Binûn

Hac — 33. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: وَهُوَ نَذْرُ الْقُرْبَةِ الْخَالِصُ مِنِ اشْتِرَاطِ النَّفْعِ فِي النَّذْرِ، فَهُوَ الَّذِي فِيهِ

İkinci kısma, yani adakta menfaat şartı koşmaktan hâlis olan ibadet adağına gelince; işte hakkında

التَّرْغِيبُ وَالثَّنَاءُ عَلَى الْمُوفِينَ بِهِ الْمُقْتَضِي أَنَّهُ مِنَ الْأَفْعَالِ الطَّيِّبَةِ، وَهَذَا التَّفْصِيلُ قَالَتْ بِهِ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ.

teşvikte bulunulan ve onu yerine getirenlerin övüldüğü, dolayısıyla güzel amellerden sayılmasını gerektiren adak budur. Bu ayrıntıyı ilim ehlinden bir topluluk dile getirmiştir.

وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّهُ لَا يَنْبَغِي الْعُدُولُ عَنْهُ لِأَمْرَيْنِ:

Ondan dönülmemesi gerektiğini şu iki nedenden dolayı söyledik:

الْأَوَّلُ أَنَّ نَفْسَ الْأَحَادِيثِ الْوَارِدَةِ فِي ذَلِكَ فِيهَا قَرِينَةٌ وَاضِحَةٌ، دَالَّةٌ عَلَيْهِ، وَهُوَ مَا تَكَرَّرَ فِيهَا مِنْ أَنَّ النَّذْرَ لَا يَرُدُّ شَيْئًا مِنَ الْقَدَرِ، وَلَا يُقَدِّمُ شَيْئًا، وَلَا يُؤَخِّرُ شَيْئًا وَنَحْوَ ذَلِكَ. فَكَوْنُهُ لَا يَرُدُّ شَيْئًا مِنَ الْقَدَرِ قَرِينَةٌ وَاضِحَةٌ عَلَى أَنَّ النَّاذِرَ أَرَادَ بِالنَّذْرِ جَلْبَ نَفْعٍ عَاجِلٍ، أَوْ دَفْعَ ضُرٍّ عَاجِلٍ فَبَيَّنَ ﷺ أَنَّ مَا قَضَى اللَّهُ بِهِ فِي ذَلِكَ وَاقِعٌ لَا مَحَالَةَ، وَأَنَّ نَذْرَ النَّاذِرِ لَا يَرُدُّ شَيْئًا كَتَبَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ، وَلَكِنَّهُ إِنْ قَدَّرَ اللَّهُ مَا كَانَ يُرِيدُهُ النَّاذِرُ بِنَذْرِهِ، فَإِنَّهُ يَسْتَخْرِجُ بِذَلِكَ مِنَ الْبَخِيلِ الشَّيْءَ الَّذِي نَذَرَ وَهَذَا وَاضِحٌ جِدًّا كَمَا ذَكَرْنَا.

Birincisi: Bu hususta varit olan hadislerin bizzat kendisinde buna delalet eden açık bir karine bulunmaktadır; o da hadislerde adağın kaderden hiçbir şeyi geri çevirmeyeceği, hiçbir şeyi öne almayacağı ve ertelemeyeceği gibi hususların tekrarlanmış olmasıdır. Adağın kaderden hiçbir şeyi geri çevirmemesi, adakta bulunan kimsenin bu adakla peşin bir menfaat elde etmeyi yahut peşin bir zararı savuşturmayı amaçladığına açık bir karinedir. Nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah'ın bu hususta takdir ettiği şeyin muhakkak vuku bulacağını, adak adayanın adağının Allah'ın onun aleyhine yazdığı hiçbir şeyi geri çevirmeyeceğini; fakat Allah adayanın adağıyla murat ettiği şeyi takdir etmişse, bununla cimriden adadığı şeyin çıkarılıp alınacağını beyan etmiştir. Bu da zikrettiğimiz üzere gayet açıktır.

الثَّانِي أَنَّ الْجَمْعَ وَاجِبٌ إِذَا أَمْكَنَ وَهَذَا جَمْعٌ مُمْكِنٌ بَيْنَ الْأَدِلَّةِ وَاضِحٌ تَنْتَظِمُ بِهِ الْأَدِلَّةُ، وَلَا يَكُونُ بَيْنَهَا خِلَافٌ، وَيُؤَيِّدُهُ أَنَّ النَّاذِرَ الْجَاهِلَ، قَدْ يَظُنُّ أَنَّ النَّذْرَ قَدْ يَرُدُّ عَنْهُ مَا كَتَبَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ. هَذَا هُوَ الظَّاهِرُ فِي حَلِّ هَذَا الْإِشْكَالِ. وَقَدْ قَالَ بِهِ غَيْرُ وَاحِدٍ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

İkincisi: Mümkün olduğunda [delilleri] cem etmek (uzlaştırmak) vaciptir. Bu ise deliller arasında mümkün, açık ve delillerin kendisiyle intizama girdiği, aralarında bir ihtilafın kalmadığı bir cemdir. Bunu, cahil olan adak sahibinin, adağın Allah'ın kendisi hakkında yazdığı şeyi geri çevirebileceğini zannedebileceği gerçeği de desteklemektedir. Bu müşkilin hallinde zahir olan görüş budur ve bunu birden fazla âlim dile getirmiştir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.

تَنْبِيهٌ

Uyarı

فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ النَّذْرَ الْمُعَلَّقَ كَقَوْلِهِ: إِنْ شَفَى اللَّهُ مَرِيضِي أَوْ نَجَّانِي مِنْ كَذَا فَلِلَّهِ عَلَيَّ نَذْرُ كَذَا، قَدْ ذَكَرْتُمْ أَنَّهُ هُوَ الْمَنْهِيُّ عَنْهُ، وَإِذَا تَقَرَّرَ أَنَّهُ مَنْهِيٌّ عَنْهُ لَمْ يَكُنْ مِنْ جِنْسِ الْقُرْبَةِ، فَكَيْفَ يَجِبُ الْوَفَاءُ بِمَنْهِيٍّ عَنْهُ.

Eğer denilirse ki: Kişinin 'Eğer Allah hastama şifa verirse veya beni şundan kurtarırsa Allah için üzerime şu adak olsun' sözü gibi şarta bağlı adağın nehyedilen adak olduğunu zikrettiniz. Nehyedildiği sabit olunca da ibadet cinsinden olamaz. O hâlde nehyedilen bir şeyin yerine getirilmesi nasıl vacip olur?

وَالْجَوَابُ أَنَّ النَّصَّ الصَّحِيحَ دَلَّ عَلَى هَذَا، فَدَلَّ عَلَى النَّهْيِ عَنْهُ أَوَّلًا، كَمَا ذَكَرْنَا الْأَحَادِيثَ الدَّالَّةَ عَلَى ذَلِكَ، وَدَلَّ عَلَى لُزُومِ الْوَفَاءِ بِهِ بَعْدَ الْوُقُوعِ، فَقَوْلُهُ ﷺ: " وَإِنَّمَا يُسْتَخْرَجُ بِهِ مِنَ الْبَخِيلِ " نَصٌّ صَرِيحٌ فِي أَنَّ الْبَخِيلَ يَلْزَمُهُ إِخْرَاجُ مَا نَذَرَ إِخْرَاجَهُ، وَهُوَ الْمُصَرَّحُ بِالنَّهْيِ عَنْهُ أَوَّلًا، وَلَا غَرَابَةَ فِي هَذَا ; لِأَنَّ الْوَاحِدَ بِالشَّخْصِ قَدْ يَكُونُ لَهُ جِهَتَانِ. فَالنَّذْرُ الْمَنْذُورُ لَهُ جِهَةٌ هُوَ مَنْهِيٌّ عَنْهُ مِنْ أَجْلِهَا ابْتِدَاءً، وَهِيَ شَرْطُ حُصُولِ النَّفْعِ فِيهِ، وَلَهُ جِهَةٌ أُخْرَى هُوَ قُرْبَةٌ بِالنَّظَرِ إِلَيْهَا، وَهُوَ إِخْرَاجُ الْمَنْذُورِ تَقَرُّبًا لِلَّهِ وَصَرْفُهُ فِي طَاعَةِ اللَّهِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Cevap şudur: Sahih nass buna delalet etmiştir. Nitekim buna delalet eden hadisleri zikrettiğimiz üzere öncelikle onun nehyedildiğine delalet etmiş, vuku bulduktan sonra da ifasının lüzumuna delalet etmiştir. sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Onunla ancak cimriden [bir şey] çıkarılır" buyruğu, başlangıçta nehyedildiği açıkça belirtilmiş olmasına rağmen cimrinin adamış olduğu şeyi çıkarmasının lazım geldiğine dair açık bir nasstır. Bunda bir gariplik de yoktur; zira şahsen tek bir şeyin iki farklı yönü bulunabilir. Dolayısıyla adanan adağın başlangıçta kendisinden ötürü nehyedildiği bir yönü vardır ki o da menfaatin gerçekleşmesi şartıdır; diğer bir yönü daha vardır ki o açıdan bakıldığında ibadettir, o da adanan şeyin Allah'a yaklaşmak maksadıyla çıkarılması ve Allah'a itaatte harcanmasıdır. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.

وَاعْلَمْ أَنَّ النَّذْرَ فِي اللُّغَةِ النَّحْبُ وَهُوَ مَا يَجْعَلُهُ الْإِنْسَانُ نَحْبًا وَاجِبًا عَلَيْهِ قَضَاؤُهُ، وَمِنْهُ قَوْلُ لَبِيدٍ:

Bil ki sözlükte nezir (النَّذْر), nahb (نَحْب) demektir. O da insanın yerine getirilmesi üzerine vacip olan bir adak/borç kıldığı şeydir. Lebîd'in şu sözü de bundandır:

أَلَا تَسْأَلَانِ الْمَرْءَ مَاذَا يُحَاوِلُ ... أَنَحْبٌ فَيُقْضَى أَمْ ضَلَالٌ وَبَاطِلُ

Şu kişiye sormaz mısınız neyin peşinde olduğunu? / Yerine getirilecek bir adak mı, yoksa bir sapıklık ve batıl mı?

وَحَاصِلُهُ: أَنَّهُ إِلْزَامُ الْإِنْسَانِ نَفْسَهُ بِشَيْءٍ لَمْ يَكُنْ لَازِمًا لَهَا، فَيَجْعَلُهُ وَاجِبًا عَلَيْهَا وَهُوَ فِي اصْطِلَاحِ الشَّرْعِ: الْتِزَامُ الْمُكَلَّفِ قُرْبَةً لَمْ تَكُنْ وَاجِبَةً عَلَيْهِ. وَقَالَ ابْنُ الْأَثِيرِ فِي " النِّهَايَةِ ": يُقَالُ: نَذَرْتُ أَنْذِرُ وَأَنْذُرُ نَذْرًا إِذَا أَوْجَبْتُ عَلَى نَفْسِي شَيْئًا تَبَرُّعًا مِنْ عِبَادَةٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ. وَقَدْ تَكَرَّرَ فِي أَحَادِيثِهِ ذِكْرُ النَّهْيِ عَنْهُ وَهُوَ تَأْكِيدٌ لِأَمْرِهِ وَتَحْذِيرٌ عَنِ التَّهَاوُنِ بِهِ بَعْدَ إِيجَابِهِ، وَلَوْ كَانَ مَعْنَاهُ الزَّجْرُ عَنْهُ حَتَّى لَا يُفْعَلَ لَكَانَ فِي ذَلِكَ إِبْطَالُ حُكْمِهِ، وَإِسْقَاطُ لُزُومِ الْوَفَاءِ بِهِ إِذْ كَانَ بِالنَّهْيِ يَصِيرُ مَعْصِيَةً. فَلَا يَلْزَمُ، وَإِنَّمَا وَجْهُ الْحَدِيثِ أَنَّهُ قَدْ أَعْلَمَهُمْ أَنَّ ذَلِكَ أَمْرٌ لَا يَجُرُّ لَهُمْ فِي الْعَاجِلِ نَفْعًا، وَلَا يَصْرِفْ عَنْهُمْ ضُرًّا، وَلَا يَرُدُّ قَضَاءً. فَقَالَ: لَا تَنْذُرُوا عَلَى أَنَّكُمْ قَدْ تُدْرِكُونَ بِالنَّذْرِ شَيْئًا لَمْ يُقَدِّرْهُ اللَّهُ لَكُمْ، أَوْ تَصْرِفُونَ بِهِ عَنْكُمْ مَا جَرَى بِهِ الْقَضَاءُ عَلَيْكُمْ، فَإِذَا نَذَرْتُمْ وَلَمْ تَعْتَقِدُوا هَذَا فَأَخْرِجُوا عَنْهُ بِالْوَفَاءِ، فَإِنَّ الَّذِي نَذَرْتُمُوهُ لَازِمٌ لَكُمُ، اهـ الْغَرَضُ مِنْ كَلَامِ ابْنِ الْأَثِيرِ. وَقَدْ قَالَهُ غَيْرُهُ، وَلَا يُسَاعِدُ عَلَيْهِ ظَوَاهِرُ الْأَحَادِيثِ.

Hülasası: Kişinin kendisine lazım olmayan bir şeyi bizzat nefsine bağlayarak kendi üzerine vacip kılmasıdır. Şeriat ıstılahında ise mükellefin kendisine vacip olmayan bir ibadeti üstlenmesidir. İbnü'l-Esîr en-Nihâye'de şöyle demiştir: 'İbadet, sadaka veya benzeri teberru nevinden bir şeyi kendime vacip kıldığımda nezertü enziru ve enzuru nezran denir. Hadislerinde ondan nehiy zikri tekrar etmiştir ki bu, onun emrini tekit etmek ve vacip kılındıktan sonra onu hafife almaktan sakındırmak içindir. Şayet bunun manası yapılmaması için ondan men etmek olsaydı, bunda hükmünün iptali ve yerine getirilmesi zorunluluğunun düşmesi söz konusu olurdu; çünkü nehiy ile birlikte masiyet olurdu ve bu yüzden gerekmezdi. Hadisin izahı ancak şöyledir: O, bunun kendilerine peşin bir menfaat sağlamayacağını, onlardan bir zararı savuşturmayacağını ve kazayı geri çevirmeyeceğini onlara bildirmiştir. Bu sebeple: Adakla Allah'ın sizin için takdir etmediği bir şeye ulaşabileceğinizi veya sizin hakkınızda cereyan eden kazayı onunla kendinizden savuşturabileceğinizi sanarak adamayınız; adadığınızda buna inanmıyorsanız onu ifa ederek yerine getiriniz, zira adadığınız şey sizin üzerinize lazımdır, demiştir.' İbnü'l-Esîr'in sözünden kastedilen mana burada sona erdi. Bunu başkaları da söylemiştir; fakat hadislerin zahirleri buna uymamaktadır.

فَالظَّاهِرُ أَنَّ الْأَرْجَحَ الَّذِي لَا يَنْبَغِي الْعُدُولُ عَنْهُ هُوَ مَا قَدَّمْنَا مِنَ الْجَمْعِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Görünen o ki dönülmemesi gereken en racih görüş, daha önce zikrettiğimiz cem şeklidir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.

وَاعْلَمْ أَنَّ تَعْرِيفَ الْمَالِكِيَّةِ لِلنَّذْرِ شَرْعًا: بِأَنَّهُ الْتِزَامُ مُسْلِمٍ مُكَلَّفٍ، وَلَوْ غَضْبَانَ إِلَى آخِرِهِ فِيهِ أَمْرَانِ:

Bil ki Mâlikîlerin şer‘an adağı: 'Mükellef ve Müslüman bir kimsenin –öfkeli dahi olsa– üstlenmesi...' şeklinde tanımlamalarında iki husus vardır:

الْأَوَّلُ أَنَّ اشْتِرَاطَ الْإِسْلَامِ فِي النَّذْرِ فِيهِ نَظَرٌ ; لِأَنَّ مَا نَذَرَهُ الْكَافِرُ مِنْ فِعْلِ الطَّاعَاتِ قَدْ يَنْعَقِدُ نَذْرُهُ لَهُ بِدَلِيلِ أَنَّهُ يَفْعَلُهُ إِذَا أَسْلَمَ بَعْدَ ذَلِكَ، وَلَوْ كَانَ لَغْوًا غَيْرَ مُنْعَقِدٍ، لَمَا كَانَ لَهُ أَثَرٌ بَعْدَ الْإِسْلَامِ.

Birincisi: Adakta İslam şartının koşulmasında tutarsızlık vardır; çünkü kâfirin taat türünden adadığı şey, daha sonra Müslüman olduğunda onu yapacağına dair delil sebebiyle geçerlilik kazanabilir. Şayet lağiv olup münakit olmasaydı, İslam'dan sonra onun bir eseri kalmazdı.

قَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ عُمَرَ قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ إِنِّي نَذَرْتُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ أَنْ أَعْتَكِفَ لَيْلَةً فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ قَالَ: " أَوْفِ بِنَذْرِكَ "، انْتَهَى مِنْهُ. فَقَوْلُهُ ﷺ لِعُمَرَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: " أَوْفِ بِنَذْرِكَ " مَعَ أَنَّهُ نَذَرَهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ صَرِيحٌ فِي ذَلِكَ كَمَا تَرَى، وَلَا الْتِفَاتَ إِلَى مَا أَوَّلَهُ بِهِ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ وَغَيْرِهِمْ. وَقَوْلُ الْمَالِكِيَّةِ فِي تَعْرِيفِ النَّذْرِ، وَلَوْ غَضْبَانَ لَا يَخْفَى أَنَّ الْعُلَمَاءَ مُخْتَلِفُونَ فِي نَذْرِ الْغَضْبَانِ، هَلْ يُلْزَمُ فِيهِ مَا نَذَرَ أَوْ هُوَ مِنْ نَوْعِ اللَّجَاجِ تَلْزَمُ فِيهِ كَفَّارَةُ يَمِينٍ كَمَا أَوْضَحْنَا حُكْمَهُ سَابِقًا.

Buhârî rahimehullâh Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Abdullah rivayet etti, bize Ubeydullah b. Ömer haber verdi, o Nâfi'den, o İbn Ömer'den [nakletti] ki Ömer şöyle demiştir: 'Ey Allah'ın Resulü [sallallâhu aleyhi ve sellem]! Ben cahiliye devrinde Mescid-i Haram'da bir gece itikâfa girmeyi adamıştım.' Resulullah: "Adağını yerine getir" buyurdu. Oradan bitti. Nitekim bu sahih hadiste sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ömer'e, cahiliyede adamış olmasına rağmen: "Adağını yerine getir" buyurması, gördüğün gibi bu hususta sarihtir. Mâlikîlerden ve başkalarından bazı âlimlerin yaptığı tevile itibar edilmez. Mâlikîlerin adağın tarifindeki 'öfkeli dahi olsa' sözüne gelince; âlimlerin öfkelinin adağı konusunda, adadığı şeyin kendisine lazım gelip gelmeyeceği yahut daha önce hükmünü açıkladığımız üzere yemin kefareti gerektiren inatlaşma (licâc) türünden mi olduğu hususunda ihtilaf ettikleri gizli değildir.

الْفَرْعُ الْخَامِسُ: اعْلَمْ أَنَّهُ قَدْ دَلَّ الْحَدِيثُ عَلَى أَنَّ مَنْ نَذَرَ أَنْ يَنْحَرَ تَقَرُّبًا لِلَّهِ فِي مَحَلٍّ

Beşinci Mesele: Bil ki hadis, belirli bir yerde Allah'a yakınlaşmak için kurban kesmeyi adayan kimsenin,

مُعَيَّنٍ، فَلَا بَأْسَ بِإِيفَائِهِ بِنَذْرِهِ، بِأَنْ يَنْحَرَ فِي ذَلِكَ الْمَحَلِّ الْمُعَيَّنِ، إِذَا لَمْ يَتَقَدَّمْ عَلَيْهِ أَنَّهُ كَانَ بِهِ وَثَنٌ يُعْبَدُ، أَوْ عِيدٌ مِنْ أَعْيَادِ الْجَاهِلِيَّةِ. وَمَفْهُومُهُ أَنَّهُ إِنْ كَانَ قَدْ سَبَقَ أَنَّ فِيهِ وَثَنًا يُعْبَدُ، أَوْ عِيدًا مِنْ أَعْيَادِ الْجَاهِلِيَّةِ: أَنَّهُ لَا يَجُوزُ النَّحْرُ فِيهِ.

daha önce orada tapınılan bir put veya cahiliye bayramlarından bir bayram bulunmadığı takdirde o muayyen yerde kurban keserek adağını yerine getirmesinde bir beis olmadığına delalet etmiştir. Bunun mefhumu şudur: Eğer orada daha önce tapınılan bir put yahut cahiliye bayramlarından bir bayram geçmişte var olduysa, orada kurban kesmek caiz değildir.

قَالَ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثْنَا دَاوُدُ بْنُ رُشَيْدٍ، ثَنَا شُعَيْبُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنِ الْأَوْزَاعِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ قَالَ: حَدَّثَنِي أَبُو قِلَابَةَ، قَالَ: حَدَّثَنِي ثَابِتُ بْنُ الضَّحَّاكِ، قَالَ: نَذَرَ رَجُلٌ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنْ يَنْحَرَ إِبِلًا بِبُوَانَةَ، فَأَتَى النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ: إِنِّي نَذَرْتُ أَنْ أَنْحَرَ إِبِلًا بِبُوَانَةَ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: " هَلْ كَانَ فِيهَا وَثَنٌ مِنْ أَوْثَانِ الْجَاهِلِيَّةِ يُعْبَدُ؟ قَالُوا: لَا، قَالَ: " هَلْ كَانَ فِيهَا عِيدٌ مِنْ أَعْيَادِهِمْ؟ " قَالُوا: لَا، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " أَوْفِ بِنَذْرِكَ، فَإِنَّهُ لَا وَفَاءَ لِنَذْرٍ فِي مَعْصِيَةٍ، وَلَا فِيمَا لَا يَمْلِكُ ابْنُ آدَمَ " انْتَهَى مِنْهُ.

Ebû Dâvûd Sünen'inde şöyle demiştir: Bize Dâvûd b. Ruşeyd rivayet etti, bize Şuayb b. İshâk, Evzâî'den, o Yahyâ b. Ebî Kesîr'den rivayet etti, o şöyle dedi: Bize Ebû Kılâbe rivayet etti, dedi ki: Bize Sâbit b. ed-Dahhâk rivayet etti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde bir adam Büvâne'de deve kurban etmeyi adadı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ben Büvâne'de deve kurban etmeyi adadım' dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Orada cahiliye putlarından tapınılan bir put var mıydı?" diye sordu. 'Hayır' dediler. "Orada onların bayramlarından bir bayram var mıydı?" buyurdu. 'Hayır' dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Adağını yerine getir; zira masiyet olan bir şeyde ve Âdemoğlunun malik olmadığı bir şeyde adak ifa edilmez" buyurdu. Oradan bitti.

وَفِيهِ الدَّلَالَةُ الظَّاهِرَةُ عَلَى أَنَّ النَّحْرَ بِمَوْضِعٍ كَانَ فِيهِ وَثَنٌ يُعْبَدُ أَوْ عِيدٌ مِنْ أَعْيَادِ الْجَاهِلِيَّةِ مِنْ مَعْصِيَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ بِحَالٍ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى. وَإِسْنَادُ الْحَدِيثِ صَحِيحٌ.

Bunda, tapınılan bir putun veya cahiliye bayramlarından bir bayramın bulunduğu bir yerde kurban kesmenin Allah Teâlâ'ya masiyet olduğuna ve hiçbir surette caiz olmadığına açık bir delalet vardır. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir. Hadisin isnadı sahihtir.

الْفَرْعُ السَّادِسُ: اعْلَمْ أَنَّ الْأَحَادِيثَ الصَّحِيحَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ مَنْ مَاتَ وَعَلَيْهِ نَذْرٌ أَنَّهُ يُقْضَى عَنْهُ، وَسَنَقْتَصِرُ هُنَا عَلَى قَلِيلٍ مِنْهَا اخْتِصَارًا لِصِحَّتِهِ، وَثُبُوتِهِ.

Altıncı Mesele: Bil ki sahih hadisler, üzerinde adak borcu varken ölen kimsenin adağının onun yerine kaza edileceğine delalet etmiştir. Sıhhati ve sübutu sebebiyle burada ihtisar amacıyla bunlardan pek azıyla yetineceğiz.

قَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ: أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ أَخْبَرَهُ: «أَنَّ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ الْأَنْصَارِيَّ اسْتَفْتَى النَّبِيَّ ﷺ فِي نَذْرٍ كَانَ عَلَى أُمِّهِ، فَتُوُفِّيَتْ قَبْلَ أَنْ تَقْضِيَهُ، فَأَفْتَاهُ أَنْ يَقْضِيَهُ عَنْهَا فَكَانَتْ سُنَّةً بَعْدُ» اهـ مِنْ صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ.

Buhârî rahimehullâh Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Ebü'l-Yemân rivayet etti, bize Şuayb, Zührî'den haber verdi; o şöyle dedi: Bana Ubeydullah b. Abdullah, Abdullah b. Abbâs'ın kendisine şunu haber verdiğini bildirdi: «Sa'd b. Ubâde el-Ensârî, annesinin üzerinde bulunan ve onu kaza etmeden vefat ettiği bir adak hakkında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den fetva istedi. Resulullah ona, annesinin yerine o adağı kaza etmesi yönünde fetva verdi. Bu, sonradan bir sünnet oldu.» Sahîh-i Buhârî'den bitti.

وَقَدْ قَدَّمْنَا بَعْضَ الْأَحَادِيثِ الدَّالَّةِ عَلَى ذَلِكَ فِيمَنْ مَاتَ وَعَلَيْهِ نَذْرُ الْحَجِّ، أَنَّهُ يُقْضَى عَنْهُ كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ، وَالْأَحَادِيثُ فِي هَذَا الْبَابِ كَثِيرَةٌ مَعْرُوفَةٌ.

Daha önce açıklandığı üzere, üzerinde hac adağı varken ölen kimsenin yerine bunun kaza edileceğine delalet eden bazı hadisleri zikretmiştik. Bu babdaki hadisler pek çok ve meşhurdur.

تَنْبِيهٌ

Uyarı

اعْلَمْ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ وَابْنَ عَبَّاسٍ أَفْتَيَا بِقَضَاءِ الصَّلَاةِ الْمَنْذُورَةِ عَنِ الْمَيِّتِ إِذَا مَاتَ وَلَمْ يُصَلِّ مَا نَذَرَ. قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: بَابُ مَنْ مَاتَ وَعَلَيْهِ نَذْرٌ، وَأَمَرَ ابْنُ عُمَرَ امْرَأَةً جَعَلَتْ أُمُّهَا عَلَى نَفْسِهَا صَلَاةً بِقُبَاءٍ فَقَالَ: صَلِّي عَنْهَا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ نَحْوَهُ، اهـ مِنَ الْبُخَارِيِّ. وَفِي «الْمُوَطَّأِ» عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ عَنْ عَمَّتِهِ: أَنَّهَا حَدَّثَتْهُ، عَنْ جَدَّتِهِ أَنَّهَا كَانَتْ جَعَلَتْ عَلَى نَفْسِهَا مَشْيًا إِلَى مَسْجِدِ قُبَاءَ، فَمَاتَتْ وَلَمْ تَقْضِهِ، فَأَفْتَى

Bil ki İbn Ömer ve İbn Abbâs, adadığı namazı kılmadan ölen kimsenin yerine adak namazının kaza edileceği yönünde fetva vermişlerdir. Buhârî Sahîh'inde şöyle demiştir: 'Üzerinde adak borcu varken ölen kimse babı: İbn Ömer, annesi Kubâ'da namaz kılmayı adayan bir kadına: Onun yerine kıl, diye emretti. İbn Abbâs da bunun benzerini söyledi.' Buhârî'den bitti. el-Muvatta'da Mâlik'ten, o Abdullah b. Ebî Bekr'den, o halasından; halasının ninesinden kendisine rivayet ettiğine göre: Ninesi Kubâ Mescidi'ne yürümeyi adamış, ancak bunu yerine getiremeden vefat etmişti. Bunun üzerine

عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ ابْنَتَهَا أَنْ تَمْشِيَ عَنْهَا. قَالَ يَحْيَى: وَسَمِعْتُ مَالِكًا يَقُولُ: لَا يَمْشِي أَحَدٌ عَنْ أَحَدٍ، اهـ مِنَ «الْمُوَطَّأِ» . وَقَالَ الزَّرْقَانِيُّ، فِي شَرْحِهِ: قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: أَنْكَرَ مَالِكٌ الْأَحَادِيثَ فِي الْمَشْيِ إِلَى قُبَاءٍ، وَلَمْ يَعْرِفِ الْمَشْيَ إِلَّا إِلَى مَكَّةَ خَاصَّةً. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ يَعْنِي: لَا يَعْرِفُ إِيجَابَ الْمَشْيِ لِلْحَالِفِ وَالنَّاذِرِ. وَأَمَّا الْمُتَطَوِّعُ، فَقَدْ رَوَى مَالِكٌ فِيمَا مَرَّ أَنَّهُ ﷺ كَانَ يَأْتِي قُبَاءً رَاكِبًا وَمَاشِيًا، وَأَنَّ إِتْيَانَهُ مُرَغَّبٌ فِيهِ. اهـ فِيهِ.

Abdullah b. Abbâs, kızına onun yerine yürümesini fetva verdi. Yahyâ dedi ki: Mâlik'in şöyle dediğini işittim: Hiç kimse bir başkası adına yürümez. el-Muvatta'dan bitti. ez-Zürkānî şerhinde şöyle dedi: İbnü'l-Kāsım dedi ki: 'Mâlik Kubâ'ya yürüme konusundaki hadisleri kabul etmemiş, yürümeyi sadece Mekke'ye mahsus bilmiştir.' İbn Abdilberr dedi ki: 'Yani yemin eden ve adakta bulunan kimseye yürümenin vacip olduğunu bilmemektedir. Nafile olarak giden kimseye gelince; Mâlik daha önce geçtiği üzere [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in Kubâ'ya binekli ve yaya olarak geldiğini ve oraya gitmenin teşvik edildiğini rivayet etmiştir.' Ondan bitti.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الَّذِي عَلَيْهِ جُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَحَكَى ابْنُ بَطَّالٍ الْإِجْمَاعَ عَلَيْهِ أَنَّهُ لَا يُصَلِّي أَحَدٌ عَنْ أَحَدٍ، أَمَّا الصَّوْمُ وَالْحَجُّ عَنِ الْمَيِّتِ فَقَدْ قَدَّمْنَا مَشْرُوعِيَّتَهُمَا. وَإِنْ خَالَفَ جُلُّ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الصَّوْمِ عَنِ الْمَيِّتِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى. وَفِي «الْمُوَطَّأِ» عَنْ مَالِكٍ، بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ حَدِيثَ: «مَنْ نَذَرَ أَنْ يُطِيعَ اللَّهَ فَلْيُطِعْهُ، وَمَنْ نَذَرَ أَنْ يَعْصِيَ اللَّهَ فَلَا يَعْصِهِ» قَالَ يَحْيَى: وَسَمِعْتُ مَالِكًا يَقُولُ: مَعْنَى قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ «وَمَنْ نَذَرَ أَنْ يَعْصِيَ اللَّهَ فَلَا يَعْصِهِ» أَنْ يَنْذُرَ الرَّجُلُ أَنْ يَمْشِيَ إِلَى الشَّامِ، أَوْ إِلَى مِصْرَ، أَوْ إِلَى الرَّبَذَةِ، أَوْ مَا أَشْبَهَ ذَلِكَ مِمَّا لَيْسَ لِلَّهِ بِطَاعَةٍ، إِنْ كَلَّمَ فُلَانًا أَوْ مَا أَشْبَهَ ذَلِكَ فَلَيْسَ عَلَيْهِ فِي شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ شَيْءٌ إِنْ هُوَ كَلَّمَهُ، أَوْ حَنِثَ بِمَا حَلَفَ عَلَيْهِ ; لِأَنَّهُ لَيْسَ لِلَّهِ فِي هَذِهِ الْأَشْيَاءِ طَاعَةٌ. وَإِنَّمَا يُوَفَّى لِلَّهِ بِمَا لَهُ فِيهِ طَاعَةٌ، اهـ. مِنَ «الْمُوَطَّأِ» .

Bu satırların yazarı –Allah onu affetsin ve bağışlasın– der ki: İlim ehli cumhurunun benimsediği ve İbn Battâl'ın üzerinde icma aktardığı görüş, hiç kimsenin bir başkası yerine namaz kılamayacağıdır. Ölü adına oruç ve hacca gelince; ilim ehlinin çoğunluğu ölü adına oruç tutulmasında muhalefet etmiş olsa da bu ikisinin meşruiyetini daha önce zikretmiştik. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir. el-Muvatta'da Mâlik'ten rivayet edildiğine göre, «Kim Allah'a itaat etmeyi adarsa O'na itaat etsin; kim de Allah'a isyan etmeyi adarsa O'na isyan etmesin» hadisini zikrettikten sonra Yahyâ şöyle demiştir: Mâlik'in şöyle dediğini işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in «Kim de Allah'a isyan etmeyi adarsa O'na isyan etmesin» sözünün manası; kişinin Şam'a, Mısır'a, Rebeze'ye veya benzeri Allah için taat olmayan yerlere yürümeyi, falan kimseyle konuşursa veya benzeri bir durumda adamasıdır. Onunla konuşursa veya yemin ettiği konuda yeminini bozarsa bunlardan hiçbirinde üzerine bir şey gerekmez; çünkü bu şeylerde Allah için bir taat yoktur. Allah için ancak O'na itaat olan şeylerde adak yerine getirilir. el-Muvatta'dan bitti.

