وَالْجَوَابُ الثَّانِي: هُوَ مَا ذَكَرَ الشَّوْكَانِيُّ ﵀ فِي «نَيْلِ الْأَوْطَارِ» ، فِي شَرْحِهِ لِلْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ، وَنَصُّ كَلَامِهِ: فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ وُقُوعَ الْعُمْرَةِ فِي جَوَابِ مَنْ سَأَلَ عَنِ الْإِسْلَامِ: يَدُلُّ عَلَى الْوُجُوبِ، فَيُقَالُ: لَيْسَ كُلُّ أَمْرٍ مِنَ الْإِسْلَامِ وَاجِبًا. وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ: حَدِيثُ شُعَبِ الْإِسْلَامِ، وَالْإِيمَانِ، فَإِنَّهُ اشْتَمَلَ عَلَى أُمُورٍ لَيْسَتْ بِوَاجِبَةٍ بِالْإِجْمَاعِ، انْتَهَى مِنْهُ، وَلَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ.
İkinci cevap ise Şevkânî'nin -rahimehullâh- mezkûr hadisin şerhinde Neylü'l-Evtâr'da zikrettiği şu husustur. Onun sözünün metni şöyledir: «Eğer 'İslam'ı soran kimsenin cevabında umrenin yer alması vücûba delalet eder' denilirse, şöyle cevap verilir: İslam'dan olan her husus vacip değildir. Bunun delili ise İslam'ın ve imanın şubeleri hadisidir; zira bu hadis, icma ile vacip olmayan hususları da kapsamaktadır.» [Şevkânî'den nakil] sona erdi. Bunun da kayda değer bir yönü vardır.
وَأَجَابُوا عَنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ: بِأَنَّ قَوْلَهُ ﷺ: «عَلَيْهِنَّ جِهَادٌ لَا قِتَالَ فِيهِ الْحَجُّ وَالْعُمْرَةُ» ، بِأَنَّ لَفْظَةَ: «عَلَيْهِنَّ» : لَيْسَتْ صَرِيحَةً فِي الْوُجُوبِ، فَقَدْ تُطْلَقُ عَلَى مَا هُوَ سُنَّةٌ مُؤَكَّدَةٌ، وَإِذَا كَانَ مُحْتَمِلًا لِإِرَادَةِ الْوُجُوبِ وَالسُّنَّةِ الْمُؤَكِّدَةِ، لَزِمَ طَلَبُ الدَّلِيلِ بِأَمْرٍ خَارِجٍ وَقَدْ دَلَّ دَلِيلٌ خَارِجٌ عَلَى وُجُوبِ الْحَجِّ، وَلَمْ يَدُلَّ دَلِيلٌ خَارِجٌ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ عَلَى وُجُوبِ الْعُمْرَةِ.
Âişe'nin hadisine ise Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): «عَلَيْهِنَّ جِهَادٌ لَا قِتَالَ فِيهِ الْحَجُّ وَالْعُمْرَةُ» “Onlara içinde savaş olmayan bir cihad vardır: Hac ve umre” sözündeki «عَلَيْهِنَّ» (onlara) lafzının vücûbda sarih olmadığı, bazen müekked sünnet olan şeyler için de kullanılabildiği şeklinde cevap vermişlerdir. Bu ifade vücûb kastedilmesine de müekked sünnet kastedilmesine de ihtimalli olunca, harici bir delil aramak gerekmiştir. Harici bir delil haccın vücûbuna delalet etmiş, fakat kendisine başvurulması vacip olan harici bir delil umrenin vücûbuna delalet etmemiştir.
هَذَا هُوَ حَاصِلُ أَدِلَّةِ الْقَائِلِينَ بِوُجُوبِ الْعُمْرَةِ مَرَّةً فِي الْعُمْرِ، وَمُنَاقَشَةُ مُخَالِفِيهِمْ لَهُمْ.
Ömürde bir defa umrenin vacip olduğunu söyleyenlerin delillerinin ve muhaliflerinin onlara yönelik tartışmalarının özeti budur.
أَمَّا الْقَائِلُونَ: بِأَنَّ الْعُمْرَةَ سُنَّةٌ لَا فَرْضٌ، فَقَدِ احْتَجُّوا أَيْضًا بِأَدِلَّةٍ:
Umrenin farz değil sünnet olduğunu söyleyenlere gelince; onlar da bazı delillerle ihticac etmişlerdir:
مِنْهَا: مَا رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ وَالتِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، عَنْ جَابِرٍ ﵁ أَنَّ أَعْرَابِيًّا جَاءَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَخْبِرْنِي عَنِ الْعُمْرَةِ، أَوَاجِبَةٌ هِيَ؟ فَقَالَ: «لَا وَأَنْ تَعْتَمِرَ خَيْرٌ لَكَ» ، وَفِي رِوَايَةٍ: «أَوْلَى لَكَ» ، وَقَالَ صَاحِبُ «نَيْلِ الْأَوْطَارِ» : وَقَدْ رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ مِنْ حَدِيثِ سَعِيدِ بْنِ عُفَيْرٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَيُّوبَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ جَابِرٍ بِنَحْوِهِ، وَرَوَاهُ ابْنُ جُرَيْجٍ، عَنِ ابْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرٍ. وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّلْخِيصِ» ، وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ: رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ، وَابْنُ حَزْمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ، وَإِسْنَادُهُ ضَعِيفٌ. وَأَبُو صَالِحٍ: لَيْسَ هُوَ ذَكْوَانُ السَّمَّانُ، بَلْ هُوَ: أَبُو صَالِحٍ مَاهَانُ الْحَنَفِيُّ، كَذَلِكَ رَوَاهُ الشَّافِعِيُّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ سَالِمٍ، عَنِ الثَّوْرِيِّ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ الْحَنَفِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «الْحَجُّ جِهَادٌ، وَالْعُمْرَةُ تَطَوُّعٌ» ، وَرَوَاهُ ابْنُ مَاجَهْ مِنْ حَدِيثِ طَلْحَةَ، وَإِسْنَادُهُ ضَعِيفٌ. وَالْبَيْهَقِيُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَلَا يَصِحُّ مِنْ ذَلِكَ شَيْءٌ.
Bunlardan biri: İmam Ahmed, Tirmizî (ve bunu sahihlemiştir), Beyhakî, İbn Ebî Şeybe ve Abd b. Humeyd'in Câbir'den (radıyallâhu anh) rivayet ettikleri şu hadistir: Bir bedevî Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip: «Ey Allah'ın Resûlü! Bana umreden haber ver, o vacip midir?» dedi. O da: «لَا وَأَنْ تَعْتَمِرَ خَيْرٌ لَكَ» “Hayır, fakat umre yapman senin için daha hayırlıdır” buyurdu. Bir rivayette ise: «أَوْلَى لَكَ» “Senin için daha uygundur” [şeklindedir]. Neylü'l-Evtâr sahibi şöyle demiştir: Beyhakî bunu Saîd b. Ufeyr hadisinden, o Yahyâ b. Eyyûb'dan, o Ubeydullah'tan, o da Câbir'den benzer şekilde rivayet etmiştir; İbn Cüreyc de İbnü'l-Münkedir'den, o da Câbir'den rivayet etmiştir. İbn Hacer et-Telhîs'te şöyle demiştir: Bu bapta Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hüreyre'den gelen rivayeti Dârekutnî, İbn Hazm ve Beyhakî rivayet etmişlerdir ve isnadı zayıftır. Buradaki Ebû Sâlih, Zekvân es-Semmân değil, Ebû Sâlih Mâhân el-Hanefî'dir. Şâfiî de bunu Saîd b. Sâlim'den, o Sevrî'den, o Muâviye b. İshâk'tan, o da Ebû Sâlih el-Hanefî'den şu şekilde rivayet etmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: «الْحَجُّ جِهَادٌ، وَالْعُمْرَةُ تَطَوُّعٌ» “Hac cihaddır, umre ise nafiledir (tetavvudur).” Bunu İbn Mâce, Talha hadisinden rivayet etmiştir ve isnadı zayıftır. Beyhakî ise İbn Abbâs hadisinden rivayet etmiştir; fakat bunlardan hiçbiri sahih değildir.
وَاسْتَدَلَّ بَعْضُهُمْ بِمَا رَوَاهُ الطَّبَرَانِيُّ مِنْ طَرِيقِ يَحْيَى بْنِ الْحَارِثِ، عَنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ مَرْفُوعًا: «مَنْ مَشَى إِلَى صَلَاةٍ مَكْتُوبَةٍ فَأَجْرُهُ كَحَجَّةٍ، وَمَنْ مَشَى إِلَى صَلَاةِ تَطَوُّعٍ فَأَجْرُهُ كَعُمْرَةٍ» .
Onlardan bazıları Taberânî'nin Yahyâ b. el-Hâris tarikiyle el-Kâsım'dan, onun da Ebû Ümâme'den merfû olarak rivayet ettiği şu hadisle delil getirmişlerdir: «مَنْ مَشَى إِلَى صَلَاةٍ مَكْتُوبَةٍ فَأَجْرُهُ كَحَجَّةٍ، وَمَنْ مَشَى إِلَى صَلَاةِ تَطَوُّعٍ فَأَجْرُهُ كَعُمْرَةٍ» “Kim farz bir namaza yürürse onun ecri bir hac gibidir; kim de nafile bir namaza yürürse onun ecri bir umre gibidir.”
هَذَا هُوَ حَاصِلُ أَدِلَّةِ مَنْ قَالُوا: بِأَنَّ الْعُمْرَةَ غَيْرُ وَاجِبَةٍ.
Umrenin vacip olmadığını söyleyenlerin delillerinin özeti budur.
وَأَجَابَ مُخَالِفُوهُمْ عَنْ أَدِلَّتِهِمْ، قَالُوا: أَمَّا حَدِيثُ سُؤَالِ الْأَعْرَابِيِّ النَّبِيَّ ﷺ عَنْ وُجُوبِ الْعُمْرَةِ، وَأَنَّهُ أَجَابَهُ: بِأَنَّهَا غَيْرُ وَاجِبَةٍ، وَأَنَّهُ إِنِ اعْتَمَرَ تَطَوُّعًا، فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ بِأَنَّهُ حَدِيثٌ ضَعِيفٌ، وَتَصْحِيحُ التِّرْمِذِيِّ لَهُ مَرْدُودٌ، وَوَجْهُ ذَلِكَ أَنَّ فِي إِسْنَادِهِ: الْحَجَّاجَ بْنَ أَرْطَاةَ، وَأَكْثَرُ أَهْلِ الْحَدِيثِ عَلَى تَضْعِيفِ الْحَجَّاجِ الْمَذْكُورِ كَمَا قَدَّمْنَاهُ مِرَارًا، وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّلْخِيصِ» : وَفِي تَصْحِيحِهِ نَظَرٌ كَثِيرٌ مِنْ أَجْلِ الْحَجَّاجِ، فَإِنَّ الْأَكْثَرَ عَلَى تَضْعِيفِهِ، وَالِاتِّفَاقِ عَلَى أَنَّهُ مُدَلِّسٌ، وَقَالَ النَّوَوِيُّ: يَنْبَغِي أَلَّا يُغْتَرَّ بِكَلَامِ التِّرْمِذِيِّ فِي تَصْحِيحِهِ، فَإِنَّهُ اتَّفَقَ الْحُفَّاظُ عَلَى تَضْعِيفِهِ، وَقَدْ نَقَلَ التِّرْمِذِيُّ، عَنِ الشَّافِعِيِّ أَنَّهُ قَالَ: لَيْسَ فِي الْعُمْرَةِ شَيْءٌ ثَابِتٌ: أَنَّهَا تَطَوُّعٌ. وَأَفْرَطَ ابْنُ حَزْمٍ فَقَالَ: إِنَّهُ مَكْذُوبٌ بَاطِلٌ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِ ابْنِ حَجَرٍ. ثُمَّ قَالَ بَعْدَ هَذَا فِي الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ: إِنَّهُ مَوْقُوفٌ عَلَى جَابِرٍ، وَقَالَ كَذَلِكَ: رَوَاهُ ابْنُ جُرَيْجٍ، عَنِ ابْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرٍ انْتَهَى مِنْهُ.
Muhalifleri ise onların delillerine şöyle cevap vermişlerdir: Bedevînin Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) umrenin vücûbunu sorması ve onun da vacip olmadığını, nafile olarak umre yaparsa bunun kendisi için daha hayırlı olduğunu bildirmesine dair hadis zayıf bir hadistir; Tirmizî'nin onu sahihlemesi ise merduttur (reddedilmiştir). Bunun sebebi, isnadında Haccâc b. Ertât'ın bulunmasıdır; daha önce defalarca belirttiğimiz üzere hadis ehlinin çoğunluğu adı geçen Haccâc'ı zayıf saymıştır. İbn Hacer et-Telhîs'te şöyle demiştir: «Haccâc sebebiyle onun [Tirmizî'nin] sahihlemesinde pek çok eleştiriye açık yön (nazar) vardır; zira çoğunluk onun zayıf olduğu ve müdellis olduğu hususunda ittifak etmiştir. Nevevî de şöyle demiştir: Tirmizî'nin onu sahihlemesine aldanmamak gerekir; çünkü hafızlar onun zayıf olduğunda ittifak etmişlerdir. Tirmizî, Şâfiî'den onun şöyle dediğini nakletmiştir: 'Umrenin nafile olduğuna dair sabit hiçbir şey yoktur.' İbn Hazm ise aşırıya giderek: 'Bu uydurmadır, batıldır' demiştir.» İbn Hacer'in sözünden kastedilen kısım sona erdi. Daha sonra İbn Hacer bu mezkûr hadis hakkında şöyle demiştir: «Hadis, Câbir'den mevkûftur.» Yine şöyle demiştir: «Bunu İbn Cüreyc, İbnü'l-Münkedir'den, o da Câbir'den böylece rivayet etmiştir.» [İbn Hacer'in nakli] bitti.
هَذَا هُوَ حَاصِلُ حُجَجِ مَنْ قَالُوا: إِنَّ الْعُمْرَةَ سُنَّةٌ لَا وَاجِبَةٌ.
Umrenin vacip değil sünnet olduğunu söyleyenlerin hüccetlerinin özeti budur.
وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ: فِي «نَيْلِ الْأَوْطَارِ» ، بَعْدَ أَنْ سَاقَ الْأَحَادِيثَ، الَّتِي ذَكَرْنَا فِي عَدَمِ وُجُوبِ الْعُمْرَةِ مَا نَصُّهُ: قَالَ الْحَافِظُ: وَلَا يَصِحُّ مِنْ ذَلِكَ شَيْءٌ، وَبِهَذَا تَعْرِفُ أَنَّ الْحَدِيثَ مِنْ قِسْمِ الْحَسَنِ لِغَيْرِهِ، وَهُوَ مُحْتَجٌّ بِهِ عِنْدَ الْجُمْهُورِ، وَيُؤَيِّدُهُ مَا عِنْدَ الطَّبَرَانِيِّ: عَنْ أَبِي أُمَامَةَ مَرْفُوعًا: «مَنْ مَشَى إِلَى صَلَاةٍ مَكْتُوبَةٍ فَأَجْرُهُ كَحَجَّةٍ، وَمَنْ مَشَى إِلَى صَلَاةٍ غَيْرِ مَكْتُوبَةٍ، فَأَجْرُهُ كَعُمْرَةٍ» ، إِلَى أَنْ قَالَ: وَالْحَقُّ عَدَمُ وُجُوبِ الْعُمْرَةِ ; لِأَنَّ الْبَرَاءَةَ الْأَصْلِيَّةَ، لَا يُنْتَقَلُ عَنْهَا إِلَّا بِدَلِيلٍ يَثْبُتُ بِهِ التَّكْلِيفُ، وَلَا دَلِيلَ يَصْلُحُ لِذَلِكَ، لَا سِيَّمَا مَعَ اعْتِضَادِهِ بِمَا تَقَدَّمَ مِنَ الْأَحَادِيثِ الْقَاضِيَةِ: بِعَدَمِ الْوُجُوبِ، وَيُؤَيِّدُ ذَلِكَ اقْتِصَارُهُ ﷺ عَلَى الْحَجِّ فِي حَدِيثِ «بُنِيَ الْإِسْلَامُ عَلَى خَمْسٍ» ، وَاقْتِصَارُ اللَّهِ ﷻ عَلَى الْحَجِّ فِي قَوْلِهِ: وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ [٣ \ ٩٧] ، انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.
Şevkânî, Neylü'l-Evtâr'da umrenin vacip olmadığına dair zikrettiğimiz hadisleri sevk ettikten sonra aynen şöyle demiştir: «Hafız şöyle dedi: 'Bunlardan hiçbir şey sahih değildir.' Bununla anlarsın ki hadis, hasen li-gayrihî kısmındandır; bu da cumhura göre hüccettir. Taberânî'de Ebû Ümâme'den merfû olarak gelen şu rivayet de bunu desteklemektedir: «مَنْ مَشَى إِلَى صَلَاةٍ مَكْتُوبَةٍ فَأَجْرُهُ كَحَجَّةٍ، وَمَنْ مَشَى إِلَى صَلَاةٍ غَيْرِ مَكْتُوبَةٍ، فَأَجْرُهُ كَعُمْرَةٍ» 'Kim farz bir namaza yürürse onun ecri bir hac gibidir; kim de farz olmayan bir namaza yürürse onun ecri bir umre gibidir.' Şevkânî sözüne şöyle devam etti: 'Hak olan, umrenin vacip olmamasıdır; çünkü berâet-i asliyye (aslî borçsuzluk), ancak mükellefiyeti sabit kılan bir delille terkedilir. Buna elverişli bir delil ise yoktur; bilhassa vacip olmadığına hükmeden daha önceki hadislerin desteğiyle birlikte durum böyledir. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) «İslam beş şey üzerine kurulmuştur» hadisinde sadece hac ile yetinmesi ve Yüce Allah'ın {وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ} “Oraya yol bulabilen insanların Beyt'i haccetmesi Allah'ın onlar üzerindeki bir hakkıdır” [Âl-i İmrân, 3/97] ayetinde sadece haccı zikretmesi de bunu teyit etmektedir.'» Ondan kastedilen kısım sona erdi.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الَّذِي يَظْهَرُ لِي أَنَّ مَا احْتَجَّ بِهِ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ، لَا يَقِلُّ عَنْ دَرَجَةِ الْحَسَنِ لِغَيْرِهِ، فَيَجِبُ التَّرْجِيحُ بَيْنَهُمَا، وَقَدْ رَأَيْتُ الشَّوْكَانِيَّ
Bunu kaydeden [Şenkîtî] -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bana zahir olan şudur ki, her iki grubun da delil getirdiği hususlar 'hasen li-gayrihî' derecesinden aşağı değildir; bu durumda ikisi arasında tercih (tercîh) yapmak vacip olur. Ben Şevkânî'nin,
رَجَّحَ عَدَمَ الْوُجُوبِ بِمُوَافَقَتِهِ لِلْبَرَاءَةِ الْأَصْلِيَّةِ، وَالَّذِي يَظْهَرُ بِمُقْتَضَى الصِّنَاعَةِ الْأُصُولِيَّةِ: تَرْجِيحُ أَدِلَّةِ الْوُجُوبِ عَلَى أَدِلَّةِ عَدَمِ الْوُجُوبِ وَذَلِكَ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ:
berâet-i asliyyeye uygun düşmesi sebebiyle vacip olmama görüşünü tercih ettiğini gördüm. Usul ilminin gereği (sınâat-ı usûliyye) olarak bana zahir olan ise; vücûb delillerinin, vacip olmama delillerine üç yönden tercih edilmesidir:
الْأَوَّلُ أَنَّ أَكْثَرَ أَهْلِ الْأُصُولِ يُرَجِّحُونَ الْخَبَرَ النَّاقِلَ عَنِ الْأَصْلِ: عَلَى الْخَبَرِ الْمُبْقِي عَلَى الْبَرَاءَةِ الْأَصْلِيَّةِ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِ صَاحِبِ «مَرَاقِي السُّعُودِ» ، فِي مَبْحَثِ التَّرْجِيحِ بِاعْتِبَارِ الْمَدْلُولِ: وَنَاقِلٌ وَمُثْبِتٌ وَالْآمِرُ بَعْدَ النَّوَاهِي ثُمَّ هَذَا الْآخَرُ عَلَى إِبَاحَةِ. . . إِلَخْ.
