَابَةِ، وَتُتِمَّ الْوُضُوءَ، وَتَصُومَ رَمَضَانَ» “İslâm; Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın Resûlü olduğuna şehadet etmen, namazı kılman, zekâtı vermen, Beyt'i haccetmen ve umre yapman, cünüplükten yıkanman, abdesti tam alman ve Ramazan orucunu tutmandır” buyurdu» hadisi aktardı. Ve o: «Bu Cibrîl'dir, size dininizi öğretmek için geldi» buyurdu. Sonra Mecd şöyle dedi: 'Bunu Dârekutnî rivayet etti ve: Bu sabit ve sahih bir isnaddır, dedi. Ebû Bekr el-Cevzekî de bunu Sahîhayn üzerine müstahreç olan kitabında rivayet etti.'
وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ عَلَى وُجُوبِهَا: مَا أَخْرَجَهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ وَابْنُ مَاجَهْ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، هَلْ عَلَى النِّسَاءِ مِنْ جِهَادٍ؟ قَالَ: «نَعَمْ عَلَيْهِنَّ جِهَادٌ لَا قِتَالَ فِيهِ: الْحَجُّ وَالْعُمْرَةُ» ، اهـ. قَالَ الْمَجْدُ فِي «الْمُنْتَقَى» : رَوَاهُ أَحْمَدُ وَابْنُ مَاجَهْ، وَإِسْنَادُهُ صَحِيحٌ، وَمِنْ أَجْوِبَةِ الْمُخَالِفِينَ عَنْ هَذِهِ الْأَدِلَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى وُجُوبِ الْعُمْرَةِ أَنَّ الْحَدِيثَ الَّذِي قَالَ أَحْمَدُ: لَا أَعْلَمُ حَدِيثًا أَجْوَدَ فِي إِيجَابِ الْعُمْرَةِ مِنْهُ، وَهُوَ حَدِيثُ أَبِي رَزِينٍ الْعَقِيلِيِّ، الَّذِي فِيهِ: «حُجَّ عَنْ أَبِيكَ وَاعْتَمِرْ» ، أَنَّ صِيغَةَ الْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ: «وَاعْتَمِرْ» ، وَارِدَةٌ بَعْدَ سُؤَالِ أَبِي رَزِينٍ، وَقَدْ قَرَّرَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْأُصُولِ أَنَّ صِيغَةَ الْأَمْرِ الْوَارِدَةَ بَعْدَ الْمَنْعِ أَوِ السُّؤَالِ: إِنَّمَا تَقْتَضِي الْجَوَازَ لَا الْوُجُوبَ ; لِأَنَّ وُقُوعَهَا فِي جَوَابِ السُّؤَالِ عَنِ الْجَوَازِ دَلِيلٌ صَارِفٌ عَنِ الْوُجُوبِ إِلَى الْجَوَازِ، وَالْخِلَافُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مَعْرُوفٌ.
Onların vücûba dair delillerinden biri de: İmam Ahmed ve İbn Mâce'nin Âişe'den radıyallâhu anhâ rivayet ettikleri şu hadistir: O şöyle dedi: «'Ey Allah'ın Resûlü, kadınlar üzerine cihat var mıdır?' dedim. O da: «نَعَمْ عَلَيْهِنَّ جِهَادٌ لَا قِتَالَ فِيهِ: الْحَجُّ وَالْعُمْرَةُ» “Evet, onların üzerinde içinde savaş bulunmayan bir cihat vardır: Hac ve umre” buyurdu.» [Hadis] bitti. Mecd el-Müntekâ'da: 'Bunu Ahmed ve İbn Mâce rivayet etti, isnadı sahihtir' demiştir. Umrenin vacip olduğuna delalet eden bu delillere karşı muhaliflerin verdiği cevaplardan biri şudur: Ahmed'in 'Umrenin vücûbu hakkında bundan daha sağlam bir hadis bilmiyorum' dediği Ebû Rezîn el-Ukaylî'nin «Babanın yerine hac yap ve umre yap» hadisindeki «وَاعْتَمِرْ» (ve umre yap) şeklindeki emir sîgası, Ebû Rezîn'in sorusundan sonra varid olmuştur. Usul âlimlerinden bir grup; bir yasaklama veya sorudan sonra gelen emir sîgasının vücûb değil ancak cevaz ifade ettiğini kararlaştırmışlardır; çünkü caiz olup olmadığına dair sorunun cevabında yer alması, onu vücûbdan cevaza çeviren bir karinedir. Bu meseledeki ihtilaf ise meşhurdur.
وَقَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَيْهِ فِي آيَاتِ الْحَجِّ هَذِهِ، وَأَجَابُوا عَنْ آيَةِ: وَأَتِمُّوا الْحَجَّ، بِأَنَّ الْمُرَادَ بِهَا: الْإِتْمَامُ بَعْدَ الشُّرُوعِ كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ، وَأَجَابُوا عَنْ حَدِيثِ: «الْحَجُّ وَالْعُمْرَةُ فَرِيضَتَانِ» ، الْحَدِيثَ. بِأَنَّ فِي إِسْنَادِهِ إِسْمَاعِيلَ بْنَ مُسْلِمٍ الْمَكِّيَّ، وَهُوَ ضَعِيفٌ لَا يُحْتَجُّ بِهِ. وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّلْخِيصِ» : ثُمَّ هُوَ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ زَيْدٍ وَهُوَ مُنْقَطِعٌ وَرَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ مَوْقُوفًا، عَلَى زَيْدٍ مِنْ طَرِيقِ ابْنِ سِيرِينَ، وَإِسْنَادُهُ أَصَحُّ، وَصَحَّحَهُ الْحَاكِمُ، وَرَوَاهُ ابْنُ عَدِيٍّ وَالْبَيْهَقِيُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ لَهِيعَةَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرٍ، وَابْنُ لَهِيعَةَ ضَعِيفٌ. وَقَالَ ابْنُ عَدِيٍّ:
Buna dair açıklamayı bu hac ayetlerinde daha önce sunmuştuk. {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ} “Haccı tamamlayın” ayetine ise; daha önce açıklandığı üzere ondan muradın 'başladıktan sonra tamamlamak' olduğu şeklinde cevap vermişlerdir. «الْحَجُّ وَالْعُمْرَةُ فَرِيضَتَانِ» “Hac ve umre iki farzdır” hadisine ise; isnadında İsmâil b. Müslim el-Mekkî'nin bulunduğu, onun da zayıf olup kendisiyle ihticac edilemeyeceği şeklinde cevap vermişlerdir. İbn Hacer et-Telhîs'te şöyle demiştir: «Ayrıca bu hadis İbn Sîrîn'den, o da Zeyd'den rivayet edilmiştir ve munkatıdır. Beyhakî bunu İbn Sîrîn tarikiyle Zeyd'den mevkuf olarak rivayet etmiştir ki isnadı daha sahihtir; Hâkim de bunu sahihlemiştir. İbn Adiy ve Beyhakî ise İbn Lehîa hadisinden, o Atâ'dan, o da Câbir'den rivayet etmişlerdir; İbn Lehîa ise zayıftır. İbn Adiy:
هُوَ غَيْرُ مَحْفُوظٍ، عَنْ عَطَاءٍ، انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ. وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ حَدِيثَ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ الْمَذْكُورَ: لَيْسَ بِصَالِحٍ لِلِاحْتِجَاجِ، وَأَجَابُوا عَمَّا جَاءَ فِي حَدِيثِ جِبْرِيلَ، عَنْ عُمَرَ مَرْفُوعًا بِلَفْظِ: «وَأَنْ تَحُجَّ وَتَعْتَمِرَ» ، بِجَوَابَيْنِ: أَحَدُهُمَا أَنَّ الرِّوَايَاتِ الثَّابِتَةَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ، وَغَيْرِهِ وَلَيْسَ فِيهَا ذِكْرُ الْعُمْرَةِ وَهِيَ أَصَحُّ، وَقَدْ يُجَابُ عَنْ هَذَا بِأَنَّ زِيَادَةَ الْعُدُولِ مَقْبُولَةٌ.
'Bu hadis Atâ'dan mahfuz değildir' demiştir.» Ondan [nakledilmek istenen] kısım bitti. Bundan anlarsın ki Zeyd b. Sâbit'in mezkûr hadisi delil getirilmeye elverişli değildir. Cibrîl hadisinde Ömer'den merfû olarak gelen: «وَأَنْ تَحُجَّ وَتَعْتَمِرَ» “Hac ve umre yapmandır” lafzına ise iki şekilde cevap vermişlerdir: Birincisi; Sahîh-i Müslim ve diğerlerindeki sabit rivayetlerde umrenin zikrinin bulunmayışıdır ve bu rivayetler daha sahihtir. Buna ise adil ravilerin ziyadesinin makbul olduğu şeklinde cevap verilebilir.