الْفَرْعُ السَّابِعُ: الْأَظْهَرُ عِنْدِي أَنَّ مَنْ نَذَرَ جَمِيعَ مَالِهِ لِلَّهِ لِيُصْرَفَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، أَنَّهُ يَكْفِيهِ الثُّلُثُ وَلَا يَلْزَمُهُ صَرْفُ الْجَمِيعِ، وَهَذَا قَوْلُ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ وَأَحْمَدَ وَأَصْحَابِهِ، وَالزُّهْرِيِّ. وَفِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ لِلْعُلَمَاءِ عَشَرَةُ مَذَاهِبَ أَظْهَرُهَا عِنْدَنَا: هُوَ مَا ذَكَرْنَا، وَيَلِيهِ فِي الظُّهُورِ عِنْدَنَا قَوْلُ مَنْ قَالَ: يَلْزَمُهُ صَرْفُهُ كُلُّهُ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ الشَّافِعِيِّ وَالنَّخَعِيِّ، وَعَنْ أَحْمَدَ رِوَايَةٌ أُخْرَى أَنَّ عَلَيْهِ كَفَّارَةَ يَمِينٍ، وَعَنْ رَبِيعَةَ تَلْزَمُهُ الصَّدَقَةُ بِقَدْرِ الزَّكَاةِ، وَعَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ، وَقَتَادَةَ: إِنْ كَانَ كَثِيرًا وَهُوَ أَلْفَانِ تَصَدَّقَ بِعُشْرِهِ، وَإِنْ كَانَ مُتَوَسِّطًا وَهُوَ أَلْفٌ تَصَدَّقَ بِسُبْعِهِ، وَإِنْ كَانَ قَلِيلًا، وَهُوَ خَمْسُمِائَةٍ تَصَدَّقَ بِخُمُسِهِ، وَعَنْ أَبِي حَنِيفَةَ: يَتَصَدَّقُ بِالْمَالِ الزَّكَوِيِّ كُلِّهِ، وَعَنْهُ فِي غَيْرِهِ رِوَايَتَانِ.

Yedinci Mesele: Bana göre en zahir olan görüş, bütün malını Allah yolunda harcanmak üzere Allah için adayan kimseye üçte birinin yeteceği ve tamamını harcamasının gerekmediğidir. Bu, Mâlik ve ashabının, Ahmed ve ashabının ve ez-Zührî'nin görüşüdür. Bu meselede âlimlerin on farklı mezhebi (görüşü) vardır; bunların bize göre en zahir olanı zikrettiğimizdir. Bize göre zahir olmakta bundan sonra gelen ise tamamını harcamasının gerekeceğini söyleyenlerin görüşüdür. Bu, Şâfiî ve en-Nehaî'den rivayet edilmiştir. Ahmed'den gelen diğer bir rivayette ise üzerine yemin kefareti gerektiği belirtilmiştir. Rebîa'dan zekât miktarınca sadaka vermesinin gerekeceği rivayet edilmiştir. Câbir b. Zeyd ve Katâde'den ise: Eğer mal çoksa –ki bu iki bindir– onda birini; orta halliyse –ki bu bindir– yedide birini; az ise –ki bu beş yüzdür– beşte birini sadaka olarak verir, denilmiştir. Ebû Hanîfe'den: Zekâta tabi olan malın tamamını sadaka olarak verir; zekâta tabi olmayan mal hakkında ise ondan iki rivayet vardır:

إِحْدَاهُمَا: يَتَصَدَّقُ بِهِ.

Birincisi: Onu sadaka olarak verir.

وَالثَّانِيَةُ: لَا يَلْزَمُ مِنْهُ شَيْءٌ، وَعَنِ النَّخَعِيِّ، وَالْبَتِّيِّ، وَالشَّافِعِيِّ: يَتَصَدَّقُ بِمَالِهِ كُلِّهِ، وَعَنِ اللَّيْثِ: إِنْ كَانَ مَلِيًّا لَزِمَهُ، وَإِنْ كَانَ فَقِيرًا فَعَلَيْهِ كَفَّارَةُ يَمِينٍ، وَوَافَقَهُ ابْنُ وَهْبٍ، وَزَادَ: وَإِنْ كَانَ مُتَوَسِّطًا يُخْرِجُ قَدْرَ زَكَاةِ مَالِهِ وَهَذَا مَرْوِيٌّ أَيْضًا عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ، وَهُوَ قَوْلُ رَبِيعَةَ كَمَا تَقَدَّمَ. وَعَنِ الشَّعْبِيِّ: لَا يَلْزَمُ شَيْءٌ أَصْلًا، وَقِيلَ: يَلْزَمُ الْكُلُّ إِلَّا فِي نَذْرِ اللَّجَاجِ، فَكَفَّارَةٌ

İkincisi: Ondan hiçbir şey gerekmez. en-Nehaî, el-Bettî ve Şâfiî'den: Bütün malını sadaka olarak verir. Leys'ten: Eğer zengin ise gerekir, fakir ise üzerine yemin kefareti gerekir. İbn Vehb de ona katılmış ve şunu eklemiştir: 'Eğer orta halli ise malının zekâtı kadarını çıkarır.' Bu görüş Ebû Hanîfe'den de rivayet edilmiştir ve daha önce geçtiği üzere Rebîa'nın da görüşüdür. Şa'bî'den: Asla hiçbir şey gerekmez. Denildi ki: İnatlaşma (licâc) adağı hariç tamamı gerekir; inatlaşma adağında ise

يَمِينٍ، وَعَنْ سَحْنُونٍ: يَلْزَمُهُ إِخْرَاجُ مَا لَا يَضُرُّ بِهِ. وَعَنِ الثَّوْرِيِّ وَالْأَوْزَاعِيِّ وَجَمَاعَةٍ: يَلْزَمُهُ كَفَّارَةُ يَمِينٍ بِغَيْرِ تَفْصِيلٍ.

yemin kefareti gerekir. Sahnûn'dan: Kendisine zarar vermeyecek miktarını çıkarması gerekir. Sevrî, Evzâî ve bir topluluktan ise: Ayrıntıya girmeksizin yemin kefareti gerekir.

وَإِذَا عَلِمْتَ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ:

Bu meselede ilim ehlinin görüşlerini öğrendiğinde:

فَاعْلَمْ: أَنَّ أَكْثَرَهَا لَا يَعْتَضِدُ بِدَلِيلٍ، وَالَّذِي يَعْتَضِدُ بِالدَّلِيلِ مِنْهَا ثَلَاثَةُ مَذَاهِبَ:

Bil ki bunların çoğu delille desteklenmemektedir. İçlerinden delille desteklenenler üç görüştür:

الْأَوَّلُ: هُوَ مَا قَدَّمْنَا أَنَّهُ أَظْهَرُهَا عِنْدَنَا، وَهُوَ الِاكْتِفَاءُ بِالثُّلُثِ.

Birincisi: Daha önce bize göre en zahir olduğunu belirttiğimiz görüştür ki o da üçte bir ile yetinilmesidir.

وَالثَّانِي: لُزُومُ الصَّدَقَةِ بِالْمَالِ كُلِّهِ.

İkincisi: Malın tamamının sadaka verilmesinin lüzumudur.

وَالثَّالِثُ: قَوْلُ سَحْنُونٍ: أَنَّهُ يَلْزَمُهُ إِخْرَاجُ مَا لَا يُضَرُّ بِهِ، أَمَّا الِاكْتِفَاءُ بِالثُّلُثِ الَّذِي هُوَ أَقْرَبُهَا عِنْدَنَا فَقَدْ يَسْتَدِلُّ لَهُ بِبَعْضِ الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ الَّتِي فِيهَا النَّهْيُ عَنِ التَّصَدُّقِ بِالْمَالِ كُلِّهِ، وَفِيهَا أَنَّ الثُّلُثَ كَثِيرٌ.

Üçüncüsü: Sahnûn'un kendisine zarar vermeyecek miktarı çıkarmasının gerekeceği görüşüdür. Bize göre en uygun olan üçte bir ile yetinmeye gelince; malın tamamının sadaka olarak verilmesinden nehyedildiği ve üçte birin çok olduğunu bildiren bazı sahih hadisler buna delil getirilebilir.

قَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: بَابُ إِذَا أَهْدَى مَالَهُ عَلَى وَجْهِ النَّذْرِ، وَالتَّوْبَةِ: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، وَكَانَ قَائِدَ كَعْبٍ مِنْ بَنِيهِ حِينَ عَمِيَ، قَالَ: سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ يَقُولُ فِي حَدِيثِهِ: وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا [٩ \ ١١٨] فَقَالَ فِي آخِرِ حَدِيثِهِ: إِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ أَنْخَلِعَ مِنْ مَالِي صَدَقَةً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «أَمْسِكْ عَلَيْكَ بَعْضَ مَالِكَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكَ» اهـ.

Buhârî rahimehullâh Sahîh'inde şöyle demiştir: Malını adak ve tevbe yoluyla hibe ettiği zaman babı: Bize Ahmed b. Sâlih rivayet etti, bize İbn Vehb rivayet etti, bana Yûnus, İbn Şihâb'dan haber verdi; bana Abdurrahman b. Abdullah, Kâ'b gözlerini kaybettiğinde oğulları arasından onun rehberi olan Abdullah b. Kâ'b b. Mâlik'ten haber verdi; o şöyle dedi: Kâ'b b. Mâlik'in { وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا } “[Ve sefere çıkmayıp] geride bırakılan o üç kişinin [de tevbelerini kabul etti]” [Tevbe 9/118] hadisinde şöyle dediğini işittim; hadisinin sonunda şöyle dedi: 'Tevbemin bir gereği olarak malımdan bütünüyle sıyrılıp onu Allah ve Resulü için sadaka kılmak istiyorum.' Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Malının bir kısmını yanında tut, bu senin için daha hayırlıdır» buyurdu. Bitti.

فَظَاهِرُ هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: أَنَّ كَعْبًا غَيْرُ مُسْتَشِيرٍ بَلْ مُرِيدُ التَّجَرُّدِ مِنْ جَمِيعِ مَالِهِ عَلَى وَجْهِ النَّذْرِ وَالتَّوْبَةِ، كَمَا فِي تَرْجَمَةِ الْحَدِيثِ، وَقَدْ أَمَرَهُ ﷺ بِأَنْ يُمْسِكَ بَعْضَ مَالِهِ، وَصَرَّحَ لَهُ بِأَنَّ ذَلِكَ خَيْرٌ لَهُ، وَقَدْ جَاءَ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ أَنَّهُ فَسَّرَ ذَلِكَ الْبَعْضَ الَّذِي يُمْسِكُهُ بِالثُّلُثَيْنِ، وَأَنَّهُ يَتَصَدَّقُ بِالثُّلُثِ، وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي شَرْحِ هَذَا الْحَدِيثِ قَوْلُهُ: «أَمْسِكْ عَلَيْكَ بَعْضَ مَالِكَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكَ» زَادَ أَبُو دَاوُدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ صَالِحٍ بِهَذَا السَّنَدِ، فَقُلْتُ: إِنِّي أُمْسِكُ سَهْمِي الَّذِي بِخَيْبَرَ، وَهُوَ عِنْدَ الْمُصَنِّفِ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، وَوَقَعَ فِي رِوَايَةِ ابْنِ إِسْحَاقَ عَنِ الزُّهْرِيِّ بِهَذَا السَّنَدِ، عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ: «إِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ أَخْرُجَ مِنْ مَالِي كُلِّهِ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ صَدَقَةً قَالَ: لَا، قُلْتُ: فَنَصِفُهُ؟ قَالَ: لَا، قُلْتُ: فَثُلُثُهُ؟ قَالَ: نَعَمْ، قُلْتُ: فَإِنِّي سَأَمْسِكُ سَهْمِي فِي خَيْبَرَ» .

Bu sahih hadisin zahiri şudur: Kâ'b istişare eden biri olmayıp, hadisin başlığında geçtiği gibi adak ve tevbe yoluyla bütün malından sıyrılmak istemektedir. Nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem malının bir kısmını tutmasını emretmiş ve bunun onun için daha hayırlı olduğunu açıkça belirtmiştir. Bazı rivayetlerde, tutacağı o kısmı üçte iki olarak tefsir ettiği ve üçte birini sadaka vereceği gelmiştir. İbn Hacer bu hadisin şerhinde: «Malının bir kısmını yanında tut, bu senin için daha hayırlıdır» buyruğu hakkında şöyle demiştir: Ebû Dâvûd bu senetle Ahmed b. Sâlih'ten şunu ziyade etmiştir: 'Bunun üzerine dedim ki: Hayber'deki payımı yanımda tutuyorum.' Bu [ziyade], musannif nezdinde İbn Şihâb'dan gelen başka bir tariktedir. Ebû Dâvûd nezdinde bu senetle İbn İshâk'ın ez-Zührî'den yaptığı rivayette ise şöyle yer almıştır: «'Tevbemin bir gereği olarak malımın tamamından Allah ve Resulü adına sadaka olarak çıkayım mı?' dedim. O: 'Hayır' buyurdu. 'Yarısı olsun mu?' dedim. 'Hayır' buyurdu. 'Üçte biri olsun mu?' dedim. 'Evet' buyurdu. Ben de: 'Öyleyse Hayber'deki payımı tutacağım' dedim.»

وَاعْلَمْ أَنَّ ابْنَ إِسْحَاقَ فِي حَدِيثِهِ هَذَا عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ، صَرَّحَ بِالتَّحْدِيثِ عَنِ الزُّهْرِيِّ، فَأَمِنَ تَدْلِيسَهُ ثُمَّ قَالَ ابْنُ حَجَرٍ: وَأَخْرَجَ مِنْ طَرِيقِ ابْنِ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ ابْنِ

Bil ki İbn İshâk, Ebû Dâvûd nezdindeki bu hadisinde Zührî'den tahdis lafzıyla (bizzat işittiğini) tasrih etmiş, böylece tedlisinden emin olunmuştur. Sonra İbn Hacer şöyle demiştir: Ve İbn Uyeyne tarikiyle, Zührî'den, İbn

كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِيهِ أَنَّهُ قَالَ لِلنَّبِيِّ ﷺ، وَذَكَرَ الْحَدِيثَ وَفِيهِ: وَإِنِّي أَنْخَلِعُ مِنْ مَالِي كُلِّهِ صَدَقَةً، قَالَ: «يُجْزِئُ عَنْكَ الثُّلُثُ» وَفِي حَدِيثِ أَبِي لُبَابَةَ، عِنْدَ أَحْمَدَ وَأَبِي دَاوُدَ مِثْلُهُ اهـ مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ فَتْحِ الْبَارِي.

Kâ'b b. Mâlik'ten, o da babasından nakletti ki babası Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle demişti –hadisi zikretti ve içinde şu vardı–: 'Ben bütün malımdan sadaka olarak sıyrılıyorum.' Resulullah: «Üçte bir sana yeter» buyurdu. Ahmed ve Ebû Dâvûd nezdindeki Ebû Lübâbe hadisinde de bunun benzeri yer almaktadır. Fethu'l-Bârî'den amaçlanan kısım bitti.

وَقَدْ رَأَيْتُ الرِّوَايَاتِ الْمُصَرِّحَةَ بِأَنَّهُ يُجْزِئُهُ الثُّلُثُ عَنْ جَمِيعِ الْمَالِ، وَظَاهِرُ الْحَدِيثِ أَنَّهُ جَازِمٌ غَيْرُ مُسْتَشِيرٍ فَمَنْ زَعَمَ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُ مُسْتَشِيرٌ فَهُوَ مُخَالِفٌ لِظَاهِرِ اللَّفْظِ ; لِأَنَّ اللَّفْظَ مَبْدُوءٌ بِجُمْلَةٍ خَبَرِيَّةٍ مُؤَكَّدَةٍ بِحَرْفِ التَّوْكِيدِ، الَّذِي هُوَ إِنَّ الْمَكْسُورَةُ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ أَنْخَلِعَ مِنْ مَالِي، وَاللَّفْظُ الَّذِي هَذِهِ صِفَتُهُ، لَا يُمْكِنُ حَمْلُهُ عَلَى التَّوَقُّفِ وَالِاسْتِشَارَةِ، كَمَا تَرَى فَقَوْلُهُ ﷺ لِكَعْبِ بْنِ مَالِكٍ وَأَبِي لُبَابَةَ: إِنَّ الثُّلُثَ يَكْفِي عَنِ الصَّدَقَةِ بِجَمِيعِ الْمَالِ، هُوَ الدَّلِيلُ الَّذِي ذَكَرْنَا بِسَبَبِهِ: أَنَّ أَقْرَبَ الْأَقْوَالِ عِنْدَنَا الِاكْتِفَاءُ بِالثُّلُثِ. وَأَمَّا قَوْلُ مَنْ قَالَ: يَلْزَمُهُ التَّصَدُّقُ بِجَمِيعِهِ، فَيَسْتَدِلُّ لَهُ بِالْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: «مَنْ نَذَرَ أَنْ يُطِيعَ اللَّهَ فَلْيُطِعْهُ» وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى إِيفَائِهِ بِنَذْرِهِ، وَلَوْ أَتَى عَلَى كُلِّ الْمَالِ، إِلَّا أَنَّ دَلِيلَ مَا قَبْلَهُ أَخَصُّ مِنْهُ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ وَالْأَخَصُّ مُقَدَّمٌ عَلَى الْأَعَمِّ.