Birincisi: Usul âlimlerinin çoğunluğu, asıldan nakleden (hüküm getiren) haberi, berâet-i asliyye üzere bırakan habere tercih ederler. Merâkı's-Suûd sahibinin, medlûl itibarıyla tercih bahsindeki şu sözü buna işarettir: «Hüküm nakleden, müsbite olan ve yasaklardan sonraki emir; ardından şu diğeri ibaha üzerine... ilh.»
لِأَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ: «وَنَاقِلٌ» أَنَّ الْخَبَرَ النَّاقِلَ عَنِ الْبَرَاءَةِ الْأَصْلِيَّةِ مُقَدَّمٌ عَلَى الْخَبَرِ الْمُبْقِي عَلَيْهَا. وَعَزَاهُ فِي شَرْحِهِ الْمُسَمَّى: «نَشْرُ الْبُنُودِ لِلْجُمْهُورِ» ، وَهُوَ الْمَشْهُورُ عِنْدَ أَهْلِ الْأُصُولِ.
Çünkü onun «nâkıl» (nakleden) sözünün manası; berâet-i asliyyeden nakleden haberin, onun üzerinde bırakan habere takdim edileceğidir. Neşrü'l-Bünûd adlı şerhinde bunu cumhura nispet etmiştir; usul ehli nezdinde meşhur olan da budur.
الثَّانِي أَنَّ جَمَاعَةً مِنْ أَهْلِ الْأُصُولِ: رَجَّحُوا الْخَبَرَ الدَّالَّ عَلَى الْوُجُوبِ، عَلَى الْخَبَرِ الدَّالِّ عَلَى عَدَمِهِ. وَوَجْهُ ذَلِكَ: هُوَ الِاحْتِيَاطُ فِي الْخُرُوجِ مِنْ عُهْدَةِ الطَّلَبِ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِ صَاحِبِ «مَرَاقِي السُّعُودِ» ، الْمَذْكُورِ آنِفًا:
İkincisi: Usul âlimlerinden bir grup, vücûba delalet eden haberi vacip olmadığına delalet eden habere tercih etmişlerdir. Bunun gerekçesi, talep sorumluluğundan (uhdesinden) çıkmaktaki ihtiyattır. Az önce zikredilen Merâkı's-Suûd sahibinin şu sözü buna işarettir:
ثُمَّ هَذَا الْآخَرُ. . . . عَلَى إِبَاحَةِ إِلَخْ ; لِأَنَّ مُرَادَهُ بِالْآخَرِ الْمُقَدَّمِ عَلَى الْإِبَاحَةِ: هُوَ الْخَبَرُ الدَّالُّ عَلَى الْأَمْرِ، فَالْأَوَّلُ الدَّالُّ عَلَى النَّهْيِ ; لِأَنَّ دَرْءَ الْمَفَاسِدِ، مُقَدَّمٌ عَلَى جَلْبِ الْمَصَالِحِ، ثُمَّ الدَّالُّ عَلَى الْأَمْرِ لِلِاحْتِيَاطِ فِي الْخُرُوجِ مِنْ عُهْدَةِ الطَّلَبِ، ثُمَّ الدَّالُّ عَلَى الْإِبَاحَةِ وَيَشْمَلُ غَيْرَ الْوَاجِبِ، فَيَدْخُلُ فِيهِ الْمَسْنُونَ وَالْمَنْدُوبُ ; لِاشْتِرَاكِ الْجَمِيعِ فِي عَدَمِ الْعِقَابِ عَلَى تَرْكِ الْفِعْلِ.
«Ardından şu diğeri... ibaha üzerine ilh.»; çünkü ibahanın önüne geçirilen 'diğeri'nden muradı, emre delalet eden haberdir. Birincisi nehiye delalet edendir; zira mefsedetleri defetmek, maslahatları celbetmekten öncedir. Sonra talep sorumluluğundan çıkmaktaki ihtiyat sebebiyle emre delalet eden gelir. Sonra ibahaya delalet eden gelir ki bu vacip olmayanı da kapsar; böylece sünnet ve mendup da buraya dahil olur, zira fiilin terki durumunda cezanın bulunmayışı hususunda hepsi müşterektir.
الثَّالِثُ: أَنَّكَ إِنْ عَمِلْتَ بِقَوْلِ مَنْ أَوْجَبَهَا فَأَدَّيْتَهَا عَلَى سَبِيلِ الْوُجُوبِ بَرِئَتْ ذِمَّتُكَ بِإِجْمَاعِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ الْمُطَالَبَةِ بِهَا، وَلَوْ مَشَيْتَ عَلَى أَنَّهَا غَيْرُ وَاجِبَةٍ فَلَمْ تُؤَدِّهَا عَلَى سَبِيلِ الْوُجُوبِ بَقِيتَ مُطَالَبًا بِوَاجِبٍ عَلَى قَوْلِ جَمْعٍ كَثِيرٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ. وَالنَّبِيُّ ﷺ يَقُولُ: «دَعْ مَا يَرِيبُكَ إِلَى مَا لَا يَرِيبُكَ» ، وَيَقُولُ: «فَمَنِ اتَّقَى الشُّبُهَاتِ فَقَدِ اسْتَبْرَأَ لِدِينِهِ وَعِرْضِهِ» ، وَهَذَا الْمُرَجَّحُ رَاجِعٌ فِي الْحَقِيقَةِ لِمَا قَبْلَهُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Üçüncüsü: Şayet onu vacip görenlerin görüşüyle amel edip vücûb yoluyla onu eda edersen, ilim ehlinin icmasıyla zimmetin ondan sorumlu olmaktan kurtulur (berî olur). Fakat vacip olmadığı görüşüyle hareket edip onu vücûb yoluyla eda etmezsen, birçok âlimin görüşüne göre vacip olan bir şeyle sorumlu kalmaya devam edersin. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise şöyle buyurmaktadır: «دَعْ مَا يَرِيبُكَ إِلَى مَا لَا يَرِيبُكَ» “Sana şüphe vereni bırak, şüphe vermeyene bak” ve yine: «فَمَنِ اتَّقَى الشُّبُهَاتِ فَقَدِ اسْتَبْرَأَ لِدِينِهِ وَعِرْضِهِ» “Kim şüpheli şeylerden sakınırsa dinini ve ırzını korumuş olur” buyurmaktadır. Bu tercih sebebi ise hakikatte kendisinden öncekine dönmektedir. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
فُرُوعٌ تَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ
Bu Meseleyle İlgili Fürû Meseleleri
الْفَرْعُ الْأَوَّلُ: اعْلَمْ أَنَّهُ لَا خِلَافَ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي أَنَّ جَمِيعَ السَّنَةِ وَقْتٌ لِلْعُمْرَةِ إِلَّا أَيَّامَ التَّشْرِيقِ. فَلَا تَنْبَغِي الْعُمْرَةُ فِيهَا حَتَّى تَغْرُبَ شَمْسُ الْيَوْمِ الرَّابِعَ عَشَرَ، عَلَى مَا قَالَهُ جَمْعٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ.
Birinci Mesele: Bil ki teşrîk günleri hariç senenin tamamının umre vakti olduğu hususunda ilim ehli arasında ihtilaf yoktur. İlim ehlinden bir grubun belirttiğine göre on dördüncü günün güneşi batıncaya kadar teşrîk günlerinde umre yapmak uygun olmaz.
الْفَرْعُ الثَّانِي: اعْلَمْ أَنَّهُ قَدْ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: أَنَّ «عُمْرَةً فِي رَمَضَانَ تَعْدِلُ حَجَّةً» . وَفِي بَعْضِ رِوَايَاتِ الْحَدِيثِ فِي الصَّحِيحِ: «حَجَّةً مَعِي» .
İkinci Mesele: Bil ki Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem): «عُمْرَةً فِي رَمَضَانَ تَعْدِلُ حَجَّةً» “Ramazan'da yapılan bir umre bir hacca denktir” [hadisi] sahih olarak rivayet edilmiştir. Sahîh'teki hadisin bazı rivayetlerinde ise: «حَجَّةً مَعِي» “Benimle birlikte yapılan bir hacca [denktir]” şeklindedir.
الْفَرْعُ الثَّالِثُ: اعْلَمْ أَنَّ التَّحْقِيقَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمْ يَعْتَمِرْ فِي رَجَبٍ بَعْدَ الْهِجْرَةِ قَطْعًا، وَأَنَّهُ لَمْ يَعْتَمِرْ بَعْدَ الْهِجْرَةِ، إِلَّا أَرْبَعَ عُمَرٍ. الْأُولَى: عُمْرَةُ الْحُدَيْبِيَةِ فِي ذِي الْقَعْدَةِ، مِنْ عَامِ سِتٍّ، وَصَدَّهُ الْمُشْرِكُونَ، وَأَحَلَّ وَنَحَرَ مِنْ غَيْرِ طَوَافٍ وَلَا سَعْيٍ، كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ.
Üçüncü Mesele: Bil ki tahkike göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) hicretten sonra kesinlikle Receb ayında umre yapmamıştır; o hicretten sonra sadece dört umre yapmıştır. Birincisi: Altıncı yılın Zilkade ayındaki Hudeybiye umresidir ki müşrikler onu engellemiş, o da bilindiği üzere tavaf ve sa'y yapmaksızın ihramdan çıkıp kurban kesmiştir.
الثَّانِيَةُ: عُمْرَةُ الْقَضَاءِ فِي ذِي الْقَعْدَةِ، عَامَ سَبْعٍ: وَهِيَ الَّتِي وَقَعَ عَلَيْهَا صُلْحُ الْحُدَيْبِيَةِ.
İkincisi: Yedinci yılın Zilkade ayındaki Kazâ umresidir; bu da Hudeybiye sulhünün üzerinde gerçekleştiği umredir.
وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» وَجْهَ تَسْمِيَتِهَا عُمْرَةَ الْقَضَاءِ وَأَوْضَحْنَاهُ. الثَّالِثَةُ: عُمْرَةُ الْجِعْرَانَةِ فِي ذِي الْقَعْدَةِ مِنْ عَامِ ثَمَانٍ، بَعْدَ فَتْحِ مَكَّةَ فِي رَمَضَانَ عَامَ ثَمَانٍ. الرَّابِعَةُ: الْعُمْرَةُ الَّتِي قَرَنَهَا، مَعَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ. هَذَا هُوَ التَّحْقِيقُ.
Bakara Suresi'nde bunun 'Kazâ umresi' diye isimlendirilme vechini sunmuş ve açıklamıştık. Üçüncüsü: Sekizinci yılın Ramazan ayındaki Mekke fethinden sonra sekizinci yılın Zilkade ayındaki Ci'râne umresidir. Dördüncüsü: Veda haccı ile birlikte kıran yaptığı umredir. Tahkik olan budur.
وَقَدْ قَدَّمْنَا الْإِشَارَةَ إِلَيْهِ وَلْنَكْتَفِ هُنَا بِمَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ أَحْكَامِ الْعُمْرَةِ ; لِأَنَّ غَالِبَ أَحْكَامِهَا ذَكَرْنَاهُ فِي أَثْنَاءِ كَلَامِنَا عَلَى مَسَائِلِ الْحَجِّ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Buna daha önce işaret etmiştik. Burada umre hükümlerinden zikrettiklerimizle yetinelim; çünkü onun hükümlerinin çoğunu hac meselelerinden bahsederken zikrettik. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ [٢٢ \ ٢٩] . صِيغَةُ الْأَمْرِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: تَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ الْإِيفَاءِ بِالنَّذْرِ، كَمَا قَدَّمْنَا مِرَارًا أَنَّ صِيغَةَ الْأَمْرِ تَقْتَضِي الْوُجُوبَ، عَلَى الْأَصَحِّ، إِلَّا لِدَلِيلٍ صَارِفٍ عَنْهُ.
Yüce Allah'ın: {وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ} “ve adaklarını yerine getirsinler” [Hac, 22/29] sözü. Bu kerim ayetteki emir sîgası, adağı yerine getirmenin vacip olduğuna delalet eder; nitekim daha önce defalarca belirttiğimiz üzere en sahih görüşe göre emir sîgası, kendisini başka yöne çeviren bir delil bulunmadıkça vücûb ifade eder.
وَمِمَّا يَدُلُّ مِنَ الْقُرْآنِ عَلَى لُزُومِ الْإِيفَاءِ بِالنَّذْرِ: أَنَّهُ تَعَالَى أَشَارَ إِلَى أَنَّهُ هُوَ، وَالْخَوْفُ مِنْ أَهْوَالِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، مِنْ أَسْبَابِ الشُّرْبِ مِنَ الْكَأْسِ الْمَمْزُوجَةِ بِالْكَافُورِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الْأَبْرَارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ كَانَ مِزَاجُهَا كَافُورًا عَيْنًا يَشْرَبُ بِهَا عِبَادُ اللَّهِ يُفَجِّرُونَهَا تَفْجِيرًا [٧٦ \ ٥ - ٦] ، ثُمَّ أَشَارَ إِلَى بَعْضِ أَسْبَابِ ذَلِكَ، فَقَالَ: يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَيَخَافُونَ يَوْمًا كَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيرًا [٧٦ \ ٧] ، فَالْوَفَاءُ بِالنَّذْرِ مَمْدُوحٌ عَلَى كُلِّ حَالٍ، وَإِنْ كَانَتْ آيَةُ الْإِنْسَانِ لَيْسَتْ صَرِيحَةً فِي وُجُوبِهِ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» : وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ الْآيَةَ [٢ \ ٢٧٠] . وَقَدْ بَيَّنَّا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ أَنَّ الْبَيَانَ بِالْقُرْآنِ، إِنْ لَمْ يَكُنْ وَافِيًا بِالْمَقْصُودِ أَتْمَمْنَاهُ بِالْبَيَانِ بِالسُّنَّةِ. وَلِذَلِكَ سَنُبَيِّنُ هُنَا مَا تَقْتَضِيهِ السُّنَّةُ مِنَ النَّذْرِ الَّذِي يَجِبُ الْإِيفَاءُ بِهِ، وَالَّذِي لَا يَجِبُ الْإِيفَاءُ بِهِ.
Kur'an'dan adağı yerine getirmenin lüzumuna delalet eden hususlardan biri de; Yüce Allah'ın: {إِنَّ الْأَبْرَارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ كَانَ مِزَاجُهَا كَافُورًا عَيْنًا يَشْرَبُ بِهَا عِبَادُ اللَّهِ يُفَجِّرُونَهَا تَفْجِيرًا} “Şüphesiz iyiler, karışımı kâfûr olan bir kadehten içerler. Bir pınar ki ondan Allah'ın kulları içer, onu fışkırttıkça fışkırtırlar” [İnsân, 76/5-6] buyurarak kâfûr katkılı kadehten içmenin sebeplerinden birinin adak ve kıyamet gününün dehşetinden korkmak olduğuna işaret etmesidir. Sonra bunun bazı sebeplerine işaretle şöyle buyurmuştur: {يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَيَخَافُونَ يَوْمًا كَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيرًا} “Onlar adaklarını yerine getirirler ve kötülüğü yaygın olan bir günden korkarlar” [İnsân, 76/7]. Dolayısıyla adağı yerine getirmek her hâlükârda övülmüştür; gerçi İnsân suresi ayeti bunun vücûbunda sarih değildir. Yine Bakara Suresi'ndeki şu buyruğu da böyledir: {وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ} “Nafaka olarak ne harcar veya adak olarak ne adarsanız, şüphesiz Allah onu bilir” [Bakara, 2/270]. Bu mübarek kitabın mukaddimesinde, Kur'an'la yapılan açıklamanın maksadı tam karşılamadığı durumlarda onu sünnetle yapılan açıklama ile tamamlayacağımızı beyan etmiştik. Bu sebeple sünnetin gerektirdiği şekilde yerine getirilmesi vacip olan ve yerine getirilmesi vacip olmayan adakları burada açıklayacağız.
اعْلَمْ أَوَّلًا أَنَّ الْأَمْرَ الْمَنْذُورَ لَهُ فِي الْجُمْلَةِ حَالَتَانِ:
Öncelikle bil ki adanan hususun genel olarak iki hali vardır:
الْأُولَى: أَنْ يَكُونَ فِيهِ طَاعَةٌ لِلَّهِ.
Birincisi: Onda Allah'a bir taat bulunmasıdır.
وَالثَّانِيَةُ: أَلَّا يَكُونَ فِيهِ طَاعَةٌ لِلَّهِ، وَهَذَا الْأَخِيرُ مُنْقَسِمٌ إِلَى قِسْمَيْنِ:
İkincisi: Onda Allah'a bir taat bulunmamasıdır. Bu sonuncusu da iki kısma ayrılır:
أَحَدُهُمَا: مَا هُوَ مَعْصِيَةٌ لِلَّهِ.
Biri: Allah'a masiyet (günah) olan şeydir.
وَالثَّانِي: مَا لَيْسَ فِيهِ مَعْصِيَةٌ فِي ذَاتِهِ، وَلَكِنَّهُ لَيْسَ مِنْ جِنْسِ الطَّاعَةِ كَالْمُبَاحِ الَّذِي لَمْ يُؤْمَرْ بِهِ.
İkincisi: Bizzat kendisinde masiyet bulunmayan, fakat emredilmemiş mubah gibi taat cinsinden de olmayan şeydir.
وَالَّذِي يَجِبُ اعْتِمَادُهُ بِالدَّلِيلِ فِي الْأَقْسَامِ الثَّلَاثَةِ الْمَذْكُورَةِ أَنَّ الْمَنْذُورَ إِنْ كَانَ طَاعَةً لِلَّهِ، وَجَبَ الْإِيفَاءُ بِهِ، سَوَاءً كَانَ فِي نَدْبٍ كَالَّذِي يَنْذُرُ صَدَقَةً بِدَرَاهِمَ عَلَى الْفُقَرَاءِ، أَوْ يَنْذُرُ ذَبْحَ هَدْيٍ تَطَوُّعًا أَوْ صَوْمَ أَيَّامٍ تَطَوُّعًا، وَنَحْوَ ذَلِكَ. فَإِنَّ هَذَا وَنَحْوَهُ، يَجِبُ بِالنَّذْرِ، وَيَلْزَمُ الْوَفَاءُ بِهِ. وَكَذَلِكَ الْوَاجِبُ إِنْ تَعَلَّقَ النَّذْرُ بِوَصْفٍ، كَالَّذِي يَنْذُرُ أَنْ يُؤَدِّيَ الصَّلَاةَ فِي أَوَّلِ وَقْتِهَا، فَإِنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِ الْإِيفَاءُ بِذَلِكَ.
Zikredilen üç kısımda delille itimat edilmesi vacip olan husus şudur: Adanan şey Allah'a bir taat ise, fakirlere dirhemlerle sadaka adamak, nafile bir kurban kesmeyi veya nafile birkaç gün oruç tutmayı adamak gibi mendup bir şeyde de olsa onun yerine getirilmesi vacip olur. Çünkü bu ve benzeri şeyler adakla vacip hale gelir ve yerine getirilmesi lazım olur. Aynı şekilde namazı ilk vaktinde kılmayı adayan kimse gibi adağın bir vasfa taalluk etmesi halinde de vacip olan [o vasfın] yerine getirilmesi kişiye vacip olur.
أَمَّا لَوْ نَذَرَ الْوَاجِبَ كَالصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ، وَصَوْمِ رَمَضَانَ، فَلَا أَثَرَ لِنَذْرِهِ ; لَأَنَّ إِيجَابَ اللَّهِ لِذَلِكَ أَعْظَمُ مِنْ إِيجَابِهِ بِالنَّذْرِ، وَإِنْ كَانَ الْمَنْذُورُ مَعْصِيَةً لِلَّهِ: فَلَا يَجُوزُ الْوَفَاءُ بِهِ، وَإِنْ كَانَ جَائِزًا لَا نَهْيَ فِيهِ، وَلَا أَمْرَ فَلَا يَلْزَمُ الْوَفَاءُ بِهِ.
Beş vakit namaz ve Ramazan orucu gibi bizzat vacip olan bir şeyi adaması durumunda ise adağının bir tesiri yoktur; çünkü Allah'ın onu farz kılması adakla vacip kılınmasından daha büyüktür. Adanan şey Allah'a bir masiyet ise onun yerine getirilmesi caiz olmaz. Kendisinde bir nehiy veya emir bulunmayan caiz (mubah) bir şey ise onun yerine getirilmesi gerekmez.
أَمَّا الدَّلِيلُ عَلَى وُجُوبِ الْإِيفَاءِ فِي نَذْرِ الطَّاعَةِ وَعَلَى مَنْعِهِ فِي نَذْرِ الْمَعْصِيَةِ فَهُوَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ ثَبَتَ عَنْهُ ذَلِكَ.