Bütün mal yerine üçte birinin kafi geleceğini açıkça belirten rivayetleri gördün. Hadisin zahiri, onun danışan biri değil, kesin kararlı biri olduğunu göstermektedir. Dolayısıyla ilim ehlinden onun danışan biri olduğunu iddia eden kimse lafzın zahirine muhalefet etmiştir; çünkü lafız 'Şüphesiz tevbemin gereği malımdan sıyrılmamdır' sözündeki esreli inne tekit harfiyle pekiştirilmiş bir haber cümlesiyle başlamaktadır. Bu vasıftaki bir lafzın duraksamaya ve istişareye hamledilmesi gördüğün gibi mümkün değildir. sallallâhu aleyhi ve sellem'in Kâ'b b. Mâlik'e ve Ebû Lübâbe'ye malın tamamının sadaka verilmesi yerine üçte birinin yeteceğini söylemesi, bize göre en uygun görüşün üçte birle yetinmek olduğunu belirtmemizin delilidir. Malın tamamını sadaka vermesi gerektiğini söyleyenlerin görüşüne gelince; buna «Kim Allah'a itaat etmeyi adarsa O'na itaat etsin» sahih hadisi delil getirilir. Bu hadis, bütün malı kapsasa dahi adağın yerine getirilmesine delalet eder; ancak bir önceki delil ihtilaf mahallinde bundan daha hastır (özeldir), daha has olan ise daha âmm (genel) olana takdim edilir.

وَأَمَّا قَوْلُ سَحْنُونٍ: يَلْزَمُهُ التَّصَدُّقُ بِمَا لَا يَضُرُّ بِهِ فَيَسْتَدِلُّ لَهُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ الْآيَةَ [٢ \ ٢١٦] ; لِأَنَّ الْعَفْوَ فِي أَصَحِّ التَّفْسِيرَيْنِ، هُوَ مَا لَا يَضُرُّ إِنْفَاقُهُ بِالْمُنْفِقِ، وَلَا يُجْحِفُ بِهِ لِإِمْسَاكِهِ مَا يَسُدُّ خَلَّتَهُ الضَّرُورِيَّةَ، وَهَذَا قَدْ يَرْجِعُ إِلَى الْأَوَّلِ ; لِأَنَّ الثُّلُثَ مِنَ الْعَفْوِ الَّذِي لَا يُجْحِفُ بِهِ إِنْفَاقُهُ، فَأَظْهَرُهَا الْأَوَّلُ كَمَا ذَكَرْنَا وَبَاقِي الْأَقْوَالِ لَا أَعْلَمُ لَهُ دَلِيلًا مُتَّجِهًا مِنْ كِتَابٍ، وَلَا سُنَّةٍ، وَمَا وَجَّهَ بِهِ تِلْكَ الْأَقْوَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لَا يَتَّجِهُ عِنْدِي، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Sahnûn'un 'Kendisine zarar vermeyecek miktarı sadaka vermesi gerekir' sözüne gelince; buna Allah Teâlâ'nın: { وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ } “Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: İhtiyaç fazlasını...” [Bakara 2/219] ayeti delil getirilir. Çünkü iki tefsirden en sahih olanına göre afv (العَفْو), zorunlu ihtiyacını karşılayacak miktarı elinde tuttuğu için harcanması infak edene zarar vermeyen ve onu sıkıntıya düşürmeyen fazlalıktır. Bu da birinci görüşe dönebilir; zira infak edilmesi kişiyi sıkıntıya sokmayan afv kapsamına üçte bir de girer. Dolayısıyla zikrettiğimiz gibi en zahir olanı birincisidir. Diğer görüşlere gelince; onlar için Kitap'tan ve Sünnet'ten muteber bir delil bilmiyorum; bazı ilim ehlinin bu görüşleri gerekçelendirdiği şeyler de bana göre muteber değildir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.

الْفَرْعُ الثَّامِنُ: اعْلَمْ أَنَّهُ قَدْ دَلَّ النَّصُّ الصَّحِيحُ، عَلَى أَنَّ مَنْ نَذَرَ أَنْ يُسَافِرَ إِلَى مَسْجِدٍ لِيُصَلِّيَ فِيهِ كَمَسْجِدِ الْبَصْرَةِ، أَوِ الْكُوفَةِ أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ: لَا يَلْزَمُهُ السَّفَرُ إِلَى مَسْجِدٍ مِنْ تِلْكَ الْمَسَاجِدِ، وَلْيُصَلِّ الصَّلَاةَ الَّتِي نَذَرَهَا بِهِ فِي مَوْضِعِهِ الَّذِي هُوَ بِهِ، وَالنَّصُّ الصَّحِيحُ الْمَذْكُورُ هُوَ حَدِيثُ: «لَا تُشَدُّ الرِّحَالُ إِلَّا إِلَى ثَلَاثَةِ مَسَاجِدَ: الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَمَسْجِدِي هَذَا وَمَسْجِدِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ» ، وَالْجَارِي عَلَى الْأُصُولِ: أَنَّهُ لَا يَخْرُجُ مِنْ هَذَا الْحَصْرِ الَّذِي صَرَّحَ بِهِ النَّبِيُّ ﷺ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ، إِلَّا مَا أَخْرَجَهُ نَصٌّ صَحِيحٌ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ مِنْ كِتَابٍ أَوْ سُنَّةٍ. وَالْأَظْهَرُ أَنَّ مَنْ نَذَرَ السَّفَرَ لِصَلَاةٍ فِي مَسْجِدِ إِيلِيَاءَ، وَصَلَّاهَا فِي مَسْجِدِ مَكَّةَ أَوِ الْمَدِينَةِ أَجْزَأَتْهُ، لِأَنَّهُمَا أَفْضَلُ مِنْهُ.

Sekizinci Mesele: Bil ki sahih nass, Basra, Kûfe Mescidi veya benzeri bir mescitte namaz kılmak için yolculuk yapmayı adayan kimsenin bu mescitlerden herhangi birine yolculuk yapmasının gerekmediğine ve orada kılmayı adadığı namazı bulunduğu yerde kılması gerektiğine delalet etmiştir. Zikredilen sahih nass: «Ancak üç mescide yolculuk yapılır: Mescid-i Haram, benim şu mescidim ve Mescid-i Aksâ (Beytülmakdis)» hadisidir. Usule uygun olan; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu sahih hadiste sarahaten belirttiği bu sınırlamadan, ancak Kitap veya Sünnet'ten başvurulması vacip olan sahih bir nassın istisna kıldığı şeyin çıkacağıdır. En zahir olan görüşe göre, İlyâ (Kudüs) Mescidi'nde namaz kılmak için yolculuk yapmayı adayıp bu namazı Mekke veya Medine Mescidi'nde kılan kimseye bu kafi gelir; çünkü bu iki mescit ondan daha faziletlidir.

وَقَدْ قَالَ أَبُو دَاوُدَ: حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ ثَنَا حَمَّادٌ أَخْبَرَنَا حَبِيبٌ الْمُعَلِّمُ، عَنْ

Nitekim Ebû Dâvûd şöyle demiştir: Bize Mûsâ b. İsmâîl rivayet etti, bize Hammâd rivayet etti, bize Habîb el-Muallim haber verdi, o

عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ: أَنَّ رَجُلًا قَامَ يَوْمَ الْفَتْحِ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي نَذَرْتُ إِنْ فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكَ مَكَّةَ أَنْ أُصَلِّيَ فِي بَيْتِ الْمَقْدِسِ رَكْعَتَيْنِ قَالَ: «صَلِّ هَهُنَا ثُمَّ أَعَادَ عَلَيْهِ، فَقَالَ: صَلِّ هَهُنَا ثُمَّ أَعَادَ عَلَيْهِ، فَقَالَ: شَأْنَكَ إِذًا» قَالَ أَبُو دَاوُدَ: وَرُوِيَ نَحْوُهُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَفِي لَفْظٍ لِأَبِي دَاوُدَ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، عَنْ رِجَالٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ، فَقَالَ ﷺ: «وَالَّذِي بَعَثَ مُحَمَّدًا بِالْحَقِّ لَوْ صَلَّيْتَ هُنَا لَأَجْزَأَ عَنْكَ صَلَاةً فِي بَيْتِ الْمَقْدِسِ» اهـ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Atâ b. Ebî Rabâh'tan, o Câbir b. Abdullah'tan: Fetih günü bir adam kalkıp: 'Ey Allah'ın Resulü! Şayet Allah sana Mekke'nin fethini nasip ederse Beytülmakdis'te iki rekât namaz kılmayı adadım' dedi. Resulullah: «Burada kıl» buyurdu. Adam sözünü tekrarladı, Resulullah yine: «Burada kıl» buyurdu. Adam tekrar yineleyince: «O hâlde sen bilirsin» buyurdu. Ebû Dâvûd dedi ki: Bunun benzeri Abdurrahman b. Avf vasıtasıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den de rivayet edilmiştir. Ebû Dâvûd'un Ömer b. Abdurrahman b. Avf'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından bazı kimselerden gelen bir lafzında ise [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: «Muhammed'i hak ile gönderene yemin olsun ki şurada kılsaydın, Beytülmakdis'teki namazın yerine sana yeterdi.» Bitti. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.

وَلْنَكْتَفِ بِمَا ذُكِرَ هُنَا مِنْ مَسَائِلِ النَّذْرِ لِكَثْرَةِ مَا كَتَبْنَا فِي آيَاتِ سُورَةِ الْحَجِّ مِنَ الْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ وَأَقْوَالِ أَهْلِ الْعِلْمِ فِيهَا، وَالنَّذْرُ بَابٌ مَذْكُورٌ فِي كُتُبِ الْفُرُوعِ، فَمَنْ أَرَادَ الْإِحَاطَةَ بِجَمِيعِ مَسَائِلِهِ، فَلْيَنْظُرْهَا فِي كُتُبِ فُرُوعِ الْمَذَاهِبِ الْأَرْبَعَةِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا هُنَا عُيُونَ مَسَائِلِهِ الْمُهِمَّةِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Hac Sûresi'nin ayetlerinde şer‘î hükümlere ve bunlardaki ilim ehlinin görüşlerine dair çokça şey yazmış olmamız sebebiyle adak meselelerinden burada zikredilenlerle yetinelim. Adak, furû kitaplarında zikredilmiş bir konudur; kim onun bütün meselelerini etraflıca öğrenmek isterse dört mezhebin furû kitaplarına baksın. Biz burada onun en mühim ve seçkin meselelerini zikrettik. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ.

Allah Teâlâ'nın: { وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ } “ve o Beyt-i Atîk'i (Kâbe'yi) tavaf etsinler” buyruğu.

فِي الْمُرَادِ بِالْعَتِيقِ هُنَا لِلْعُلَمَاءِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ:

Buradaki el-atîk (الْعَتِيق) kelimesinden neyin kastedildiği hususunda âlimlerin üç görüşü vardır:

الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الْقَدِيمُ، لِأَنَّهُ أَقْدَمُ مَوَاضِعِ التَّعَبُّدِ.

Birincisi: Ondan kastedilenin kadîm (eski) olduğudur; zira orası ibadet yerlerinin en eskisidir.

الثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ أَعْتَقَهُ مِنَ الْجَبَابِرَةِ.

İkincisi: Allah'ın onu zorbaların boyunduruğundan azat etmiş (kurtarmış) olmasıdır.

الثَّالِثُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْعِتْقِ فِيهِ الْكَرَمُ، وَالْعَرَبُ تُسَمِّي الْقَدِيمَ عَتِيقًا وَعَاتِقًا وَمِنْهُ قَوْلُ حَسَّانَ ﵁:

Üçüncüsü: Buradaki itk (عِتْق) kelimesinden maksadın kerem (şeref ve yücelik) olduğudur. Araplar eski olan şeye atîk ve âtık derler. Hassân radıyallâhu anh'ın şu sözü de bundandır:

كَالْمِسْكِ تَخْلِطُهُ بِمَاءِ سَحَابَةٍ ... أَوْ عَاتِقٍ كَدَمِ الذَّبِيحِ مُدَامِ

Yağmur suyuyla karıştırdığın bir misk yahut kurban kanı gibi [kızıl], yıllanmış bir şarap gibidir.

لِأَنَّ مُرَادَهُ بِالْعَاتِقِ الْخَمْرُ الْقَدِيمَةُ الَّتِي طَالَ مُكْثُهَا فِي دَنِّهَا زَمَنًا طَوِيلًا، وَتُسَمِّي الْكَرِيمَ عِتْقًا وَمِنْهُ قَوْلُ كَعْبِ بْنِ زُهَيْرٍ:

Çünkü onun 'âtık' kelimesinden kastı, küpünde uzun süre kalmış eski şaraptır. [Araplar] soylu olana da 'ıtk' derler; Kâ‘b b. Züheyr'in şu sözü de bundandır:

قَنْوَاءُ فِي حَرَّتَيْهَا لِلْبَصِيرِ بِهَا عِتْقٌ ... مُبِينٌ وَفِي الْخَدَّيْنِ تَسْهِيلُ

Kemerli burunludur; ondan anlayan biri için iki kulağında apaçık bir asalet, yanaklarında ise bir düzlük vardır.

فَقَوْلُهُ: عِتْقٌ مُبِينٌ: أَيْ كَرَمٌ ظَاهِرٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْمُتَنَبِّي:

Onun «عِتْقٌ مُبِينٌ» (apaçık bir asalet) sözü; yani belirgin bir soyluluk demektir. Mütenebbî'nin şu sözü de bundandır:

وَيَبِينُ عِتْقُ الْخَيْلِ فِي أَصْوَاتِهَا

Ve atların asaleti seslerinden belli olur,

أَيْ كَرَمُهَا،

yani soylulukları.

وَالْعِتْقُ مِنَ الْجَبَابِرَةِ كَالْعِتْقِ مِنَ الرِّقِّ

Zorbalardan azat edilmek ise kölelikten azat edilmek gibidir

، وَهُوَ مَعْرُوفٌ.

, ki bu bilinen bir durumdur.

وَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ فَاعْلَمْ: أَنَّهُ قَدْ دَلَّتْ آيَةٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ، عَلَى أَنَّ الْعَتِيقَ فِي الْآيَةِ

Bunu bildiğinde şunu da bil ki, Allah'ın Kitabı'ndan bir ayet, bu ayette geçen el-atîk (الْعَتِيق) kelimesinin

بِمَعْنَى الْقَدِيمِ الْأَوَّلِ وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا الْآيَةَ [٣ \ ٩٦] مَعَ أَنَّ الْمَعْنَيَيْنِ الْآخَرَيْنِ كِلَاهُمَا حَقٌّ، وَلَكِنَّ الْقُرْآنَ دَلَّ عَلَى مَا ذَكَرْنَا، وَخَيْرُ مَا يُفَسَّرُ بِهِ الْقُرْآنُ الْقُرْآنُ.

ilk kadîm (eski) manasında olduğuna delalet etmiştir. O da Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا } “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk mabet, Mekke'deki çok mübarek olan... evdir” [Âl-i İmrân, 3/96] ayetidir. Bununla birlikte diğer iki mana da haktır; fakat Kur'an zikrettiğimiz manaya delalet etmiştir. Kur'an'ın kendisiyle tefsir edildiği şeylerin en hayırlısı ise Kur'an'dır.

تَنْبِيهَانِ

İki Uyarı

الْأَوَّلُ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ، عَلَى لُزُومِ طَوَافِ الْإِفَاضَةِ وَأَنَّهُ لَا صِحَّةَ لِلْحَجِّ بِدُونِهِ.

Birincisi: Bu kerîm ayet, ifâda tavafının zorunlu olduğuna ve bu tavaf olmaksızın haccın sahih olmayacağına delalet etmiştir.

الثَّانِي: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ أَيْضًا عَلَى لُزُومِ الطَّوَافِ مِنْ وَرَاءِ الْحِجْرِ الَّذِي عَلَيْهِ الْجِدَارُ الْقَصِيرُ شَمَالَ الْبَيْتِ ; لِأَنَّ أَصْلَهُ مِنَ الْبَيْتِ، فَهُوَ دَاخِلٌ فِي اسْمِ الْبَيْتِ الْعَتِيقِ، كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ.

İkincisi: Bu ayet aynı zamanda, Kâbe'nin kuzeyinde bulunan ve üzerinde alçak duvar olan Hicr'in arkasından tavaf etmenin lüzumuna da delalet etmiştir; zira onun aslı Beyt'tendir (Kâbe'dendir), dolayısıyla daha önce açıklandığı üzere el-Beytü'l-Atîk ismine dâhildir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعَامُ إِلَّا مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ، لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا هَذَا الَّذِي يُتْلَى عَلَيْهِمُ الْمُسْتَثْنَى مِنْ حِلْيَةِ الْأَنْعَامِ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَهُ بِقَوْلِهِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِنْزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ [٦ \ ١٤٥] وَهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا هُوَ الصَّوَابُ، أَمَّا مَا قَالَهُ جَمَاعَاتٌ مِنْ أَهْلِ التَّفْسِيرِ مِنْ أَنَّ الْآيَةَ الَّتِي بَيَّنَتِ الْإِجْمَالَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى هُنَا: إِلَّا مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ [٢٢] أَنَّهَا قَوْلُهُ تَعَالَى فِي الْمَائِدَةِ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ الْآيَةَ [٥ \ ٣] فَهُوَ غَلَطٌ، لِأَنَّ الْمَائِدَةَ مِنْ آخِرِ مَا نَزَلَ مِنَ الْقُرْآنِ وَآيَةُ الْحَجِّ هَذِهِ نَازِلَةٌ قَبْلَ نُزُولِ الْمَائِدَةِ بِكَثِيرٍ، فَلَا يَصِحُّ أَنْ يُحَالَ الْبَيَانُ عَلَيْهَا فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ بَلِ الْمُبَيِّنُ لِذَلِكَ الْإِجْمَالِ آيَةُ الْأَنْعَامِ الَّتِي ذَكَرْنَا لِأَنَّهَا نَازِلَةٌ بِمَكَّةَ، فَيَصِحُّ أَنْ تَكُونَ مُبَيِّنَةً لِآيَةِ الْحَجِّ الْمَذْكُورَةِ كَمَا نَبَّهَ عَلَيْهِ غَيْرُ وَاحِدٍ.

Allah Teâlâ'nın: { وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعَامُ إِلَّا مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ } “Size [haram kılındığı] bildirilenlerin dışındaki hayvanlar helal kılındı” buyruğu: [Cenâb-ı Hak] burada kendilerine bildirilen ve hayvanların helalliğinden istisna edilen bu şeyleri açıklamamış; fakat En‘âm Sûresi'ndeki şu buyruğuyla açıklamıştır: { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِنْزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ } “De ki: Bana vahyolunanlar içinde, bir kimsenin yiyeceği [şeyler] için ölü eti, akıtılmış kan, domuz eti -ki o şüphesiz pistir- yahut Allah'tan başkası adına kesilmiş bir fısk dışında haram kılınmış bir şey bulamıyorum” [el-En‘âm, 6/145]. Bizim zikrettiğimiz bu husus doğru olandır. Tefsir ehlinden bir grubun; Allah Teâlâ'nın buradaki { إِلَّا مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ } “size bildirilenler müstesna” [el-Hac, 22/30] buyruğundaki kapalılığı açıklayan ayetin Mâide Sûresi'ndeki: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ } “Ölmüş hayvan, kan, domuz eti, Allah'tan başkası adına boğazlanan, boğulmuş, vurulmuş... olanlar size haram kılındı” [el-Mâide, 5/3] ayeti olduğunu söylemeleri ise bir hatadır. Çünkü Mâide Sûresi, Kur'an'dan en son inenlerdendir; bu Hac ayeti ise Mâide'nin nüzulünden çok önce inmiştir. Dolayısıyla { إِلَّا مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ } buyruğundaki beyanın ona havale edilmesi sahih olmaz. Aksine o kapalılığı açıklayan, zikrettiğimiz En‘âm ayetidir; zira o Mekke'de inmiştir. Dolayısıyla birden fazla âlimin de dikkat çektiği gibi, zikredilen Hac ayetini açıklayıcı olması sahihtir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى فِي الْمَائِدَةِ: أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعَامِ إِلَّا مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ [٥ \ ١] فَيَصِحُّ بَيَانُهُ بِقَوْلِهِ فِي الْمَائِدَةِ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ الْآيَةَ [٥ \ ٣] ، كَمَا أَوْضَحْنَا فِي أَوَّلِ الْمَائِدَةِ وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Allah Teâlâ'nın Mâide Sûresi'ndeki: { أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعَامِ إِلَّا مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ } “Size bildirilenler müstesna, davarlar helal kılındı” [el-Mâide, 5/1] buyruğunun, yine Mâide Sûresi'ndeki: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ } “Ölmüş hayvan, kan... size haram kılındı” [el-Mâide, 5/3] ayetiyle açıklanması ise sahihtir; nitekim Mâide'nin başında açıkladığımız gibidir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ. «مِنْ» فِي هَذِهِ الْآيَةِ بَيَانِيَّةٌ.

Allah Teâlâ'nın: { فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ } “Artık o pis putlardan kaçının” buyruğu: Bu ayetteki 'min' (مِنْ) edatı beyâniyyedir (açıklama içindir).

وَالْمَعْنَى: فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ الَّذِي هُوَ الْأَوْثَانُ: أَيْ

Manası: 'Putlar olan o pislikten kaçının' demektir; yani

عِبَادَتَهَا وَالرِّجْسُ الْقَذَرُ الَّذِي تَعَافُهُ النُّفُوسُ، وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ الْأَمْرُ بِاجْتِنَابِ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ، وَيَدْخُلُ فِي حُكْمِهَا، وَمَعْنَاهَا عِبَادَةُ كُلِّ مَعْبُودٍ مِنْ دُونِ اللَّهِ كَائِنًا مَنْ كَانَ، وَهَذَا الْأَمْرُ بِاجْتِنَابِ عِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ الْمَذْكُورِ هُنَا، جَاءَ مُبَيَّنًا فِي آيَاتٍ كَقَوْلِهِ: وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اُعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ [١٦ \ ٣٦] وَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ ذَلِكَ شَرْطٌ فِي صِحَّةِ إِيمَانِهِ بِاللَّهِ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى [٢ \ ٢٥٦] وَأَثْنَى اللَّهُ عَلَى مُجْتَنِبِي عِبَادَةِ الطَّاغُوتِ الْمُنِيبِينَ لِلَّهِ، وَبَيَّنَ أَنَّ لَهُمُ الْبُشْرَى، وَهِيَ مَا يَسُرُّهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ يَعْبُدُوهَا وَأَنَابُوا إِلَى اللَّهِ لَهُمُ الْبُشْرَى الْآيَةَ [٣٩ \ ١٧] ، وَقَدْ سَأَلَ إِبْرَاهِيمُ رَبَّهُ أَنْ يَرْزُقَهُ اجْتِنَابَ عِبَادَةِ الطَّاغُوتِ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ [١٤ \ ٣٥] وَالْأَصْنَامُ تَدْخُلُ فِي الطَّاغُوتِ دُخُولًا أَوَّلِيًا.

onlara tapmaktan kaçının. Rics (الرِّجْسُ), nefislerin iğrendiği pisliktir. Bu kerîm ayette putlara tapmaktan kaçınma emri vardır. Kim olursa olsun Allah'tan başka tapılan her mabuda tapmak da bu ayetin hükmüne ve manasına dâhildir. Burada zikredilen, Allah'tan başkasına tapmaktan kaçınma emri; { وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اُعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ } “Andolsun biz her ümmete: 'Allah'a kulluk edin ve tağuttan kaçının' diye bir peygamber gönderdik” [en-Nahl, 16/36] gibi ayetlerde açıklanmış olarak gelmiştir. Allah Teâlâ bunun, O'na olan imanın sıhhati için bir şart olduğunu: { فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى } “O hâlde kim tağutu inkâr edip Allah'a inanırsa, sağlam kulpa yapışmış olur” [el-Bakara, 2/256] buyruğunda açıklamıştır. Yine Allah, tağuta kulluktan kaçınıp Allah'a yönelenleri övmüş ve Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ يَعْبُدُوهَا وَأَنَابُوا إِلَى اللَّهِ لَهُمُ الْبُشْرَى } “Tağuta kulluk etmekten kaçınan ve Allah'a yönelenlere müjde vardır” [ez-Zümer, 39/17] buyruğunda, Rableri katında kendilerini sevindirecek müjdenin onlara ait olduğunu bildirmiştir. İbrâhim de Allah Teâlâ'nın: { وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ } “Beni ve oğullarımı putlara tapmaktan uzak tut” [İbrâhîm, 14/35] buyruğunda olduğu gibi Rabbinden kendisini tağuta tapmaktan uzak tutmasını dilemiştir. Putlar ise tağut kapsamına öncelikli olarak dâhildir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ، أَمَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بِاجْتِنَابِ قَوْلِ الزُّورِ، وَهُوَ الْكَذِبُ وَالْبَاطِلُ كَقَوْلِهِمْ: إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ الْبَحِيرَةَ وَالسَّائِبَةَ، وَنَحْوَ ذَلِكَ، وَكَادِّعَائِهِمْ لَهُ الْأَوْلَادَ وَالشُّرَكَاءَ، وَكُلُّ قَوْلٍ مَائِلٍ عَنِ الْحَقِّ فَهُوَ زُورٌ، لِأَنَّ أَصْلَ الْمَادَّةِ الَّتِي هِيَ الزُّورُ مِنَ الِازْوِرَارِ بِمَعْنَى الْمَيْلِ، وَالِاعْوِجَاجِ، كَمَا أَوْضَحْنَاهُ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ الْآيَةَ [١٨ \ ١٧] .

Allah Teâlâ'nın: { وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ } “Yalan sözden de kaçının” [el-Hac, 22/30] { حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ } “Allah'a yönelen hanifler olarak O'na hiçbir şeyi ortak koşmaksızın...” [el-Hac, 22/31] buyruğu: Bu kerîm ayette zûr (yalan ve bâtıl) sözden kaçınmak emredilmiştir. Bu da onların: 'Allah bahîra ve sâibeyi haram kıldı' şeklindeki sözleri ve benzerleri ile O'na çocuklar ve ortaklar isnat etmeleri gibidir. Hak'tan sapan her söz zûrdur; çünkü zûr kökünün aslı, 'eğrilmek ve sapmak' manasındaki izvirâr (الِازْوِرَار) kelimesindendir; nitekim { تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ } “mağaralarından sağa meylediyordu” [el-Kehf, 18/17] ayetinin açıklamasında bunu izah etmiştik.

وَاعْلَمْ أَنَّا قَدْ قَدَّمْنَا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ أَنَّ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَيَانِ الَّتِي تَضَمَّنَهَا، أَنْ يُذْكَرَ لَفْظٌ عَامٌّ، ثُمَّ يُصَرَّحُ فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ بِدُخُولِ بَعْضِ أَفْرَادِ ذَلِكَ الْعَامِّ فِيهِ، وَتَقَدَّمَتْ لِذَلِكَ أَمْثِلَةٌ، وَسَيَأْتِي بَعْضُ أَمْثِلَتِهِ فِي الْآيَاتِ الْقَرِيبَةِ مِنْ سُورَةِ الْحَجِّ هَذِهِ.

Bil ki biz bu mübarek kitabın mukaddimesinde, içerdiği beyan türlerinden birinin de; genel bir lafzın zikredilip ardından bazı yerlerde o genelin bazı fertlerinin bu kapsama girdiğinin açıkça belirtilmesi olduğunu ve buna dair örneklerin geçtiğini önceden belirtmiştik. Bu Hac Sûresi'nin yakın ayetlerinde de buna dair bazı örnekler gelecektir.

وَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ فَاعْلَمْ أَنَّهُ هُنَا قَالَ: وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ بِصِيغَةٍ عَامَّةٍ، ثُمَّ بَيَّنَ فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ بَعْضَ أَفْرَادِ قَوْلِ الزُّورِ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي الْكُفَّارِ الَّذِينَ كَذَّبُوهُ ﷺ: وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا إِفْكٌ افْتَرَاهُ وَأَعَانَهُ عَلَيْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ فَقَدْ جَاءُوا ظُلْمًا وَزُورًا [٢٥ \ ٤] فَصَرَّحَ بِأَنَّ قَوْلَهُمْ هَذَا مِنَ الظُّلْمِ وَالزُّورِ، وَقَالَ فِي الَّذِينَ يُظَاهِرُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ، وَيَقُولُ الْوَاحِدُ مِنْهُمْ لِامْرَأَتِهِ: أَنْتِ عَلَيَّ كَظَهْرِ أُمِّي وَإِنَّهُمْ لَيَقُولُونَ مُنْكَرًا مِنَ الْقَوْلِ وَزُورًا [٥٨ \ ٢] فَصَرَّحَ بِأَنَّ قَوْلَهُمْ ذَلِكَ، مُنْكَرٌ وَزُورٌ، وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي بَكْرَةَ ﵁: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «أَلَا أُنَبِّئُكُمْ بِأَكْبَرِ الْكَبَائِرِ؟ قُلْنَا: بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: الْإِشْرَاكُ بِاللَّهِ وَعُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ» وَكَانَ مُتَّكِئًا فَجَلَسَ

Bunu bildiğinde şunu da bil ki: O burada: { وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ } “Yalan sözden de kaçının” diyerek genel bir lafız kullanmış, ardından bazı yerlerde yasaklanan yalan sözün bazı fertlerini açıklamıştır. Nitekim kendisini [sallallâhu aleyhi ve sellem] yalanlayan kâfirler hakkında Allah Teâlâ'nın: { وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا إِفْكٌ افْتَرَاهُ وَأَعَانَهُ عَلَيْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ فَقَدْ جَاءُوا ظُلْمًا وَزُورًا } “İnkâr edenler: 'Bu, onun uydurduğu bir yalandan başka bir şey değildir; bu hususta başka bir topluluk da ona yardım etmiştir' dediler. Böylece onlar kesinlikle bir haksızlık ve yalan ortaya koydular” [el-Furkān, 25/4] buyurarak onların bu sözünün bir zulüm ve zûr olduğunu açıkça belirtmesi böyledir. Yine eşlerine zıhâr yapıp her biri hanımına: 'Sen bana anamın sırtı gibisin' diyenler hakkında: { وَإِنَّهُمْ لَيَقُولُونَ مُنْكَرًا مِنَ الْقَوْلِ وَزُورًا } “Şüphesiz onlar çirkin ve yalan bir söz söylüyorlar” [el-Mücâdele, 58/2] buyurarak onların bu sözünün çirkin ve zûr olduğunu açıkça belirtmiştir. Sahih'te Ebû Bekre radıyallâhu anh'ın hadisinden sabit olduğuna göre Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Size büyük günahların en büyüğünü haber vereyim mi? dedik ki: Evet, ey Allah'ın Resulü [sallallâhu aleyhi ve sellem]. Şöyle buyurdu: Allah'a ortak koşmak ve ana babaya itaatsizlik etmektir.» Yaslanmış durumdaydı, doğrulup oturdu

فَقَالَ: «أَلَا وَقَوْلُ الزُّورِ أَلَا وَشَهَادَةُ الزُّورِ فَمَا زَالَ يُكَرِّرُهَا حَتَّى قُلْنَا لَيْتَهُ سَكَتَ» اهـ وَقَدْ جَمَعَ تَعَالَى هُنَا بَيْنَ قَوْلِ الزُّورِ وَالْإِشْرَاكِ بِهِ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ:

ve şöyle buyurdu: «Dikkat edin, bir de yalan söz ve yalancı şahitliktir!» Bu sözü durmadan tekrarladı; öyle ki 'Keşke sussa' dedik. [Hadis bitti]. Allah Teâlâ burada yalan söz ile O'na ortak koşmayı şu buyruğunda bir arada zikretmiştir:

وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ [٢٢ - ٣١] وَكَمَا أَنَّهُ جَمَعَ بَيْنَهُمَا هُنَا، فَقَدْ جَمَعَ بَيْنَهُمَا أَيْضًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ كَقَوْلِهِ: قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَالْإِثْمَ وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ [٧ \ ٣٣] لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ هُوَ قَوْلُ الزُّورِ، وَقَدْ أَتَى مَقْرُونًا بِقَوْلِهِ: وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى عَظَمَةِ قَوْلِ الزُّورِ ; لِأَنَّ الْإِشْرَاكَ بِاللَّهِ قَدْ يَدْخُلُ فِي قَوْلِ الزُّورِ، كَادِّعَائِهِمُ الشُّرَكَاءَ، وَالْأَوْلَادَ لِلَّهِ، وَكَتَكْذِيبِهِ ﷺ فَكُلُّ ذَلِكَ الزُّورُ فِيهِ أَعْظَمُ الْكُفْرِ وَالْإِشْرَاكِ بِاللَّهِ، نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ كُلِّ سُوءٍ.

{ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ } “Yalan sözden de kaçının. Allah'a yönelen hanifler olarak O'na hiçbir şeyi ortak koşmaksızın...” [el-Hac, 22/30-31]. O ikisini burada bir arada zikrettiği gibi, buranın dışındaki şu buyruğunda da bir arada zikretmiştir: { قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَالْإِثْمَ وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “De ki: Rabbim ancak açık ve gizli çirkinlikleri, günahı, haksız tecavüzü, hakkında hiçbir delil indirmediği bir şeyi Allah'a ortak koşmanızı ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi haram kılmıştır” [el-A‘râf, 7/33]. Çünkü O'nun: { وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemeniz” buyruğu zûr (yalan) sözdür ve { وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا } “hakkında hiçbir delil indirmediği bir şeyi Allah'a ortak koşmanız” buyruğuna bitişik olarak gelmiştir. Bu da yalan sözün vahametine delalet eder; çünkü Allah'a ortak koşmak, onların Allah'a ortaklar ve çocuklar isnat etmeleri ile Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlamaları gibi yalan söz kapsamına da girebilir. İşte bütün bu yalanlar, küfrün ve Allah'a ortak koşmanın en büyüğüdür. Her türlü kötülükten Allah'a sığınırız.