Taat adağının yerine getirilmesinin vücûbuna ve masiyet adağının yerine getirilmesinin menedildiğine dair delile gelince; bu durumun Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) sabit olmasıdır.
قَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ، عَنِ الْقَاسِمِ، عَنْ عَائِشَةَ ﵂، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «مَنْ نَذَرَ أَنْ يُطِيعَ اللَّهَ فَلْيُطِعْهُ، وَمَنْ نَذَرَ أَنْ يَعْصِيَهُ فَلَا يَعْصِهِ» اهـ. وَهُوَ ظَاهِرٌ فِي وُجُوبِ الْإِيفَاءِ بِنَذْرِ الطَّاعَةِ، وَمَنْعِ الْإِيفَاءِ بِنَذْرِ الْمَعْصِيَةِ.
Buhârî -rahimehullâh- Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Ebû Nuaym anlattı, bize Mâlik, Talha b. Abdilmelik'ten, o el-Kâsım'dan, o Âişe'den (radıyallâhu anhâ), o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet etti: «مَنْ نَذَرَ أَنْ يُطِيعَ اللَّهَ فَلْيُطِعْهُ، وَمَنْ نَذَرَ أَنْ يَعْصِيَهُ فَلَا يَعْصِهِ» “Kim Allah'a itaat etmeyi adarsa O'na itaat etsin; kim de O'na isyan etmeyi adarsa O'na isyan etmesin.” Bu hadis taat adağını yerine getirmenin vücûbunda ve masiyet adağını yerine getirmenin yasaklığında açıktır.
وَقَالَ الْبُخَارِيُّ أَيْضًا: حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ، إِلَى آخِرِ الْإِسْنَادِ وَالْمَتْنِ الْمَذْكُورَيْنِ آنِفًا.
Buhârî yine şöyle demiştir: Bize Ebû Âsım, Mâlik'ten, o Talha b. Abdilmelik'ten... az önce zikredilen isnad ve metnin sonuna kadar anlattı.
وَإِذَا عَلِمْتَ أَنَّ هَذَا الْحَدِيثَ الصَّحِيحَ، قَدْ دَلَّ عَلَى لُزُومِ الْإِيفَاءِ بِنَذْرِ الطَّاعَةِ، وَمَنْعِهِ فِي نَذْرِ الْمَعْصِيَةِ.
Bu sahih hadisin taat adağını yerine getirmenin lüzumuna ve masiyet adağını yerine getirmenin yasaklığına delalet ettiğini bildiğinde,
فَاعْلَمْ أَنَّ الدَّلِيلَ عَلَى عَدَمِ الْإِيفَاءِ بِنَذْرِ الْأَمْرِ الْجَائِزِ: هُوَ أَنَّهُ ثَبَتَ أَيْضًا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ.
bil ki caiz olan bir şeyin adağını yerine getirmemenin delili de bunun Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) aynı şekilde sabit olmasıdır.
قَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: «بَيْنَا النَّبِيُّ ﷺ يَخْطُبُ إِذْ هُوَ بَرَجُلٍ قَائِمٍ، فَسَأَلَ عَنْهُ فَقَالُوا: أَبُو إِسْرَائِيلَ نَذَرَ أَنْ يَقُومَ وَلَا يَقْعُدَ، وَلَا يَسْتَظِلَّ وَلَا يَتَكَلَّمَ، وَيَصُومَ،
Buhârî -rahimehullâh- Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Mûsâ b. İsmâil anlattı, bize Vüheyb anlattı, bize Eyyûb, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etti: «Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) hutbe verirken ayakta duran bir adam gördü ve onu sordu. Dediler ki: 'Bu Ebû İsrâîl'dir; ayakta durmayı ve oturmamayı, gölgelenmemeyi, konuşmamayı ve oruç tutmayı adamıştır.'
فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: مُرْهُ فَلْيَتَكَلَّمْ، وَلْيَسْتَظِلَّ وَلْيَقْعُدْ، وَلْيُتِمَّ صَوْمَهُ» انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ. وَفِيهِ التَّصْرِيحُ بِأَنَّ مَا كَانَ مِنْ نَذْرِهِ مِنْ جِنْسِ الطَّاعَةِ، وَهُوَ الصَّوْمُ أَمَرَهُ ﷺ بِإِتْمَامِهِ، وَفَاءً بِنَذْرِهِ وَمَا كَانَ مِنْ نَذْرِهِ مُبَاحًا لَا طَاعَةً، كَتَرْكِ الْكَلَامِ، وَتَرْكِ الْقُعُودِ، وَتَرْكِ الِاسْتِظْلَالِ، أَمَرَهُ بِعَدَمِ الْوَفَاءِ بِهِ، وَهُوَ صَرِيحٌ فِي أَنَّهُ لَا يَجِبُ الْوَفَاءُ بِهِ.
Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: «مُرْهُ فَلْيَتَكَلَّمْ، وَلْيَسْتَظِلَّ وَلْيَقْعُدْ، وَلْيُتِمَّ صَوْمَهُ» 'Ona emret; konuşsun, gölgelensin, otursun ve orucunu tamamlasın.'» Sahîh-i Buhârî'den kastedilen kısım sona erdi. Bu hadiste; adağından taat cinsinden olan kısmı -ki o oruçtur- adağına vefa gereği tamamlamasını ona emrettiğine, adağından taat olmayan mubah kısmı -yani konuşmayı terk etmek, oturmayı terk etmek ve gölgelenmeyi terk etmek gibi- ise yerine getirmemesini emrettiğine dair açık ifade vardır. Bu da onun yerine getirilmesinin vacip olmadığı hususunda sarihtir.
وَاعْلَمْ أَنَّا لَمْ نَذْكُرْ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ هُنَا لِلِاخْتِصَارِ، وَلِوُجُودِ الدَّلِيلِ الصَّحِيحِ مِنَ السُّنَّةِ عَلَى مَا ذَكَرْنَا.
Bil ki biz burada ilim ehlinin görüşlerini ihtisar amacıyla ve zikrettiğimiz hususta sünnetten sahih delil bulunduğu için zikretmedik.
فُرُوعٌ تَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ
Bu Meseleyle İlgili Fürû Meseleleri
الْفَرْعُ الْأَوَّلُ: اعْلَمْ أَنَّهُ لَا نَذْرَ لِشَخْصٍ فِي التَّقَرُّبِ بِشَيْءٍ لَا يَمْلِكُهُ، وَقَدْ ثَبَتَ ذَلِكَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ.
Birinci Mesele: Bil ki bir kimsenin mâlik olmadığı bir şeyle [Allah'a] yakınlaşmayı adaması (nezri) geçerli değildir; bu husus Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) sabit olmuştur.
قَالَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: وَحَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، وَعَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ وَاللَّفْظُ لِزُهَيْرٍ قَالَا: حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ أَبِي قِلَابَةَ، عَنْ أَبِي الْمُهَلَّبِ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ﵄ قَالَ: كَانَتْ ثَقِيفُ حُلَفَاءَ لِبَنِي عُقَيْلٍ فَأَسَرَتْ ثَقِيفُ رَجُلَيْنِ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. الْحَدِيثَ بِطُولِهِ.
Müslim b. el-Haccâc -rahimehullâh- Sahîh'inde şöyle demiştir: Ve bana Züheyr b. Harb ile Alî b. Hucr es-Sa'dî (lafız Züheyr'e aittir) anlattılar, dediler ki: Bize İsmâil b. İbrâhîm anlattı, bize Eyyûb, Ebû Kılâbe'den, o Ebû'l-Mühelleb'den, o İmrân b. Husayn'dan (radıyallâhu anhümâ) şöyle rivayet etti: «Sekîf kabilesi Benî Ukayl'in müttefiki idi. Sekîfliler Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabından iki kişiyi esir aldılar...» hadisi uzunca zikretti.
وَفِيهِ مَا نَصُّهُ: وَأُسِرَتِ امْرَأَةٌ مِنَ الْأَنْصَارِ، وَأُصِيبَتِ الْعَضْبَاءُ فَكَانَتِ الْمَرْأَةُ فِي الْوَثَاقِ، وَكَانَ الْقَوْمُ يُرِيحُونَ نَعَمَهُمْ بَيْنَ يَدَيْ بُيُوتِهِمْ، فَانْفَلَتَتْ ذَاتَ لَيْلَةٍ مِنَ الْوَثَاقِ، فَأَتَتِ الْإِبِلَ، فَجَعَلَتْ إِذَا دَنَتْ مِنَ الْبَعِيرِ رَغَا فَتَتْرُكُهُ حَتَّى تَنْتَهِيَ إِلَى الْعَضْبَاءِ، فَلَمْ تَرْغُ قَالَ: وَنَاقَةٌ مُنَوَّقَةٌ فَقَعَدَتْ فِي عَجُزِهَا، ثُمَّ زَجَرَتْهَا فَانْطَلَقَتْ وَنَذَرُوا بِهَا فَطَلَبُوهَا، فَأَعْجَزَتْهُمْ قَالَ: وَنَذَرَتْ لِلَّهِ إِنْ نَجَّاهَا اللَّهُ عَلَيْهَا لَتَنْحَرَنَّهَا. فَلَمَّا قَدِمَتِ الْمَدِينَةَ، رَآهَا النَّاسُ فَقَالُوا: الْعَضْبَاءُ نَاقَةُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَتْ: إِنَّهَا نَذَرَتْ إِنْ نَجَّاهَا اللَّهُ عَلَيْهَا لَتَنْحَرَنَّهَا، فَأَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَذَكَرُوا ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ: «سُبْحَانَ اللَّهِ، بِئْسَمَا جَزَتْهَا نَذَرَتْ لِلَّهِ إِنْ نَجَّاهَا اللَّهُ عَلَيْهَا لَتَنْحَرَنَّهَا، لَا وَفَاءَ لِنَذْرٍ فِي مَعْصِيَةٍ، وَلَا فِيمَا لَا يَمْلِكُ الْعَبْدُ» ، الْحَدِيثَ. وَمَحَلُّ الشَّاهِدِ مِنْهُ قَوْلُهُ ﷺ: «وَلَا فِيمَا لَا يَمْلِكُ الْعَبْدُ» ، وَهَذَا نَصٌّ صَحِيحٌ صَرِيحٌ فِيمَا ذَكَرْنَا، وَيُؤَيِّدُهُ حَدِيثُ ثَابِتِ بْنِ الضَّحَّاكِ: أَنَّهُ ﷺ قَالَ: «لَا وَفَاءَ لِنَذْرٍ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ، وَلَا فِي قَطِيعَةِ رَحِمٍ، وَلَا فِيمَا لَا يَمْلِكُ ابْنُ آدَمَ» اهـ.
Bu hadisin metninde şu da yer almaktadır: «Ensâr'dan bir kadın da esir alınmış ve [Resûlullah'ın devesi] Adbâ da ele geçirilmişti. Kadın bağlar içindeydi, adamlar ise hayvanlarını evlerinin önünde dinlendiriyorlardı. Kadın bir gece bağlarından kurtuldu ve develerin yanına vardı. Hangi deveye yaklaştıysa deve böğürdü; o da onu bırakıp nihayet Adbâ'ya ulaştı, o ise böğürmedi. Dedi ki: O uysal, eğitilmiş bir deveydi. Kadın onun arkasına bindi, sonra onu sürdü, deve de gitti. Onlar durumu fark edip kadını aradılarsa da yetiştiremeyip aciz kaldılar. Kadın: 'Eğer Allah beni bunun üzerinde kurtarırsa onu mutlaka kurban edeceğim' diye Allah'a adamıştı. Kadın Medine'ye geldiğinde insanlar onu görüp: 'Bu Adbâ, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) devesidir' dediler. Kadın: 'Eğer Allah beni bunun üzerinde kurtarırsa onu mutlaka kurban edeceğimi adamıştım' dedi. Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip durumu ona anlattılar. Bunun üzerine: «سُبْحَانَ اللَّهِ، بِئْسَمَا جَزَتْهَا نَذَرَتْ لِلَّهِ إِنْ نَجَّاهَا اللَّهُ عَلَيْهَا لَتَنْحَرَنَّهَا، لَا وَفَاءَ لِنَذْرٍ فِي مَعْصِيَةٍ، وَلَا فِيمَا لَا يَمْلِكُ الْعَبْدُ» 'Sübhânallâh! Ona ne kötü karşılık verdi! Eğer Allah kendisini onun üzerinde kurtarırsa onu mutlaka kurban edeceğini adamış. Masiyette ve kulun mâlik olmadığı şeyde adağa vefa yoktur' buyurdu.» Hadis [böylece devam eder]. Hadisten delil olan yer, onun (sallallâhu aleyhi ve sellem): «وَلَا فِيمَا لَا يَمْلِكُ الْعَبْدُ» “ve kulun mâlik olmadığı şeyde [adağa vefa yoktur]” sözüdür. Bu, zikrettiğimiz hususta sahih ve sarih bir nastır. Sâbit b. ed-Dahhâk'ın, onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğuna dair hadisi de bunu teyit eder: «لَا وَفَاءَ لِنَذْرٍ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ، وَلَا فِي قَطِيعَةِ رَحِمٍ، وَلَا فِيمَا لَا يَمْلِكُ ابْنُ آدَمَ» “Allah'a masiyette, sıla-i rahmi kesmekte ve âdemoğlunun mâlik olmadığı şeyde adağa vefa yoktur.”
قَالَ الْحَافِظُ فِي «بُلُوغِ الْمَرَامِ» : رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَالطَّبَرَانِيُّ، وَاللَّفْظُ لَهُ، وَهُوَ صَحِيحُ الْإِسْنَادِ، وَلَهُ شَاهِدٌ مِنْ حَدِيثِ كَرَدْمٍ عِنْدَ أَحْمَدَ.
Hafız Bulûgu'l-Merâm'da şöyle demiştir: Bunu Ebû Dâvûd ve Taberânî rivayet etmiştir (lafız Taberânî'ye aittir) ve isnadı sahihtir. Ahmed nezdinde Kerdem hadisinden bir şahidi de vardır.
الْفَرْعُ الثَّانِي: اعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِيمَنْ نَذَرَ نَذْرًا لَا يَلْزَمُ الْوَفَاءُ بِهِ، هَلْ تَلْزَمُهُ كَفَّارَةُ يَمِينٍ، أَوْ لَا يَلْزَمُهُ شَيْءٌ؟ وَحُجَّةُ مَنْ قَالَ: لَا يَلْزَمُهُ شَيْءٌ: هُوَ حَدِيثُ نَذْرِ أَبِي إِسْرَائِيلَ، أَنَّهُ لَا يَقْعُدُ وَلَا يَتَكَلَّمُ، وَلَا يَسْتَظِلُّ، وَقَدْ أَمَرَهُ النَّبِيُّ ﷺ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ الْمَذْكُورِ آنِفًا: أَنَّهُ لَا يَفِي بِهَذَا النَّذْرِ، وَلَمْ يَقُلْ لَهُ إِنَّ عَلَيْهِ كَفَّارَةَ يَمِينٍ. وَقَدْ قَدَّمْنَا هَذَا فِي سُورَةِ «مَرْيَمَ» ، مُوَضَّحًا. وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ الْقُرْطُبِيَّ قَالَ فِي قِصَّةِ أَبِي إِسْرَائِيلَ: هَذِهِ أَوْضَحُ الْحُجَجِ لِلْجُمْهُورِ فِي عَدَمِ وُجُوبِ الْكَفَّارَةِ، عَلَى مَنْ نَذَرَ مَعْصِيَةً، أَوْ مَا لَا طَاعَةَ فِيهِ. فَقَدْ قَالَ مَالِكٌ لَمَّا ذَكَرَهُ: وَلَمْ أَسْمَعْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَمَرَهُ بِالْكَفَّارَةِ، وَأَمَّا الَّذِينَ قَالُوا: إِنَّ النَّذْرَ الَّذِي لَا يَجِبُ الْوَفَاءُ بِهِ تَجِبُ فِيهِ كَفَّارَةُ يَمِينٍ، فَقَدِ احْتَجُّوا بِمَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ، فِي صَحِيحِهِ: وَحَدَّثَنِي هَارُونُ بْنُ سَعِيدٍ الْأَيْلِيُّ، وَيُونُسُ بْنُ عَبْدِ الْأَعْلَى، وَأَحْمَدُ بْنُ عِيسَى، قَالَ يُونُسَ: أَخْبَرَنَا وَقَالَ الْآخَرَانِ: حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ كَعْبِ بْنِ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ شِمَاسَةَ، عَنْ أَبِي الْخَيْرِ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ ﵁، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «كَفَّارَةُ النَّذْرِ كَفَّارَةُ الْيَمِينِ» اهـ، وَظَاهِرُهُ شُمُولُهُ لِلنَّذْرِ الَّذِي لَا يَجِبُ الْوَفَاءُ بِهِ.
İkinci Mesele: Bil ki âlimler, yerine getirilmesi lazım olmayan bir adağı adayan kimseye yemin kefareti gerekip gerekmeyeceği veya hiçbir şey gerekmeyeceği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Hiçbir şey gerekmez diyenlerin hücceti; Ebû İsrâîl'in oturmama, konuşmama ve gölgelenmeme adağı hadisidir. Nitekim Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) az önce geçen sahih hadiste ona bu adağını yerine getirmemesini emretmiş ve üzerine yemin kefareti olduğunu söylememiştir. Bunu Meryem Suresi'nde açıklamalı olarak sunmuştuk. Yine Kurtubî'nin Ebû İsrâîl kıssası hakkında şöyle dediğini sunmuştuk: «Bu, masiyet veya içinde taat olmayan bir şeyi adayan kimseye kefaretin vacip olmadığı hususunda cumhurun en açık hüccetidir. Nitekim Mâlik bunu zikrettiğinde: 'Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona kefaret emrettiğini işitmedim' demiştir.» Yerine getirilmesi vacip olmayan adakta yemin kefareti gerekir diyenlere gelince; onlar Müslim'in Sahîh'inde rivayet ettiği şu hadisle ihticac etmişlerdir: Ve bana Hârûn b. Saîd el-Eylî, Yûnus b. Abdila'lâ ve Ahmed b. Îsâ anlattılar (Yûnus 'bize haber verdi' dedi, diğer ikisi ise 'bize İbn Vehb anlattı' dediler), bana Amr b. el-Hâris, Ka'b b. Alkame'den, o Abdurrahman b. Şimâse'den, o Ebû'l-Hayr'dan, o Ukbe b. Âmir'den (radıyallâhu anh), o da Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet etti ki o şöyle buyurmuştur: «كَفَّارَةُ النَّذْرِ كَفَّارَةُ الْيَمِينِ» “Adağın kefareti, yemin kefaretidir.” Bunun zahiri, yerine getirilmesi vacip olmayan adağı da kapsamaktadır.
وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ مُسْلِمٍ» : اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمُرَادِ بِهِ، فَحَمَلَهُ جُمْهُورُ أَصْحَابِنَا عَلَى نَذْرِ اللَّجَاجِ، وَهُوَ أَنْ يَقُولَ إِنْسَانٌ يُرِيدُ الِامْتِنَاعَ مِنْ كَلَامِ زِيدٍ مَثَلًا: إِنْ كَلَّمْتُ زَيْدًا مَثَلًا، فَلِلَّهِ عَلَيَّ حَجَّةٌ، أَوْ غَيْرُهَا، فَيُكَلِّمُهُ فَهُوَ بِالْخِيَارِ بَيْنَ كَفَّارَةِ يَمِينٍ، وَبَيْنَ مَا الْتَزَمَهُ. هَذَا هُوَ الصَّحِيحُ فِي مَذْهَبِنَا، وَحَمَلَهُ مَالِكٌ وَكَثِيرُونَ أَوِ الْأَكْثَرُونَ عَلَى النَّذْرِ الْمُطْلَقِ كَقَوْلِهِ: عَلَيَّ نَذْرٌ، وَحَمَلَهُ أَحْمَدُ وَبَعْضُ أَصْحَابِنَا عَلَى نَذْرِ الْمَعْصِيَةِ، كَمَنْ نَذَرَ أَنْ يَشْرَبَ الْخَمْرَ، وَحَمَلَهُ جَمَاعَةٌ مِنْ فُقَهَاءَ أَصْحَابِ الْحَدِيثِ عَلَى جَمِيعِ أَنْوَاعِ النَّذْرِ، وَقَالُوا: هُوَ مُخَيَّرٌ فِي جَمِيعِ الْمَنْذُورَاتِ بَيْنَ الْوَفَاءِ بِمَا الْتَزَمَ، وَبَيْنَ كَفَّارَةِ يَمِينٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ اهـ كَلَامُ النَّوَوِيِّ.
Nevevî Şerhu Müslim'de şöyle demiştir: «Âlimler bundan muradın ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mezhebimiz mensuplarının çoğunluğu (cumhur) bunu leccâc (inatlaşma/öfke) adağına hamletmiştir. Bu, bir insanın mesela Zeyd ile konuşmayı engellemek isteyerek: 'Eğer Zeyd ile konuşursam Allah için üzerime bir hac veya başka bir şey olsun' deyip sonra da onunla konuşmasıdır; bu durumda o, yemin kefareti ile adadığı şeyi yerine getirmek arasında muhayyerdir. Mezhebimizdeki sahih görüş budur. Mâlik ve birçok âlim veya çoğunluk ise bunu, kişinin 'üzerime bir adak olsun' demesi gibi mutlak adağa hamletmişlerdir. Ahmed ve mezhebimiz mensuplarından bazıları bunu, şarap içmeyi adayan kimse gibi masiyet adağına hamletmişlerdir. Hadis fukahasından bir grup ise bunu bütün adak türlerine hamlederek şöyle demişlerdir: 'O, adanan bütün şeylerde yerine getirmeyi üstlendiği şey ile yemin kefareti arasında muhayyerdir.' En doğrusunu Allah bilir.» Nevevî'nin sözü bitti.
وَلَا يَخْفَى بَعْدَ الْقَوْلِ الْأَخِيرِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ، فَهُوَ أَمْرٌ جَازِمٌ مَانِعٌ لِلتَّخْيِيرِ بَيْنَ الْإِيفَاءِ بِهِ، وَبَيْنَ شَيْءٍ آخَرَ.
Bu son görüşün [doğruluktan] uzaklığı gizli değildir; zira Yüce Allah: {وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ} “ve adaklarını yerine getirsinler” buyurmaktadır. Bu, adağı yerine getirmekle başka bir şey arasında muhayyerliği engelleyen kesin bir emirdir.
وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي فِي مَعْنَى الْحَدِيثِ أَنَّ مَنْ نَذَرَ نَذْرًا مُطْلَقًا كَأَنْ يَقُولَ: عَلَيَّ لِلَّهِ نَذْرٌ، أَنَّهُ تَلْزَمُهُ كَفَّارَةُ يَمِينٍ، لِمَا رَوَاهُ ابْنُ مَاجَهْ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «كَفَّارَةُ النَّذْرِ إِذَا لَمْ يُسَمَّ كَفَّارَةُ يَمِينٍ» ، وَرَوَى نَحْوَهُ أَبُو دَاوُدَ، وَابْنُ مَاجَهْ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَفِي الْحَدِيثَيْنِ بَيَانُ الْمُرَادِ بِحَدِيثِ مُسْلِمٍ، بِأَنَّ الْمُرَادَ بِهِ: النَّذْرُ
Hadisin manası hakkında bana en zahir gelen; bir kimsenin 'Allah için üzerime bir adak olsun' demesi gibi mutlak bir adakta bulunması halinde, ona yemin kefaretinin lazım geleceğidir. Zira İbn Mâce ve Tirmizî'nin (ve bunu sahihlemiştir) Ukbe b. Âmir'den rivayet ettiklerine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «كَفَّارَةُ النَّذْرِ إِذَا لَمْ يُسَمَّ كَفَّارَةُ يَمِينٍ» “Adak belirlenmediği (isimlendirilmediği) zaman kefareti yemin kefaretidir.” Ebû Dâvûd ve İbn Mâce de İbn Abbâs'tan benzerini rivayet etmişlerdir. Bu iki hadiste, Müslim hadisinden muradın mutlak nezir olduğuna dair bir beyan bulunmaktadır.
الْمُطْلَقُ الَّذِي لَمْ يُسَمِّ صَاحِبُهُ مَا نَذَرَهُ بَلْ أَطْلَقَهُ، وَالْبَيَانُ يَجُوزُ بِكُلِّ مَا يَزِيدُ الْإِيهَامَ، كَمَا قَدَّمْنَاهُ مِرَارًا، وَالْمُطْلَقُ يُحْمَلُ عَلَى الْمُقَيَّدِ.
Sahibi adadığı şeyi belirlemeyip (isimlendirmeyip) mutlak bıraktığı mutlak [adaktır]. Daha önce defalarca belirttiğimiz üzere kapalılığı gideren her şeyle açıklama yapılması caizdir ve mutlak olan mukayyede hamledilir.
وَمِمَّا يُؤَيِّدُ الْقَوْلَ بِلُزُومِ الْكَفَّارَةِ فِي نَذْرِ اللَّجَاجِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا حَرَّمَ شُرْبَ الْعَسَلِ عَلَى نَفْسِهِ فِي قِصَّةِ مُمَالَأَةِ أَزْوَاجِهِ عَلَيْهِ. وَأَنْزَلَ اللَّهُ فِي ذَلِكَ: لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ [٦٦ \ ١] ، قَالَ اللَّهُ بَعْدَ ذَلِكَ: قَدْ فَرَضَ اللَّهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمَانِكُمْ [٦٦ \ ٢] ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى لُزُومِ كَفَّارَةِ الْيَمِينِ، وَكَذَلِكَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ: بِلُزُومِ كَفَّارَةِ الْيَمِينِ، عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّهُ حَرَّمَ جَارِيَتَهُ، وَالْأَقْوَالُ فِيمَنْ حَرَّمَ زَوْجَتَهُ، أَوْ جَارِيَتَهُ، أَوْ شَيْئًا مِنَ الْحَلَالِ مَعْرُوفَةٌ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ. فَغَيْرُ الزَّوْجَةِ وَالْأَمَةِ لَا يَحْرُمُ بِالتَّحْرِيمِ قَوْلًا وَاحِدًا، وَالْخِلَافُ فِي لُزُومِ كَفَّارَةِ الْيَمِينِ، وَعَدَمِ لُزُومِهَا، وَظَاهِرُ الْآيَةِ لُزُومُهَا، وَبَعْضُ الْعُلَمَاءِ يَقُولُ: لَا يَلْزَمُ فِيهِ شَيْءٌ، وَهُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ، أَمَّا تَحْرِيمُ الرَّجُلِ امْرَأَتَهُ أَوْ جَارِيَتَهُ، فَفِيهِ لِأَهْلِ الْعِلْمِ مَا يَزِيدُ عَلَى ثَلَاثَةَ عَشَرَ مَذْهَبًا مَعْرُوفَةً فِي مَحَلِّهَا، وَأَجْرَاهَا عَلَى الْقِيَاسِ فِي تَحْرِيمِ الزَّوْجَةِ لُزُومُ كَفَّارَةِ الظِّهَارِ ; لِأَنَّ مَنْ قَالَ لِامْرَأَتِهِ: أَنْتِ عَلَيَّ كَظَهْرِ أُمِّي، فَهُوَ بِمَثَابَةِ مَا لَوْ قَالَ لَهَا: أَنْتِ حَرَامٌ، وَالظِّهَارُ نَصَّ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ، عَلَى أَنَّ فِيهِ كَفَّارَتَهُ الْمَنْصُوصَةَ فِي سُورَةِ «الْمُجَادَلَةِ» .
Leccâc (inatlaşma/öfke) adağında kefaretin gerekliliği görüşünü destekleyen hususlardan biri de şudur: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem), eşlerinin kendisine karşı birlik olması kıssasında bal şerbeti içmeyi kendine haram kıldığında, Allah bu hususta: [Ey Peygamber!] Allah'ın sana helal kıldığı şeyi niçin haram kılıyorsun? [66/1] ayetini indirmiş, bundan sonra da şöyle buyurmuştur: Allah, yeminlerinizi çözmeyi size farz kılmıştır [66/2]. Bu da yemin kefaretinin gerekliliğine delalet etmiştir. Aynı şekilde İbn Abbâs ve başkaları da [Peygamber'in] cariyesini haram kıldığı görüşüne binaen yemin kefaretinin gerekeceğini söylemişlerdir. Eşini, cariyesini veya helal olan bir şeyi haram kılan kimse hakkındaki görüşler ilim ehli katında bilinmektedir. Eş ve cariye dışındaki şeyler, haram kılmakla ittifakla (tek bir görüş olarak) haram olmaz; ihtilaf ise yemin kefaretinin gerekip gerekmediği hususundadır. Ayetin zahiri kefaretin gerekeceği yönündedir; bazı âlimler ise onda hiçbir şey gerekmez demişlerdir ki bu, Mâlik ve ashabının mezhebidir. Kişinin eşini veya cariyesini haram kılmasına gelince; bu konuda ilim ehlinin kendi yerinde bilinen on üçten fazla mezhebi (görüşü) vardır. Eşin haram kılınmasında kıyasa en uygun olanı zıhâr kefaretinin gerekmesidir; çünkü eşine: 'Sen bana annemin sırtı gibisin' diyen kimse, ona: 'Sen [bana] haramsın' demiş gibidir. Allah zıhârda, Mücadele Suresi'nde nas ile belirtilen kefaretin bulunduğunu Kitabı'nda açıkça bildirmiştir.
أَمَّا نَذْرُ اللَّجَاجِ فَقَدْ قَدَّمْنَا الْقَوْلَ، بِأَنَّ فِيهِ كَفَّارَةَ يَمِينٍ، وَالْمُرَادُ بِنَذْرِ اللَّجَاجِ: النَّذْرُ الَّذِي يُرَادُ بِهِ الِامْتِنَاعُ مِنْ أَمْرٍ لَا التَّقَرُّبُ إِلَى اللَّهِ.
Leccâc adağına gelince; onda yemin kefareti olduğuna dair görüşü daha önce zikretmiştik. Leccâc adağından murat: Allah'a yakınlaşma kastı olmaksızın, bir işten kaçınma kastıyla yapılan adaktır.
قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : وَجُمْلَتُهُ أَنَّهُ إِذَا أَخْرَجَ النَّذْرَ مَخْرَجَ الْيَمِينِ، بِأَنْ يَمْنَعَ نَفْسَهُ أَوْ غَيْرَهُ بِهِ شَيْئًا، أَوْ يَحُثَّ بِهِ عَلَى شَيْءٍ مِثْلَ أَنْ يَقُولَ: إِنْ كَلَّمْتَ زَيْدًا، فَلِلَّهِ عَلَيَّ الْحَجُّ أَوْ صَدَقَةُ مَالِي أَوْ صَوْمُ سَنَةٍ، فَهَذَا يَمِينٌ حُكْمُهُ أَنَّهُ مُخَيَّرٌ بَيْنَ الْوَفَاءِ بِمَا حَلَفَ عَلَيْهِ، فَلَا يَلْزَمُهُ شَيْءٌ، وَبَيْنَ أَنْ يَحْنَثَ فَيَتَخَيَّرَ بَيْنَ فِعْلِ الْمَنْذُورِ وَبَيْنَ كَفَّارَةِ يَمِينٍ، وَيُسَمَّى نَذْرَ اللَّجَاجِ، وَالْغَضَبِ، وَلَا يَتَعَيَّنُ الْوَفَاءُ بِهِ، ثُمَّ قَالَ: وَهَذَا قَوْلُ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَابْنِ عُمَرَ، وَعَائِشَةَ، وَحَفْصَةَ، وَزَيْنَبَ بِنْتِ أَبِي سَلَمَةَ، وَبِهِ قَالَ عَطَاءٌ، وَطَاوُسٌ، وَعِكْرِمَةُ، وَالْقَاسِمُ، وَالْحَسَنُ، وَجَابِرُ بْنُ زَيْدٍ، وَالنَّخَعِيُّ، وَقَتَادَةُ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ شَرِيكٍ، وَالشَّافِعِيُّ، وَالْعَنْبَرِيُّ، وَإِسْحَاقُ، وَأَبُو عُبَيْدٍ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: لَا شَيْءَ فِي الْحَلِفِ بِالْحَجِّ، وَعَنِ الشَّعْبِيِّ، وَالْحَارِثِ الْعُكْلِيِّ، وَحَمَّادٍ، وَالْحَكَمِ: لَا شَيْءَ فِي الْحَلِفِ بِصَدَقَةِ مَالِهِ ; لِأَنَّ الْكَفَّارَةَ إِنَّمَا تَلْزَمُ بِالْحَلِفِ بِاللَّهِ لِحُرْمَةِ الِاسْمِ، وَهَذَا مَا حَلَفَ بِاسْمِ اللَّهِ وَلَا يَجِبُ مَا سَمَّاهُ ; لِأَنَّهُ لَمْ يُخْرِجْهُ مَخْرَجَ الْقُرْبَةِ، وَإِنَّمَا الْتَزَمَهُ عَلَى طَرِيقِ
İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle demiştir: «Hülasa şudur: Kişi adağı yemin yerine koyup onunla kendisini veya başkasını bir şeyden engeller yahut onunla bir şeye teşvik ederse –mesela: 'Eğer Zeyd ile konuşursam Allah için üzerime hac, malımın tasadduk edilmesi veya bir yıl oruç tutmak olsun' demesi gibi– bu bir yemindir; hükmü ise, üzerine yemin ettiği şeyi yerine getirmek (böylece kendisine bir şey gerekmez) ile yeminini bozup adanan şeyi yapmak ile yemin kefareti vermek arasında muhayyer kalmasıdır. Buna leccâc ve gazap adağı denir ve onu aynen yerine getirmek kesinleşmez.» Sonra şöyle dedi: «Bu; Ömer, İbn Abbâs, İbn Ömer, Âişe, Hafsa ve Zeyneb binti Ebî Seleme'nin görüşüdür. Atâ, Tâvûs, İkrime, el-Kāsım, el-Hasan, Câbir b. Zeyd, en-Nehaî, Katâde, Abdullah b. Şerîk, eş-Şâfiî, el-Anberî, İshâk, Ebû Ubeyd, Ebû Sevr ve İbnü'l-Münzir de bu görüştedir. Saîd b. el-Müseyyeb: 'Hac ile yemin etmede bir şey gerekmez' demiştir. Şa'bî, el-Hâris el-Uklî, Hammâd ve el-Hakem'den ise: 'Malını tasadduk etme yeminiyle bir şey gerekmez; çünkü kefaret ancak ismin hürmetinden dolayı Allah adına yemin etmekle gerekir; bu kimse ise Allah'ın adıyla yemin etmemiştir ve belirlediği şey de vacip olmaz, zira bunu bir kurbet (ibadet) olarak ortaya koymamış, bilakis ceza yoluyla üstlenmiştir,
الْعُقُوبَةِ، فَلَمْ يَلْزَمْهُ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَمَالِكٌ: يَلْزَمُهُ الْوَفَاءُ بِنَذْرِهِ ; لِأَنَّهُ نَذْرٌ فَيَلْزَمُ الْوَفَاءُ بِهِ كَنَذْرِ الْبِرِّ. وَرُوِيَ نَحْوُ ذَلِكَ عَنِ الشَّعْبِيِّ.
bu yüzden de ona bir şey gerekmez' dedikleri rivayet edilmiştir. Ebû Hanîfe ve Mâlik ise: 'Adağını yerine getirmesi gerekir; çünkü bu bir adaktır ve tıpkı itaat adağı gibi yerine getirilmesi lazım gelir' demişlerdir. Şa'bî'den de buna benzer bir görüş rivayet edilmiştir.
وَلَنَا مَا رَوَى عِمْرَانُ بْنُ حُصَيْنٍ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «لَا نَذْرَ فِي غَضَبٍ وَكَفَّارَتُهُ كَفَّارَةُ يَمِينٍ» ، رَوَاهُ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَالْجَوْزَجَانِيُّ فِي الْمُتَرْجِمِ. وَعَنْ عَائِشَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «مَنْ حَلَفَ بِالْمَشْيِ وَالْهَدْيِ، أَوْ جَعَلَ مَالَهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، أَوْ فِي الْمَسَاكِينِ، أَوْ فِي رِتَاجِ الْكَعْبَةِ، فَكَفَّارَتُهُ كَفَّارَةُ يَمِينٍ» ، إِلَى أَنْ قَالَ: وَعَنْ أَحْمَدَ رِوَايَةٌ ثَانِيَةٌ: أَنَّهُ تَتَعَيَّنُ الْكَفَّارَةُ، وَلَا يُجْزِئُهُ الْوَفَاءُ بِنَذْرِهِ. وَهُوَ قَوْلُ بَعْضِ أَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ ; لِأَنَّهُ يَمِينٌ، انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنَ «الْمُغْنِي» ، وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ أَنَّ أَخَوَيْنِ مِنَ الْأَنْصَارِ كَانَ بَيْنَهُمَا مِيرَاثٌ، فَسَأَلَ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ الْقِسْمَةَ فَقَالَ: إِنْ عُدْتَ تَسْأَلُنِي الْقِسْمَةَ، فَكُلُّ مَالِي فِي رِتَاجِ الْكَعْبَةِ، فَقَالَ لَهُ عُمَرُ: إِنَّ الْكَعْبَةَ غَنِيَّةٌ عَنْ مَالِكِ كَفِّرْ عَنْ يَمِينِكَ، وَكَلِّمْ أَخَاكَ، سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «لَا يَمِينَ عَلَيْكَ وَلَا نَذْرَ فِي مَعْصِيَةِ الرَّبِّ، وَلَا فِي قَطِيعَةِ رَحِمٍ، وَفِيمَا لَا تَمْلِكُ» ، اهـ رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: لَمْ يَصِحَّ سَمَاعُهُ مِنْ عُمَرَ. قَالَهُ بَعْضُهُمْ: وَعَلَيْهِ فَهُوَ مِنْ مَرَاسِيلِ سَعِيدٍ، وَذَكَرَ جَمَاعَةٌ أَنَّهُ وُلِدَ لِسَنَتَيْنِ مَضَتَا مِنْ خِلَافَةِ عُمَرَ ﵁، وَعَنْ أَحْمَدَ مَا يَدُلُّ عَلَى سَمَاعِ سَعِيدٍ مِنْ عُمَرَ، وَأَنَّهُ قَالَ: إِنْ لَمْ نَقْبَلْ سَعِيدًا، عَنْ عُمَرَ، فَمَنْ يُقْبَلُ. وَالظَّاهِرُ سَمَاعُهُ مِنْ عُمَرَ كَمَا صَدَرَ بِمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ صَاحِبُ «تَهْذِيبِ التَّهْذِيبِ» ، وَعَنْ مَالِكٍ وَغَيْرِهِ أَنَّهُ لَمْ يُدْرِكْ عُمَرَ، وَحَدِيثُ سَعِيدٍ الْمَذْكُورُ عَنْ عُمَرَ: إِمَّا مُتَّصِلٌ، وَإِمَّا مُرْسَلٌ مِنْ مَرَاسِيلِ سَعِيدٍ، وَقَدْ قَدَّمْنَا كَلَامَ الْعُلَمَاءِ فِيهَا.
Bizim delilimiz İmrân b. Husayn'ın rivayet ettiği şu hadistir: 'Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle derken işittim: «Öfkede adak yoktur, onun kefareti yemin kefaretidir.» Bunu Saîd b. Mansûr ile el-Mütercim'de el-Cûzecânî rivayet etmiştir. Âişe'den rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Kim [Kâbe'ye] yürümekle veya kurbanlık sevkiyle yemin eder yahut malını Allah yoluna, yoksullara veya Kâbe'nin kapısına tahsis ederse, onun kefareti yemin kefaretidir.» Şöyle devam etti: Ahmed'den gelen ikinci bir rivayette ise kefaretin belirlendiği ve adağını yerine getirmesinin yeterli olmayacağı bildirilmiştir. Bu, Şâfiî'nin bazı ashabının da görüşüdür; çünkü bu bir yemindir.' el-Muğnî'den kastedilen kısım burada bitti. Ebû Dâvûd, Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet ettiğine göre Ensar'dan iki kardeş arasında bir miras vardı; biri diğerinden paylaştırmayı isteyince o: 'Eğer benden paylaştırmayı istemeye dönersen bütün malım Kâbe'nin kapısına olsun' dedi. Bunun üzerine Ömer ona: 'Kâbe senin malına muhtaç değildir; yeminin için kefaret ver ve kardeşinle konuş. Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle derken işittim: «Rabbe masiyette, akraba bağını koparmada ve sahip olmadığın şeyde sana yemin de yoktur adak da yoktur»' dedi. Bunu Ebû Dâvûd rivayet etmiştir. Saîd b. el-Müseyyeb'in Ömer'den işitmesi sahih değildir; bunu bazısı söylemiştir ve buna göre bu, Saîd'in mürsellerindendir. Bir grup âlim, onun Ömer'in (radıyallâhu anh) hilafetinin ikinci yılında doğduğunu zikretmiştir. Ahmed'den ise Saîd'in Ömer'den işittiğine delalet eden ve: 'Eğer Saîd'in Ömer'den rivayetini kabul etmeyeceksek kiminkini kabul edeceğiz?' dediği nakledilmiştir. Tehzîbü't-Tehzîb sahibinin buna delalet eden ifadelerle başlamasından anlaşıldığı üzere zahir olan onun Ömer'den işittiğidir. Mâlik ve diğerlerinden ise onun Ömer'e yetişmediği rivayet edilmiştir. Saîd'in Ömer'den zikredilen bu hadisi ya muttasıldır ya da Saîd'in mürsellerinden bir mürseldir; âlimlerin bu konudaki sözlerini daha önce aktarmıştık.
وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي «نَيْلِ الْأَوْطَارِ» : وَلَكِنَّ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبَ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، فَهُوَ مُنْقَطِعٌ، وَرُوِيَ نَحْوُهُ عَنْ عَائِشَةَ: أَنَّهَا سُئِلَتْ عَنْ رَجُلٍ جَعَلَ مَالَهُ فِي رِتَاجِ الْكَعْبَةِ إِنْ كَلَّمَ ذَا قَرَابَةٍ. فَقَالَتْ: يُكَفِّرُ عَنِ الْيَمِينِ. أَخْرَجَهُ مَالِكٌ، وَالْبَيْهَقِيُّ بِسَنَدٍ صَحِيحٍ. وَصَحَّحَهُ ابْنُ السَّكَنِ اهـ. وَلَفْظُ مَالِكٍ فِي «الْمُوَطَّأِ» : فَقَالَتْ عَائِشَةُ ﵂: يُكَفِّرُهُ مَا يُكَفِّرُ الْيَمِينَ، وَلَيْسَ فِي «الْمُوَطَّأِ» أَنَّ فَتْوَاهَا هَذِهِ فِي نَذْرِ لَجَاجٍ بَلِ الَّذِي فِيهِ: أَنَّهَا سُئِلَتْ عَنْ رَجُلٍ قَالَ: مَالِي فِي رِتَاجِ الْكَعْبَةِ وَهُوَ بَابُهَا وَهُوَ بِرَاءٍ مَكْسُورَةٍ، فَمُثَنَّاةٍ فَوْقِيَّةٍ بَعْدَهَا أَلِفٌ فَجِيمٌ.
Şevkânî Neylü'l-Evtâr'da şöyle demiştir: 'Fakat Saîd b. el-Müseyyeb, Ömer b. el-Hattâb'dan işitmemiştir, bu yüzden munkatıdır. Âişe'den de benzeri rivayet edilmiştir: Kendisine bir akrabasıyla konuşursa malını Kâbe'nin kapısına adamış olan bir adam sorulduğunda: «Yemin kefareti verir» demiştir. Bunu Mâlik ve Beyhakî sahih bir senetle tahric etmiş, İbnü's-Seken de sahihlemiştir.' Mâlik'in el-Muvatta'daki lafzı şöyledir: 'Âişe (radıyallâhu anhâ): «Yemini ne kefaret ediyorsa onu da o kefaret eder» demiştir.' el-Muvatta'da bu fetvasının leccâc adağı hakkında olduğu yer almamaktadır; bilakis onda geçen şudur: Kendisine: «Malım Kâbe'nin ritâcındadır» diyen adam hakkında sorulmuştur. Ritâc onun kapısıdır; esreli ra, üstten iki noktalı te, ardından elif ve cim ile yazılır.
وَهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا هُوَ: حَاصِلُ حُجَّةِ مَنْ قَالَ: إِنَّ نَذْرَ اللَّجَاجِ فِيهِ كَفَّارَةُ يَمِينٍ، وَهُوَ الْأَقْرَبُ عِنْدِي لِمَا ذَكَرْنَا، خِلَافًا لِمَنْ قَالَ: لَا شَيْءَ فِيهِ. وَأَمَّا نَذْرُ الْمَعْصِيَةِ فَلَا خِلَافَ فِي
Zikrettiğimiz bu hususlar, leccâc adağında yemin kefareti olduğunu söyleyenlerin delillerinin hülasasıdır; zikrettiğimiz sebeplerden ötürü, 'onda hiçbir şey gerekmez' diyenlerin aksine bana en yakın gelen görüş de budur. Masiyet adağına gelince; onun haram olduğunda ve
أَنَّهُ حَرَامٌ، وَأَنَّ الْوَفَاءَ بِهِ مَمْنُوعٌ، وَإِنَّمَا الْخِلَافُ فِي لُزُومِ الْكَفَّارَةِ بِهِ، فَذَهَبَ جُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُ لَا كَفَّارَةَ فِيهِ، وَعَنْ أَحْمَدَ وَالثَّوْرِيِّ وَإِسْحَاقَ، وَبَعْضِ الشَّافِعِيَّةِ، وَبَعْضِ الْحَنَفِيَّةِ: فِيهِ الْكَفَّارَةُ. وَذَكَرَ التِّرْمِذِيُّ اخْتِلَافَ الصَّحَابَةِ فِي ذَلِكَ، وَاحْتَجَّ مَنْ قَالَ: بِأَنَّهُ لَيْسَ فِيهِ كَفَّارَةٌ بِالْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ الْوَارِدَةِ بِأَنَّهُ: «لَا نَذْرَ فِي مَعْصِيَةٍ» ، وَنَفْيُ نَذْرِ الْمَعْصِيَةِ مُطْلَقًا يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ أَثَرِهِ، فَإِذَا انْتَفَى النَّذْرُ مِنْ أَصْلِهِ انْتَفَتْ كَفَّارَتُهُ ; لِأَنَّ التَّابِعَ يَنْتَفِي بِانْتِفَاءِ الْمَتْبُوعِ. وَإِنْ قُلْنَا: إِنَّ الصِّيغَةَ فِي قَوْلِهِ: «لَا نَذْرَ فِي مَعْصِيَةٍ» ، خَبَرٌ أُرِيدَ بِهِ الْإِنْشَاءُ وَهُوَ النَّهْيُ عَنْ نَذْرِ الْمَعْصِيَةِ، فَالنَّهْيُ يَقْتَضِي الْفَسَادَ، وَإِذَا فَسَدَ الْمَنْذُورُ بِالنَّهْيِ بَطَلَ مَعَهُ تَأْثِيرُهُ فِي الْكَفَّارَةِ. قَالُوا: وَالْأَصْلُ بَرَاءَةُ الذِّمَّةِ مِنَ الْكَفَّارَةِ. قَالُوا: وَمِمَّا يُؤَيِّدُ ذَلِكَ الْأَحَادِيثُ الْوَارِدَةُ بِأَنَّهُ: «لَا نَذْرَ إِلَّا فِيمَا ابْتُغِيَ بِهِ وَجْهُ اللَّهِ» . قَالَ الْمَجْدُ فِي «الْمُنْتَقَى» : رَوَاهُ أَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ. وَفِي لَفْظٍ عِنْدَ أَحْمَدَ: «إِنَّمَا النَّذْرُ مَا ابْتُغِيَ بِهِ وَجْهُ اللَّهِ» ، وَهُوَ مِنْ رِوَايَةِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ. وَفِي إِسْنَادِهِ مُنَاقَشَاتٌ تَرَكْنَاهَا اخْتِصَارًا، وَاحْتَجَّ مَنْ قَالَ: بِأَنَّ فِي نَذْرِ الْمَعْصِيَةَ كَفَّارَةً بِبَعْضِ الْأَحَادِيثِ الْوَارِدَةِ بِذَلِكَ.
yerine getirilmesinin yasak olduğunda ihtilaf yoktur. İhtilaf ancak onunla kefaretin gerekip gerekmediğindedir. İlim ehlinin cumhuru onda kefaretin bulunmadığı görüşüne gitmiştir. Ahmed, Sevrî, İshâk, bazı Şâfiîler ve bazı Hanefîlerden ise kefaretin gerektiği rivayet edilmiştir. Tirmizî bu konuda sahâbenin ihtilafını zikretmiştir. Kefaretin olmadığını söyleyenler: «مَعْصِيَةٍ لَا نَذْرَ فِي» 'Masiyette adak yoktur' şeklinde varid olan sahih hadisleri delil getirmişlerdir. Masiyet adağının mutlak olarak nefyedilmesi, onun eserinin (hükmünün) de nefyedildiğine delalet eder. Adak aslı itibarıyla ortadan kalkınca kefareti de ortadan kalkar; çünkü tâbi olan, metbûun (aslın) yok olmasıyla yok olur. Şayet «مَعْصِيَةٍ لَا نَذْرَ فِي» sözündeki sîganın inşa kastıyla söylenmiş bir haber olduğunu ve bunun masiyet adağından nehiy anlamına geldiğini söylersek; nehiy fesadı iktiza eder. Adanan şey nehiy sebebiyle fasit olunca, onunla birlikte kefaretteki tesiri de batıl olur. Onlar: 'Asıl olan, zimmetin kefaretten beri olmasıdır' demişlerdir. Yine şöyle demişlerdir: 'Bunu destekleyen hususlardan biri de: «إِلَّا فِيمَا ابْتُغِيَ بِهِ وَجْهُ اللَّهِ لَا نَذْرَ» «Allah'ın rızası murat edilen şeyler dışında adak yoktur» şeklinde varid olan hadislerdir.' Mecd el-Müntekā'da: 'Bunu Ahmed ve Ebû Dâvûd rivayet etmiştir' demiştir. Ahmed'deki bir lafızda ise: «إِنَّمَا النَّذْرُ مَا ابْتُغِيَ بِهِ وَجْهُ اللَّهِ» 'Adak ancak kendisiyle Allah'ın rızası gözetilen şeydir' şeklindedir. Bu, Amr b. Şuayb'ın babası kanalıyla dedesinden rivayetidir. İsnadında ihtisar amacıyla bıraktığımız bazı münakaşalar vardır. Masiyet adağında kefaret olduğunu söyleyenler ise bu hususta varid olan bazı hadisleri delil getirmişlerdir.
مِنْهَا: مَا رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «لَا نَذْرَ فِي مَعْصِيَةٍ وَكَفَّارَتُهُ كَفَّارَةُ يَمِينٍ» ، قَالَ الْمَجْدُ فِي «الْمُنْتَقَى» : رَوَاهُ الْخَمْسَةُ، وَاحْتَجَّ بِهِ أَحْمَدُ، وَإِسْحَاقُ. وَمَعْلُومٌ أَنَّ مُرَادَهُ بِالْخَمْسَةِ: الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَأَصْحَابُ السُّنَنِ، وَلَفْظُ أَبِي دَاوُدَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ:
Bunlardan biri: Âişe'den (radıyallâhu anhâ) rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «لَا نَذْرَ فِي مَعْصِيَةٍ وَكَفَّارَتُهُ كَفَّارَةُ يَمِينٍ» 'Masiyette adak yoktur, onun kefareti yemin kefaretidir.' Mecd el-Müntekā'da: 'Bunu beş [imam] rivayet etmiş; Ahmed ve İshâk da bununla delil getirmiştir' demiştir. Bilinmektedir ki onun beş [imam] ile muradı: İmam Ahmed ve Sünen sahipleridir. Ebû Dâvûd'un bu hadisteki lafzı şöyledir:
حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ أَبُو مَعْمَرٍ، ثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «لَا نَذْرَ فِي مَعْصِيَةٍ، وَكَفَّارَتُهُ كَفَّارَةُ يَمِينٍ» .
Bize İsmâîl b. İbrâhîm Ebû Ma'mer anlattı, bize Abdullah b. el-Mübârek, Yûnus'tan, o Zührî'den, o Ebû Seleme'den, o da Âişe'den (radıyallâhu anhâ) anlattı ki Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «لَا نَذْرَ فِي مَعْصِيَةٍ، وَكَفَّارَتُهُ كَفَّارَةُ يَمِينٍ» 'Masiyette adak yoktur, onun kefareti yemin kefaretidir.'
حَدَّثَنَا ابْنُ السَّرْحِ قَالَ: ثَنَا وَهْبٌ عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ بِمَعْنَاهُ. وَإِسْنَادُهُ قَالَ أَبُو دَاوُدَ: سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ شَبُّوَيْهِ، يَقُولُ: قَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ: يَعْنِي فِي هَذَا الْحَدِيثِ: حَدَّثَ أَبُو سَلَمَةَ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الزُّهْرِيَّ لَمْ يَسْمَعْهُ مِنْ أَبِي سَلَمَةَ، وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ: وَتَصْدِيقُ ذَلِكَ: مَا حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، يَعْنِي ابْنَ سُلَيْمَانَ، قَالَ أَبُو دَاوُدَ: سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ يَقُولُ: أَفْسَدُوا عَلَيْنَا هَذَا الْحَدِيثَ، قِيلَ لَهُ: وَصَحَّ إِفْسَادُهُ عِنْدَكَ، وَهَلْ رَوَاهُ غَيْرُ ابْنِ أَبِي أُوَيْسٍ؟ قَالَ: أَيُّوبُ كَانَ أَمْثَلَ مِنْهُ، يَعْنِي: أَيُّوبَ بْنَ سُلَيْمَانَ بْنِ بِلَالٍ، وَقَدْ رَوَاهُ أَيُّوبُ.
Bize İbnü's-Serh anlattı, dedi ki: Bize Vehb, Yûnus'tan, o da İbn Şihâb'dan aynı mana ve isnadla anlattı. Ebû Dâvûd dedi ki: Ahmed b. Şebbeveyh'in şöyle dediğini işittim: İbnü'l-Mübârek –yani bu hadiste–: 'Ebû Seleme rivayet etti' dedi; bu da Zührî'nin bunu Ebû Seleme'den bizzat işitmediğine delalet etmiştir. Ahmed b. Muhammed dedi ki: Bunun doğrulanması Eyyûb'un –yani İbn Süleyman'ın– bize anlattığı rivayettir. Ebû Dâvûd dedi ki: Ahmed b. Hanbel'in şöyle dediğini işittim: 'Bu hadisi bize ifsat ettiler (bozdular).' Kendisine: 'Sence ifsâdı sabit oldu mu? Onu İbn Ebî Üveys'ten başkası rivayet etti mi?' denildi. O da: 'Eyyûb ondan daha düzgündü' –yani Eyyûb b. Süleyman b. Bilâl'i kastetti– ve Eyyûb onu rivayet etmiştir.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمَرْوَزِيُّ، ثَنَا أَيُّوبُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي أُوَيْسٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بِلَالٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي عَتِيقٍ وَمُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ
Bize Ahmed b. Muhammed el-Mervezî anlattı, bize Eyyûb b. Süleyman, Ebû Bekr b. Ebî Üveys'ten, o Süleyman b. Bilâl'den, o İbn Ebî Atîk ve Mûsâ b. Ukbe'den, onlar İbn Şihâb'dan, o Süleyman b.
أَرْقَمَ أَنَّ يَحْيَى بْنَ أَبِي كَثِيرٍ أَخْبَرَهُ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَا نَذْرَ فِي مَعْصِيَةٍ وَكَفَّارَتُهُ كَفَّارَةُ يَمِينٍ» ، قَالَ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمَرْوَزِيُّ: إِنَّمَا الْحَدِيثُ حَدِيثُ عَلِيِّ بْنِ الْمُبَارَكِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَرَادَ أَنَّ سُلَيْمَانَ بْنَ أَرْقَمَ وَهِمَ فِيهِ، وَحَمَلَهُ عَنْهُ الزُّهْرِيُّ، وَأَرْسَلَهُ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ﵂. قَالَ أَبُو دَاوُدَ: رَوَى بَقِيَّةُ عَنِ الْأَوْزَاعِيِّ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الزُّبَيْرِ بِإِسْنَادِ عَلِيِّ بْنِ الْمُبَارَكِ مِثْلَهُ اهـ مِنْ سُنَنِ أَبِي دَاوُدَ بِلَفْظِهِ. وَفِيهِ سُوءُ ظَنٍّ كَثِيرٌ بِالزُّهْرِيِّ، وَهُوَ أَنَّهُ حَذَفَ مِنْ إِسْنَادِ الْحَدِيثِ وَاسِطَتَيْنِ: وَهُمَا سُلَيْمَانُ بْنُ أَرْقَمَ، وَيَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، وَأَرْسَلَهُ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ وَكَذَلِكَ قَالَ التِّرْمِذِيُّ بَعْدَ إِخْرَاجِهِ لِحَدِيثِ عَائِشَةَ الْمَذْكُورِ، لَا يَصِحُّ ; لِأَنَّ الزُّهْرِيَّ لَمْ يَسْمَعْ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ أَبِي سَلَمَةَ، وَمِمَّا يُقَوِّي سُوءَ الظَّنِّ الْمَذْكُورَ بِالزُّهْرِيِّ أَنَّ سُلَيْمَانَ بْنَ أَرْقَمَ الَّذِي حَذَفَهُ مِنَ الْإِسْنَادِ مَتْرُوكٌ لَا يُحْتَجُّ بِحَدِيثِهِ، فَحَذْفُ الْمَتْرُوكِ. وَرِوَايَةُ حَدِيثِهِ عَمَّنْ فَوْقَهُ مِنَ الْعُدُولِ مِنْ تَدْلِيسِ التَّسْوِيَةِ، وَهُوَ شَرُّ أَنْوَاعِ التَّدْلِيسِ وَأَقْبَحُهَا، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا النَّوْعَ مِنَ التَّدْلِيسِ قَادِحٌ فِيمَنْ تَعَمَّدَهُ. وَمَا ذَكَرَهُ بَعْضُهُمْ: مِنْ أَنَّ الثَّوْرِيَّ وَالْأَعْمَشَ كَانَا يَفْعَلَانِ هَذَا النَّوْعَ مِنَ التَّدْلِيسِ مُجَابٌ عَنْهُ بِأَنَّهُمَا لَا يُدَلِّسَانِ إِلَّا عَمَّنْ هُوَ ثِقَةٌ عِنْدَهُمَا. وَإِنْ كَانَ ضَعِيفًا عِنْدَ غَيْرِهِمَا. وَمِنَ الْمُسْتَبْعَدِ أَنْ يَكُونَ الزُّهْرِيُّ يُحْسِنُ الظَّنَّ بِسُلَيْمَانَ بْنِ أَرْقَمَ مَعَ اتِّفَاقِ الْحُفَّاظِ عَلَى عَدَمِ الِاحْتِجَاجِ بِهِ.
Erkam'dan anlattı ki Yahyâ b. Ebî Kesîr ona Ebû Seleme'den, o da Âişe'den (radıyallâhu anhâ) haber vermiş; o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: «لَا نَذْرَ فِي مَعْصِيَةٍ وَكَفَّارَتُهُ كَفَّارَةُ يَمِينٍ» 'Masiyette adak yoktur, onun kefareti yemin kefaretidir.' Ahmed b. Muhammed el-Mervezî dedi ki: Hadis ancak Ali b. el-Mübârek'in Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, onun Muhammed b. ez-Zübeyr'den, onun babasından, onun da İmrân b. Husayn kanalıyla Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) olan hadisidir; Süleyman b. Erkam'ın bu konuda vehme düştüğünü, Zührî'nin de bunu ondan alıp Ebû Seleme kanalıyla Âişe'den (radıyallâhu anhâ) mürsel kıldığını kastetmiştir. Ebû Dâvûd dedi ki: Bakıyye, Evzâî'den, o Yahyâ'dan, o Muhammed b. ez-Zübeyr'den Ali b. el-Mübârek'in isnadı gibi benzerini rivayet etmiştir. Sünen-i Ebî Dâvûd'dan lafzıyla bitti. Bunda Zührî hakkında pek çok suiizan bulunmaktadır; o da hadisin isnadından iki vasıtayı –yani Süleyman b. Erkam ve Yahyâ b. Ebî Kesîr'i– düşürüp onu Ebû Seleme'den mürsel yapmasıdır. Nitekim Tirmizî de zikredilen Âişe hadisini tahric ettikten sonra: 'Sahih değildir; zira Zührî bu hadisi Ebû Seleme'den işitmemiştir' demiştir. Zührî hakkındaki bu suiizannı kuvvetlendiren hususlardan biri de şudur: İsnaddan düşürdüğü Süleyman b. Erkam metrûk olup hadisiyle ihticac olunmaz; binaenaleyh metrûk olan ravinin düşürülmesi ve hadisinin onun üzerindeki sika kimselerden rivayet edilmesi tedlîsü't-tesviyedir ki bu, tedlîs türlerinin en şerlisi ve en çirkinidir. Şüphe yok ki bu tür bir tedlîs, bunu kasten yapan kimsenin cerhine sebep olur. Bazılarının: 'Sevrî ve A'meş de bu tür tedlîs yaparlardı' şeklindeki ifadelerine, onların ancak kendi katlarında sika olan kimselerden tedlîs yaptıkları şeklinde cevap verilir; başkalarının katında zayıf olsalar bile. Hâfızların kendisiyle ihticac edilmeyeceği konusunda ittifak ettikleri Süleyman b. Erkam hakkında Zührî'nin hüsnüzan beslemiş olması ise uzak bir ihtimaldir.
وَالْحَاصِلُ أَنَّ لُزُومَ الْكَفَّارَةِ فِي نَذْرِ الْمَعْصِيَةِ، جَاءَتْ فِيهِ أَحَادِيثُ مُتَعَدِّدَةٌ، لَا يَخْلُو شَيْءٌ مِنْهَا مِنْ كَلَامٍ. وَقَدْ يُقَوِّي بَعْضُهَا بَعْضًا.
Hülasa, masiyet adağında kefaretin gerekliliği konusunda birden fazla hadis gelmiştir ve bunlardan hiçbiri tenkitten uzak değildir. Ancak bazısı bazısını takviye edebilir.
وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ: قَالَ النَّوَوِيُّ فِي «الرَّوْضَةِ» : حَدِيثُ «لَا نَذْرَ فِي مَعْصِيَةٍ، وَكَفَّارَتُهُ كَفَّارَةُ يَمِينٍ» ، ضَعِيفٌ بِاتِّفَاقِ الْمُحَدِّثِينَ. قَالَ الْحَافِظُ: قُلْتُ: قَدْ صَحَّحَهُ الطَّحَاوِيُّ، وَأَبُو عَلِيِّ بْنُ السَّكَنِ، فَأَيْنَ الِاتِّفَاقُ. انْتَهَى مِنْهُ. وَقَدْ تَرَكْنَا تَتَبُّعَ الْأَحَادِيثِ الْوَارِدَةِ فِيهِ، وَمُنَاقَشَتَهَا اخْتِصَارًا. وَالْأَحْوَطُ لُزُومُ الْكَفَّارَةِ ; لِأَنَّ الْأَمْرَ مُقَدَّمٌ عَلَى الْإِبَاحَةِ كَمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ لِلِاحْتِيَاطِ فِي الْخُرُوجِ مِنْ عُهْدَةِ الطَّلَبِ. فَمَنْ أَخْرَجَ كَفَّارَةً عَنْ نَذْرِ الْمَعْصِيَةِ، فَقَدْ بَرِئَ مِنَ الْمُطَالَبَةِ بِهَا بِاتِّفَاقِ الْجَمِيعِ، وَمَنْ لَمْ يُخْرِجْهَا بَقِيَ مُطَالَبًا بِهَا عَلَى قَوْلِ أَحْمَدَ، وَمَنْ ذَكَرْنَا مَعَهُ.
Şevkânî dedi ki: Nevevî er-Ravda'da şöyle demiştir: «لَا نَذْرَ فِي مَعْصِيَةٍ، وَكَفَّارَتُهُ كَفَّارَةُ يَمِينٍ» 'Masiyette adak yoktur, onun kefareti yemin kefaretidir' hadisi muhaddislerin ittifakıyla zayıftır. el-Hâfız dedi ki: Derim ki: Onu Tahâvî ve Ebû Alî b. es-Seken sahihlemiştir, o halde ittifak nerede? Ondan [alınan söz] bitti. Biz bu hususta varid olan hadislerin peşine düşmeyi ve onların münakaşasını ihtisar amacıyla bıraktık. İhtiyata en uygun olanı kefaretin gerekmesidir; zira talep yükümlülüğünden çıkmada ihtiyat amacıyla usulde kararlaştırıldığı üzere emir ibahanın önündedir. Dolayısıyla masiyet adağı için kefaret veren kimse herkesin ittifakıyla bu talepten beri olur; vermeyen kimse ise Ahmed'in ve onunla birlikte zikrettiğimiz kimselerin görüşüne göre bundan sorumlu kalmaya devam eder.
الْفَرْعُ الثَّالِثُ: اعْلَمْ أَنَّ مَنْ نَذَرَ شَيْئًا مِنَ الطَّاعَةِ لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ لَا يَلْزَمُهُ الْوَفَاءُ بِهِ، لِعَجْزِهِ عَنْهُ.
Üçüncü Fer': Bil ki gücünün yetmeyeceği bir itaati adayan kimseye, ondan aciz olduğu için onu yerine getirmek lazım gelmez.
وَاخْتُلِفَ فِيمَا يَلْزَمُهُ فِي ذَلِكَ الْمَعْجُوزِ عَنْهُ، فَلَوْ نَذَرَ مَثَلًا أَنْ يَحُجَّ، أَوْ يَعْتَمِرَ مَاشِيًا عَلَى رِجْلَيْهِ، وَهُوَ عَاجِزٌ عَنِ الْمَشْيِ: جَازِ لَهُ الرُّكُوبُ لِعَجْزِهِ عَنِ الْمَشْيِ، وَإِنْ قَدِرَ عَلَى الْمَشْيِ: لَزِمَهُ.
Aciz kalınan bu adakta kişiye neyin lazım geleceği hususunda ihtilaf edilmiştir. Mesela bir kimse yürümeye gücü yetmediği halde yürüyerek hac veya umre yapmayı adasa; yürümekten aciz olduğu için [binek] hayvana binmesi caiz olur, yürümeye gücü yeterse yürümesi gerekir.
وَفِي حَالَةِ رُكُوبِهِ عِنْدَ الْعَجْزِ، اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيمَا يَلْزَمُهُ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَا شَيْءَ عَلَيْهِ ; لِأَنَّهُ عَاجِزٌ، وَاللَّهُ يَقُولُ: لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا [٢ \ ٢٨٦] ، فَقَدْ عَجَزَ عَمَّا نَذَرَ وَلَا يَلْزَمُهُ شَيْءٌ غَيْرُ مَا نَذَرَ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: تَلْزَمُهُ كَفَّارَةُ يَمِينٍ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: يَلْزَمُهُ صَوْمُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: تَلْزَمُهُ بَدَنَةٌ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: يَلْزَمُهُ هَدْيٌ.
Acizlik halinde binmesi durumunda kendisine neyin lazım geleceği hususunda âlimler ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: 'Ona bir şey gerekmez; çünkü o acizdir ve Allah: Allah hiçbir nefse gücünün yeteceğinden fazlasını yüklemez [2/286] buyurmaktadır; adadığı şeyden aciz kalmıştır ve adadığı şeyden başkası da ona gerekmez' demişlerdir. Bazıları: 'Ona yemin kefareti gerekir' demişlerdir. Bazıları: 'Üç gün oruç tutması gerekir' demişlerdir. Bazıları: 'Bir deve kurban etmesi (bedene) gerekir' demişlerdir. Bazıları da: 'Ona bir hedy kurbanı gerekir' demişlerdir.
قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي " الْمُغْنِي ": وَجُمْلَتُهُ أَنَّ مَنْ نَذَرَ الْمَشْيَ إِلَى بَيْتِ اللَّهِ الْحَرَامِ، لَزِمَهُ الْوَفَاءُ بِنَذْرِهِ. وَبِهَذَا قَالَ مَالِكٌ، وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَبُو عُبَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَلَا نَعْلَمُ فِيهِ خِلَافًا، وَذَلِكَ لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: " لَا تُشَدُّ الرِّحَالُ إِلَّا إِلَى ثَلَاثَةِ مَسَاجِدَ: الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَمَسْجِدِي هَذَا، وَالْمَسْجِدِ الْأَقْصَى ". وَلَا يُجْزِئُهُ الْمَشْيُ إِلَّا فِي الْحَجِّ أَوِ الْعُمْرَةِ. وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ. وَلَا أَعْلَمُ فِيهِ خِلَافًا، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَشْيَ الْمَعْهُودَ فِي الشَّرْعِ: هُوَ الْمَشْيُ فِي حَجٍّ أَوْ عُمْرَةٍ، فَإِذَا أَطْلَقَ النَّاذِرُ حَمَلَ عَلَى الْمَعْهُودِ الشَّرْعِيِّ. وَيَلْزَمُهُ الْمَشْيُ فِيهِ لِنَذْرِهِ، فَإِنْ عَجَزَ عَنِ الْمَشْيِ رَكِبَ، وَعَلَيْهِ كَفَّارَةُ يَمِينٍ، وَعَنْ أَحْمَدَ رِوَايَةٌ أُخْرَى: أَنَّهُ يَلْزَمُهُ دَمٌ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ. وَأَفْتَى بِهِ عَطَاءٌ لِمَا رَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَّ أُخْتَ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ نَذَرَتِ الْمَشْيَ إِلَى بَيْتِ اللَّهِ الْحَرَامِ، فَأَمَرَهَا النَّبِيُّ ﷺ أَنْ تَرْكَبَ، وَتَهْدِيَ هَدْيًا. رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، وَفِيهِ ضَعْفٌ ; وَلِأَنَّهُ أَخَلَّ بِوَاجِبٍ فِي الْإِحْرَامِ فَلَزِمَهُ هَدْيٌ، كَتَارِكِ الْإِحْرَامِ مِنَ الْمِيقَاتِ. وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ الزُّبَيْرِ قَالَا: يَحُجُّ مِنْ قَابِلٍ، بَلْ وَيَرْكَبُ مَا مَشَى، وَيَمْشِي مَا رَكِبَ وَنَحْوَهُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَزَادَ، فَقَالَ: وَيَهْدِي، وَعَنِ الْحَسَنِ مِثْلُ الْأَقْوَالِ الثَّلَاثَةِ، وَعَنِ النَّخَعِيِّ رِوَايَتَانِ: إِحْدَاهُمَا: كَقَوْلِ ابْنِ عُمَرَ، وَالثَّانِيَةُ: كَقَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَهَذَا قَوْلُ مَالِكٍ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: عَلَيْهِ هَدْيٌ سَوَاءً عَجَزَ عَنِ الْمَشْيِ، أَوْ قَدِرَ عَلَيْهِ. وَأَقَلُّ الْهَدْيِ: شَاةٌ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا يَلْزَمُهُ مَعَ الْعَجْزِ كَفَّارَةٌ بِحَالٍ، إِلَّا أَنْ يَكُونَ النَّذْرُ مَشْيًا إِلَى بَيْتِ اللَّهِ الْحَرَامِ، فَهَلْ يَلْزَمُهُ هَدْيٌ؟ فِيهِ قَوْلَانِ. وَأَمَّا غَيْرُهُ فَلَا يَلْزَمُهُ مَعَ الْعَجْزِ شَيْءٌ، انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنَ " الْمُغْنِي ".
İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle demiştir: «Hülasa şudur: Beytullâhi'l-Harâm'a yürümeyi adayan kimseye adağını yerine getirmek vaciptir. Bu görüşü Mâlik, Evzâî, Şâfiî, Ebû Ubeyd ve İbnü'l-Münzir de ifade etmişlerdir ve bu hususta bir ihtilaf bilmiyoruz. Zira Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Yolculuk ancak üç mescide yapılır: Mescid-i Harâm, benim şu mescidim ve Mescid-i Aksâ' buyurmuştur. Yürümek ancak hac veya umrede geçerli olur. Şâfiî de bunu söylemektedir ve bu hususta bir ihtilaf bilmiyorum. Çünkü şeriatta bilinen (örf haline gelmiş) yürüme: Hac veya umredeki yürümedir; binaenaleyh adayan kimse mutlak bıraktığında şer'î olarak bilinene hamledilir. Adağından ötürü onda yürümesi gerekir; şayet yürümekten aciz kalırsa biner ve üzerine yemin kefareti gerekir. Ahmed'den gelen diğer bir rivayette ise ona kurban kesmenin (dem) gerekeceği belirtilmiştir ki bu Şâfiî'nin de görüşüdür. Atâ da İbn Abbâs'ın rivayet ettiği; Ukbe b. Âmir'in kız kardeşinin Beytullâhi'l-Harâm'a yürümeyi adadığı, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) de ona binmesini ve bir hedy kurban etmesini emrettiği hadise dayanarak bu fetvayı vermiştir. Bunu Ebû Dâvûd rivayet etmiştir ve onda zayıflık vardır; ayrıca ihramdaki bir vacibi terk ettiği için tıpkı mikattan ihramsız geçen kimse gibi ona hedy gerekir. İbn Ömer ve İbnü'z-Zübeyr'den ise şöyle dedikleri nakledilmiştir: 'Gelecek yıl hacceder, hatta yürüdüğü yerde biner, bindiği yerde de yürür.' İbn Abbâs da benzerini söylemiş ve ilave ederek: 'Ve kurban keser' demiştir. Hasan'dan bu üç görüşün benzeri nakledilmiştir. Nehaî'den iki rivayet vardır: Biri İbn Ömer'in görüşü gibi, ikincisi ise İbn Abbâs'ın görüşü gibidir ve bu Mâlik'in de görüşüdür. Ebû Hanîfe ise: 'Yürümekten aciz kalsın veya gücü yetsin üzerine hedy gerekir; hedyin en azı da bir koyundur' demiştir. Şâfiî şöyle demiştir: 'Acizlik halinde hiçbir surette kefaret gerekmez; meğerki adak Beytullâhi'l-Harâm'a yürümek olsun; bu durumda hedy gerekir mi gerekmez mi hususunda iki görüş vardır. Bunun dışındakilerde ise acizlik durumunda hiçbir şey gerekmez.'» el-Muğnî'den kastedilen kısım burada bitti.
وَإِذَا عَلِمْتَ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِيمَا يَلْزَمُ مَنْ نَذَرَ شَيْئًا، وَعَجَزَ عَنْهُ، فَهَذِهِ أَدِلَّةُ أَقْوَالِهِمْ نَقَلْنَاهَا مُلَخَّصَةً بِوَاسِطَةِ نَقْلِ الْمَجْدِ فِي " الْمُنْتَقَى " ; لِأَنَّهُ جَمَعَهَا فِي مَحَلٍّ وَاحِدٍ. أَمَّا مَنْ قَالَ: تَلْزَمُهُ كَفَّارَةُ يَمِينٍ فَقَدِ احْتَجَّ بِمَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، وَابْنُ مَاجَهْ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ - رَضِيَ اللَّهُ
Bir şeyi adayıp da ondan aciz kalan kimseye neyin gerekeceği hususunda ilim ehlinin görüşlerini öğrendiğine göre, işte onların görüşlerinin delilleri şunlardır; Mecd bunları el-Müntekā'da tek bir yerde topladığı için onun aktarımı vasıtasıyla özetle naklettik. 'Ona yemin kefareti gerekir' diyen kimseye gelince; o, Ebû Dâvûd ve İbn Mâce'nin İbn Abbâs'tan –Allah onlardan
عَنْهُمَا - عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: " مَنْ نَذَرَ نَذْرًا وَلَمْ يُسَمِّهِ، فَكَفَّارَتُهُ كَفَّارَةُ يَمِينٍ، وَمَنْ نَذَرَ نَذْرًا لَمْ يُطِقْهُ فَكَفَّارَتُهُ كَفَّارَةُ يَمِينٍ " اهـ.
razı olsun–, onun da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğuna dair rivayet ettiği hadisle delil getirmiştir: «مَنْ نَذَرَ نَذْرًا وَلَمْ يُسَمِّهِ، فَكَفَّارَتُهُ كَفَّارَةُ يَمِينٍ، وَمَنْ نَذَرَ نَذْرًا لَمْ يُطِقْهُ فَكَفَّارَتُهُ كَفَّارَةُ يَمِينٍ» 'Kim bir adak adar da onu belirlemezse (isimlendirmezse), kefareti yemin kefaretidir; kim de gücünün yetmeyeceği bir adak adarsa, onun kefareti yemin kefaretidir.'
قَالَ الْحَافِظُ فِي " بُلُوغِ الْمَرَامِ ": فِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ: هَذَا إِسْنَادُهُ صَحِيحٌ، إِلَّا أَنَّ الْحُفَّاظَ رَجَّحُوا وَقْفَهُ، اهـ. كَمَا تَقَدَّمَتِ الْإِشَارَةُ إِلَيْهِ.
Hâfız Bulûğu'l-Merâm'da şöyle demiştir: 'İbn Abbâs'ın bu hadisinin isnadı sahihtir; ancak hafızlar onun mevkuf oluşunu tercih etmişlerdir.' Daha önce buna işaret edilmişti.
وَمِنْ أَدِلَّةِ أَهْلِ هَذَا الْقَوْلِ مَا رَوَاهُ كُرَيْبٌ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ أُخْتِي نَذَرَتْ أَنْ تَحُجَّ مَاشِيَةً فَقَالَ: " إِنَّ اللَّهَ لَا يَصْنَعُ بِشَقَاءِ أُخْتِكِ شَيْئًا ; لِتَخْرُجْ رَاكِبَةً وَلْتُكَفِّرْ عَنْ يَمِينِهَا "، رَوَاهُ أَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَقَالَ فِي " نَيْلِ الْأَوْطَارِ ": فِي هَذَا الْحَدِيثِ سَكَتَ عَنْهُ أَبُو دَاوُدَ، وَالْمُنْذِرِيُّ، وَرِجَالُهُ رِجَالُ الصَّحِيحِ. وَالظَّاهِرُ الْمُتَبَادِرُ أَنَّ الْمُرَادَ بِالتَّكْفِيرِ عَنِ الْيَمِينِ: هُوَ كَفَّارَةُ الْيَمِينِ الْمَعْرُوفَةُ، وَلَقَدْ صَدَقَ الشَّوْكَانِيُّ فِي أَنَّ رِجَالَ حَدِيثِ أَبِي دَاوُدَ الْمَذْكُورِ رِجَالُ الصَّحِيحِ ; لِأَنَّ أَبَا دَاوُدَ قَالَ: حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ أَبِي يَعْقُوبَ، ثَنَا أَبُو النَّضْرِ، ثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ مَوْلَى آلِ طَلْحَةَ، عَنْ كُرَيْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ إِلَى آخِرِ الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ بِمَتْنِهِ، فَطَبَقَةُ إِسْنَادِهِ الْأُولَى حَجَّاجُ بْنُ أَبِي يَعْقُوبَ، وَهُوَ حَجَّاجُ بْنُ الشَّاعِرِ الَّذِي أَكْثَرَ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ مِنَ الْإِخْرَاجِ لَهُ، وَهُوَ ثِقَةٌ حَافِظٌ، وَطَبَقَتُهُ الثَّانِيَةُ: أَبُو النَّضْرِ، وَهُوَ هَاشِمُ بْنُ الْقَاسِمِ بْنِ مِقْسَمٍ اللِّيثِيُّ الْبَغْدَادِيُّ خُرَاسَانِيُّ الْأَصْلِ، وَلَقَبُهُ قَيْصَرُ، وَهُوَ ثِقَةٌ ثَبْتٌ، أَخْرَجَ لَهُ الْجَمِيعُ. وَطَبَقَتُهُ الثَّالِثَةُ هِيَ: شَرِيكٌ، وَهُوَ ابْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي شَرِيكٍ النَّخَعِيُّ، أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْكُوفِيُّ الْقَاضِي. أَخْرَجَ لَهُ الْبُخَارِيُّ تَعْلِيقًا، وَهُوَ مِنْ رِجَالِ مُسْلِمٍ. وَظَاهِرُ كَلَامِ ابْنِ حَجَرٍ فِي " تَهْذِيبِ التَّهْذِيبِ " أَنَّ مُسْلِمًا إِنَّمَا أَخْرَجَ لَهُ فِي الْمُتَابَعَاتِ، وَكَلَامُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِيهِ كَثِيرٌ بَيْنَ مُثْنٍ وَذَاكِرٍ غَيْرَ ذَلِكَ، وَطَبَقَتُهُ الرَّابِعَةُ: مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ مَوْلَى آلِ طَلْحَةَ، وَهُوَ مِنْ رِجَالِ مُسْلِمٍ، وَهُوَ ثِقَةٌ. وَطَبَقَتُهُ الْخَامِسَةُ: كُرَيْبُ بْنُ أَبِي مُسْلِمٍ الْهَاشِمِيُّ، مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ ثِقَةٌ، وَأَنَّهُ أَخْرَجَ لَهُ الْجَمِيعُ.
Bu görüş sahiplerinin delillerinden biri de Kureyb'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiği şu hadistir: Bir kadın Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü, kız kardeşim yürüyerek hac yapmayı adadı' dedi. Bunun üzerine o: 'Şüphesiz Allah, kız kardeşinin kendine eziyet etmesine muhtaç değildir; binekli olarak yola çıksın ve yeminine kefaret versin' buyurdu. Bunu Ahmed ve Ebû Dâvûd rivayet etmiştir. Neylü'l-Evtâr'da şöyle denilmiştir: 'Bu hadis hakkında Ebû Dâvûd ve Münzirî sükût etmişlerdir; ravileri Sahih'in ravileridir.' İlk akla gelen zahir mana, yemin için kefaret vermekten muradın bilinen yemin kefareti olduğudur. Şevkânî, zikredilen Ebû Dâvûd hadisinin ravilerinin Sahih'in ravileri olduğu hususunda gerçekten doğru söylemiştir; zira Ebû Dâvûd: Bize Haccâc b. Ebî Ya'kūb anlattı, bize Ebu'n-Nadr anlattı, bize Şerîk, Muhammed b. Abdirrahmân mevlâ Âl-i Talha'dan, o Kureyb'den, o da İbn Abbâs'tan... diyerek metniyle zikredilen hadisin sonuna kadar rivayet etmiştir. İsnadının birinci tabakası Haccâc b. Ebî Ya'kūb'dur ki o, Müslim'in Sahih'inde kendisinden çokça rivayette bulunduğu Haccâc b. eş-Şâir'dir; o sika bir hâfızdır. İkinci tabakası Ebu'n-Nadr'dır ki o, aslen Horasanlı olan Hâşim b. el-Kāsım b. Miksem el-Leysî el-Bağdâdî'dir; lakabı Kayser'dir, sika ve sebt bir ravidir, [Kütüb-i Sitte sahiplerinin] hepsi ondan tahric etmiştir. Üçüncü tabakası Şerîk'tir; o, İbn Abdillâh b. Ebî Şerîk en-Nehaî, Ebû Abdillâh el-Kûfî el-Kādî'dir. Buhârî ondan ta'lik yoluyla tahric etmiştir, o Müslim'in ravilerindendir. İbn Hacer'in Tehzîbü't-Tehzîb'deki sözünün zahirine göre Müslim ondan ancak mütâbaatlarda tahric etmiştir; ilim ehlinin onun hakkındaki sözleri öven ve bunun dışındakileri zikredenler arasında çoktur. Dördüncü tabakası Muhammed b. Abdirrahmân mevlâ Âl-i Talha'dır; o Müslim'in ravilerindendir ve sikadır. Beşinci tabakası ise İbn Abbâs'ın azatlısı Kureyb b. Ebî Müslim el-Hâşimî'dir; onun sika olduğu ve hepsinin ondan tahric ettiği bilinmektedir.
هَذَا هُوَ حَاصِلُ حُجَّةِ مَنْ قَالَ: إِنَّ عَلَى مَنْ نَذَرَ نَذْرًا، وَلَمْ يُطِقْهُ كَفَّارَةَ يَمِينٍ، وَأَمَّا الَّذِينَ قَالُوا: عَلَيْهِ صِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ، فَقَدِ احْتَجُّوا بِمَا رَوَاهُ أَحْمَدُ، وَأَصْحَابُ السُّنَنِ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ ﵁ أَنَّ أُخْتَهُ نَذَرَتْ أَنْ تَمْشِيَ حَافِيَةً، غَيْرَ مُخْتَمِرَةٍ، فَسَأَلَ النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ: " إِنَّ اللَّهَ لَا يَصْنَعُ بِشَقَاءِ أُخْتِكَ شَيْئًا، مُرْهَا فَلْتَخْتَمِرْ وَلْتَرْكَبْ وَلْتَصُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ "، اهـ بِوَاسِطَةِ نَقْلِ الْمَجْدِ فِي " الْمُنْتَقَى ". قَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي هَذَا الْحَدِيثِ: حَسَّنَهُ
Bir adak adayıp da ona gücü yetmeyen kimseye yemin kefareti gerekeceğini söyleyenlerin delillerinin hülasası budur. 'Ona üç gün oruç gerekir' diyenlere gelince; onlar Ahmed ve Sünen sahiplerinin Ukbe b. Âmir'den (radıyallâhu anh) rivayet ettikleri şu hadisle delil getirmişlerdir: Kız kardeşi yalınayak ve başörtüsüz olarak yürümeyi adamıştı; bunun üzerine durumu Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) sordu. O da: 'Şüphesiz Allah, kız kardeşinin kendine eziyet etmesine muhtaç değildir; ona emret örtünsün, bineğe binsin ve üç gün oruç tutsun' buyurdu. Mecd'in el-Müntekā'daki aktarımı vasıtasıyla bitti. Şevkânî bu hadis hakkında şöyle demiştir: 'Onu Tirmizî hasen görmüştür;
التِّرْمِذِيُّ وَلَكِنْ فِي إِسْنَادِهِ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ زَحْرٍ، وَقَدْ تَكَلَّمَ فِيهِ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْأَئِمَّةِ، انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.
fakat isnadında Ubeydullah b. Zehr vardır ve onun hakkında imamlardan birden fazlası tenkitte bulunmuştur.' Ondan kastedilen kısım burada bitti.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: ظَاهِرُ كَلَامِ أَبِي دَاوُدَ فِي عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ زَحْرٍ الْمَذْكُورِ: أَنَّهُ ثِقَةٌ عِنْدِهِ ; لِأَنَّهُ ذَكَرَ تَزْكِيَتَهُ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الْأَنْصَارِيِّ، وَلَمْ يَتَعَقَّبْ ذَلِكَ بِشَيْءٍ.
Bu satırların yazarı –Allah onu affetsin ve bağışlasın– der ki: Ebû Dâvûd'un zikredilen Ubeydullah b. Zehr hakkındaki sözünün zahiri, onun kendi katında sika olduğudur; zira onun tezkiyesini Yahyâ b. Saîd el-Ensârî'den nakletmiş ve buna hiçbir itirazda bulunmamıştır.
فَقَدْ قَالَ أَبُو دَاوُدَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ: حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، ثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ قَالَ: أَخْبَرَنِي يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْأَنْصَارِيُّ، أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ زَحْرٍ أَنَّ أَبَا سَعِيدٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَالِكٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ عُقْبَةَ بْنَ عَامِرٍ أَخْبَرَهُ: أَنَّهُ سَأَلَ النَّبِيَّ ﷺ، عَنْ أُخْتٍ لَهُ نَذَرَتْ أَنْ تَحُجَّ حَافِيَةً غَيْرَ مُخْتَمِرَةٍ، فَقَالَ: " مُرْهَا فَلْتَخْتَمِرْ وَلْتَرْكَبْ وَلْتَصُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ ".
Nitekim Ebû Dâvûd bu hadiste şöyle demiştir: Bize Müsedded anlattı, bize Yahyâ b. Saîd el-Kattân anlattı, dedi ki: Bana Yahyâ b. Saîd el-Ensârî haber verdi, bana Ubeydullah b. Zehr haber verdi ki Ebû Saîd ona haber vermiş, Abdullah b. Mâlik ona haber vermiş, Ukbe b. Âmir de ona haber vermiştir: O, yalınayak ve başörtüsüz hac yapmayı adayan bir kız kardeşi hakkında Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) sormuş; o da: 'Ona emret örtünsün, bineğe binsin ve üç gün oruç tutsun' buyurmuştur.
حَدَّثَنَا مَخْلَدُ بْنُ خَالِدٍ، ثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، ثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ قَالَ: كَتَبْتُ إِلَى يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ زَحْرٍ، مَوْلًى لِبَنِي ضَمْرَةَ، وَكَانَ أَيَّمَا رَجُلٍ أَنَّ أَبَا سَعِيدٍ الرُّعَيْنِيَّ، أَخْبَرَهُ بِإِسْنَادِ يَحْيَى، وَمَعْنَاهُ، اهـ مِنْ سُنَنِ أَبِي دَاوُدَ، فَكِتَابَةُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الْأَنْصَارِيِّ إِلَى ابْنِ جُرَيْجٍ فِي ابْنِ زَحْرٍ الْمَذْكُورِ. وَكَانَ أَيَّمَا رَجُلٍ فِيهِ أَعْظَمُ تَزْكِيَةٍ ; لِأَنَّ قَوْلَهُمْ فَكَانَ أَيَّمَا رَجُلٍ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مِنْ أَفَاضِلِ الرِّجَالِ وَالتَّفْضِيلُ فِي هَذَا الْمَقَامِ، إِنَّمَا هُوَ فِي الثِّقَةِ وَالْعَدَالَةِ، كَمَا تَرَى وَمِنْ هَذَا الْقَبِيلِ قَوْلُ الرَّاعِي:
Bize Mahled b. Hâlid anlattı, bize Abdürrezzâk anlattı, bize İbn Cüreyc anlattı, dedi ki: Yahyâ b. Saîd'e yazdım: Bana Benî Damre'nin azatlısı Ubeydullah b. Zehr –ki o ne mükemmel bir adamdı– haber verdi ki Ebû Saîd er-Ruaynî ona Yahyâ'nın isnadı ve manasıyla haber vermiştir. Sünen-i Ebî Dâvûd'dan bitti. Yahyâ b. Saîd el-Ensârî'nin İbn Cüreyc'e zikredilen İbn Zehr hakkındaki yazısı ve 'o ne mükemmel bir adamdı' demesi, onun hakkında en büyük tezkiyelerdendir; çünkü onların 'falan ne mükemmel bir adamdı' demeleri, onun erkeklerin en faziletlilerinden olduğuna delalet eder. Bu makamdaki fazilet ise gördüğün gibi sikalık ve adalettedir. er-Râî'nin şu sözü de bu kabildendir:
فَأَوْمَأْتُ إِيمَاءً خَفِيًّا لِحَبْتَرٍ ... فَلِلَّهِ عَيْنَا حَبْتَرٍ أَيِّمَا فَتًى
Habter'e gizlice işaret ettim... Allah Habter'in gözlerini korusun, o ne mükemmel bir yiğittir!
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي " التَّقْرِيبِ "، فِي ابْنِ زَحْرٍ الْمَذْكُورِ: صَدُوقٌ يُخْطِئُ، وَكَلَامُ أَئِمَّةِ الْحَدِيثِ فِيهِ كَثِيرٌ مِنْهُمُ: الْمُثْنِي، وَمِنْهُمُ الْقَادِحُ.
İbn Hacer et-Takrîb'de zikredilen İbn Zehr hakkında: 'Sadûktur, hata eder' demiştir. Hadis imamlarının onun hakkındaki sözleri çoktur; kimisi onu övmüş, kimisi de tenkit etmiştir.
وَحُجَّةُ مَنْ قَالَ إِنَّ عَلَيْهِ بَدَنَةً: هِيَ مَا رَوَاهُ عِكْرِمَةُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ عُقْبَةَ بْنَ عَامِرٍ سَأَلَ النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ: إِنَّ أُخْتَهُ نَذَرَتْ أَنْ تَمْشِيَ إِلَى الْبَيْتِ وَشَكَا إِلَيْهِ ضَعْفَهَا، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: " إِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْ نَذْرِ أُخْتِكَ فَلْتَرْكَبْ وَلْتُهْدِ بَدَنَةً "، رَوَاهُ أَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ. وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي هَذَا الْحَدِيثِ: سَكَتَ عَنْهُ أَبُو دَاوُدَ وَالْمُنْذِرِيُّ، وَرِجَالُهُ رِجَالُ الصَّحِيحِ: قَالَ الْحَافِظُ فِي " التَّلْخِيصِ ": إِسْنَادُهُ صَحِيحٌ.
'Ona bir deve kurban etmesi (bedene) gerekir' diyen kimsenin delili ise İkrime'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiği şu hadistir: Ukbe b. Âmir Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) sorup kız kardeşinin Beytullah'a yürümeyi adadığını söylemiş ve onun zayıflığından dert yanmıştı. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Şüphesiz Allah kız kardeşinin adağına muhtaç değildir; bineğe binsin ve bir deve (bedene) kurban etsin' buyurdu. Bunu Ahmed ve Ebû Dâvûd rivayet etmiştir. Şevkânî bu hadis hakkında şöyle demiştir: 'Ebû Dâvûd ve Münzirî buna sükût etmişlerdir; ravileri Sahih'in ravileridir.' Hâfız et-Telhîs'te: 'İsnadı sahihtir' demiştir.
وَحُجَّةُ مَنْ قَالَ: إِنَّ عَلَيْهِ هَدْيًا هِيَ: مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، ثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، ثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ أُخْتَ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ نَذَرَتْ أَنْ تَمْشِيَ إِلَى الْبَيْتِ، فَأَمَرَهَا النَّبِيُّ ﷺ أَنْ تَرْكَبَ وَتَهْدِيَ هَدْيًا. وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي
'Ona bir hedy gerekir' diyen kimsenin delili ise Ebû Dâvûd'un rivayet ettiği şu hadistir: Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, bize Ebu'l-Velîd anlattı, bize Hemmâm, Katâde'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı ki Ukbe b. Âmir'in kız kardeşi Beytullah'a yürümeyi adamıştı; Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de ona binmesini ve bir hedy kurban etmesini emretti. Şevkânî
هَذَا الْحَدِيثِ: سَكَتَ عَنْهُ أَبُو دَاوُدَ وَالْمُنْذِرِيُّ، وَلُزُومُ الْهَدْيِ الْمَذْكُورِ مَرْوِيٌّ عَنْ مَالِكٍ فِي " الْمُوَطَّأِ " وَفَسَّرَ الْهَدْيَ: بِبَدَنَةٍ، أَوْ بَقَرَةٍ، أَوْ شَاةٍ، إِنْ لَمْ تَجِدْ غَيْرَهَا.
bu hadis hakkında şöyle demiştir: 'Ebû Dâvûd ve Münzirî buna sükût etmişlerdir.' Zikredilen hedyin gerekliliği Mâlik'ten el-Muvatta'da rivayet edilmiştir; o hedyi: Eğer başka bir şey bulamazsa deve, sığır veya koyun olarak tefsir etmiştir.
هَذَا هُوَ حَاصِلُ أَدِلَّةِ أَقْوَالِ أَهْلِ الْعِلْمِ: فِيمَا يَلْزَمُ مَنْ نَذَرَ شَيْئًا، وَعَجَزَ عَنْ فِعْلِهِ. وَالْقَوْلُ بِالْهَدْيِ وَالْقَوْلُ بِالْبَدَنَةِ، يُمْكِنُ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا ; لِأَنَّ الْبَدَنَةَ هَدْيٌ، وَالْخَاصُّ يَقْضِي عَلَى الْعَامِّ.
Bir şeyi adayıp da onu yapmaktan aciz kalan kimseye neyin gerekeceği hususunda ilim ehlinin görüşlerinin delillerinin hülasası budur. Hedy görüşü ile bedene görüşünün arasını cem etmek mümkündür; çünkü bedene de bir hedydir ve has olan âm olanı açıklar (ona takdim edilir).
وَقَدْ ذَكَرْنَا كَلَامَ النَّاسِ فِي أَسَانِيدِ الْأَحَادِيثِ الْوَارِدَةِ فِي ذَلِكَ، وَأَحْوَطُهَا فِيمَنْ عَجَزَ عَنِ الْمَشْيِ، الَّذِي نَذَرَهُ فِي الْحَجِّ: الْبَدَنَةُ ; لِأَنَّهَا أَعْظَمُ مَا قِيلَ فِي ذَلِكَ، وَلَيْسَ مِنَ الْمُسْتَبْعَدِ، أَنْ تَلْزَمَ الْبَدَنَةُ، وَأَنَّهُ يُجْزِئُ الْهَدْيُ وَالصَّوْمُ وَكَفَّارَةُ الْيَمِينِ ; لِأَنَّ كُلَّ الْأَحَادِيثِ الْوَارِدَةِ بِذَلِكَ لَيْسَ فِيهَا التَّصْرِيحُ بِنَفْيِ إِجْزَاءِ شَيْءٍ آخَرَ. فَحَدِيثُ لُزُومِ كَفَّارَةِ الْيَمِينِ لَمْ يُصَرِّحْ بِعَدَمِ إِجْزَاءِ الْبَدَنَةِ، وَحَدِيثُ الْهَدْيِ لَمْ يُصَرِّحْ بِعَدَمِ إِجْزَاءِ الصَّوْمِ مَثَلًا وَهَكَذَا.
Bu konuda varid olan hadislerin isnadları hakkındaki âlimlerin sözlerini zikretmiştik. Hacda adadığı yürümeden aciz kalan kimse hakkında en ihtiyatlı olanı bedenedir; çünkü bu hususta söylenenlerin en büyüğüdür. Bedene gerekip de hedyin, orucun ve yemin kefaretinin de yeterli olması uzak bir ihtimal değildir; zira bu hususta varid olan bütün hadislerin hiçbirinde başka bir şeyin yeterli olamayacağına dair açık bir nefy bulunmamaktadır. Dolayısıyla yemin kefaretinin gerekliliği hadisi bedenenin yeterli olmayacağını açıkça belirtmemiş, hedy hadisi de mesela orucun yeterli olmayacağını açıkça belirtmemiştir ve durum böyledir.
وَقَدْ عَرَفْتَ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي ذَلِكَ مَعَ أَنَّ الْأَحَادِيثَ لَا يَخْلُو شَيْءٌ مِنْهَا مِنْ كَلَامٍ. وَظَاهِرُ النُّصُوصِ الْعَامَّةِ: أَنَّهُ لَا شَيْءَ عَلَيْهِ ; لِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ: لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا [٢ \ ٢٨٦] ، وَيَقُولُ: فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ [٦٤ \ ١٦] ، وَيَقُولُ النَّبِيُّ ﷺ: " إِذَا أَمَرْتُكُمْ بِشَيْءٍ فَأْتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ " وَقَدْ ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا قَرَأَ: رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا الْآيَةَ [٢ \ ٢٨٦] قَالَ اللَّهُ: قَدْ فَعَلْتُ ". وَفِي رِوَايَةٍ: نَعَمْ، وَيَدْخُلُ فِي حُكْمِ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ.
Hadislerin hiçbirinin tenkitten uzak olmamasıyla birlikte, bu husustaki ilim ehlinin görüşlerini öğrenmiş oldun. Genel nassların zahiri ise ona hiçbir şeyin gerekmeyeceğidir; zira Allah şöyle buyurmaktadır: Allah hiçbir nefse gücünün yeteceğinden fazlasını yüklemez [2/286]. Yine şöyle buyurmaktadır: Gücünüz yettiğince Allah'tan korkun [64/16]. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de: 'Size bir şey emrettiğimde gücünüz yettiğince onu yerine getirin' buyurmaktadır. Sahîh-i Müslim'de sabit olduğuna göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): Rabbimiz, unutur veya yanılırsak bizi sorumlu tutma ayetini [2/286] okuduğunda Allah: 'Bunu yaptım' buyurmuştur. Bir rivayette ise: 'Evet' buyurmuştur. Yüce Allah'ın şu kavli de bu hükme dahildir: Rabbimiz, bize gücümüzün yetmeyeceği şeyi taşıtma
الْآيَةَ [٢ \ ٢٨٦] .
[2/286] ayetidir.
الْفَرْعُ الرَّابِعُ: فِي حُكْمِ الْإِقْدَامِ عَلَى النَّذْرِ، مَعَ تَعْرِيفِهِ لُغَةً وَشَرْعًا.
Dördüncü Fer': Lügat ve şeriat bakımından tanımıyla birlikte adakta bulunmaya kalkışmanın hükmü hakkındadır.
اعْلَمْ أَنَّ الْأَحَادِيثَ الصَّحِيحَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ النَّذْرَ لَا يَنْبَغِي، وَأَنَّهُ مَنْهِيٌّ عَنْهُ، وَلَكِنْ إِذَا وَقَعَ وَجَبَ الْوَفَاءُ بِهِ، إِنْ كَانَ قُرْبَةً كَمَا تَقَدَّمَ.
Bil ki sahih hadisler, adağın uygun olmadığına ve nehyedildiğine delalet etmiştir; fakat meydana geldiğinde eğer bir kurbet (itaat) ise daha önce geçtiği üzere yerine getirilmesi vacip olur.
قَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا فُلَيْحُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ الْحَارِثِ: أَنَّهُ سَمِعَ ابْنَ عُمَرَ ﵄ يَقُولُ: أَوَلَمْ يُنْهَوْا عَنِ النَّذْرِ، إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: " إِنَّ النَّذْرَ لَا يُقَدِّمُ شَيْئًا وَلَا يُؤَخِّرُ شَيْئًا، وَإِنَّمَا يُسْتَخْرَجُ بِالنَّذْرِ مِنَ الْبَخِيلِ ". وَفِي الْبُخَارِيِّ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: نَهَى النَّبِيُّ ﷺ عَنِ النَّذْرِ فَقَالَ: " إِنَّهُ لَا يَرُدُّ شَيْئًا وَلَكِنَّهُ يُسْتَخْرَجُ بِهِ مِنَ الْبَخِيلِ ". وَفِي لَفْظٍ لِلْبُخَارِيِّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: " لَا يَأْتِي ابْنُ آدَمَ النَّذْرَ بِشَيْءٍ لَمْ أَكُنْ قَدَرْتُهُ، وَلَكِنْ يُلْقِيهِ النَّذْرُ إِلَى الْقَدَرِ قَدْ قُدِّرَ لَهُ ; فَيَسْتَخْرِجُ اللَّهُ بِهِ مِنَ الْبَخِيلِ فَيُؤْتِي عَلَيْهِ مَا لَمْ يَكُنْ يُؤْتِي عَلَيْهِ مِنْ
Buhârî (rahimehullâh) Sahih'inde şöyle demiştir: Bize Yahyâ b. Sâlih anlattı, bize Füleyh b. Süleyman anlattı, bize Saîd b. el-Hâris anlattı ki o, İbn Ömer'in (radıyallâhu anhümâ) şöyle dediğini işitmiştir: 'Onlar adaktan nehyedilmediler mi? Şüphesiz Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Adak hiçbir şeyi ne öne alır ne de erteler; adakla ancak cimriden [mal] çıkarılır» buyurmuştur.' Buhârî'de İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) adaktan nehyedip şöyle buyurdu: «O hiçbir şeyi geri çevirmez, fakat onunla cimriden [mal] çıkarılır.»' Buhârî'nin Ebû Hureyre hadisinden bir lafzında ise Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Ademoğluna adak, benim takdir etmediğim hiçbir şeyi getirmez; fakat adak onu kendisi için takdir edilmiş olan kadere sevk eder; böylece Allah onunla cimriden [mal] çıkarır da o kimse daha
قَبْلُ "، اهـ مِنْ صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ، وَهُوَ صَرِيحٌ فِي النَّهْيِ عَنِ النَّذْرِ، وَأَنَّهُ لَيْسَ ابْتِدَاءُ فِعْلِهِ مِنَ الطَّاعَاتِ الْمُرَغَّبِ فِيهَا.
önce vermediği şeyi onun üzerine verir.» Sahîh-i Buhârî'den bitti. Bu rivayet adaktan nehyedildiğine ve adak yapmaya başlamanın teşvik edilen taatlerden olmadığına dair açıktır.
وَقَالَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: وَحَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ إِسْحَاقُ: أَخْبَرَنَا، وَقَالَ زُهَيْرٌ: حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُرَّةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: أَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَوْمًا يَنْهَانَا عَنِ النَّذْرِ وَيَقُولُ: " إِنَّهُ لَا يَرُدُّ شَيْئًا وَإِنَّمَا يُسْتَخْرَجُ بِهِ مِنَ الشَّحِيحِ ". وَفِي لَفْظٍ لِمُسْلِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: " النَّذْرُ لَا يُقَدِّمُ شَيْئًا وَلَا يُؤَخِّرُهُ، وَإِنَّمَا يُسْتَخْرَجُ بِهِ مِنَ الْبَخِيلِ ". وَفِي لَفْظٍ لِمُسْلِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: أَنَّهُ نَهَى عَنِ النَّذْرِ، وَقَالَ: " إِنَّهُ لَا يَأْتِي بِخَيْرٍ وَإِنَّمَا يُسْتَخْرَجُ بِهِ مِنَ الْبَخِيلِ ".
Müslim b. el-Haccâc (rahimehullâh) Sahih'inde şöyle demiştir: Bana Züheyr b. Harb ve İshâk b. İbrâhîm anlattı, İshâk: Bize haber verdi dedi, Züheyr ise: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o Abdullah b. Mürre'den, o da Abdullah b. Ömer'den anlattı dedi; o şöyle demiştir: 'Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir gün bizi adaktan nehyetmeye başlayarak şöyle buyurdu: «O hiçbir şeyi geri çevirmez, ancak onunla cimriden [mal] çıkarılır.»' Müslim'in İbn Ömer kanalıyla Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelen bir lafzında o şöyle buyurmuştur: «Adak hiçbir şeyi öne almaz ve ertelemez, ancak onunla cimriden [mal] çıkarılır.» Müslim'in İbn Ömer kanalıyla Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelen bir lafzında da: O adaktan nehyedip şöyle buyurdu: «O hiçbir hayır getirmez, ancak onunla cimriden [mal] çıkarılır.»
وَقَالَ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ أَيْضًا: وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ يَعْنِي: الدَّرَاوَرْدِيَّ، عَنِ الْعَلَاءِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: " لَا تَنْذُرُوا، فَإِنَّ النَّذْرَ لَا يُغْنِي مِنَ الْقَدَرِ شَيْئًا، وَإِنَّمَا يُسْتَخْرَجُ بِهِ مِنَ الْبَخِيلِ ". وَفِي لَفْظٍ لِمُسْلِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ نَهَى عَنِ النَّذْرِ، وَقَالَ: " إِنَّهُ لَا يَرُدُّ مِنَ الْقَدَرِ، وَإِنَّمَا يُسْتَخْرَجُ بِهِ مِنَ الْبَخِيلِ ". وَفِي لَفْظٍ لِمُسْلِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: " إِنَّ النَّذْرَ لَا يُقَرِّبُ مِنِ ابْنِ آدَمَ شَيْئًا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ قَدَّرَهُ لَهُ، وَلَكِنَّ النَّذْرَ يُوَافِقُ الْقَدَرَ فَيُخْرِجُ بِذَلِكَ مِنَ الْبَخِيلِ مَا لَمْ يَكُنِ الْبَخِيلُ يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَ "، انْتَهَى مِنْ صَحِيحِ مُسْلِمٍ.
Müslim yine Sahih'inde şöyle demiştir: Bize Kuteybe b. Saîd anlattı, bize Abdülazîz –yani ed-Derâverdî– el-Alâ'dan, o babasından, o da Ebû Hureyre'den (radıyallâhu anh) anlattı ki Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Adakta bulunmayın; zira adak kaderden hiçbir şeyi savuşturmaz (fayda vermez), ancak onunla cimriden [mal] çıkarılır.» Müslim'in Ebû Hureyre kanalıyla Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelen bir lafzında: O adaktan nehyedip şöyle buyurdu: «O kaderden hiçbir şeyi geri çevirmez, ancak onunla cimriden [mal] çıkarılır.» Müslim'in Ebû Hureyre'den gelen diğer bir lafzında ise Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Adak ademoğluna, Allah'ın onun için takdir etmediği hiçbir şeyi yaklaştırmaz; fakat adak kadere muvafık düşer ve böylece cimriden, cimrinin çıkarmak istemediği şey çıkarılır.» Sahîh-i Müslim'den bitti.
وَهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا مِنْ حَدِيثِ الشَّيْخَيْنِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ: فِيهِ الدَّلَالَةُ الصَّرِيحَةُ عَلَى النَّهْيِ عَنِ الْإِقْدَامِ عَلَى النَّذْرِ، وَأَنَّهُ لَا يَأْتِي بِخَيْرٍ، وَإِنَّمَا يُسْتَخْرَجُ بِهِ مِنَ الْبَخِيلِ. وَفِي الْأَحَادِيثِ الْمَذْكُورَةِ إِشْكَالٌ مَعْرُوفٌ ; لِأَنَّهُ قَدْ دَلَّ الْقُرْآنُ عَلَى الثَّنَاءِ عَلَى الَّذِينَ يُوفُونَ بِالنَّذْرِ، وَأَنَّهُ مِنْ أَسْبَابِ دُخُولِ الْجَنَّةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الْأَبْرَارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ كَانَ مِزَاجُهَا كَافُورًا عَيْنًا يَشْرَبُ بِهَا عِبَادُ اللَّهِ يُفَجِّرُونَهَا تَفْجِيرًا يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَيَخَافُونَ يَوْمًا كَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيرًا [٧٦ \ ٥ - ٧] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ [٢ \ ٢٧] ، وَقَدْ دَلَّ الْكِتَابُ وَالسُّنَّةُ عَلَى وُجُوبِ الْوَفَاءِ بِنَذْرِ الطَّاعَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا: ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ الْآيَةَ [٢٢ \ ٢٩] وَكَقَوْلِهِ ﷺ: " مَنْ نَذَرَ أَنْ يُطِيعَ اللَّهَ فَلْيُطِعْهُ "، وَيُؤَيِّدُ ذَلِكَ مَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ، مِنْ ذَمِّ الَّذِينَ لَمْ يُوفُوا بِنُذُورِهِمْ.
Şeyhayn'dan (Buhârî ve Müslim), İbn Ömer ve Ebû Hureyre kanalıyla zikrettiğimiz bu hadislerde; adakta bulunmaya kalkışmaktan nehyedildiğine, onun hiçbir hayır getirmediğine ve ancak onunla cimriden [mal] çıkarıldığına dair açık delalet vardır. Zikredilen bu hadislerde bilinen bir müşkillik (işkâl) bulunmaktadır; çünkü Kur'an adaklarını yerine getirenleri övmeye ve bunun cennete giriş sebeplerinden olduğuna delalet etmiştir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz iyiler, karışımı kâfûr olan bir kadehten içerler. Bir pınar ki Allah'ın kulları ondan içer, onu fışkırttıkça fışkırtırlar. Adaklarını yerine getirirler ve kötülüğü yaygın olan bir günden korkarlar [76/5-7]. Yine Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Yaptığınız her harcamayı ve adadığınız her adağı muhakkak Allah bilir [2/270]. Kitap ve Sünnet de itaat adağını yerine getirmenin vacip olduğuna delalet etmiştir; nitekim üzerinde durduğumuz şu ayette Yüce Allah: Sonra kirlerini gidersinler ve adaklarını yerine getirsinler [22/29] buyurmaktadır. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de: 'Kim Allah'a itaat etmeyi adarsa O'na itaat etsin' buyurmuştur. Sahih'te sabit olan, adaklarını yerine getirmeyenlerin yerilmesi de bunu desteklemektedir.
قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ شُعْبَةَ: حَدَّثَنِي أَبُو جَمْرَةَ، حَدَّثَنَا زَهْدَمُ بْنُ مُضَرِّبٍ، قَالَ: سَمِعْتُ عِمْرَانَ بْنَ حُصَيْنٍ ﵄ يُحَدِّثُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: " خَيْرُكُمْ قَرْنِي، ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ " قَالَ عِمْرَانُ: لَا أَدْرِي ذَكَرَ ثِنْتَيْنِ أَوْ ثَلَاثًا بَعْدَ قَرْنِهِ: " ثُمَّ يَجِيءُ قَوْمٌ يَنْذُرُونَ وَلَا يُوفُونَ، وَيَخُونُونَ وَلَا يُؤْتَمَنُونَ، وَيَشْهَدُونَ وَلَا يُسْتَشْهَدُونَ، وَيَظْهَرُ فِيهِمُ السِّمَنُ "، اهـ مِنْ صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ. وَهُوَ ظَاهِرٌ جِدًّا فِي إِثْمِ الَّذِينَ لَا يُوفُونَ بِنَذْرِهِمْ، وَأَنَّهُمْ كَالَّذِينِ يَخُونُونَ، وَلَا يُؤْتَمَنُونَ. وَهَذَا الْحَدِيثُ أَخْرَجَهُ أَيْضًا مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ. وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِهِ لِحَدِيثِ عِمْرَانَ هَذَا: فِيهِ وُجُوبُ الْوَفَاءِ بِالنَّذْرِ، وَهُوَ وَاجِبٌ بِلَا خِلَافٍ، وَإِنْ كَانَ ابْتِدَاءُ النَّذْرِ مَنْهِيًّا عَنْهُ: كَمَا سَبَقَ فِي بَابِهِ، انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.
Buhârî Sahih'inde şöyle demiştir: Bize Müsedded, Yahyâ'dan, o Şu'be'den anlattı: Bana Ebû Cemre anlattı, bize Zehdem b. Mudarrib anlattı, dedi ki: İmrân b. Husayn'ı (radıyallâhu anhümâ) Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) naklederken işittim, şöyle buyurdu: «Sizin en hayırlınız benim çağımdır, sonra onların peşinden gelenlerdir.» İmrân: 'Kendi çağından sonra iki mi yoksa üç mü zikretti bilmiyorum' dedi: «Sonra öyle bir topluluk gelir ki adakta bulunurlar ama yerine getirmezler; hıyanet ederler ve kendilerine güvenilmez; şahitlikleri istenmediği halde şahitlik ederler ve aralarında şişmanlık belirir.» Sahîh-i Buhârî'den bitti. Bu rivayet, adaklarını yerine getirmeyenlerin günahkâr olduklarına ve onların hıyanet edip güvenilmeyen kimseler gibi olduklarına dair son derece açıktır. Bu hadisi Müslim de Sahih'inde İmrân b. Husayn'dan tahric etmiştir. Nevevî bu İmrân hadisini şerh ederken şöyle demiştir: 'Bunda adağı yerine getirmenin vacip olduğu yer almaktadır; nitekim adağa başlamak kendi babında geçtiği üzere nehyedilmiş olsa bile, adağı yerine getirmek hilafsız vaciptir.' Ondan kastedilen kısım burada bitti.
وَلِأَجْلِ هَذَا الْإِشْكَالِ الْمَذْكُورِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي حُكْمِ الْإِقْدَامِ عَلَى النَّذْرِ، فَذَهَبَ الْمَالِكِيَّةُ: إِلَى جَوَازِ نَذْرِ الْمَنْدُوبَاتِ إِلَّا الَّذِي يَتَكَرَّرُ دَائِمًا كَصَوْمِ يَوْمٍ مِنْ كُلِّ أُسْبُوعٍ فَهُوَ مَكْرُوهٌ عِنْدَهُمْ، وَذَهَبَ أَكْثَرُ الشَّافِعِيَّةِ: إِلَى أَنَّهُ مَكْرُوهٌ، وَنَقَلَهُ بَعْضُهُمْ عَنْ نَصِّ الشَّافِعِيِّ لِلْأَحَادِيثِ الدَّالَّةِ عَلَى النَّهْيِ عَنْهُ. وَنُقِلَ نَحْوُهُ عَنِ الْمَالِكِيَّةِ أَيْضًا، وَجَزَمَ بِهِ عَنْهُمُ ابْنُ دَقِيقِ الْعِيدِ. وَأَشَارَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ إِلَى الْخِلَافِ عَنْهُمْ، وَالْجَزْمِ عَنِ الشَّافِعِيَّةِ بِالْكَرَاهَةِ. وَجَزَمَ الْحَنَابِلَةُ بِالْكَرَاهَةِ، وَعِنْدَهُمْ رِوَايَةٌ فِي أَنَّهَا كَرَاهَةُ تَحْرِيمٍ، وَتَوَقَّفَ بَعْضُهُمْ فِي صِحَّتِهَا، وَكَرَاهَتُهُ مَرْوِيَّةٌ عَنْ بَعْضِ الصَّحَابَةِ. اهـ بِوَاسِطَةِ نَقْلِ ابْنِ حَجَرٍ فِي " الْفَتْحِ ". وَجَزَمَ صَاحِبُ " الْمُغْنِي ": بِأَنَّ النَّهْيَ عَنْهُ نَهْيُ كَرَاهَةٍ.
Zikredilen bu müşkillikten ötürü âlimler adakta bulunmaya girişmenin hükmünde ihtilaf etmişlerdir. Mâlikîler; her haftadan bir gün oruç tutmak gibi sürekli tekrarlananlar hariç (ki bu onlara göre mekruhtur) mendup olan şeylerin adanmasının caiz olduğu görüşüne varmışlardır. Şâfiîlerin çoğu ise nehyi bildiren hadislerden dolayı bunun mekruh olduğu görüşüne varmış, bazısı bunu Şâfiî'nin bizzat kendi nassından nakletmiştir. Bunun benzeri Mâlikîlerden de nakledilmiş ve İbn Dakīki'l-Îd bunu onlardan kesin bir dille aktarmıştır. İbnü'l-Arabî ise onlardan gelen ihtilafa ve Şâfiîlerden kerahetin kesin olduğuna işaret etmiştir. Hanbelîler kerahete kesin hükmetmişlerdir; onlarda bunun tahrîmen kerahet olduğuna dair bir rivayet de vardır ve bazısı bunun sıhhatinde tevakkuf etmiştir. Adağın mekruh oluşu bazı sahâbelerden de rivayet edilmiştir. İbn Hacer'in el-Feth'teki aktarımı vasıtasıyla bitti. el-Muğnî sahibi ise adaktan nehyin tenzihen kerahet nehyi olduğunu kesin bir dille belirtmiştir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الظَّاهِرُ لِي فِي طَرِيقِ إِزَالَةِ هَذَا الْإِشْكَالِ، الَّذِي لَا يَنْبَغِي الْعُدُولُ عَنْهُ أَنَّ نَذْرَ الْقُرْبَةِ عَلَى نَوْعَيْنِ.
Bu satırların yazarı –Allah onu affetsin ve bağışlasın– der ki: Kendisinden dönülmemesi gereken bu müşkilliğin giderilme yolu hususunda bana zahir olan şudur ki kurbet (ibadet) adağı iki kısımdır.
أَحَدُهُمَا: مُعَلَّقٌ عَلَى حُصُولِ نَفْعٍ كَقَوْلِهِ: إِنْ شَفَى اللَّهُ مَرِيضِي، فَعَلَيَّ لِلَّهِ نَذْرُ كَذَا، أَوْ إِنْ نَجَّانِيَ اللَّهُ مِنَ الْأَمْرِ الْفُلَانِيِّ الْمَخُوفِ، فَعَلَيَّ لِلَّهِ نَذْرُ كَذَا، وَنَحْوُ ذَلِكَ.
Birincisi: Kişinin: 'Eğer Allah hastama şifa verirse Allah için üzerime şu adak olsun' yahut 'Eğer Allah beni şu korkulan işten kurtarırsa Allah için üzerime şu adak olsun' ve benzeri sözleri gibi bir menfaatin elde edilmesine bağlanmış olandır.
وَالثَّانِي: لَيْسَ مُعَلَّقًا عَلَى نَفْعٍ لِلنَّاذِرِ، كَأَنْ يَتَقَرَّبَ إِلَى اللَّهِ تَقَرُّبًا خَالِصًا بِنَذْرِ كَذَا مِنْ أَنْوَاعِ الطَّاعَةِ، وَأَنَّ النَّهْيَ إِنَّمَا هُوَ فِي الْقِسْمِ الْأَوَّلِ ; لِأَنَّ النَّذْرَ فِيهِ لَمْ يَقَعْ خَالِصًا لِلتَّقَرُّبِ إِلَى اللَّهِ، بَلْ بِشَرْطِ حُصُولِ نَفْعٍ لِلنَّاذِرِ وَذَلِكَ النَّفْعُ الَّذِي يُحَاوِلُهُ النَّاذِرُ هُوَ الَّذِي دَلَّتِ الْأَحَادِيثُ عَلَى أَنَّ الْقَدَرَ فِيهِ غَالِبٌ عَلَى النَّذْرِ وَأَنَّ النَّذْرَ لَا يَرُدُّ فِيهِ شَيْئًا مِنَ الْقَدَرِ.
İkincisi ise: Kişinin taat türlerinden falan şeyi adayarak sırf Allah'a bir yakınlaşma ile yaklaşması gibi adakta bulunan kimseye bir menfaate bağlanmamış olandır. Nehiy ancak birinci kısımdadır; çünkü oradaki adak halis bir şekilde Allah'a yaklaşmak için yapılmamış, bilakis adakta bulunan için bir menfaatin gerçekleşmesi şartına bağlanmıştır. Adakta bulunan kimsenin elde etmeye çalıştığı işte o menfaat, hadislerin onda kaderin adağa galip geldiğine ve adağın onda kaderden hiçbir şeyi geri çevirmeyeceğine delalet ettiği menfaattir.