وَمَعْنَى حُنَفَاءَ: قَدْ قَدَّمْنَاهُ مِرَارًا مَعَ بَعْضِ الشَّوَاهِدِ الْعَرَبِيَّةِ، فَأَغْنَى عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.

Hunefâ (حُنَفَاءَ) kelimesinin manasını daha önce Arapça şahitleriyle birlikte defalarca aktarmıştık; bu sebeple burada tekrar edilmesine gerek kalmamıştır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكَانٍ سَحِيقٍ، بَيَّنَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ مَنْ أَشْرَكَ بِاللَّهِ غَيْرَهُ أَيْ وَمَاتَ وَلَمْ يَتُبْ مِنْ ذَلِكَ فَقَدْ وَقَعَ فِي هَلَاكٍ، لَا خَلَاصَ مِنْهُ بِوَجْهٍ وَلَا نَجَاةَ مَعَهُ بِحَالٍ، لِأَنَّهُ شَبَّهَهُ بِالَّذِي خَرَّ: أَيْ سَقَطَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ، فَتَمَزَّقَتْ أَوْصَالُهُ، وَصَارَتِ الطَّيْرُ تَتَخَطَّفُهَا وَتَهْوِي بِهَا الرِّيحُ فَتُلْقِيهَا فِي مَكَانٍ سَحِيقٍ: أَيْ مَحَلٍّ بَعِيدٍ لِشِدَّةِ هُبُوبِهَا بِأَوْصَالِهِ الْمُتَمَزِّقَةِ، وَمَنْ كَانَتْ هَذِهِ صِفَتُهُ فَإِنَّهُ لَا يُرْجَى لَهُ خَلَاصٌ وَلَا يُطْمَعُ لَهُ فِي نَجَاةٍ، فَهُوَ هَالِكٌ لَا مَحَالَةَ ; لِأَنَّ مَنْ خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ لَا يَصِلُ الْأَرْضَ عَادَةً إِلَّا مُتَمَزِّقَ الْأَوْصَالِ، فَإِذَا خَطَفَتِ الطَّيْرُ أَوْصَالَهُ وَتَفَرَّقَ فِي حَوَاصِلِهَا، أَوْ أَلْقَتْهُ الرِّيحُ فِي مَكَانٍ بَعِيدٍ فَهَذَا هَلَاكٌ مُحَقَّقٌ لَا مَحِيدَ عَنْهُ، وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ هَلَاكِ مَنْ أَشْرَكَ بِاللَّهِ وَأَنَّهُ لَا يُرْجَى لَهُ خَلَاصٌ، جَاءَ مُوَضَّحًا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَقَوْلِهِ: إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْوَاهُ النَّارُ الْآيَةَ [٥ \ ٧٣] ، وَكَقَوْلِهِ: قَالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ [٧ \ ٥٠] وَقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ الْآيَةَ [٤ \ ٤٨] فِي الْمَوْضِعَيْنِ مِنْ سُورَةِ النِّسَاءِ، وَالْخَطْفُ: الْأَخْذُ بِسُرْعَةٍ وَالسَّحِيقُ: الْبَعِيدُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَسُحْقًا لِأَصْحَابِ السَّعِيرِ [٦٧ \ ١١] [٦٧ \ ١١] أَيْ بُعْدًا لَهُمْ.

Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكَانٍ سَحِيقٍ } “Kim Allah'a ortak koşarsa sanki o gökten düşmüş de kendisini kuşlar kapışıyor veya rüzgâr onu uzak bir yere savuruyormuş gibidir” [el-Hac, 22/31] buyruğu: Allah Teâlâ bu kerîm ayette; Allah'a başkasını ortak koşan, yani bu hâl üzere ölüp bundan tövbe etmeyen kimsenin hiçbir şekilde kurtuluşu olmayan ve hiçbir durumda selamete erilemeyecek bir helake düştüğünü açıklamıştır. Çünkü O, bu kimseyi gökten yere düşüp uzuvları parçalanan, kuşların bu parçaları kapıştığı ve rüzgârın uzuvlarının parçalanmış olması sebebiyle şiddetle esip onu uzak bir mekâna attığı kimseye benzetmiştir. Durumu böyle olan birinin ise kurtulması umulamaz ve selameti beklenemez; o kesinlikle helak olucudur. Zira gökten yere düşen kimse âdeten yere ancak uzuvları paramparça olarak ulaşır; kuşlar onun uzuvlarını kapıp midelerinde dağıtırsa yahut rüzgâr onu uzak bir yere fırlatırsa bu, kaçışı olmayan kesin bir helaktir. Bu kerîm ayetin ihtiva ettiği; Allah'a ortak koşanın helak olacağı ve onun için bir kurtuluşun umulamayacağı hususu, başka yerlerde de açıklanmıştır. Nitekim: { إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْوَاهُ النَّارُ } “Kim Allah'a ortak koşarsa şüphesiz Allah ona cenneti haram kılmıştır ve onun varacağı yer ateştir” [el-Mâide, 5/72] buyruğu; { قَالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ } “[Cennetlikler] derler ki: 'Şüphesiz Allah bu ikisini kâfirlere haram kılmıştır'” [el-A‘râf, 7/50] buyruğu ve Nisâ Sûresi'nin iki yerinde geçen: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz” [en-Nisâ, 4/48, 116] buyrukları böyledir. Hatf (الْخَطْفُ), süratle kapıp almaktır. Sehîk (السَّحِيقُ) ise uzak demektir; Allah Teâlâ'nın: { فَسُحْقًا لِأَصْحَابِ السَّعِيرِ } “Artık o alevli ateşin ehline uzaklık olsun!” [el-Mülk, 67/11] yani 'onlar rahmetten uzak olsun' buyruğu da bundandır.

وَقَدْ دَلَّتْ آيَاتٌ أُخَرُ عَلَى أَنَّ مَحَلَّ هَذَا الْهَلَاكِ الَّذِي لَا خَلَاصَ مِنْهُ بِحَالِ الْوَاقِعِ بِمَنْ

Başka ayetler ise, Allah'a ortak koşan kimsenin başına gelen ve hiçbir şekilde kurtuluşu olmayan bu helak durumunun

يُشْرِكُ بِاللَّهِ، إِنَّمَا هُوَ فِي حَقِّ مَنْ مَاتَ عَلَى ذَلِكَ الْإِشْرَاكِ، وَلَمْ يَتُبْ مِنْهُ قَبْلَ حُضُورِ الْمَوْتِ، أَمَّا مَنْ تَابَ مِنْ شِرْكِهِ قَبْلَ حُضُورِ الْمَوْتِ، فَإِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ لَهُ ; لِأَنَّ الْإِسْلَامَ يَجُبُّ مَا قَبْلَهُ.

ancak o şirk üzere ölen ve ölüm gelip çatmadan önce bundan tövbe etmeyen kimse hakkında geçerli olduğuna delalet etmiştir. Ölüm gelmeden önce şirkinden tövbe eden kimseye gelince, şüphesiz Allah onu bağışlar; çünkü İslâm, kendisinden öncekileri silip süpürür.

وَالْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى ذَلِكَ مُتَعَدِّدَةٌ كَقَوْلِهِ: قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ [٨ \ ٣٨] وَقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلَا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ إِلَى قَوْلِهِ: إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ الْآيَةَ [٢٥ \ ٦٨ - ٧٠] وَقَوْلِهِ فِي: الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ [٥ \ ٧٣] ، أَفَلَا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ [٥ \ ٧٤] وَقَوْلِهِ: وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا الْآيَةَ [٢٠ \ ٢ ٨] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَأَمَّا إِنْ كَانَتْ تَوْبَتُهُ مِنْ شِرْكِهِ عِنْدَ حُضُورِ الْمَوْتِ، فَإِنَّهَا لَا تَنْفَعُهُ.

Buna delalet eden ayetler pek çoktur; nitekim: { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ } “İnkâr edenlere de ki: Eğer vazgeçerlerse geçmiştekiler bağışlanır” [el-Enfâl, 8/38] buyruğu; { وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلَا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ } ayetinden { إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ } “Ancak tövbe eden, iman edip salih amel işleyenler müstesna. İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir” [el-Furkān, 25/68-70] ayetine kadar olan buyruk; { الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ } “'Şüphesiz Allah üçün üçüncüsüdür' diyenler” [el-Mâide, 5/73] hakkında buyrulan: { أَفَلَا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Hâlâ Allah'a tövbe edip O'ndan bağışlanma dilemezler mi? Oysa Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” [el-Mâide, 5/74] ayeti ve: { وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا } “Şüphesiz ben tövbe eden, iman edip salih amel işleyen kimse için çok bağışlayıcıyım” [Tâhâ, 20/82] buyruğu ile daha başka ayetler böyledir. Fakat şirkten tövbesi ölüm anında gerçekleşirse, bunun ona hiçbir faydası olmaz.

وَقَدْ دَلَّتْ عَلَى ذَلِكَ آيَاتٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ [٤ \ ١٨] فَقَدْ دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى التَّسْوِيَةِ بَيْنَ الْمَوْتِ عَلَى الْكُفْرِ وَالتَّوْبَةِ مِنْهُ، عِنْدَ حُضُورِ الْمَوْتِ وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا [٤٠ \ ٨٤ - ٨٥] وَكَقَوْلِهِ فِي فِرْعَوْنَ: حَتَّى إِذَا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قَالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ [١٠ \ ٩٠ - ٩١] وَقَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ نَافِعٌ فَتَخَطَّفُهُ بِفَتْحِ الْخَاءِ وَتَشْدِيدِ الطَّاءِ أَصْلُهُ: فَتَتَخَطَّفُهُ الطَّيْرُ بِتَاءَيْنِ فَحُذِفَتْ إِحْدَاهُمَا وَقَرَأَهُ غَيْرُهُ مِنَ السَّبْعَةِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ بِإِسْكَانِ الْخَاءِ وَتَخْفِيفِ الطَّاءِ مُضَارِعُ خَطِفَهُ بِالْكَسْرِ.

Allah'ın Kitabı'ndan ayetler buna delalet etmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ } “Kötülükleri yapıp dururken kendilerine ölüm gelip çatınca: 'İşte ben şimdi tövbe ettim' diyenlerin tövbesi makbul değildir; kâfir olarak ölenlerin tövbesi de makbul değildir” [en-Nisâ, 4/18] buyruğu böyledir. Ayet, küfür üzere ölmekle ölüm anında küfürden tövbe etmek arasında eşitlik olduğuna delalet etmiştir. Yine Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا } “Azabımızı gördüklerinde: 'Yalnız Allah'a inandık ve O'na ortak koştuğumuz şeyleri inkâr ettik' dediler. Fakat azabımızı gördükleri andaki imanları onlara fayda vermedi” [el-Mü'min, 40/84-85] buyruğu ve Firavun hakkında buyurduğu: { حَتَّى إِذَا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قَالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ } “Nihayet boğulma onu yakalayınca: 'İsrailoğullarının inandığından başka ilah olmadığına inandım, ben de müslümanlardanım' dedi. Şimdi mi? Oysa daha önce isyan etmiş ve bozgunculardan olmuştun” [Yûnus, 10/90-91] ayeti böyledir. Nâfi‘ bu kelimeyi hâ harfinin fethası ve tı harfinin şeddesiyle «فَتَخَطَّفُهُ» şeklinde okumuştur. Aslı iki tâ ile «فَتَتَخَطَّفُهُ الطَّيْرُ» olup tâ harflerinden biri hazfedilmiştir. Yedi kıraat imamından diğerleri ise hânın sükûnu ve tının şeddesiz haliyle «فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ» şeklinde okumuşlardır ki bu da kesre ile olan «خَطِفَهُ» fiilinin muzarisidir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ، قَدْ ذَكَرْنَا قَرِيبًا أَنَّا ذَكَرْنَا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ: أَنَّ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَيَانِ الَّتِي تَضَمَّنَهَا أَنْ يُذْكَرَ لَفْظٌ عَامٌّ، ثُمَّ يُصَرَّحُ فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ بِدُخُولِ بَعْضِ أَفْرَادِ ذَلِكَ الْعَامِّ فِيهِ، فَيَكُونُ ذَلِكَ الْفَرْدُ قَطْعِيَّ الدُّخُولِ لَا يُمْكِنُ إِخْرَاجُهُ بِمُخَصَّصٍ، وَوَاعَدْنَا بِذِكْرِ بَعْضِ أَمْثِلَتِهِ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ، وَمُرَادُنَا بِذَلِكَ هَذِهِ الْآيَةَ الْكَرِيمَةَ ; لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ [٢٢ \ ٣٢] عَامٌّ فِي جَمِيعِ شَعَائِرِ اللَّهِ، وَقَدْ نَصَّ تَعَالَى عَلَى أَنَّ الْبُدْنَ فَرْدٌ مِنْ

Allah Teâlâ'nın: { ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ } “İşte böyle; her kim Allah'ın şeâirine (nişanelerine) saygı gösterirse, şüphesiz bu kalplerin takvasındandır” [el-Hac, 22/32] buyruğu: Az önce bu mübarek kitabın mukaddimesinde zikrettiğimizi hatırlatmıştık: Bu tefsirin içerdiği beyan türlerinden biri de genel bir lafız zikredilip ardından bazı yerlerde o genelin bazı fertlerinin bu kapsama girdiğinin açıkça belirtilmesidir. Böylece o fert, kesin olarak bu lafza dâhil olur ve tahsis edici bir delille çıkarılamaz. Biz bu ayetlerde bunun bazı örneklerini zikredeceğimizi vadetmiştik; bununla kastettiğimiz de bu kerîm ayettir. Zira Allah Teâlâ'nın: { ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ } “İşte böyle; her kim Allah'ın nişanelerine saygı gösterirse...” [el-Hac, 22/32] buyruğu, Allah'ın bütün şeâiri (nişaneleri) hakkında geneldir. Allah Teâlâ ise kurbanlık develerin (el-büdn)

أَفْرَادِ هَذَا الْعُمُومِ، دَاخِلٌ فِيهِ قَطْعًا وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ [٢٢ \ ٣٦] فَيَدْخُلُ فِي الْآيَةِ تَعْظِيمُ الْبُدْنِ وَاسْتِسْمَانُهَا وَاسْتِحْسَانُهَا كَمَا قَدَّمْنَا عَنِ الْبُخَارِيِّ: أَنَّهُمْ كَانُوا يُسَمِّنُونَ الْأَضَاحِي، وَكَانُوا يَرَوْنَ أَنَّ ذَلِكَ مِنْ تَعْظِيمِ شَعَائِرِ اللَّهِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ اللَّهَ صَرَّحَ بِأَنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ دَاخِلَانِ فِي هَذَا الْعُمُومِ بِقَوْلِهِ: إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ الْآيَةَ [٢ \ ١٥٨] وَأَنَّ تَعْظِيمَهَا الْمَنْصُوصَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ التَّهَاوُنِ بِالسَّعْيِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ فِي مَبْحَثِ السَّعْيِ، وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ ذَلِكَ فِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ مِنَ الْإِعْرَابِ.

bu genelin bir ferdi olduğunu ve { وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ } “Kurbanlık develeri de sizin için Allah'ın nişanelerinden kıldık” [el-Hac, 22/36] buyruğuyla kesin olarak buna dâhil bulunduğunu açıkça belirtmiştir. Dolayısıyla kurbanlık develere saygı göstermek, onları semiz ve güzel seçmek de ayetin kapsamına girer; nitekim Buhârî'den daha önce aktardığımız üzere onlar kurbanlıkları semirtirler ve bunu Allah'ın şeâirine saygı göstermekten sayarlardı. Daha önce Safâ ve Merve'nin de Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ } “Şüphesiz Safâ ile Merve Allah'ın nişanelerindendir” [el-Bakara, 2/158] buyruğuyla bu genele dâhil olduğunu açıkça belirttiğini ve bu ayette nass ile bildirilen onlara saygı göstermenin; sa'y bahsinde açıklandığı üzere Safâ ile Merve arasındaki sa'yi hafife almamaya delalet ettiğini aktarmıştık. Bu ayetteki «ذَلِكَ» kelimesinin irabında üç vecih vardır:

الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ: أَيْ ذَلِكَ حُكْمُ اللَّهِ وَأَمْرُهُ.

Birincisi: Mübteda olarak merfû konumda olup haberin hazfedilmiş olmasıdır; yani 'İşte bu, Allah'ın hükmü ve emridir' takdirindedir.

الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ خَبَرَ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ: أَيِ اللَّازِمُ ذَلِكَ أَوِ الْوَاجِبُ ذَلِكَ.

İkincisi: Mahzuf bir mübtedanın haberi olmasıdır; yani 'Gereken yahut vacip olan işte budur' takdirindedir.

الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ، أَيِ اتَّبِعُوا ذَلِكَ أَوِ امْتَثِلُوا ذَلِكَ، وَمِمَّا يُشْبِهُ هَذِهِ الْإِشَارَةَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ قَالَ زُهَيْرٌ:

Üçüncüsü: Mahzuf bir fiille mansub konumda olmasıdır; yani 'Buna uyun yahut bunu yerine getirin' takdirindedir. Arapların kelamında bu tür işaret lafzına benzeyen bir örnek olarak Züheyr şöyle demiştir:

هَذَا وَلَيْسَ كَمَنْ يَعِي بِخُطَّتِهِ ... وَسَطَ النَّدَى إِذَا مَا قَائِلٌ نَطَقَا

İşte bu [böylece bilinsin]! O, bir konuşmacı konuştuğunda meclisin ortasında planı hususunda acze düşen kimse gibi değildir.

قَالَهُ الْقُرْطُبِيُّ وَأَبُو حَيَّانَ وَالضَّمِيرُ الْمُؤَنَّثُ فِي قَوْلِهِ: فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: هُوَ عَائِدٌ إِلَى الْفِعْلَةِ الَّتِي يَتَضَمَّنُهَا الْكَلَامُ، ثُمَّ قَالَ: وَقِيلَ إِنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى الشَّعَائِرِ بِحَذْفِ مُضَافٍ أَيْ: فَإِنَّ تَعْظِيمَهَا أَيِ الشَّعَائِرَ فَحَذَفَ الْمُضَافَ لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ فَرَجَعَ الضَّمِيرُ إِلَى الشَّعَائِرِ، اهـ، وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي الْكَشَّافِ: فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ أَيْ: فَإِنَّ تَعْظِيمَهَا مِنْ أَفْعَالِ ذَوِي تَقْوَى الْقُلُوبِ، فَحُذِفَتْ هَذِهِ الْمُضَافَاتُ وَلَا يَسْتَقِيمُ الْمَعْنَى إِلَّا بِتَقْدِيرِهَا، لِأَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ رَاجِعٍ مِنَ الْجَزَاءِ إِلَى " مِنْ لِيَرْتَبِطَ بِهِ، اهـ مِنْهُ.

Bunu Kurtubî ve Ebû Hayyân söylemiştir. { فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ } “şüphesiz bu kalplerin takvasındandır” buyruğundaki müennes zamir için Kurtubî şöyle demiştir: 'O, kelamın içerdiği fiile racidir.' Sonra şöyle devam etmiştir: 'Muzafın hazfiyle şeâire raci olduğu da söylenmiştir; yani şeâire saygı göstermek (te‘zîmühe'ş-şeâir) takdirindedir. Sözün delaleti sebebiyle muzaf hazfedilmiş ve zamir şeâire dönmüştür.' [Kurtubî'den nakil bitti]. Zemahşerî ise Keşşâf'ta şöyle demiştir: '{ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ } yani onların saygı görmesi, kalpleri takvalı olanların fiillerindendir; bu muzaflar hazfedilmiştir ve takdir edilmeksizin mana oturmaz; zira bağ kurabilmek için ceza cümlesinden 'men' lafzına dönen bir zamirin bulunması zorunludur.' [Ondan nakil bitti].

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَالصَّابِرِينَ عَلَى مَا أَصَابَهُمْ، أَمَرَ اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - نَبِيَّهُ ﷺ أَنْ يُبَشِّرَ الْمُخْبِتِينَ: أَيِ الْمُتَوَاضِعِينَ لِلَّهِ الْمُطْمَئِنِّينَ الَّذِينَ مِنْ صِفَتِهِمْ: أَنَّهُمْ إِذَا سَمِعُوا ذِكْرَ اللَّهِ، وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ أَيْ: خَافَتْ مِنَ اللَّهِ - جَلَّ وَعَلَا - وَأَنْ يُبَشِّرَ الصَّابِرِينَ عَلَى مَا أَصَابَهُمْ مِنَ الْأَذَى، وَمُتَعَلِّقُ التَّبْشِيرِ مَحْذُوفٌ لِدَلَالَةِ الْمَقَامِ عَلَيْهِ أَيْ بَشِّرْهُمْ بِثَوَابِ اللَّهِ وَجَنَّتِهِ، وَقَدْ بَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: أَنَّ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ: هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا وَكَوْنُهُمْ هُمُ الْمُؤْمِنِينَ حَقًّا، يَجْعَلُهُمْ جَدِيرِينَ بِالْبِشَارَةِ

Allah Teâlâ'nın: { وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَالصَّابِرِينَ عَلَى مَا أَصَابَهُمْ } “O alçak gönüllü, samimi kimseleri müjdele! Onlar öyle kimselerdir ki Allah anıldığı zaman kalpleri titrer ve başlarına gelen musibetlere sabrederler...” [el-Hac, 22/34-35] buyruğu: Allah -celle ve ‘alâ- Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem muhbitleri; yani Allah'a karşı mütevazı ve O'na teslim olmuş, nitelikleri Allah'ın zikrini duyduklarında kalpleri titreyen -yani Allah celle ve ‘alâ'dan korkan- kimseleri ve kendilerine isabet eden eziyetlere sabredenleri müjdelemesini emretmiştir. Müjdelenen şey ise makamın delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir; yani 'Onları Allah'ın sevabıyla ve cennetiyle müjdele' demektir. Başka bir yerde, Allah anıldığı zaman kalpleri titreyenlerin hakiki müminler olduğunu açıklamıştır. Onların hakiki müminler olması ise kendilerini burada zikredilen müjdeye layık kılmaktadır

الْمَذْكُورَةِ هُنَا، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ الْآيَةَ [٨ \ ٢] وَأَمَرَهُ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنْ يُبَشِّرَ الصَّابِرِينَ عَلَى مَا أَصَابَهُمْ مَعَ بَيَانِ بَعْضِ مَا بُشِّرُوا بِهِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ [٢ \ ١٥٥ - ١٥٧] .

; bu da Allah Teâlâ'nın: { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ } “Müminler ancak o kimselerdir ki Allah anıldığı zaman kalpleri titrer” [el-Enfâl, 8/2] ayetidir. Başka bir yerde ise, kendilerine müjdelenen şeylerin bir kısmını beyan etmekle birlikte, başlarına gelenlere sabredenleri müjdelemesini emretmiştir; bu da Allah Teâlâ'nın: { وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ } “O sabredenleri müjdele! Onlar ki başlarına bir musibet geldiğinde: 'Biz şüphesiz Allah'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz' derler. İşte Rablerinden bağışlanmalar ve rahmet onların üzerinedir ve doğru yolu bulanlar da onlardır” [el-Bakara, 2/155-157] buyruğudur.

وَاعْلَمْ: أَنَّ وَجَلَ الْقُلُوبِ عِنْدَ ذِكْرِ اللَّهِ أَيْ: خَوْفَهَا مِنَ اللَّهِ عِنْدَ سَمَاعِ ذِكْرِهِ لَا يُنَافِي مَا ذَكَرَهُ - جَلَّ وَعَلَا -، مِنْ أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ [١٣ \ ٢٨] وَوَجْهُ الْجَمْعِ بَيْنَ الثَّنَاءِ عَلَيْهِمْ بِالْوَجَلِ الَّذِي هُوَ الْخَوْفُ عِنْدَ ذِكْرِهِ - جَلَّ وَعَلَا -، مَعَ الثَّنَاءِ عَلَيْهِمْ بِالطُّمَأْنِينَةِ بِذِكْرِهِ، وَالْخَوْفُ وَالطُّمَأْنِينَةُ مُتَنَافِيَانِ هُوَ مَا أَوْضَحْنَاهُ فِي كِتَابِنَا «دَفْعُ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ» ، وَهُوَ أَنَّ الطُّمَأْنِينَةَ بِذِكْرِ اللَّهِ تَكُونُ بِانْشِرَاحِ الصَّدْرِ بِمَعْرِفَةِ التَّوْحِيدِ، وَصِدْقِ مَا جَاءَ بِهِ الرَّسُولُ ﷺ فَطُمَأْنِينَتُهُمْ بِذَلِكَ قَوِيَّةٌ ; لِأَنَّهَا لَمْ تَتَطَرَّقْهَا الشُّكُوكُ، وَلَا الشُّبَهُ، وَالْوَجَلُ عِنْدَ ذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى يَكُونُ بِسَبَبِ خَوْفِ الزَّيْغِ عَنِ الْهُدَى، وَعَدَمِ تَقَبُّلِ الْأَعْمَالِ ; كَمَا قَالَ تَعَالَى عَنِ الرَّاسِخِينَ فِي الْعِلْمِ رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا [٣ \ ٨] وَقَالَ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلَى رَبِّهِمْ رَاجِعُونَ [٢٣ \ ٦٠] وَقَالَ تَعَالَى: تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ [٣٩ \ ٢٣] وَلِهَذَا كَانَ ﷺ يَقُولُ فِي دُعَائِهِ: «يَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ ثَبِّتْ قَلْبِي عَلَى دِينِكَ» .

Bil ki Allah'ın zikri karşısında kalplerin ürpermesi, yani O'nun zikrini işitince Allah'tan korkması; celle ve ‘alâ'nın Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ } “Onlar iman edenler ve kalpleri Allah'ın zikriyle huzura kavuşanlardır. Dikkat edin, kalpler ancak Allah'ın zikriyle huzur bulur” [er-Ra‘d, 13/28] buyruğunda belirttiği üzere müminlerin kalplerinin Allah'ın zikriyle mutmain olması gerçeğiyle çelişmez. Korku ile huzur birbirine zıt olduğu halde, celle ve ‘alâ'nın zikri esnasında vecel (korku) duymalarıyla övülmeleri ile O'nun zikriyle mutmain olmalarıyla övülmelerini cem etmenin (bağdaştırmanın) yolu; «Def‘u Îhâmi'l-İztırâb ‘an Âyâti'l-Kitâb» adlı kitabımızda açıkladığımız şu husustur: Allah'ın zikriyle mutmain olmak; tevhidin bilinmesi ve Resul'ün sallallâhu aleyhi ve sellem getirdiği şeylerin doğruluğu karşısında göğsün genişlemesiyle olur. Onların bu husustaki itminanları pek güçlüdür; çünkü ona hiçbir şüphe ve tereddüt sızmamıştır. Allah Teâlâ anıldığında duyulan vecel (ürperme) ise doğru yoldan sapma korkusu ve amellerin kabul edilmemesi endişesi sebebiyledir. Nitekim Allah Teâlâ ilimde derinleşenler hakkında: { رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا } “Rabbimiz! Bizi doğru yola ilettikten sonra kalplerimizi saptırma” [Âl-i İmrân, 3/8] buyurmuş, yine: { وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلَى رَبِّهِمْ رَاجِعُونَ } “Ve verdiklerini, Rablerine dönecekler diye kalpleri ürpererek verenler” [el-Mü'minûn, 23/60] buyurmuş ve: { تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ } “Rablerinden korkanların bundan derileri ürperir; sonra derileri ve kalpleri Allah'ın zikriyle yumuşar” [ez-Zümer, 39/23] buyurmuştur. Bundan dolayı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem duasında şöyle buyururdu: «Ey kalpleri evirip çeviren [Allahım]! Kalbimi dinin üzere sabit kıl.»

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ، قَدْ قَدَّمْنَا أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِالْأَكْلِ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ وَهِيَ: الْإِبِلُ وَالْبَقَرُ وَالْغَنَمُ بِأَنْوَاعِهَا الثَّمَانِيَةِ، وَأَمَرَ بِإِطْعَامِ الْبَائِسِ الْفَقِيرِ مِنْهَا، وَأَمَرَ بِالْأَكْلِ مِنَ الْبُدْنِ وَإِطْعَامِ الْقَانِعِ وَالْمُعْتَرِّ مِنْهَا، وَمَا كَانَ مِنَ الْإِبِلِ، فَهُوَ مِنَ الْبُدْنِ بِلَا خِلَافٍ.

Allah Teâlâ'nın: { فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ } “Artık onlardan hem kendiniz yiyin hem de kanaatkâr olana ve isteyene yedirin” [el-Hac, 22/36] buyruğu: Daha önce O'nun en‘âm hayvanlarından -ki bunlar sekiz türüyle deve, sığır ve davardır- yemeyi emrettiğini, çaresiz kalmış yoksula yedirmeyi emrettiğini, kurbanlık develerden (büdn) yemeyi ve kānî‘ ile mu‘terre yedirmeyi emrettiğini belirtmiştik. Develer grubuna girenler, ittifakla büdn (büyükbaş kurbanlık) sınıfındandır.

وَاخْتَلَفُوا فِي الْبَقَرَةِ، هَلْ هِيَ بَدَنَةٌ، وَقَدْ قَدَّمْنَا الْحَدِيثَ الصَّحِيحَ: أَنَّ الْبَقَرَةَ مِنَ الْبُدْنِ، وَقَدَّمْنَا أَيْضًا مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا غَيْرُ بَدَنَةٍ، وَأَظْهَرُهُمَا أَنَّهَا مِنَ الْبُدْنِ، وَلِلْعُلَمَاءِ فِي تَفْسِيرِ الْقَانِعِ وَالْمُعْتَرِّ أَقْوَالٌ مُتَعَدِّدَةٌ مُتَقَارِبَةٌ أَظْهَرُهَا عِنْدِي: أَنَّ الْقَانِعَ هُوَ الطَّامِعُ الَّذِي يَسْأَلُ أَنْ يُعْطَى مِنَ اللَّحْمِ وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّمَّاخِ:

Sığırın bedene (büyükbaş kurbanlık) sayılıp sayılmayacağı hususunda ise ihtilaf etmişlerdir; biz sığırın büdnden olduğuna dair sahih hadisi aktarmıştık, aynı şekilde onun bedene olmadığına delalet eden rivayetleri de aktarmıştık. İki görüşten daha kuvvetli olanı onun büdnden olduğudur. Âlimlerin el-kānî‘ (الْقَانِع) ve el-mu‘terr (الْمُعْتَرّ) kelimelerinin tefsirinde birbirine yakın çeşitli görüşleri vardır. Bana göre en zahir olanı: Kānî‘, etten kendisine verilmesini isteyen kimsedir. Şemmâh'ın şu sözü de bundandır:

لَمَالُ الْمَرْءِ يُصْلِحُهُ فَيُغْنِي ... مَفَاقِرَهُ أَعَفُّ مِنَ الْقُنُوعِ

Kişinin ıslah edip ihtiyaçlarını giderdiği malı, insanlardan istemekten çok daha iffetlidir.

يَعْنِي أَعَفُّ مِنْ سُؤَالِ النَّاسِ، وَالطَّمَعِ فِيهِمْ، وَأَنَّ الْمُعْتَرَّ هُوَ الَّذِي يَعْتَرِي مُتَعَرِّضًا لِلْإِعْطَاءِ مِنْ غَيْرِ سُؤَالٍ وَطَلَبٍ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَدْ قَدَّمْنَا حُكْمَ الْأَكْلِ مِنْ أَنْوَاعِ الْهَدَايَا وَالضَّحَايَا، وَأَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي ذَلِكَ بِمَا أَغْنَى عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.

Yani insanlardan istemekten ve onlardan talepte bulunmaktan daha iffetlidir. Mu‘terr ise istemeksizin ve talepte bulunmaksızın verilsin diye ortaya çıkan, hazır bulunan kimsedir; en doğrusunu Allah bilir. Hedy ve kurban türlerinden yeme hükmünü ve bu husustaki ilim ehlinin görüşlerini burada tekrarına lüzum bırakmayacak şekilde daha önce aktarmıştık.

قَوْلُهُ تَعَالَى: كَذَلِكَ سَخَّرْنَاهَا لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ، قَوْلُهُ كَذَلِكَ: نَعْتٌ لِمَصْدَرٍ أَيِ: الْبُدْنَ لَكُمْ تَسْخِيرًا كَذَلِكَ أَيْ: مِثْلَ ذَلِكَ التَّسْخِيرِ الَّذِي تُشَاهِدُونَ أَيْ: ذَلَّلْنَاهَا لَكُمْ، وَجَعَلْنَاهَا مُنْقَادَةً لَكُمْ تَفْعَلُونَ بِهَا مَا شِئْتُمْ مِنْ نَحْرٍ وَرُكُوبٍ، وَحَلْبٍ وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْمَنَافِعِ، وَلَوْلَا أَنَّ اللَّهَ ذَلَّلَهَا لَكُمْ لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا ; لِأَنَّهَا أَقْوَى مِنْكُمْ أَلَا تَرَى الْبَعِيرَ، إِذَا تَوَحَّشَ صَارَ صَاحِبُهُ غَيْرَ قَادِرٍ عَلَيْهِ، وَلَا مُتَمَكِّنٍ مِنَ الِانْتِفَاعِ بِهِ، وَقَوْلُهُ هُنَا: لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ قَدْ قَدَّمْنَا مِرَارًا أَنَّ لَعَلَّ تَأْتِي فِي الْقُرْآنِ لِمَعَانٍ أَقْرَبُهَا، اثْنَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهَا بِمَعْنَاهَا الْأَصْلِيِّ، الَّذِي هُوَ التَّرَجِّي وَالتَّوَقُّعُ، وَعَلَى هَذَا فَالْمُرَادُ بِذَلِكَ خُصُوصُ الْخَلْقِ ; لِأَنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ يُتَرَجَّى مِنْهُمْ شُكْرُ النِّعَمَ مِنْ غَيْرِ قَطْعٍ، بِأَنَّهُمْ يَشْكُرُونَهَا أَوْ لَا يُنْكِرُونَهَا لِعَدَمِ عِلْمِهِمْ بِمَا تَؤُولُ إِلَيْهِ الْأُمُورُ، وَلَيْسَ هَذَا الْمَعْنَى فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى ; لِأَنَّهُ عَالِمٌ بِمَا سَيَكُونُ فَلَا يَجُوزُ فِي حَقِّهِ - جَلَّ وَعَلَا - إِطْلَاقُ التَّرَجِّي وَالتَّوَقُّعِ لِتَنْزِيهِهِ عَنْ ذَلِكَ، وَإِحَاطَةِ عِلْمِهِ بِمَا يَنْكَشِفُ عَنْهُ الْغَيْبُ، وَقَدْ قَالَ تَعَالَى لِمُوسَى وَهَارُونَ: فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى [٢٠ \ ٤٤] أَيْ عَلَى رَجَائِكُمَا وَتَوَقُّعِكُمَا أَنَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى، مَعَ أَنَّ اللَّهَ عَالِمٌ فِي سَابِقِ أَزَلِهِ أَنَّ فِرْعَوْنَ لَا يَتَذَكَّرُ وَلَا يَخْشَى، فَمَعْنَى لَعَلَّ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْخَلْقِ، لَا إِلَى الْخَالِقِ - جَلَّ وَعَلَا -، الْمَعْنَى الثَّانِي: هُوَ مَا قَدَّمْنَا مِنْ أَنَّ بَعْضَ أَهْلِ الْعِلْمِ، قَالَ: كُلُّ لَعَلَّ فِي الْقُرْآنِ فَهِيَ لِلتَّعْلِيلِ إِلَّا الَّتِي فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ [٢٦ \ ١٢٩] قَالَ: فَهِيَ بِمَعْنَى: كَأَنَّكُمْ تَخْلُدُونَ، وَإِتْيَانُ لَفْظَةِ لَعَلَّ لِلتَّعْلِيلِ مَعْرُوفٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَقَدْ قَدَّمْنَاهُ مُوَضَّحًا مِرَارًا وَقَدْ قَدَّمْنَا مِنْ شَوَاهِدِهِ الْعَرَبِيَّةِ قَوْلَ الشَّاعِرِ:

Allah Teâlâ'nın: { كَذَلِكَ سَخَّرْنَاهَا لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Şükredesiniz diye onları böylece sizin hizmetinize verdik” [el-Hac, 22/36] buyruğu: «كَذَلِكَ» sözü bir mastarın sıfatıdır; yani 'Gördüğünüz bu boyun eğdiriş gibi, kurbanlık develeri sizin emrinize öylece amade kıldık', yani onları sizin için boyun eğdirdik ve kurban etme, binme, sağma ve diğer faydalanmalar gibi dilediğinizi yapabileceğiniz şekilde emrinize itaatkâr kıldık. Eğer Allah onları sizin emrinize vermeseydi, onlara güç yetiremezdiniz; zira onlar sizden daha güçlüdür. Görmez misin deveyi; yabanileştiği zaman sahibi ona güç yetiremez ve ondan faydalanamaz hâle gelir. Buradaki: { لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Şükredesiniz diye” buyruğuna gelince; 'lealle' (لَعَلَّ) edatının Kur'an'da birtakım manalara geldiğini, bunların en uygununun iki mana olduğunu defalarca zikretmiştik: Birincisi: Asıl manasında olmasıdır ki o da ummak ve beklemektir. Buna göre kastolunan husus sadece yaratılmışlara aittir; çünkü işlerin varacağı sonu bilmedikleri için nimetlere şükredilip şükredilmeyeceği yahut nankörlük edilip edilmeyeceği konusunda kesinlik olmaksızın şükürleri umulanlar onlardır. Bu mana Allah Teâlâ hakkında geçerli olamaz; zira O olacak şeyleri hakkıyla bilendir. Bu yüzden O'nun hakkında -celle ve ‘alâ- umma ve bekleme ifadelerinin kullanılması caiz değildir; çünkü O bundan münezzehtir ve gaybın ortaya çıkaracağı her şeyi ilmiyle kuşatmıştır. Nitekim Allah Teâlâ Mûsâ ve Hârûn'a: { فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى } “Ona yumuşak söz söyleyin, belki öğüt alır veya korkar” [Tâhâ, 20/44] buyurmuştur; yani Allah ezelî ilminde Firavun'un öğüt almayacağını ve korkmayacağını bildiği hâlde, 'Sizin onun öğüt almasını yahut korkmasını ummanız ve beklemeniz üzere' demektir. Dolayısıyla 'lealle'nin manası yaratıcıya değil, yaratılmışlara göredir. İkinci mana: Bazı ilim ehlinin: 'Kur'an'daki bütün lealle lafızları ta'lîl (gerekçe bildirme) içindir; ancak Şuarâ Sûresi'ndeki { وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ } “Ölümsüzleşeceğinizi umarak mı saraylar ediniyorsunuz?” [eş-Şu‘arâ, 26/129] ayeti müstesnadır; o, sanki ebedî kalacakmışsınız gibi manasındadır' dediklerini daha önce aktarmıştık. 'Lealle' lafzının ta'lîl için gelmesi Arapların kelamında bilinen bir husustur; bunu defalarca açıklamış ve Arapça şahitlerinden şairin şu sözünü aktarmıştık:

فَقُلْتُمْ لَنَا كَفُّوا الْحُرُوبَ لَعَلَّنَا ... نَكُفُّ وَوَثَّقْتُمْ لَنَا كُلَّ مَوْثِقِ

Bize: 'Savaşları durdurun ki biz de durduralım' dediniz ve bize her türlü teminatı verdiniz.

يَعْنِي كَفُّوا الْحُرُوبَ لِأَجْلِ أَنْ نَكُفَّ، وَإِذَا عَلِمْتَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ الْكَرِيمَةَ بَيَّنَ اللَّهُ فِيهَا أَنَّ تَسْخِيرَهُ الْأَنْعَامَ لِبَنِي آدَمَ نِعْمَةٌ مِنْ إِنْعَامِهِ، تَسْتَوْجِبُ الشُّكْرَ لِقَوْلِهِ: لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ.

Yani 'Bizim durdurmamız için savaşları durdurun' demektir. Bu kerîm ayette Allah'ın, hayvanları âdemoğlunun hizmetine vermesinin O'nun şükrü gerektiren bir nimeti olduğunu { لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “şükredesiniz diye” buyruğuyla açıkladığını bildiğinde,

فَاعْلَمْ: أَنَّهُ بَيَّنَ هَذَا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى

şunu bil ki: O bunu başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu böyledir:

أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنَا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا أَنْعَامًا فَهُمْ لَهَا مَالِكُونَ وَذَلَّلْنَاهَا لَهُمْ فَمِنْهَا رَكُوبُهُمْ وَمِنْهَا يَأْكُلُونَ وَلَهُمْ فِيهَا مَنَافِعُ وَمَشَارِبُ أَفَلَا يَشْكُرُونَ [٢٢ \ ٣٦] وَقَوْلِهِ فِي آيَةِ «يس» : هَذِهِ: أَفَلَا يَشْكُرُونَ كَقَوْلِهِ فِي آيَةِ «الْحَجِّ» : لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ وَيُشِيرُ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى قَرِيبًا: كَذَلِكَ سَخَّرَهَا لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ الْآيَةَ [٢٢ \ ٣٧] ، وَقَدْ قَدَّمْنَا مَعْنَى شُكْرِ الْعَبْدِ لِرَبِّهِ وَشُكْرِ الرَّبِّ لِعَبْدِهِ، مِرَارًا بِمَا أَغْنَى عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا وَالتَّسْخِيرُ: التَّذْلِيلُ.

{ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنَا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا أَنْعَامًا فَهُمْ لَهَا مَالِكُونَ وَذَلَّلْنَاهَا لَهُمْ فَمِنْهَا رَكُوبُهُمْ وَمِنْهَا يَأْكُلُونَ وَلَهُمْ فِيهَا مَنَافِعُ وَمَشَارِبُ أَفَلَا يَشْكُرُونَ } “Görmediler mi ellerimizin yaptıklarından kendilerine davarlar yarattık da onlara sahip olmaktadırlar? Onları kendilerine boyun eğdirdik; bir kısmı binekleridir, bir kısmından da yerler. Onlarda kendileri için nice faydalar ve içecekler vardır. Hâlâ şükretmezler mi?” [Yâsîn, 36/71-73]. Yâsîn Sûresi'ndeki bu ayette geçen { أَفَلَا يَشْكُرُونَ } “Hâlâ şükretmezler mi?” buyruğu, Hac Sûresi'ndeki { لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “şükredesiniz diye” buyruğu gibidir. Biraz ilerideki: { كَذَلِكَ سَخَّرَهَا لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ } “Size doğru yolu gösterdiğinden dolayı Allah'ı tekbir edesiniz diye onları böylece sizin hizmetinize verdi” [el-Hac, 22/37] ayeti de bu manaya işaret etmektedir. Kulun Rabbine şükretmesinin ve Rabbin kuluna şükrünün (karşılık vermesinin) manasını burada tekrar edilmesine ihtiyaç bırakmayacak şekilde defalarca zikretmiştik. Teshîr (التَّسْخِيرُ), boyun eğdirmek demektir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ يُدَافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا، بَيَّنَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ يَدْفَعُ السُّوءَ عَنْ عِبَادِهِ الَّذِينَ آمَنُوا بِهِ إِيمَانًا حَقًّا، وَيَكْفِيهِمْ شَرَّ أَهْلِ السُّوءِ، وَقَدْ أَشَارَ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ الْآيَةَ [٦٥ \ ٣] ، وَقَوْلِهِ: أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ [٣٩ \ ٣٦] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قَاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ [٩ \ ١٤ - ١٥] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا الْآيَةَ [٤٠ \ ٥١] ، وَقَوْلِهِ: وَكَانَ حَقًّا عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ [٣٠ \ ٤٧] وَقَوْلِهِ: وَإِنَّ جُنْدَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ [٣٧ \ ١٧٣] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَقَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو: إِنَّ اللَّهَ يُدَافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا بِفَتْحِ الْيَاءِ وَالْفَاءِ بَيْنَهُمَا دَالٌ سَاكِنَةٌ مُضَارِعُ دَفَعَ الْمُجَرَّدِ، وَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ، فَالْمَفْعُولُ مَحْذُوفٌ أَيْ يَدْفَعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا الشَّرَّ وَالسُّوءَ، ; لِأَنَّ الْإِيمَانَ بِاللَّهِ هُوَ أَعْظَمُ أَسْبَابِ دَفْعِ الْمَكَارِهِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: يُدَافِعُ بِضَمِّ الْيَاءِ، وَفَتْحِ الدَّالِ بَعْدَهَا أَلِفٌ، وَكَسْرِ الْفَاءِ مُضَارِعُ دَافَعَ الْمَزِيدِ فِيهِ أَلِفٌ بَيْنَ الْفَاءِ وَالْعَيْنِ عَلَى وَزْنِ فَاعِلٍ، وَفِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ هَذِهِ إِشْكَالٌ مَعْرُوفٌ، وَهُوَ أَنَّ الْمُفَاعَلَةَ تَقْتَضِي بِحَسَبِ الْوَضْعِ الْعَرَبِيِّ اشْتِرَاكَ فَاعِلَيْنِ فِي الْمَصْدَرِ، وَاللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - يَدْفَعُ كُلَّ مَا شَاءَ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ لَهُ مُدَافِعٌ يَدْفَعُ شَيْئًا.

Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ يُدَافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا } “Şüphesiz Allah, iman edenleri savunur” [el-Hac, 22/38] buyruğu: [Allah] -celle ve ‘alâ- bu kerîm ayette; Kendisine hakkıyla iman eden kullarından kötülüğü defedeceğini ve onları kötü kimselerin şerrinden koruyacağını açıklamıştır. Başka yerlerde de bu manaya işaret etmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ } “Kim Allah'a tevekkül ederse O, ona yeter” [et-Talâk, 65/3] buyruğu; { أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ } “Allah kuluna kâfi değil midir?” [ez-Zümer, 39/36] buyruğu; Allah Teâlâ'nın: { قَاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ } “Onlarla savaşın ki Allah sizin ellerinizle onlara azap etsin, onları rezil etsin, onlara karşı size yardım etsin, mümin bir topluluğun gönüllerine şifa versin ve kalplerinin öfkesini gidersin” [et-Tevbe, 9/14-15] buyruğu; Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا } “Şüphesiz biz peygamberlerimize ve iman edenlere yardım ederiz” [el-Mü'min, 40/51] buyruğu; { وَكَانَ حَقًّا عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlere yardım etmek üzerimize bir haktı” [er-Rûm, 30/47] buyruğu ve: { وَإِنَّ جُنْدَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ } “Şüphesiz bizim ordumuz galip gelecek olanların ta kendileridir” [es-Sâffât, 37/173] buyruğu ile diğer ayetler böyledir. İbn Kesîr ve Ebû Amr bu kelimeyi; yâ ve fâ harflerinin fethası ve aralarındaki dâl harfinin sükûnu ile mücerred kipi «دَفَعَ» fiilinin muzarisi olarak «يَدْفَعُ» şeklinde okumuşlardır. Bu kıraate göre mef‘ûl hazfedilmiştir; yani 'İman edenlerden şerri ve kötülüğü defeder' takdirindedir; çünkü Allah'a iman, hoşlanılmayan şeylerin defedilmesinin en büyük sebebidir. Diğer kıraat imamları ise; yânın dammesi, dâlin fethası ve ardından gelen elif ile fânın kesresiyle fâ‘ale (فَاعَلَ) vezninde, fâ ile ayn arasına elif eklenmiş mezîd kipi «دَافَعَ» fiilinin muzarisi olarak «يُدَافِعُ» şeklinde okumuşlardır. Cumhurun bu kıraatinde bilinen bir müşkillik vardır; o da müfâ‘ale kalıbının Arap dilinin vaz‘ı gereği mastarda iki failin ortaklığını gerektirmesidir; oysa Allah -celle ve ‘alâ- Kendisine karşı koyup bir şeyi savuşturacak hiçbir savunucu bulunmaksızın dilediği her şeyi defeder.

وَالْجَوَابُ: هُوَ مَا عُرِفَ مِنْ أَنَّ الْمُفَاعَلَةَ قَدْ تَرِدُ بِمَعْنَى الْمُجَرَّدِ، نَحْوَ: جَاوَزْتُ الْمَكَانَ بِمَعْنَى جُزْتُهُ، وَعَاقَبْتُ اللِّصَّ، وَسَافَرْتُ، وَعَافَاكَ اللَّهُ، وَنَحْوَ ذَلِكَ، فَإِنَّ فَاعَلَ فِي جَمِيعِ ذَلِكَ بِمَعْنَى الْمُجَرَّدِ، وَعَلَيْهِ فَقَوْلُهُ: يُدَافِعُ بِمَعْنَى: يَدْفَعُ، كَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ ابْنِ كَثِيرٍ وَأَبِي عَمْرٍو، وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: وَمَنْ قَرَأَ يُدَافِعُ فَمَعْنَاهُ: يُبَالِغُ فِي الدَّفْعِ عَنْهُمْ كَمَا يُبَالِغُ مَنْ يُغَالِبُ فِيهِ ; لِأَنَّ فِعْلَ الْمُغَالِبِ يَجِيءُ أَقْوَى وَأَبْلَغَ اهـ مِنْهُ، وَلَا يَبْعُدُ عِنْدِي أَنْ يَكُونَ

Bunun cevabı: Müfâ‘ale kalıbının tıpkı «جَاوَزْتُ الْمَكَانَ» (yeri geçtim) sözünün «جُزْتُهُ» manasında olması, «عَاقَبْتُ اللِّصَّ» (hırsızı cezalandırdım), «سَافَرْتُ» (yolculuk yaptım) ve «عَافَاكَ اللَّهُ» (Allah sana afiyet versin) gibi mücerred manasında gelebildiğinin bilinmesidir; nitekim bütün bunlarda 'fâ‘ale' (فَاعَلَ) kalıbı mücerred manasındadır. Buna göre İbn Kesîr ve Ebû Amr'ın kıraatinin de delalet ettiği üzere: «يُدَافِعُ» buyruğu «يَدْفَعُ» (defeder) manasındadır. Zemahşerî şöyle demiştir: 'Kim «يُدَافِعُ» şeklinde okursa bunun manası: Üstün gelmeye çalışan kimsenin mübalağa göstermesi gibi, onlardan [şerri] defetmede son derece mübalağa eder demektir; zira galip gelmek isteyenin fiili daha güçlü ve daha etkilidir.' [Zemahşerî'den nakil bitti]. Bana göre de şöyle olması uzak bir ihtimal değildir: