وَجْهُ الْمُفَاعَلَةِ أَنَّ الْكُفَّارَ يَسْتَعْمِلُونَ كُلَّ مَا فِي إِمْكَانِهِمْ لِإِضْرَارِهِمْ بِالْمُؤْمِنِينَ، وَإِيذَائِهِمْ، وَاللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - يَدْفَعُ كَيْدَهُمْ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ، فَكَانَ دَفْعُهُ - جَلَّ وَعَلَا - لِقُوَّةٍ عَظِيمَةٍ أَهْلُهَا فِي طُغْيَانٍ شَدِيدٍ، يُحَاوِلُونَ إِلْحَاقَ الضَّرَرِ بِالْمُؤْمِنِينَ وَبِهَذَا الِاعْتِبَارِ كَانَ التَّعْبِيرُ بِالْمُفَاعَلَةِ، فِي قَوْلِهِ: يُدَافِعُ، وَإِنْ كَانَ - جَلَّ وَعَلَا - قَادِرًا عَلَى إِهْلَاكِهِمْ، وَدَفْعِ شَرِّهِمْ عَنْ عِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ، وَمِمَّا يُوَضِّحُ هَذَا الْمَعْنَى الَّذِي أَشَرْنَا إِلَيْهِ قَوْلُ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ ﵁:
Müfâ‘ale kalıbının gerekçesi şudur: Kâfirler, müminlere zarar vermek ve onlara eziyet etmek için ellerindeki her imkânı kullanırlar; Allah -celle ve ‘alâ- ise onların tuzaklarını müminlerden savuşturur. Dolayısıyla O'nun -celle ve ‘alâ- defetmesi, müminlere zarar vermeye çalışan ve mensupları şiddetli bir azgınlık içinde bulunan muazzam bir güce karşı olmuştur. İşte bu bakımdan, her ne kadar O -celle ve ‘alâ- kâfirleri helak etmeye ve onların şerrini mümin kullarından defetmeye kadir olsa da, { يُدَافِعُ } buyruğunda müfâ‘ale kalıbıyla ifade edilmiştir. İşaret ettiğimiz bu manayı açıklayan hususlardan biri de Kâ‘b b. Mâlik'in radıyallâhu anh şu sözüdür:
زَعَمَتْ سَخِينَةُ أَنْ سَتَغْلِبُ رَبَّهَا
Sehîne (Kureyş), Rabbine galip geleceğini sandı,
وَلَيَغْلِبَنَّ مُغَالِبُ الْغُلَّابِ
Oysa galip gelenlerin de üstünde olan (Allah) mutlaka galip gelecektir.
وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى: وَمَفْعُولُ يُدَافِعُ: مَحْذُوفٌ فَعَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّهُ بِمَعْنَى: يَدْفَعُ فَقَدْ ذَكَرْنَا تَقْدِيرَهُ، وَعَلَى مَا أَشَرْنَا إِلَيْهِ أَخِيرًا فَتَقْدِيرُ الْمَفْعُولِ: يُدَافِعُ عَنْهُمْ أَعْدَاءَهُمْ، وَخُصُومَهُمْ فَيَرُدُّ كَيْدَهُمْ فِي نُحُورِهِمْ.
Doğrusunu en iyi Allah bilir. «يُدَافِعُ» fiilinin mef‘ûlü hazfedilmiştir; bunun «يَدْفَعُ» manasında olduğu görüşüne göre mef‘ûlün takdirini zikretmiştik. Son olarak işaret ettiğimiz açıklamaya göre ise mef‘ûlün takdiri şöyledir: 'Onlardan düşmanlarını ve hasımlarını savuşturur da tuzaklarını kendi aleyhlerine çevirir.'
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ، صَرَّحَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: بِأَنَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ، وَالْخَوَّانُ وَالْكَفُورُ كِلَاهُمَا صِيغَةُ مُبَالَغَةٍ ; لِأَنَّ الْفَعَّالَ بِالتَّضْعِيفِ وَالْفَعُولَ بِفَتْحِ الْفَاءِ مِنْ صِيَغِ الْمُبَالَغَةِ، وَالْمُقَرَّرُ فِي عِلْمِ الْعَرَبِيَّةِ أَنَّ نَفْيَ الْمُبَالَغَةِ فِي الْفِعْلِ لَا يَسْتَلْزِمُ نَفْيَ أَصْلِ الْفِعْلِ، فَلَوْ قُلْتَ: زَيْدٌ لَيْسَ بِقَتَّالٍ لِلرِّجَالِ فَقَدْ نَفَيْتَ مُبَالَغَتَهُ، فِي قَتْلِهِمْ، وَلَمْ يَسْتَلْزِمْ ذَلِكَ أَنَّهُ لَمْ يَحْصُلْ مِنْهُ قَتْلٌ لِبَعْضِهِمْ وَلَكِنَّهُ لَمْ يُبَالِغْ فِي الْقَتْلِ، وَعَلَى هَذِهِ الْقَاعِدَةِ الْعَرَبِيَّةِ الْمَعْرُوفَةِ، فَإِنَّ الْآيَةَ قَدْ صَرَّحَتْ بِأَنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُبَالِغِينَ فِي الْكُفْرِ وَالْمُبَالِغِينَ فِي الْخِيَانَةِ، وَلَمْ تَتَعَرَّضْ لِمَنْ يَتَّصِفُ بِمُطْلَقِ الْخِيَانَةِ وَمُطْلَقِ الْكُفْرِ مِنْ غَيْرِ مُبَالَغَةً فِيهِمَا، وَلَا شَكَّ أَنَّ اللَّهَ يُبْغِضُ الْخَائِنَ مُطْلَقًا، وَالْكَافِرَ مُطْلَقًا، وَقَدْ أَوْضَحَ - جَلَّ وَعَلَا - ذَلِكَ فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ، فَقَالَ فِي الْخَائِنِ: وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيَانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْخَائِنِينَ [٨ \ ٥٨] وَقَالَ فِي الْكَافِرِ: قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْكَافِرِينَ [٣ \ ٣٢] .
Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ } “Şüphesiz Allah, hainlikte aşırı giden ve nankörlükte direnen hiçbir kimseyi sevmez” buyruğuna gelince; O -celle ve ‘alâ- bu şerefli ayette, aşırı hain ve aşırı nankör olan hiç kimseyi sevmediğini açıkça belirtmiştir. 'Havn' (خَوَّان) ve 'Kefûr' (كَفُور) kelimelerinin her ikisi de mübalağa sıyğasıdır; çünkü şeddeli 'Fa‘‘âl' (فَعَّال) ile fâ'nın fethasıyla 'Fa‘ûl' (فَعُول) kalıpları mübalağa sıyğalarındandır. Arap dili ilminde yerleşik kurala göre; bir fiildeki mübalağanın nefyedilmesi (olumsuzlanması), o fiilin aslının nefyedilmesini gerektirmez. Nitekim: 'Zeyd katil/çok adam öldüren biri değildir' desen, onun adam öldürmedeki aşırılığını nefyetmiş olursun; bu ise onlardan bazılarını hiç öldürmediği anlamına gelmez, bilakis öldürmede aşırıya kaçmadığı anlamına gelir. Bilinen bu Arapça kuralına göre ayet, Allah'ın küfürde ve hıyanette aşırıya gidenleri sevmediğini açıkça ifade etmiş; bu iki hususta aşırılığa kaçmaksızın mutlak hıyanet ve mutlak küfür niteliği taşıyan kimselere ise değinmemiştir. Kuşkusuz Allah, haini de kâfiri de mutlak olarak sevmez ve buğzeder. Nitekim O -celle ve ‘alâ- bunu bazı yerlerde açıklamış; hain hakkında şöyle buyurmuştur: { وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيَانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْخَائِنِينَ } “Bir kavmin hıyanet etmesinden korkarsan, sen de aynı şekilde (onlarla olan ahdi) bozduğunu kendilerine bildir. Şüphesiz Allah hainleri sevmez” [el-Enfâl, 8/58]. Kâfir hakkında ise şöyle buyurmuştur: { قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْكَافِرِينَ } “De ki: Allah'a ve Resûl'e itaat edin. Eğer yüz çevirirlerse, bilsinler ki Allah kâfirleri sevmez” [Âl-i İmrân, 3/32].
قَوْلُهُ تَعَالَى: أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ، مُتَعَلِّقُ أُذِنَ مَحْذُوفٌ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَيْ: أُذِنَ لَهُمْ فِي الْقِتَالِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: يُقَاتَلُونَ، وَقَدْ صَرَّحَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ أُذِنَ لِلَّذِينِ يُقَاتَلُونَ وَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ وَأَصْحَابُهُ وَدَلَّ قَوْلُهُ: يُقَاتَلُونَ: عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مَنْ يَصْلُحُ لِلْقِتَالِ مِنْهُمْ دُونَ مَنْ لَا يَصْلُحُ لَهُ، كَالْأَعْمَى وَالْأَعْرَجِ وَالْمَرِيضِ وَالضَّعِيفِ وَالْعَاجِزِ عَنِ السَّفَرِ لِلْجِهَادِ لِفَقْرِهِ
Allah Teâlâ'nın: { أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ } “Kendilerine savaş açılan (müminlere), haksızlığa uğramaları sebebiyle (savaş) izni verildi. Şüphesiz Allah, onlara yardım etmeye elbette kadirdir” buyruğunda geçen «أُذِنَ» fiilinin müteallakı (neyin izin verildiği) bu yüce ayette hazfedilmiştir; yani { يُقَاتَلُونَ } “Kendilerine savaş açılanlar” ifadesinin delaletiyle 'onlara savaş izni verildi' takdirindedir. O -celle ve ‘alâ- bu şerefli ayette, kendilerine savaş açılanlara -ki onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve onun ashabıdır- izin verildiğini açıkça bildirmiştir. { يُقَاتَلُونَ } buyruğu da kastedilenlerin; âmâ, topal, hasta, zayıf ve fakirliği sebebiyle cihad için yola çıkmaktan aciz kimseler gibi savaşa elverişli olmayanlar değil, savaşa uygun olan kimseler olduğuna delalet etmiştir.
بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ الْآيَةَ [٢٤ \ ٦١] ، وَقَوْلِهِ - جَلَّ وَعَلَا -: لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ وَلَا عَلَى الْمَرْضَى وَلَا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذَا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ [٩ \ ٩١] وَقَوْلِهِ: بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا الْبَاءُ فِيهِ سَبَبِيَّةٌ وَهِيَ مِنْ حُرُوفِ التَّعْلِيلِ، كَمَا تَقَرَّرَ فِي مَسْلَكِ النَّصِّ الظَّاهِرِ مِنْ مَسَالِكِ الْعِلَّةِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ هِيَ أَوَّلُ آيَةٍ نَزَلَتْ فِي الْجِهَادِ كَمَا قَالَ بِهِ جَمَاعَاتٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ، وَلَيْسَ فِيهَا مِنْ أَحْكَامِ الْجِهَادِ إِلَّا مُجَرَّدُ الْإِذْنِ لَهُمْ فِيهِ، وَلَكِنْ قَدْ جَاءَتْ آيَاتٌ أُخَرُ دَالَّةٌ عَلَى أَحْكَامٍ أُخَرَ زَائِدَةٍ عَلَى مُطْلَقِ الْإِذْنِ فَهِيَ مُبَيِّنَةٌ عَدَمَ الِاقْتِصَارِ، عَلَى الْإِذْنِ كَمَا هُوَ ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ، وَقَدْ قَالَتْ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ اللَّهَ ﵎ لِعِظَمِ حِكْمَتِهِ فِي التَّشْرِيعِ، إِذَا أَرَادَ أَنْ يُشَرِّعَ أَمْرًا شَاقًّا عَلَى النُّفُوسِ كَانَ تَشْرِيعُهُ عَلَى سَبِيلِ التَّدْرِيجِ ; لِأَنَّ إِلْزَامَهُ بَغْتَةً فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ مِنْ غَيْرِ تَدْرِيجٍ فِيهِ مَشَقَّةٌ عَظِيمَةٌ، عَلَى الَّذِينَ كُلِّفُوا بِهِ قَالُوا فَمِنْ ذَلِكَ الْجِهَادُ، فَإِنَّهُ أَمْرٌ شَاقٌّ عَلَى النُّفُوسِ لِمَا فِيهِ مِنْ تَعْرِيضِهَا لِأَسْبَابِ الْمَوْتِ ; لِأَنَّ الْقِتَالَ مَعَ الْعَدُوِّ الْكَافِرِ الْقَوِيِّ مِنْ أَعْظَمِ أَسْبَابِ الْمَوْتِ عَادَةً، وَإِنْ كَانَ الْأَجَلُ مَحْدُودًا عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتَابًا مُؤَجَّلًا [٣ \ ١٤٥] وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى مَشَقَّةَ إِيجَابِ الْجِهَادِ عَلَيْهِمْ، بِقَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقَالُوا رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ لَوْلَا أَخَّرْتَنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ [٤ \ ٧٧] وَمَعَ تَعْرِيضِ النُّفُوسِ فِيهِ لِأَعْظَمِ أَسْبَابِ الْمَوْتِ، فَإِنَّهُ يُنْفَقُ فِيهِ الْمَالُ أَيْضًا كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَتُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ [٦١ \ ١١] قَالُوا: وَلَمَّا كَانَ الْجِهَادُ فِيهِ هَذَا مِنَ الْمَشَقَّةِ، وَأَرَادَ اللَّهُ تَشْرِيعَهُ شَرَّعَهُ تَدْرِيجًا، فَأَذِنَ فِيهِ أَوَّلًا مِنْ غَيْرِ إِيجَابٍ بِقَوْلِهِ: أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا الْآيَةَ [٢٢ \ ٣٩] ، ثُمَّ لَمَّا اسْتَأْنَسَتْ بِهِ نُفُوسُهُمْ بِسَبَبِ الْإِذْنِ فِيهِ، أَوْجَبَ عَلَيْهِمْ فَقَالَ: مَنْ قَاتَلَهُمْ دُونَ مَنْ لَمْ يُقَاتِلْهُمْ بِقَوْلِهِ: وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا الْآيَةَ [٢ \ ١٩٠] ، وَهَذَا تَدْرِيجٌ مِنَ الْإِذْنِ إِلَى نَوْعٍ خَاصٍّ مِنَ الْإِيجَابِ، ثُمَّ لَمَّا اسْتَأْنَسَتْ نُفُوسُهُمْ بِإِيجَابِهِ فِي الْجُمْلَةِ أَوْجَبَهُ عَلَيْهِمْ إِيجَابًا عَامًّا جَازِمًا فِي آيَاتٍ مِنْ كِتَابِهِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ [٩ \ ٥] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً [٩ \ ٣٦] وَقَوْلِهِ:
Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu buna delildir: { لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ } “Âmâya güçlük yoktur, topala güçlük yoktur, hastaya da güçlük yoktur...” [en-Nûr, 24/61]. Yine O -celle ve ‘alâ-'nın şu buyruğu da delildir: { لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ وَلَا عَلَى الْمَرْضَى وَلَا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذَا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ } “Allah ve Resûlüne samimi kaldıkları takdirde ne zayıflara, ne hastalara, ne de infak edecek bir şey bulamayanlara bir günah yoktur. İyilik edenlerin aleyhine bir yol yoktur” [et-Tevbe, 9/91]. Ayetteki: { بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا } “haksızlığa uğramaları sebebiyle” ifadesinde geçen «بـِ» harfi sebebiyye ifade eder ve illet mesleklerinden nass-ı zâhir mesleğinde yerleştiği üzere ta'lîl (gerekçe bildiren) harflerindendir. Birçok âlimler topluluğunun belirttiği gibi bu ayet, cihad hususunda inen ilk ayettir. Bu ayette cihad ahkâmından sadece müminlere cihad izninin verilmesi yer almaktadır; ancak mutlak iznin ötesinde başka hükümleri gösteren diğer ayetler de gelmiş ve bu ayetin zahirinde olduğu gibi meselenin sadece izinle sınırlı kalmadığını açıklamıştır. İlim ehlinden bir topluluk şöyle demiştir: Allah celle celâluhu teşrîdeki (hüküm koymadaki) yüce hikmeti gereği, nefislere zor gelen bir hususu hükme bağlamak istediğinde, onu aşamalı olarak (tedrîc yoluyla) teşrî kılmıştır; çünkü bir hükmün aşama olmaksızın birdenbire tek bir vakitte zorunlu kılınması, onunla mükellef tutulan kimselere çok büyük bir meşakkat verir. Demişlerdir ki: İşte cihad da böyledir; zira nefisleri ölüm sebeplerine maruz bırakması yönüyle nefislere pek ağır gelen bir iştir. Çünkü ecel Allah katında belirlenmiş olsa da nitekim Teâlâ: { وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتَابًا مُؤَجَّلًا } “Hiçbir kimse Allah'ın izni olmadan ve belirlenmiş bir vakte ulaşmadan ölmez” [Âl-i İmrân, 3/145] buyurmuştur; güçlü bir kâfir düşmanla savaşmak âdeten ölüm sebeplerinin en büyüğüdür. Teâlâ, cihadın onlara farz kılınmasının zorluğunu şu buyruğuyla açıklamıştır: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقَالُوا رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ لَوْلَا أَخَّرْتَنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ } “Kendilerine: 'Ellerinizi (savaştan) çekin, namazı kılın, zekâtı verin' denilen kimseleri görmedin mi? Üzerlerine savaş farz kılınınca, içlerinden bir fırka hemen insanlardan Allah'tan korkar gibi, hatta daha şiddetli bir korkuyla korktular ve: 'Rabbimiz! Savaşı bizim üzerimize niçin yazdın? Bizi yakın bir zamana kadar erteleseydin ya!' dediler” [en-Nisâ, 4/77]. Nefislerin bu yolda en büyük ölüm sebeplerine maruz kalmasıyla birlikte mallar da harcanmaktadır; nitekim Teâlâ: { وَتُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ } “Allah yolunda mallarınızla ve canlarınızla cihad edersiniz” [es-Saf, 61/11] buyurmuştur. Dediler ki: Cihad bu derece zorluk barındırdığı ve Allah da onu teşrî kılmak istediği zaman onu aşamalı olarak koydu; önce: { أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا } “Kendilerine savaş açılanlara haksızlığa uğramaları sebebiyle izin verildi...” [el-Hac, 22/39] ayetiyle farz kılmaksızın izin verdi. Sonra izin verilmesi sebebiyle nefisleri buna alışınca, kendileriyle savaşmayanları hariç tutup sadece kendileriyle savaşanlara karşı: { وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا } “Sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın ve aşırı gitmeyin...” [el-Bakara, 2/190] buyruğuyla savaşı onlara farz kıldı. Bu, salt izin durumundan özel bir farziyet türüne geçiş şeklindeki bir aşamadır. Daha sonra nefisleri genel olarak cihadın farziyetine alışınca, Kitab'ındaki ayetlerle bunu üzerlerine kesin ve genel bir farziyet kıldı; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyrukları böyledir: { فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ } “Haram aylar çıkınca, o müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün, onları yakalayın, onları kuşatın ve her gözetleme yerine oturup onları bekleyin” [et-Tevbe, 9/5]. Yine Allah Teâlâ'nın: { وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً } “Müşrikler sizinle topyekûn savaştıkları gibi siz de onlarla topyekûn savaşın” [et-Tevbe, 9/36] ve:
تُقَاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ [٤٨ \ ١٦] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
{ تُقَاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ } “Onlarla savaşırsınız yahut müslüman olurlar” [el-Feth, 48/16] buyrukları ve benzeri diğer ayetler buna örnektir.
وَاعْلَمْ: أَنَّ لِبَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي بَعْضِ الْآيَاتِ الَّتِي ذَكَرْنَا أَقْوَالًا غَيْرَ مَا ذَكَرْنَا، وَلَكِنَّ هَذَا التَّدْرِيجَ الَّذِي ذَكَرْنَا دَلَّ عَلَيْهِ اسْتِقْرَاءُ الْقُرْآنِ فِي تَشْرِيعِ الْأَحْكَامِ الشَّاقَّةِ، وَنَظِيرُهُ شُرْبُ الْخَمْرِ فَإِنَّ تَرْكَهُ شَاقٌّ عَلَى مَنِ اعْتَادَهُ، فَلَمَّا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يُحَرِّمَ الْخَمْرَ حَرَّمَهَا تَدْرِيجًا، فَذَكَرَ أَوَّلًا بَعْضَ مَعَائِبِهَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا [٢ \ ٢١٩] ثُمَّ لَمَّا اسْتَأْنَسَتْ نُفُوسُهُمْ بِأَنَّ فِي الْخَمْرِ إِثْمًا أَكْثَرَ مِمَّا فِيهَا مِنَ النَّفْعِ، حَرَّمَهَا عَلَيْهِمْ فِي أَوْقَاتِ الصَّلَاةِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى الْآيَةَ [٤ \ ٤٣] ، فَكَانُوا بَعْدَ نُزُولِهَا، لَا يَشْرَبُونَهَا إِلَّا فِي وَقْتٍ يَزُولُ فِيهِ السُّكْرُ قَبْلَ وَقْتِ الصَّلَاةِ، وَذَلِكَ بَعْدَ صَلَاةِ الْعِشَاءِ وَبَعْدَ صَلَاةِ الصُّبْحِ ; لِأَنَّ مَا بَيْنَ الْعِشَاءِ وَالصُّبْحِ يَصْحُو فِيهِ السَّكْرَانُ عَادَةً، وَكَذَلِكَ مَا بَيْنَ الصُّبْحِ وَالظُّهْرِ، وَهَذَا تَدْرِيجٌ مِنْ عَيْبِهَا إِلَى تَحْرِيمِهَا فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ، فَلَمَّا اسْتَأْنَسَتْ نُفُوسُهُمْ بِتَحْرِيمِهَا حَرَّمَهَا عَلَيْهِمْ تَحْرِيمًا عَامًّا جَازِمًا بِقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ إِلَى قَوْلِهِ: فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ [٥ \ ٩٠ - ٩١] وَكَذَلِكَ الصَّوْمُ، فَإِنَّهُ لَمَّا كَانَ الْإِمْسَاكُ عَنْ شَهْوَةِ الْفَرْجِ وَالْبَطْنِ شَاقًّا عَلَى النُّفُوسِ، وَأَرَادَ تَعَالَى تَشْرِيعَهُ شَرَّعَهُ تَدْرِيجًا فَخَيَّرَ أَوَّلًا بَيْنَ صَوْمِ الْيَوْمِ وَإِطْعَامِ الْمِسْكِينِ فِي قَوْلِهِ: وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ [٢ \ ١٨٤] فَلَمَّا اسْتَأْنَسَتِ النُّفُوسُ بِهِ فِي الْجُمْلَةِ، أَوْجَبَهُ أَيْضًا إِيجَابًا عَامًّا جَازِمًا بِقَوْلِهِ: فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ الْآيَةَ [٢ \ ١٨٥] وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: التَّدْرِيجُ فِي تَشْرِيعِ الصَّوْمِ عَلَى ثَلَاثَةِ مَرَاحِلَ كَمَا قَبْلَهُ قَالُوا: أَوْجَبَ عَلَيْهِمْ أَوَّلًا صَوْمًا خَفِيفًا لَا مَشَقَّةَ فِيهِ وَهُوَ صَوْمُ يَوْمِ عَاشُورَاءَ وَثَلَاثَةٍ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ، ثُمَّ لَمَّا أَرَادَ فَرْضَ صَوْمِ رَمَضَانَ شَرَّعَهُ تَدْرِيجًا عَلَى الْمَرْحَلَتَيْنِ اللَّتَيْنِ ذَكَرْنَاهُمَا آنِفًا، هَكَذَا قَالَتْهُ جَمَاعَاتٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَلَهُ اتِّجَاهٌ وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى. وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ يُشِيرُ إِلَى مَعْنَيَيْنِ.
Bil ki: İlim ehlinden bazılarının, zikrettiğimiz bu ayetlerden bazıları hakkında bizim aktardığımızdan başka görüşleri de vardır; fakat zikrettiğimiz bu aşamalılık kuralı, Kur'an'ın nefislere ağır gelen hükümleri teşrî etmedeki tümevarımıyla (istikrâ) sabittir. Bunun bir benzeri içki (hamr) içmektir; zira onu bırakmak, alışkın olan kimseye pek zordur. Allah içkiyi haram kılmak istediğinde onu aşamalı olarak haram kıldı. Önce: { يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا } “Sana içki ve kumarı soruyorlar. De ki: İkisinde de büyük bir günah ve insanlar için faydalar vardır; ama günahları faydalarından daha büyüktür” [el-Bakara, 2/219] buyruğuyla onun bazı kusurlarını zikretti. Sonra nefisleri içkideki günahın faydasından daha çok olduğuna kanaat getirip alışınca: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى } “Ey iman edenler! Siz sarhoşken namaza yaklaşmayın...” [en-Nisâ, 4/43] ayetiyle namaz vakitlerinde onu onlara haram kıldı. Bu ayetin nüzulünden sonra, artık içkiyi ancak sarhoşluğun namaz vaktinden önce geçeceği bir vakitte, yani yatsı namazından sonra ve sabah namazından sonra içerlerdi; çünkü yatsı ile sabah arası âdeten sarhoşun ayıldığı bir vakittir, aynı şekilde sabah ile öğle arası da böyledir. Bu da onun ayıplanmasından bazı vakitlerde haram kılınmasına geçiş aşamasıdır. Nefisleri onun haramlığına bütünüyle alışınca: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Ey iman edenler! Şarap, kumar, dikili taşlar ve fal okları ancak şeytan ameli birer pisliktir; artık onlardan kaçının ki kurtuluşa eresiniz” ayetinden { فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } “Artık vazgeçtiniz değil mi?” [el-Mâide, 5/90-91] kavline kadar olan kısımla içkiyi onlara genel ve kesin bir şekilde haram kıldı. Oruç da böyledir; zira tenasül uzvunun ve karnın şehvetinden el çekmek nefislere zor geldiğinden ve Teâlâ da onu teşrî kılmak istediğinden aşamalı olarak teşrî kıldı; önce: { وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ } “Ona gücü yetenlerin (oruç tutmayıp) bir yoksulu doyuracak fidye vermesi gerekir” [el-Bakara, 2/184] buyruğuyla bir gün oruç tutmak ile yoksulu doyurmak arasında serbest bıraktı. Nefisler buna genel olarak alışınca: { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ } “İçinizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun...” [el-Bakara, 2/185] buyruğuyla bunu da genel ve kesin bir surette farz kıldı. Bazı ilim ehli ise şöyle demiştir: Orucun teşrîindeki tedrîc de bundan önceki gibi üç merhaleden ibarettir. Demişlerdir ki: Önce onlara aşure günü orucu ve her aydan üç gün oruç gibi içinde meşakkat bulunmayan hafif bir orucu farz kıldı; sonra Ramazan orucunu farz kılmak istediğinde, az önce zikrettiğimiz iki merhale üzere onu aşamalı olarak teşrî kıldı. İlim ehlinden bir topluluk böyle demiştir; bu görüşün de tutarlı bir yönü vardır, doğrusunu en iyi Allah bilir. Allah Teâlâ'nın bu yüce ayetteki: { وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ } “Şüphesiz Allah, onlara yardım etmeye elbette kadirdir” buyruğu iki manaya işaret etmektedir.
أَحَدُهُمَا: أَنَّ فِيهِ الْإِشَارَةَ إِلَى وَعْدِهِ لِلنَّبِيِّ وَأَصْحَابِهِ، بِالنَّصْرِ عَلَى أَعْدَائِهِمْ كَمَا قَالَ قَبْلَهُ قَرِيبًا: إِنَّ اللَّهَ يُدَافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا [٢٢ \ ٣٨] .
Birincisi: Onda, az önce geçen: { إِنَّ اللَّهَ يُدَافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا } “Şüphesiz Allah, iman edenleri savunur/korur” [el-Hac, 22/38] ayetinde olduğu gibi, Peygamber'e ve ashabına düşmanlarına karşı zafer vaad edildiğine işaret bulunmaktadır.
وَالْمَعْنَى الثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَنْصُرَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى الْكَافِرِينَ مِنْ غَيْرِ قِتَالٍ
İkinci mana ise: Allah'ın, Müslümanları kâfirlere karşı savaşsız da muzaffer kılmaya kadir olmasıdır.
لِقُدْرَتِهِ عَلَى إِهْلَاكِهِمْ بِمَا شَاءَ، وَنُصْرَةِ الْمُسْلِمِينَ عَلَيْهِمْ بِإِهْلَاكِهِ إِيَّاهُمْ، وَلَكِنَّهُ شَرَعَ الْجِهَادَ لِحِكَمٍ مِنْهَا: اخْتِبَارُ الصَّادِقِ فِي إِيمَانِهِ، وَغَيْرِ الصَّادِقِ فِيهِ، وَمِنْهَا تَسْهِيلُ نَيْلِ فَضْلِ الشَّهَادَةِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِقَتْلِ الْكُفَّارِ لِشُهَدَاءِ الْمُسْلِمِينَ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَمَا حَصَّلَ أَحَدٌ فَضْلَ الشَّهَادَةِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، كَمَا أَشَارَ تَعَالَى إِلَى حِكْمَةِ اخْتِبَارِ الصَّادِقِ فِي إِيمَانِهِ وَغَيْرِهِ بِالْجِهَادِ فِي آيَاتٍ مِنْ كِتَابِهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: ذَلِكَ وَلَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ وَلَكِنْ لِيَبْلُوَ بَعْضَكُمْ بِبَعْضٍ [٤٧ \ ٤] وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ الْآيَةَ [٣ \ ١٧٩] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَلَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَا رَسُولِهِ وَلَا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ [٩ \ ١٦] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ [٣ \ ١٤٢] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ وَنَبْلُوَ أَخْبَارَكُمْ [٤٧ \ ٣١] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي حِكْمَةِ الِابْتِلَاءِ الْمَذْكُورِ، وَتَسْهِيلِ الشَّهَادَةِ فِي سَبِيلِهِ: إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ [٣ \ ١٤٠ - ١٤١] وَقَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ نَافِعٌ، وَأَبُو عَمْرٍو وَعَاصِمٌ: «أُذِنَ» بِضَمِّ الْهَمْزَةِ وَكَسْرِ الذَّالِ مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ مَبْنِيًّا لِلْفَاعِلِ أَيْ: أَذِنَ اللَّهُ لِلَّذِينِ يُقَاتَلُونَ، وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ، عَنْ عَاصِمٍ: «يُقَاتَلُونَ» بِفَتْحِ التَّاءِ مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِكَسْرِ التَّاءِ مَبْنِيًّا لِلْفَاعِلِ.
Çünkü O, onları dilediği şekilde helak etmeye ve onları helak etmek suretiyle Müslümanlara zafer vermeye kadirdir; ancak cihadı birtakım hikmetler sebebiyle teşrî kılmıştır ki bu hikmetlerden biri: İmanında sadık olan ile sadık olmayanı imtihan edip açığa çıkarmaktır. Diğeri ise: Kâfirlerin müslüman şehitleri öldürmesi suretiyle Allah yolunda şehitlik faziletine erişmeyi kolaylaştırmaktır; şayet bu olmasaydı hiç kimse Allah yolunda şehitlik faziletini elde edemezdi. Nitekim Teâlâ, cihad ile imanında sadık olanın ve olmayanın imtihan edilmesi hikmetine Kitab'ının birçok ayetinde işaret etmiştir; Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibi: { ذَلِكَ وَلَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ وَلَكِنْ لِيَبْلُوَ بَعْضَكُمْ بِبَعْضٍ } “İşte böyle; eğer Allah dileseydi onlardan intikam alırdı, ancak sizi birbirinizle denemek için (savaşı emretti)” [Muhammed, 47/4]. Yine Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibi: { مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ } “Allah, pisi temizden ayırıncaya kadar müminleri bulunduğunuz bu hâl üzere bırakacak değildir. Allah sizi gayba muttali kılacak da değildir...” [Âl-i İmrân, 3/179]. Yine Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَلَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَا رَسُولِهِ وَلَا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ } “Yoksa siz; içinizden cihad edenleri, Allah'tan, Resûlünden ve müminlerden başkasını sırdaş edinmeyenleri Allah bilip ortaya çıkarmadan bırakılacağınızı mı sandınız? Allah yaptıklarınızdan haberdardır” [et-Tevbe, 9/16]. Yine Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ } “Yoksa siz, Allah içinizden cihad edenleri bilip ortaya çıkarmadan ve sabredenleri bilip ortaya çıkarmadan cennete gireceğinizi mi sandınız?” [Âl-i İmrân, 3/142]. Ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ وَنَبْلُوَ أَخْبَارَكُمْ } “Andolsun ki içinizden cihad edenleri ve sabredenleri bilip ortaya çıkarıncaya ve durumlarınızı sınayıncaya kadar sizi imtihan edeceğiz” [Muhammed, 47/31] ve benzeri ayetler böyledir. Yine anılan imtihanın ve O'nun yolunda şehitliği elde etmeyi kolaylaştırmanın hikmeti hakkında Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: { إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ } “Eğer size bir yara dokunduysa, şüphesiz o kavme de benzeri bir yara dokunmuştu. Biz bu günleri insanlar arasında döndürür dururuz; ta ki Allah iman edenleri bilsin ve içinizden şahitler/şehitler edinsin. Allah zalimleri sevmez. Bir de Allah, iman edenleri arındırmak ve kâfirleri mahvetmek için (böyle yapar)” [Âl-i İmrân, 3/140-141]. Nâfi‘, Ebû Amr ve Âsım bu kelimeyi; hemzenin dammesi ve zâl harfinin kesresi ile meçhul (edilgen) fiil olarak «أُذِنَ» şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise hemzenin fethasıyla malum (etken) olarak okumuşlardır ki 'Allah kendileriyle savaşılan kimselere izin verdi' demektir. Nâfi‘, İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Hafs; «يُقَاتَلُونَ» kelimesini tâ'nın fethası ile meçhul olarak okumuşlar, diğer kıraat imamları ise tâ'nın kesresi ile «يُقَاتِلُونَ» şeklinde malum olarak okumuşlardır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ، تَقَدَّمَ مَا يُوَضِّحُ هَذِهِ الْآيَةَ مِنَ الْآيَاتِ فِي سُورَةِ «بَرَاءَةٌ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ [٩ \ ٧٤] .
Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ } “Onlar, sırf 'Rabbimiz Allah'tır' dedikleri için haksız yere yurtlarından çıkarılmış kimselerdir” buyruğunu açıklayan ayetler, Berâe (Tevbe) Suresi'nde: { وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Onların intikam almaya kalkışmaları, sırf Allah'ın ve Resûlünün lütfundan onları zengin kılmış olmasındandır” [et-Tevbe, 9/74] ayeti incelenirken daha önce geçmişti.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ، بَيَّنَ اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ أَقْسَمَ لَيَنْصُرَنَّ مَنْ يَنْصُرُهُ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ نَصْرَ اللَّهِ إِنَّمَا هُوَ بِاتِّبَاعِ مَا شَرَّعَهُ بِامْتِثَالِ أَوَامِرِهِ، وَاجْتِنَابِ نَوَاهِيهِ وَنُصْرَةِ رُسُلِهِ وَأَتْبَاعِهِمْ، وَنُصْرَةِ دِينِهِ وَجِهَادِ أَعْدَائِهِ وَقَهْرِهِمْ حَتَّى تَكُونَ كَلِمَتُهُ - جَلَّ وَعَلَا - هِيَ الْعُلْيَا، وَكَلِمَةُ أَعْدَائِهِ هِيَ السُّفْلَى، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ - جَلَّ وَعَلَا - بَيَّنَ صِفَاتِ الَّذِينَ وَعَدَهُمْ بِنَصْرِهِ لِتَمْيِيزِهِمْ عَنْ غَيْرِهِمْ فَقَالَ
Allah Teâlâ'nın: { وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ } “Elbette Allah, Kendi (dini)ne yardım edene yardım edecektir. Şüphesiz Allah çok güçlüdür, mutlak galiptir” buyruğunda; Allah -celle ve ‘alâ- Kendi dinine yardım edene mutlaka yardım edeceğine dair yemin ettiğini açıklamıştır. Malumdur ki Allah'a yardım etmek; ancak O'nun emirlerini yerine getirip yasaklarından kaçınarak, resûllerine ve onların tâbilerine yardım ederek, O'nun dinine arka çıkıp düşmanlarıyla cihad ederek ve nihayet O'nun -celle ve ‘alâ- kelimesi en yüce, düşmanlarının kelimesi ise en alçak olsun diye onları kahrederek O'nun şeriatına uymakla olur. Sonra Allah -celle ve ‘alâ-, başkalarından ayırt edilmeleri için Kendi yardımını vadettiği kimselerin sıfatlarını beyan ederek,
مُبَيِّنًا مَنْ أَقْسَمَ أَنَّهُ يَنْصُرُهُ ; لِأَنَّهُ يَنْصُرُ اللَّهَ - جَلَّ وَعَلَا -: الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ الْآيَةَ [٢٢ \ ٤١] وَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ: مِنْ أَنَّ مَنْ نَصَرَ اللَّهَ نَصَرَهُ اللَّهُ جَاءَ مُوَضَّحًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ وَيُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ وَالَّذِينَ كَفَرُوا فَتَعْسًا لَهُمْ وَأَضَلَّ أَعْمَالَهُمْ [٤٧ \ ٧ - ٨] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ وَإِنَّ جُنْدَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ [٣٧ \ ١٧١ - ١٧٣] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي [٥٨ \ ٢١] وَقَوْلِهِ: وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ الْآيَةَ [٢٤ \ ٥٥] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ الْآيَةَ [٢٢ \ ٤١] ، دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ لَا وَعْدَ مِنَ اللَّهِ بِالنَّصْرِ، إِلَّا مَعَ إِقَامَةِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ وَالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ، وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ، فَالَّذِينَ يُمَكِّنُ اللَّهُ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَيَجْعَلُ الْكَلِمَةَ فِيهَا وَالسُّلْطَانَ لَهُمْ، وَمَعَ ذَلِكَ لَا يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَلَا يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ، وَلَا يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ، وَلَا يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ فَلَيْسَ لَهُمْ وَعْدٌ مِنَ اللَّهِ بِالنَّصْرِ ; لِأَنَّهُمْ لَيْسُوا مِنْ حِزْبِهِ، وَلَا مِنْ أَوْلِيَائِهِ الَّذِينَ وَعَدَهُمْ بِالنَّصْرِ، بَلْ هُمْ حِزْبُ الشَّيْطَانِ وَأَوْلِيَاؤُهُ، فَلَوْ طَلَبُوا النَّصْرَ مِنَ اللَّهِ بِنَاءً عَلَى أَنَّهُ وَعَدَهُمْ إِيَّاهُ، فَمَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الْأَجِيرِ الَّذِي يَمْتَنِعُ مِنْ عَمَلِ مَا أُجِرَ عَلَيْهِ، ثُمَّ يَطْلُبُ الْأُجْرَةَ، وَمَنْ هَذَا شَأْنُهُ فَلَا عَقْلَ لَهُ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ [٢٢ \ ٤٠] الْعَزِيزُ الْغَالِبُ الَّذِي لَا يَغْلِبُهُ شَيْءٌ، كَمَا قَدَّمْنَاهُ مِرَارًا بِشَوَاهِدِهِ الْعَرَبِيَّةِ، وَهَذِهِ الْآيَاتُ تَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ خِلَافَةِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ ; لِأَنَّ اللَّهَ نَصَرَهُمْ عَلَى أَعْدَائِهِمْ، لِأَنَّهُمْ نَصَرُوهُ فَأَقَامُوا الصَّلَاةَ، وَآتَوُا الزَّكَاةَ، وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ، وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ، وَقَدْ مَكَّنَ لَهُمْ، وَاسْتَخْلَفَهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا قَالَ: وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ الْآيَةَ [٢٤ \ ٥٥] ، وَالْحَقُّ أَنَّ الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةَ تَشْمَلُ أَصْحَابَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَكُلَّ مَنْ قَامَ بِنُصْرَةِ دِينِ اللَّهِ عَلَى الْوَجْهِ الْأَكْمَلِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Allah -celle ve ‘alâ-'ya yardım ettikleri için Kendisinin de onlara yardım edeceğine yemin ettiği kimseleri şöyle açıklamıştır: { الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ } “Onlar ki, kendilerine yeryüzünde iktidar verdiğimiz takdirde namazı dosdoğru kılarlar, zekâtı verirler, iyiliği emrederler ve kötülükten alıkoyarlar...” [el-Hac, 22/41]. Bu yüce ayetin delalet ettiği 'Allah'ın dinine yardım edene Allah'ın da yardım edeceği' hususu, Kur'an'ın başka yerlerinde de açıklanmıştır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu böyledir: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ وَيُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ وَالَّذِينَ كَفَرُوا فَتَعْسًا لَهُمْ وَأَضَلَّ أَعْمَالَهُمْ } “Ey iman edenler! Eğer siz Allah'a yardım ederseniz, O da size yardım eder ve ayaklarınızı sabit kılar. İnkâr edenlere gelince, yıkım onlara olsun; (Allah) onların amellerini boşa çıkarmıştır” [Muhammed, 47/7-8]. Yine Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ وَإِنَّ جُنْدَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ } “Andolsun ki, peygamber kullarımıza şu sözümüz geçmişti: 'Muhakkak onlar zafere ulaştırılacaklardır ve şüphesiz bizim ordumuz galip gelecek olanların ta kendileridir'” [es-Sâffât, 37/171-173]. Yine Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي } “Allah: 'Andolsun ki Ben ve elçilerim mutlaka galip geleceğiz' diye yazmıştır” [el-Mücâdele, 58/21] ve şu buyruğu: { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ } “Allah, içinizden iman edip salih ameller işleyenlere, onları yeryüzünde mutlaka halife kılacağını vadetti...” [en-Nûr, 24/55] ve benzeri diğer ayetler böyledir. Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ } “Onlar ki kendilerine yeryüzünde iktidar verdiğimiz takdirde...” [el-Hac, 22/41] buyruğunda; namazı dosdoğru kılmak, zekâtı vermek, iyiliği emredip kötülükten nehyetmek bulunmadıkça Allah'tan bir zafer vaadinin olmayacağına delil vardır. Dolayısıyla Allah'ın yeryüzünde kendilerine iktidar verip hâkimiyeti ve otoriteyi ellerine teslim ettiği kimseler; buna rağmen namazı kılmaz, zekâtı vermez, marufu emretmeyip münkerden sakındırmazlarsa, Allah'tan onlara hiçbir yardım vaadi yoktur. Çünkü onlar Allah'ın hizbinden ve Kendilerine zafer vadettiği dostlarından (evliyasından) değillerdir; bilakis onlar şeytanın hizbi ve onun dostlarıdır. Eğer kendilerine zafer vadettiği zannıyla Allah'tan yardım isteyecek olurlarsa, onların misali, ücret karşılığı tutulduğu işi yapmaktan kaçınan, ardından da ücretini talep eden işçinin misali gibidir. Hâli bu olan kimsenin ise aklı yoktur. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ } “Şüphesiz Allah çok güçlüdür, mutlak galiptir” [el-Hac, 22/40] buyruğundaki 'Azîz'; Arapça şahitleriyle defalarca önceden açıkladığımız üzere, hiçbir şeyin kendisine galip gelemediği mutlak galiptir. Bu ayetler Hulefâ-yi Râşidîn'in hilafetinin sıhhatine delalet eder; zira Allah onlara düşmanlarına karşı yardım etmiştir; çünkü onlar da O'na yardım etmiş, namazı kılmış, zekâtı vermiş, marufu emredip münkerden nehyetmişlerdir. Nitekim: { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ } “Allah, içinizden iman edip salih ameller işleyenlere, onları yeryüzünde mutlaka halife kılacağını vadetti...” [en-Nûr, 24/55] buyurduğu gibi onlara iktidar vermiş ve yeryüzünde onları halife kılmıştır. Hak olan şudur ki, zikredilen ayetler Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabını ve Allah'ın dinine en kâmil manada yardım eden herkesi kapsamaktadır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعَادٌ وَثَمُودُ وَقَوْمُ إِبْرَاهِيمَ وَقَوْمُ لُوطٍ وَأَصْحَابُ مَدْيَنَ وَكُذِّبَ مُوسَى فَأَمْلَيْتُ لِلْكَافِرِينَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ الْكَرِيمَةِ تَسْلِيَةٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ بِأَنَّ الَّذِي عَامَلَهُ بِهِ قَوْمُهُ مِنَ التَّكْذِيبِ عُومِلَ بِهِ غَيْرُهُ مِنَ الرُّسُلِ الْكِرَامِ، وَذَلِكَ يُسَلِّيهِ وَيُخَفِّفُ عَلَيْهِ كَمَا قَالَ تَعَالَى
Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعَادٌ وَثَمُودُ وَقَوْمُ إِبْرَاهِيمَ وَقَوْمُ لُوطٍ وَأَصْحَابُ مَدْيَنَ وَكُذِّبَ مُوسَى فَأَمْلَيْتُ لِلْكَافِرِينَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ } “Eğer seni yalanlıyorlarsa, (bil ki) onlardan önce Nûh'un kavmi, Âd, Semûd, İbrâhim'in kavmi, Lût'un kavmi ve Medyen halkı da yalanlamıştı; Mûsâ da yalanlandı. Ben de o kâfirlere mühlet verdim, sonra onları yakalayıverdim. Benim inkârım/cezalandırmam nasılmış (gördüler)!” buyruğunda; kavminin Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem reva gördüğü yalanlamanın, diğer yüce resûllere de reva görüldüğü belirtilerek onun için bir teselli vardır. Bu durum onu teselli eder ve hüznünü hafifletir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
وَكُلًّا نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤَادَكَ الْآيَةَ [١١ \ ١٢٠] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا يُقَالُ لَكَ إِلَّا مَا قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ [٤١ \ ٤٣] وَقَوْلِهِ: وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ الْآيَةَ [٣٥ \ ٤] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. وَذَكَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَاتِ سَبْعَ أُمَمٍ كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمْ كَذَّبَتْ رَسُولَهَا.
{ وَكُلًّا نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤَادَكَ } “Peygamberlerin haberlerinden, kendisiyle kalbini pekiştirdiğimiz her şeyi sana anlatıyoruz...” [Hûd, 11/120]. Yine Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { مَا يُقَالُ لَكَ إِلَّا مَا قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ } “Sana söylenen, senden önceki resûllere söylenmiş olandan başka bir şey değildir” [Fussilet, 41/43] ve şu buyruğu: { وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ } “Eğer seni yalanlıyorlarsa, bilesin ki senden önceki resûller de yalanlanmıştı...” [Fâtır, 35/4] ve benzeri diğer ayetler böyledir. Teâlâ bu ayetlerde, her biri kendi peygamberini yalanlamış olan yedi ümmeti zikretmiştir.
الْأُولَى: قَوْمُ نُوحٍ فِي قَوْلِهِ: فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ [٢٢ \ ٤٢] وَالْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى تَكْذِيبِ قَوْمِ نُوحٍ لَا تَكَادُ تُحْصَى فِي الْقُرْآنِ، لِكَثْرَتِهَا وَلْنَقْتَصِرْ عَلَى الْأَمْثِلَةِ لِكَثْرَةِ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى تَكْذِيبِ هَذِهِ الْأُمَمِ رُسُلَهَا كَقَوْلِهِ: كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ [٢٦ \ ١٠٥] وَقَوْلِهِ: كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَكَذَّبُوا عَبْدَنَا وَقَالُوا مَجْنُونٌ وَازْدُجِرَ [٥٤ \ ٩] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Birincisi: { فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ } “Onlardan önce Nûh'un kavmi de yalanlamıştı” [el-Hac, 22/42] buyruğundaki Nûh kavmidir. Nûh kavminin yalanlamasını gösteren ayetler çokluğu sebebiyle Kur'an'da neredeyse sayılamayacak kadardır; bu ümmetlerin peygamberlerini yalanladıklarını gösteren ayetlerin çokluğu sebebiyle misallerle yetinelim: { كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ } “Nûh kavmi peygamberleri yalanladı” [eş-Şu‘arâ, 26/105] buyruğu ve: { كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَكَذَّبُوا عَبْدَنَا وَقَالُوا مَجْنُونٌ وَازْدُجِرَ } “Onlardan önce Nûh kavmi de yalanlamıştı; kulumuzu yalanladılar ve: 'Cinlenmiştir' dediler; o baskı görüp engellendi” [el-Kamer, 54/9] buyruğu ile diğer ayetler böyledir.
الثَّانِيَةُ: عَادٌ، وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ أَنَّهُمْ كَذَّبُوا رَسُولَهُمْ هُودًا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: كَذَّبَتْ عَادٌ الْمُرْسَلِينَ [٢٦ \ ١٢٣] وَقَوْلِهِ: قَالُوا يَاهُودُ مَا جِئْتَنَا بِبَيِّنَةٍ وَمَا نَحْنُ بِتَارِكِي آلِهَتِنَا عَنْ قَوْلِكَ وَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ [١١ \ ٥٣] .
İkincisi: Âd kavmidir. Teâlâ buradan başka pek çok ayette onların resûlleri Hûd'u yalanladıklarını açıklamıştır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { كَذَّبَتْ عَادٌ الْمُرْسَلِينَ } “Âd kavmi peygamberleri yalanladı” [eş-Şu‘arâ, 26/123] ve şu buyruğu: { قَالُوا يَاهُودُ مَا جِئْتَنَا بِبَيِّنَةٍ وَمَا نَحْنُ بِتَارِكِي آلِهَتِنَا عَنْ قَوْلِكَ وَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ } “Dediler ki: Ey Hûd! Sen bize açık bir delil getirmedin, biz senin sözünle ilahlarımızı terk edecek değiliz ve biz sana inanacak da değiliz” [Hûd, 11/53] böyledir.
الثَّالِثَةُ: ثَمُودُ وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ تَكْذِيبَهُمْ لِنَبِيِّهِمْ صَالِحٍ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: كَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِينَ [٢٦ \ ١٤١] وَقَوْلِهِ: فَكَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهَا [٩١ \ ١٤] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Üçüncüsü: Semûd kavmidir. Teâlâ buradan başka pek çok ayette onların peygamberleri Sâlih'i yalanladıklarını açıklamıştır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { كَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِينَ } “Semûd kavmi peygamberleri yalanladı” [eş-Şu‘arâ, 26/141] ve şu buyruğu: { فَكَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهَا } “Fakat onu yalanladılar da deveyi kestiler” [eş-Şems, 91/14] ve benzeri diğer ayetler böyledir.
الرَّابِعَةُ: قَوْمُ إِبْرَاهِيمَ، وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ أَنَّهُمْ كَذَّبُوهُ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قَالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ فَأَنْجَاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ [٢٩ \ ٢٤] وَقَوْلِهِ: قَالُوا حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ الْآيَةَ [٢١ \ ٦٨] ، وَكَقَوْلِهِ: أَرَاغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَاإِبْرَاهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا [١٩ \ ٤٦] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Dördüncüsü: İbrâhim kavmidir. Teâlâ buradan başka pek çok ayette onların İbrâhim'i yalanladıklarını açıklamıştır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قَالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ فَأَنْجَاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ } “Kavminin cevabı ise sadece: 'Onu öldürün ya da yakın!' demelerinden ibaret oldu. Fakat Allah onu ateşten kurtardı” [el-Ankebût, 29/24], şu buyruğu: { قَالُوا حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ } “Eğer bir şey yapacaksanız, onu yakın da ilahlarınıza yardım edin! dediler...” [el-Enbiyâ, 21/68] ve şu buyruğu: { أَرَاغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَاإِبْرَاهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا } “(Babası:) 'Ey İbrâhim! Sen benim ilahlarımdan yüz mü çeviriyorsun? Eğer vazgeçmezsen andolsun seni taşlarım; uzun bir süre benden uzak dur!' dedi” [Meryem, 19/46] ile diğer ayetler böyledir.
الْخَامِسَةُ: قَوْمُ لُوطٍ وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ أَنَّهُمْ كَذَّبُوهُ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ: كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِينَ [٢٦ \ ١٦٠] وَقَوْلِهِ: فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قَالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ الْآيَةَ [٢٧ \ ٥٦] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Beşincisi: Lût kavmidir. Teâlâ buradan başka pek çok ayette onların Lût'u yalanladıklarını açıklamıştır; nitekim: { كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِينَ } “Lût kavmi peygamberleri yalanladı” [eş-Şu‘arâ, 26/160] buyruğu ve: { فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قَالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ } “Kavminin cevabı sadece: 'Lût ailesini şehrinizden çıkarın...' demekten ibaret oldu” [en-Neml, 27/56] buyruğu ile benzeri diğer ayetler böyledir.
السَّادِسَةُ: أَصْحَابُ مَدْيَنَ، وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُمْ كَذَّبُوا نَبِيَّهُمْ شُعَيْبًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ كَقَوْلِهِ: أَلَا بُعْدًا لِمَدْيَنَ كَمَا بَعِدَتْ ثَمُودُ [١١ \ ٩٥] وَقَوْلِهِ: وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا قَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ إِلَى قَوْلِهِ:
Altıncısı: Medyen halkıdır. Teâlâ buradan başka pek çok ayette onların peygamberleri Şuayb'ı yalanladıklarını açıklamıştır; nitekim: { أَلَا بُعْدًا لِمَدْيَنَ كَمَا بَعِدَتْ ثَمُودُ } “Haberiniz olsun, Semûd kavmi helak olup gittiği gibi Medyen de helak olup gitti” [Hûd, 11/95] buyruğu ile: { وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا قَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ } “Medyen'e de kardeşleri Şuayb'ı (gönderdik). Dedi ki: Ey kavmim! Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur...” buyruğundan şu kısma kadar olan ayetler böyledir:
قَالُوا يَاشُعَيْبُ أَصَلَاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا نَشَاءُ إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ [١١ \ ٨٤ - ٨٧] وَقَوْلِهِ: قَالُوا يَاشُعَيْبُ مَا نَفْقَهُ كَثِيرًا مِمَّا تَقُولُ وَإِنَّا لَنَرَاكَ فِينَا ضَعِيفًا وَلَوْلَا رَهْطُكَ لَرَجَمْنَاكَ الْآيَةَ [١١ \ ٩١] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
{ قَالُوا يَاشُعَيْبُ أَصَلَاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا نَشَاءُ إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ } “Dediler ki: 'Ey Şuayb! Babalarımızın taptıklarını bırakmamızı yahut mallarımızda dilediğimizi yapmaktan vazgeçmemizi sana namazın mı emrediyor? Doğrusu sen çok yumuşak huylusun, aklı başında birisin!'” [Hûd, 11/84-87] ve şu buyruğu: { قَالُوا يَاشُعَيْبُ مَا نَفْقَهُ كَثِيرًا مِمَّا تَقُولُ وَإِنَّا لَنَرَاكَ فِينَا ضَعِيفًا وَلَوْلَا رَهْطُكَ لَرَجَمْنَاكَ } “Dediler ki: 'Ey Şuayb! Söylediklerinin çoğunu anlamıyoruz; doğrusu biz seni aramızda zayıf görüyoruz. Eğer kabilen olmasaydı seni mutlaka taşlardık...'” [Hûd, 11/91] ve benzeri diğer ayetler böyledir.
السَّابِعَةُ: مَنْ كَذَّبُوا مُوسَى وَهُمْ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ، وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ أَنَّ فِرْعَوْنَ وَقَوْمَهُ كَذَّبُوا مُوسَى فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ: لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلَهًا غَيْرِي لَأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ [٢٦ \ ٢٩] وَقَوْلِهِ: أَلَمْ نُرَبِّكَ فِينَا وَلِيدًا وَلَبِثْتَ فِينَا مِنْ عُمُرِكَ سِنِينَ وَفَعَلْتَ فَعْلَتَكَ الَّتِي فَعَلْتَ وَأَنْتَ مِنَ الْكَافِرِينَ [٢٦ \ ١٨ - ١٩] وَقَوْلِهِ: وَقَالُوا مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِتَسْحَرَنَا بِهَا فَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ [٧ \ ١٣٢] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ: فَأَمْلَيْتُ لِلْكَافِرِينَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ [٢٢ \ ٤٤] قَدْ بَيَّنَ تَعَالَى نَوْعَ الْعَذَابِ الَّذِي عَذَّبَ بِهِ كُلَّ أُمَّةٍ مِنْ تِلْكَ الْأُمَمِ، بَعْدَ الْإِمْلَاءِ لَهَا وَالْإِمْهَالِ، فَبَيَّنَ أَنَّهُ أَهْلَكَ قَوْمَ نُوحٍ بِالْغَرَقِ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَخَذَهُمُ الطُّوفَانُ وَهُمْ ظَالِمُونَ [٢٩ \ ١٤] وَقَوْلِهِ: فَفَتَحْنَا أَبْوَابَ السَّمَاءِ بِمَاءٍ مُنْهَمِرٍ وَفَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُونًا فَالْتَقَى الْمَاءُ عَلَى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ [٥٤ \ ١١ - ١٢] وَقَوْلِهِ: ثُمَّ أَغْرَقْنَا بَعْدُ الْبَاقِينَ [٢٦ \ ١٢٠] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَبَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ أَنَّهُ بَعْدَ الْإِمْلَاءِ وَالْإِمْهَالِ لِعَادٍ أَهْلَكَهُمْ بِالرِّيحِ الْعَقِيمِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَمَّا عَادٌ فَأُهْلِكُوا بِرِيحٍ صَرْصَرٍ عَاتِيَةٍ الْآيَاتِ [٦٩ \ ٦] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَفِي عَادٍ إِذْ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ مَا تَذَرُ مِنْ شَيْءٍ أَتَتْ عَلَيْهِ إِلَّا جَعَلَتْهُ كَالرَّمِيمِ [٥٤ \ ٤١ - ٤٢] وَقَوْلِهِ: بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ رِيحٌ فِيهَا عَذَابٌ أَلِيمٌ تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ بِأَمْرِ رَبِّهَا فَأَصْبَحُوا لَا يُرَى إِلَّا مَسَاكِنُهُمْ [٤٦ \ ٢٤ - ٢٥] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ وَبَيَّنَ أَنَّهُ أَهْلَكَ ثَمُودَ بِصَيْحَةٍ أَهْلَكَتْهُمْ جَمِيعًا ; كَقَوْلِهِ فِيهِمْ: وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ [١١ \ ٦٧] وَقَوْلِهِ: وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْنَاهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى عَلَى الْهُدَى فَأَخَذَتْهُمْ صَاعِقَةُ الْعَذَابِ الْهُونِ الْآيَةَ [٤١ \ ١٧] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. وَقَوْمُ إِبْرَاهِيمَ الَّذِينَ كَذَّبُوهُ هُمْ نُمْرُوذُ، وَقَوْمُهُ، وَقَدْ ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ أَنَّ الْعَذَابَ الدُّنْيَوِيَّ الَّذِي أَهْلَكَهُمُ اللَّهُ بِهِ هُوَ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ النَّحْلِ: قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتَى اللَّهُ بُنْيَانَهُمْ مِنَ الْقَوَاعِدِ فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَأَتَاهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ [١٦ \ ٢٦] وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ أَهْلَكَ قَوْمَ لُوطٍ بِجَعْلِ عَالِي أَرْضِهِمْ سَافِلَهَا، وَأَنَّهُ
Yedincisi: Mûsâ'yı yalanlayanlardır ki onlar Firavun ve kavmidir. Teâlâ buradan başka pek çok ayette Firavun ve kavminin Mûsâ'yı yalanladıklarını açıklamıştır; nitekim: { لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلَهًا غَيْرِي لَأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ } “(Firavun:) 'Eğer benden başka bir ilah edinirsen, andolsun seni zindana atılanlardan kılarım!' dedi” [eş-Şu‘arâ, 26/29] buyruğu, şu buyruğu: { أَلَمْ نُرَبِّكَ فِينَا وَلِيدًا وَلَبِثْتَ فِينَا مِنْ عُمُرِكَ سِنِينَ وَفَعَلْتَ فَعْلَتَكَ الَّتِي فَعَلْتَ وَأَنْتَ مِنَ الْكَافِرِينَ } “(Firavun) dedi ki: 'Biz seni çocukken aramızda büyütmedik mi? Ömrünün nice yıllarını aramızda geçirmedin mi? Sonunda yapacağını yaptın; sen nankörün birisin!'” [eş-Şu‘arâ, 26/18-19] ve şu buyruğu: { وَقَالُوا مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِتَسْحَرَنَا بِهَا فَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ } “Ve dediler ki: 'Bizi büyülemek için her ne ayet (mucize) getirirsen getir, biz sana inanacak değiliz'” [el-A‘râf, 7/132] ile diğer ayetler böyledir. Allah Teâlâ'nın bu ayetteki: { فَأَمْلَيْتُ لِلْكَافِرِينَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ } “Ben de o kâfirlere mühlet verdim, sonra onları yakalayıverdim. Benim inkârım/cezalandırmam nasılmış (gördüler)!” [el-Hac, 22/44] buyruğunda Teâlâ, onlara mühlet verip erteledikten sonra o ümmetlerin her birine uyguladığı azap türünü beyan etmiştir. Nûh kavmini suda boğmak suretiyle helak ettiğini pek çok yerde açıklamıştır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { فَأَخَذَهُمُ الطُّوفَانُ وَهُمْ ظَالِمُونَ } “Onlar zulmedip dururlarken kendilerini tufan yakalayıverdi” [el-Ankebût, 29/14], şu buyruğu: { فَفَتَحْنَا أَبْوَابَ السَّمَاءِ بِمَاءٍ مُنْهَمِرٍ وَفَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُونًا فَالْتَقَى الْمَاءُ عَلَى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ } “Biz de boşalan bir su ile göğün kapılarını açtık. Yeryüzünü pınarlar hâlinde fışkırttık; nihayet sular takdir edilmiş bir iş üzere birleşti” [el-Kamer, 54/11-12] ve şu buyruğu: { ثُمَّ أَغْرَقْنَا بَعْدُ الْبَاقِينَ } “Sonra da geride kalanları suda boğduk” [eş-Şu‘arâ, 26/120] ile diğer ayetler böyledir. Yine pek çok yerde Âd kavmini mühlet ve ertelemeden sonra 'akîm' (kasıp kavuran, bereketsiz) bir rüzgârla helak ettiğini açıklamıştır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَأَمَّا عَادٌ فَأُهْلِكُوا بِرِيحٍ صَرْصَرٍ عَاتِيَةٍ } “Âd kavmine gelince, onlar da uğultulu ve dondurucu azgın bir rüzgârla helak edildiler...” [el-Hâkka, 69/6], şu buyruğu: { وَفِي عَادٍ إِذْ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ مَا تَذَرُ مِنْ شَيْءٍ أَتَتْ عَلَيْهِ إِلَّا جَعَلَتْهُ كَالرَّمِيمِ } “Âd kavminde de (ibretler vardır). Hani onların üzerine köklerini kesen (akîm) rüzgârı göndermiştik. Üzerinden geçtiği hiçbir şeyi bırakmıyor, mutlaka onu kül gibi savuruyordu” [ez-Zâriyât, 51/41-42] ve şu buyruğu: { بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ رِيحٌ فِيهَا عَذَابٌ أَلِيمٌ تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ بِأَمْرِ رَبِّهَا فَأَصْبَحُوا لَا يُرَى إِلَّا مَسَاكِنُهُمْ } “Hayır, o sizin acele gelmesini istediğiniz şeydir; içinde acıklı bir azap bulunan bir rüzgârdır! Rabbinin emriyle her şeyi yerle bir eder. Derken evlerinden başka bir şey görünmez oldu” [el-Ahkāf, 46/24-25] ile diğer ayetler böyledir. Semûd kavmini ise hepsini yok eden korkunç bir sesle (sayha) helak ettiğini açıklamıştır; nitekim onlar hakkında: { وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ } “Zulmedenleri o korkunç ses yakalayıverdi de yurtlarında dizüstü çökekaldılar” [Hûd, 11/67] buyurmuş ve şöyle buyurmuştur: { وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْنَاهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى عَلَى الْهُدَى فَأَخَذَتْهُمْ صَاعِقَةُ الْعَذَابِ الْهُونِ } “Semûd'a gelince, biz onlara doğru yolu gösterdik; fakat onlar körlüğü hidayete tercih ettiler. Bunun üzerine onları alçaltıcı azabın yıldırımı yakalayıverdi...” [Fussilet, 41/17] ve benzeri ayetler böyledir. İbrâhim'i yalanlayan kavim ise Nemrud ve kavmidir; müfessirler, Allah'ın onları dünyada helak ettiği azabın Nahl Suresi'ndeki Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda zikredilen azap olduğunu belirtmişlerdir: { قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتَى اللَّهُ بُنْيَانَهُمْ مِنَ الْقَوَاعِدِ فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَأَتَاهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ } “Onlardan öncekiler de tuzak kurmuştu. Bunun üzerine Allah onların binalarını temellerinden sarstı da tavan tepelerinden üzerlerine çöktü ve azap onlara hiç fark edemedikleri bir yerden geldi” [en-Nahl, 16/26]. Teâlâ, Lût kavmini ise yurtlarının altını üstüne getirerek ve üzerlerine
أَرْسَلَ عَلَيْهِمْ مَطَرًا مِنْ حِجَارَةِ السِّجِّيلِ فِي مَوَاضِعَ مُتَعَدِّدَةٍ كَقَوْلِهِ ; تَعَالَى: فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا جَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهَا حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ [١١ \ ٨٢] وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ أَهْلَكَ أَصْحَابَ مَدْيَنَ بِالصَّيْحَةِ فِي مَوَاضِعَ ; كَقَوْلِهِ فِيهِمْ: وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا أَلَا بُعْدًا لِمَدْيَنَ كَمَا بَعِدَتْ ثَمُودُ [١١ \ ٩٤ - ٩٥] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ وَقَدْ بَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ أَنَّهُ أَهْلَكَ الَّذِينَ كَذَّبُوا مُوسَى، وَهُمْ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ بِالْغَرَقِ كَقَوْلِهِ: وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ [٤٤ \ ٢٤] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ الْآيَةَ [٢٠ \ ٧٨] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: حَتَّى إِذَا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قَالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ [١٠ \ ٩٠] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
pişirilmiş balçıktan taşlar yağdırarak helak ettiğini pek çok yerde açıklamıştır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا جَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهَا حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ } “Emrimiz geldiğinde oranın altını üstüne getirdik ve üzerine peş peşe pişirilmiş balçıktan taşlar yağdırdık” [Hûd, 11/82] ve benzeri ayetler böyledir. Teâlâ, Medyen halkını da korkunç bir sesle (sayha) helak ettiğini muhtelif yerlerde açıklamıştır; nitekim onlar hakkında: { وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا أَلَا بُعْدًا لِمَدْيَنَ كَمَا بَعِدَتْ ثَمُودُ } “Zulmedenleri o korkunç ses yakalayıverdi de yurtlarında dizüstü çökekaldılar. Sanki orada hiç yaşamamışlardı. Haberiniz olsun, Semûd helak olup gittiği gibi Medyen de helak olup gitti” [Hûd, 11/94-95] buyurmuş ve benzeri diğer ayetler gelmiştir. Mûsâ'yı yalanlayanları -ki onlar Firavun ve kavmidir- suda boğarak helak ettiğini de pek çok yerde açıklamıştır; nitekim: { وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ } “Denizi açık ve durgun bırak; çünkü onlar boğulacak bir ordudur” [ed-Duhân, 44/24] buyruğu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ } “Firavun da ordularıyla onların peşine düştü; denizden onları kaplayan şey (sular) kaplayıverdi...” [Tâhâ, 20/78] ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { حَتَّى إِذَا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قَالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “Nihayet boğulma onu yakalayınca: 'İsrâiloğullarının inandığından başka ilah olmadığına ben de inandım ve ben de müslümanlardanım' dedi” [Yûnus, 10/90] ile diğer ayetler böyledir.
وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْآيَاتِ كَثِيرَةٌ فِي بَيَانِ مَا أُهْلِكَتْ بِهِ هَذِهِ الْأُمَمُ السَّبْعُ الْمَذْكُورَةُ، وَقَدْ ذَكَرْنَا قَلِيلًا مِنْهَا كَالْمِثَالِ لِغَيْرِهِ، وَكُلُّ ذَلِكَ يُوَضِّحُ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ تَكْذِيبَ الْأُمَمِ السَّبْعِ لِأَنْبِيَائِهِمْ فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ [٢٢ \ ٤٤] أَيْ: بِالْعَذَابِ، وَهُوَ مَا ذَكَرْنَا بَعْضَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى تَفَاصِيلِهِ وَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ النَّكِيرُ: اسْمُ مَصْدَرٍ بِمَعْنَى الْإِنْكَارِ أَيْ: كَيْفَ كَانَ إِنْكَارِي عَلَيْهِمْ مُنْكَرَهُمْ، الَّذِي هُوَ كُفْرُهُمْ بِي، وَتَكْذِيبُهُمْ رُسُلِي، وَهُوَ ذَلِكَ الْعَذَابُ الْمُسْتَأْصِلُ الَّذِي بَيَّنَّا وَبَعْدَهُ عَذَابُ الْآخِرَةِ الَّذِي لَا يَنْقَطِعُ نَرْجُو اللَّهَ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الْمُسْلِمِينَ الْعَافِيَةَ مِنْ كُلِّ مَا يُسْخِطُ خَالِقَنَا، وَيَسْتَوْجِبُ عُقُوبَتَهُ، وَالْجَوَابُ إِنْكَارُكَ عَلَيْهِمْ بِذَلِكَ الْعَذَابِ وَاقِعٌ مَوْقِعَهُ عَلَى أَكْمَلِ وَجْهٍ ; لِأَنَّ الْجَزَاءَ مِنْ جِنْسِ الْعَمَلِ، فَجَزَاءُ الْعَمَلِ الْبَالِغِ غَايَةَ الْقُبْحِ بِالنَّكَالِ الْعَظِيمِ جَزَاءَ وِفَاقٍ وَاقِعٍ مَوْقِعَهُ، فَسُبْحَانَ الْحَكِيمِ الْخَبِيرِ الَّذِي لَا يَضَعُ الْأَمْرَ إِلَّا فِي مَوْضِعِهِ وَلَا يُوقِعُهُ إِلَّا فِي مَوْقِعِهِ، وَقَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ وَرْشٌ وَحْدَهُ عَنْ نَافِعٍ: فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ بِيَاءِ الْمُتَكَلِّمِ بَعْدَ الرَّاءِ وَصْلًا فَقَطْ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِحَذْفِهَا اكْتِفَاءً بِالْكَسْرَةِ عَنِ الْيَاءِ.
Zikredilen bu yedi ümmetin ne ile helak edildiğini beyan eden ayetlerin pek çok olduğu bilinmektedir; biz diğerlerine örnek olması kabilinden bunlardan pek azını zikrettik. Bütün bunlar, Allah Teâlâ'nın yedi ümmetin peygamberlerini yalanlamasını zikrettikten sonraki: { فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ } “Ben de o inkâr edenlere mühlet verdim, sonra onları yakalayıverdim” [el-Hac, 22/44] yani 'azap ile yakalayıverdim' buyruğunun manasını açıklamaktadır ki bu azap, detaylarına delalet eden bazı ayetlerini zikrettiğimiz husustur. Allah Teâlâ'nın bu yüce ayetteki: { فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ } “Benim inkârım/cezalandırmam nasılmış (gördüler)!” buyruğunda geçen 'Nekîr' (نَكِير); 'inkâr' (kınama ve cezalandırma) manasında bir ism-i masdardır; yani 'Bana küfretmeleri ve resûllerimi yalanlamaları şeklindeki münker fiillerine karşı Benim inkârım/cezalandırmam nasıl oldu?' demektir. Bu da açıkladığımız üzere o kök kazıyıcı azaptır; bunun ardından ise hiç kesilmeyecek olan ahiret azabı vardır. Yaratanımızı öfkelendiren ve O'nun cezasını gerektiren her şeyden kendimiz ve Müslüman kardeşlerimiz için Allah'tan afiyet dileriz. Sorunun cevabı şudur: Senin onlara o azap ile verdiğin ceza/inkâr tam manasıyla yerini bulmuştur; zira ceza amelin cinsindendir. Dolayısıyla son derece çirkin olan bir amelin cezası, tastamam denk düşen ve tam yerini bulan büyük bir ceza ile verilmiştir. Her işi ancak layık olduğu yere koyan ve ancak münasip yerine isabet ettiren Hakîm ve Habîr olan Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir. Nâfi‘den rivayetle yalnızca Verş bu kelimeyi; { فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ } şeklinde sadece vasl (geçiş) hâlinde râ harfinden sonra mütekellim yâ'sı ile okumuştur. Diğer kıraat imamları ise yâ'nın yerine kesre ile yetinerek yâ'yı hazfederek okumuşlardır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ، بَيَّنَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ أَهْلَكَ كَثِيرًا مِنَ الْقُرَى فِي حَالِ كَوْنِهَا ظَالِمَةً أَيْ: بِسَبَبِ ذَلِكَ الظُّلْمِ، وَهُوَ الْكُفْرُ بِاللَّهِ وَتَكْذِيبُ رُسُلِهِ، فَصَارَتْ بِسَبَبِ الْإِهْلَاكِ وَالتَّدْمِيرِ دِيَارُهَا مُتَهَدِّمَةٌ وَآبَارُهَا مُعَطَّلَةٌ، لَا يَسْقِي مِنْهَا شَيْءٌ لِإِهْلَاكِ أَهْلِهَا الَّذِينَ كَانُوا يَسْتَقُونَ مِنْهَا.
Allah Teâlâ'nın: { فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ } “Halkı zulmedip dururken helak ettiğimiz nice beldeler vardır ki, şimdi onlar tavanları üzerine çökmüş (ıssız) kalmıştır; nice terk edilmiş kuyular ve nice muhkem saraylar da (sahipsizdir)!” buyruğunda; Teâlâ bu yüce ayette, zalim durumda iken yani Allah'ı inkâr etmeleri ve O'nun resûllerini yalanlamaları şeklindeki bu zulümleri sebebiyle nice memleketleri helak ettiğini açıklamıştır. Böylece helak ve yıkım sebebiyle o memleketlerin evleri yerle bir olmuş, kuyuları terk edilmiş; kendilerinden su çeken ahalisinin helak olması yüzünden kuyulardan hiçbir şekilde su çekilmez olmuştur.
وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي ذَكَرَهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ: جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّهَا وَرُسُلِهِ فَحَاسَبْنَاهَا حِسَابًا شَدِيدًا وَعَذَّبْنَاهَا عَذَابًا نُكْرًا فَذَاقَتْ وَبَالَ أَمْرِهَا وَكَانَ عَاقِبَةُ أَمْرِهَا خُسْرًا أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا [٦٥ \ ٨ - ١٠] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِيَ ظَالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ [١١ \ ١٠٢] وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ ﵁ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: " إِنَّ اللَّهَ لَيُمْلِي لِلظَّالِمِ حَتَّى إِذَا أَخَذَهُ لَمْ يُفْلِتْهُ ثُمَّ قَرَأَ ﷺ وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِيَ ظَالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ [١١ \ ١٠٢] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا [٢٢ \ ٤٥] الْعُرُوشُ السُّقُوفُ وَالْخَاوِيَةُ السَّاقِطَةُ وَمِنْهُ قَوْلُ الْخَنْسَاءِ:
Allah Teâlâ'nın bu ayette zikrettiği bu mana pek çok ayette açıklanmıştır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّهَا وَرُسُلِهِ فَحَاسَبْنَاهَا حِسَابًا شَدِيدًا وَعَذَّبْنَاهَا عَذَابًا نُكْرًا فَذَاقَتْ وَبَالَ أَمْرِهَا وَكَانَ عَاقِبَةُ أَمْرِهَا خُسْرًا أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا } “Rabbinin ve O'nun resûllerinin emrinden çıkıp azan nice memleketler vardır ki, biz onları çetin bir hesaba çektik ve onları görülmemiş bir azapla cezalandırdık. Böylece onlar işlerinin vebalini tattılar ve işlerinin sonu hüsran oldu. Allah onlar için çetin bir azap hazırlamıştır...” [et-Talâk, 65/8-10] ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğu böyledir: { وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِيَ ظَالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ } “Halkı zalim olan beldeleri yakaladığı zaman Rabbinin yakalayışı işte böyledir. Şüphesiz O'nun yakalaması pek acı, pek çetindir” [Hûd, 11/102]. Nitekim Sahîhayn'da Ebû Mûsâ el-Eş‘arî'den radıyallâhu anh Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu sabit olmuştur: «Şüphesiz Allah zalime mühlet verir; onu yakaladığı zaman ise artık bırakmaz.» Sonra sallallâhu aleyhi ve sellem şu ayeti okudu: { وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِيَ ظَالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ } “Halkı zalim olan beldeleri yakaladığı zaman Rabbinin yakalayışı işte böyledir. Şüphesiz O'nun yakalaması pek acı, pek çetindir” [Hûd, 11/102]. Bu manadaki diğer ayetler de böyledir. Allah Teâlâ'nın bu yüce ayetteki: { فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا } “şimdi onlar tavanları üzerine çökmüş kalmıştır” [el-Hac, 22/45] buyruğunda geçen 'Urûş' (عُرُوش) tavanlar, 'Hâviye' (خَاوِيَة) ise çökmüş, yıkılmış demektir. Hansâ'nın şu beyti de bu köktendir:
كَانَ أَبُو حَسَّانَ عَرْشًا خَوَى ... مِمَّا بَنَاهُ الدَّهْرُ دَانٍ ظَلِيلُ
Ebû Hassân, zamanın inşa ettiği, alçak ve gölgeli, yıkılmış bir çardak gibiydi.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ السُّقُوفَ سَقَطَتْ ثُمَّ سَقَطَتْ عَلَيْهَا حِيطَانُهَا عَلَى أَظْهَرِ التَّفْسِيرَاتِ، وَالْقَصْرُ الْمَشِيدُ الْمَطْلِيُّ بِالشِّيدِ بِكَسْرِ الشِّينِ، وَهُوَ الْجِصُّ، وَقِيلَ الْمَشِيدُ: الرَّفِيعُ الْحَصِينُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكُكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ [٤ \ ٧٨] أَيْ: حُصُونٍ رَفِيعَةٍ مَنِيعَةٍ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ قَوْلَهُ: وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ مَعْطُوفٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَيْ: وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا، وَكَمْ مِنْ بِئْرٍ عَطَّلْنَاهَا بِإِهْلَاكِ أَهْلِهَا، وَكَمْ مِنْ قَصْرٍ مَشِيدٍ أَخْلَيْنَاهُ مِنْ سَاكِنِيهِ، وَأَهْلَكْنَاهُمْ لَمَّا كَفَرُوا وَكَذَّبُوا الرُّسُلَ. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ وَأَمْثَالِهَا: تَهْدِيدٌ لِكُفَّارِ قُرَيْشٍ الَّذِينَ كَذَّبُوهُ ﷺ، وَتَحْذِيرٌ لَهُمْ مِنْ أَنْ يَنْزِلَ بِهِمْ مَا نَزَلَ بِتِلْكَ الْقُرَى مِنَ الْعَذَابِ لَمَّا كَذَّبَتْ رُسُلَهَا.
En belirgin tefsirlere göre manası: Tavanlar çökmüş, ardından duvarlar da onların üzerine yıkılmıştır. 'el-Kasru'l-Meşîd' (الْقَصْرُ الْمَشِيدُ) ise; şîn harfinin kesresiyle şîd (kireç/alçı) ile sıvanmış saray demektir. 'Meşîd'in, Allah Teâlâ'nın: { أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكُكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ } “Nerede olursanız olun, sağlam kalelerde de bulunsanız ölüm size ulaşır” [en-Nisâ, 4/78] buyruğunda olduğu gibi yüksek ve müstahkem (kaleler) anlamına geldiği de söylenmiştir; yani yüksek ve muhkem kaleler demektir. Zahir olan odur ki: { وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ } “nice terk edilmiş kuyular” buyruğu { قَرْيَةٍ } kelimesi üzerine matuftur; yani 'Helak ettiğimiz nice beldeler, ahalisini helak ederek kullanım dışı bıraktığımız nice kuyular ve inkâr edip resûlleri yalanladıkları vakit ahalisini helak edip sâkinlerinden arındırdığımız nice muhkem saraylar vardır' takdirindedir. Bu ve benzeri ayetlerde; Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlayan Kureyş kâfirlerine bir tehdit ve o beldeler resûllerini yalanladıklarında başlarına gelen azabın kendi başlarına da inmesinden sakındıran bir uyarı vardır.
تَنْبِيهٌ
BİR UYARI
يَظْهَرُ لِطَالِبِ الْعِلْمِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ سُؤَالٌ: وَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ: فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا يَدُلُّ عَلَى تَهَدُّمِ أَبْنِيَةِ أَهْلِهَا، وَسُقُوطِهَا وَقَوْلُهُ: وَقَصْرٍ مَشِيدٍ يَدُلُّ عَلَى بَقَاءِ أَبْنِيَتِهَا قَائِمَةً مُشَيَّدَةً.
İlim talibi için bu ayette şöyle bir soru belirmektedir: { فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا } “şimdi onlar tavanları üzerine çökmüş kalmıştır” buyruğu o belde ahalisinin binalarının yıkılıp yerle bir olmasına delalet ederken, { وَقَصْرٍ مَشِيدٍ } “nice muhkem saraylar” buyruğu binaların sapasağlam ve ayakta kalmasına delalet etmektedir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الظَّاهِرُ لِي فِي جَوَابِ هَذَا السُّؤَالِ: أَنَّ قُصُورَ الْقُرَى الَّتِي أَهْلَكَهَا اللَّهُ، وَقْتَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ مِنْهَا مَا هُوَ مُتَهَدِّمٌ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَمِنْهَا مَا هُوَ قَائِمُ بَاقٍ عَلَى بِنَائِهِ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَصْرٍ مَشِيدٍ وَإِنَّمَا اسْتَظْهَرْنَا هَذَا الْجَمْعَ ; لِأَنَّ الْقُرْآنَ دَلَّ عَلَيْهِ، وَخَيْرُ مَا يُفَسَّرُ بِهِ الْقُرْآنُ
Bu satırların yazarı -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bu soruya verilecek cevapta bana zahir olan şudur: Bu ayetin indiği vakitte, Allah'ın helak ettiği memleketlerin saraylarından bir kısmı, { فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا } buyruğunun delalet ettiği üzere yerle bir olmuştur; bir kısmı ise Allah Teâlâ'nın: { وَقَصْرٍ مَشِيدٍ } buyruğunun delalet ettiği üzere binası ayakta kalmış durumdadır. Bu cem (uzlaştırma) şeklini tercih etmemizin yegâne sebebi, Kur'an'ın buna delalet etmesidir; zira Kur'an'ı tefsir etmenin en hayırlı yolu,
الْقُرْآنُ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ - جَلَّ وَعَلَا - فِي سُورَةِ هُودٍ: ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْقُرَى نَقُصُّهُ عَلَيْكَ مِنْهَا قَائِمٌ وَحَصِيدٌ [١١ \ ١٠٠] فَصَرَّحَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِأَنَّ مِنْهَا قَائِمًا، وَمِنْهَا حَصِيدًا.
yine Kur'an'dır. Bu da O'nun -celle ve ‘alâ- Hûd Suresi'ndeki şu buyruğunda yer almaktadır: { ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْقُرَى نَقُصُّهُ عَلَيْكَ مِنْهَا قَائِمٌ وَحَصِيدٌ } “İşte bunlar, sana anlattığımız memleketlerin haberlerindendir; onlardan kimi hâlâ ayaktadır, kimi de biçilmiş ekin gibidir (yıkılıp gitmiştir)” [Hûd, 11/100]. Nitekim bu ayette o beldelerin bir kısmının ayakta (kāim), bir kısmının ise yerle bir (hasîd) olduğunu açıkça belirtmiştir.
وَأَظْهَرُ الْأَقْوَالِ وَأَجْرَاهَا عَلَى ظَاهِرِ الْقُرْآنِ: أَنَّ الْقَائِمَ هُوَ الَّذِي لَمْ يَتَهَدَّمْ، وَالْحَصِيدَ هُوَ الَّذِي تَهَدَّمَ وَتَفَرَّقَتْ أَنْقَاضُهُ، وَنَظِيرُهُ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ قَوْلُهُ:
Görüşlerin en açığı ve Kur'an'ın zahirine en uygun olanı şudur: Ayakta olan (el-Kāim), yıkılmamış olandır; biçilmiş ekin gibi olan (el-Hasîd) ise yıkılıp enkazı dağılmış olandır. Bunun Arap kelamındaki benzeri şu beyittir:
وَالنَّاسُ فِي قِسْمِ الْمَنِيَّةِ بَيْنَهُمْ ... كَالزَّرْعِ مِنْهُ قَائِمٌ وَحَصِيدُ
Aralarında taksim edilen ölüm hususunda insanlar, ekine benzer; kimi ayaktadır, kimi de biçilmiştir.
وَفِي مَعْنَى الْقَائِمِ وَالْحَصِيدِ، أَقْوَالٌ أُخَرُ غَيْرُ مَا ذَكَرْنَا، وَلَكِنْ مَا ذَكَرْنَا هُوَ أَظْهَرُهَا، وَذَكَرَ الزَّمَخْشَرِيُّ مَا يُفْهَمُ مِنْهُ وَجْهٌ آخَرُ لِلْجَمْعِ، وَهُوَ أَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ: «خَاوِيَةٌ» : خَالِيَةٌ مِنْ أَهْلِهَا مِنْ قَوْلِهِ: خَوَى الْمَكَانُ إِذَا خَلَا مِنْ أَهْلِهِ، وَأَنَّ مَعْنَى: «عَلَى عُرُوشِهَا» : أَنَّ الْأَبْنِيَةَ بَاقِيَةٌ أَيْ: هِيَ خَالِيَةٌ مِنْ أَهْلِهَا مَعَ بَقَاءِ عُرُوشِهَا قَائِمَةً عَلَى حِيطَانِهَا، وَمَا ذَكَرْنَاهُ أَوَّلًا هُوَ الصَّوَابُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.
'Kāim' ve 'Hasîd' kelimelerinin anlamı hakkında zikrettiğimizin dışında başka görüşler de vardır; ancak zikrettiğimiz görüş bunların en açığıdır. Zemahşerî, kendisinden başka bir cem (uzlaştırma) yönü anlaşılan bir açıklama zikretmiştir; o da 'Hâviye' (خَاوِيَةٌ) kelimesinin manasının: 'Mekân ahalisinden boşaldı' ifadesinden hareketle 'ahalisinden boşalmış' olmasıdır. «عَلَى عُرُوشِهَا» ifadesinin manasının ise: Binaların ayakta durması, yani tavanları duvarlarının üzerinde ayakta durmakla birlikte ahalisinden boşalmış olmasıdır. Bizim ilk olarak zikrettiğimiz ise inşâallahu teâlâ doğru olan görüştür.
وَقَدْ دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ وَأَمْثَالُهَا فِي الْقُرْآنِ: أَنَّ لَفْظَ الْقَرْيَةِ يُطْلَقُ تَارَةً عَلَى نَفْسِ الْأَبْنِيَةِ، وَتَارَةً عَلَى أَهْلِهَا السَّاكِنِينَ بِهَا، فَالْإِهْلَاكُ فِي قَوْلِهِ: أَهْلَكْنَاهَا، وَالظُّلْمُ فِي قَوْلِهِ: وَهِيَ ظَالِمَةٌ: يُرَادُ بِهِ أَهْلُهَا السَّاكِنُونَ بِهَا وَقَوْلُهُ: فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا يُرَادُ بِهِ الْأَبْنِيَةُ كَمَا قَالَ فِي آيَةِ: وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا [١٢ \ ٨٢] وَقَالَ فِي أُخْرَى: حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا [١٨ \ ٧٧] .
Bu yüce ayet ve Kur'an'daki benzerleri; 'Karye' (قَرْيَة) lafzının bazen binaların bizzat kendisine, bazen de orada oturan ahalisine ıtlak edildiğine delalet etmiştir. Dolayısıyla: { أَهْلَكْنَاهَا } “helak ettiğimiz” kavlindeki helak ile, { وَهِيَ ظَالِمَةٌ } “halkı zulmedip dururken” kavlindeki zulümden kasıt; orada oturan ahalidir. { فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا } “şimdi onlar tavanları üzerine çökmüş kalmıştır” buyruğu ile kastedilen ise binalardır. Nitekim şu ayette şöyle buyrulmuştur: { وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا } “İçinde bulunduğumuz memlekete sor...” [Yûsuf, 12/82]. Diğer bir ayette ise: { حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا } “Nihayet bir memleket halkına varıp onlardan yiyecek istediler...” [el-Kehf, 18/77] buyrulmuştur.
وَقَدْ بَيَّنَّا فِي رِسَالَتِنَا الْمُسَمَّاةِ مَنْعَ جَوَازِ الْمَجَازِ فِي الْمَنْزِلِ لِلتَّعَبُّدِ وَالْإِعْجَازِ: أَنَّ مَا يُسَمِّيهِ الْبَلَاغِيُّونَ مَجَازَ النَّقْصِ، وَمَجَازَ الزِّيَادَةِ، لَيْسَ بِمَجَازٍ حَتَّى عِنْدَ جُمْهُورِ الْقَائِلِينَ بِالْمَجَازِ مِنَ الْأُصُولِيِّينَ، وَأَقَمْنَا الدَّلِيلَ عَلَى ذَلِكَ، وَقَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ ابْنُ كَثِيرٍ: وَكَائِنٌ بِأَلِفٍ بَعْدِ الْكَافِ، وَبَعْدَ الْأَلْفِ هَمْزَةٌ مَكْسُورَةٌ، فَنُونٌ سَاكِنَةٌ وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ: وَكَأَيِّنْ بِهَمْزَةٍ مَفْتُوحَةٍ بَعْدَ الْكَافِ بَعْدَهَا يَاءٌ مَكْسُورَةٌ مُشَدَّدَةٌ فَنُونٌ سَاكِنَةٌ، وَمَعْنَى الْقِرَاءَتَيْنِ وَاحِدٌ، فَهُمَا لُغَتَانِ فَصِيحَتَانِ، وَقِرَاءَتَانِ سَبْعِيَّتَانِ صَحِيحَتَانِ.
‘Men‘u Cevâzi’l-Mecâz fi’l-Münzel li’t-Te‘abbud ve’l-İ‘câz’ adlı risalemizde, belagatçıların 'hazif mecazı' (mecâzu'n-naks) ve 'ziyade mecazı' (mecâzu'z-ziyâde) olarak isimlendirdikleri hususun, usulcülerden mecazı kabul eden cumhurun nezdinde dahi mecaz olmadığını açıklamış ve buna delil getirmiştik. Bu kelimeyi İbn Kesîr; kâf harfinden sonra bir elif, eliften sonra kesreli bir hemze ve ardından sâkin bir nûn ile «وَكَائِنٌ» şeklinde okumuştur. Diğer kıraat imamları ise; kâf harfinden sonra meftuh bir hemze, ardından kesreli ve şeddeli bir yâ ile sâkin bir nûn ile «وَكَأَيِّنْ» şeklinde okumuşlardır. İki kıraatin anlamı birdir; ikisi de iki fasih lügat ve yedi mütevatir kıraatten iki sahih kıraattir.
وَأَبُو عَمْرٍو يَقِفُ عَلَى الْيَاءِ، وَالْبَاقُونَ يَقِفُونَ عَلَى النُّونِ، وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو: «أَهْلَكْتُهَا» بِتَاءِ الْمُتَكَلِّمِ الْمَضْمُومَةِ بَعْدَ الْكَافِ مِنْ غَيْرِ أَلِفٍ، وَالْبَاقُونَ بِنُونٍ مَفْتُوحَةٍ بَعْدَ الْكَافِ، وَبَعْدَ النُّونِ أَلِفٌ، وَالْمُرَادُ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ، عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ التَّعْظِيمُ، كَمَا هُوَ وَاضِحٌ، وَقَرَأَ وَرْشٌ وَالسُّوسِيُّ وَ (بِيرٍ) بِإِبْدَالِ الْهَمْزَةِ يَاءً وَالْبَاقُونَ بِالْهَمْزَةِ السَّاكِنَةِ.
Ebû Amr kelime üzerinde vakıf yaptığında yâ üzerinde durur; diğerleri ise nûn üzerinde dururlar. Ebû Amr bu ayette kâf harfinden sonra elif olmaksızın zammeli mütekellim tâ'sı ile «أَهْلَكْتُهَا» şeklinde okumuştur. Diğerleri ise kâf harfinden sonra meftuh bir nûn ve nûndan sonra bir elif ile [«أَهْلَكْنَاهَا» şeklinde] okumuşlardır; cumhurun kıraatine göre çoğul kalıbıyla kastedilen, açıkça anlaşıldığı üzere tâzimdir (ululamadır). Verş ve Sûsî «وَبِيرٍ» kelimesini hemzeyi yâ harfine ibdâl ederek (değiştirerek) okumuşlar, diğerleri ise sâkin hemze ile «وَبِئْرٍ» şeklinde okumuşlardır.
مَسْأَلَةٌ
BİR MESELE
اعْلَمْ أَنَّ كَأَيِّنْ فِيهَا لُغَاتٌ عَدِيدَةٌ أَفْصَحُهَا الِاثْنَتَانِ اللَّتَانِ ذَكَرْنَاهُمَا، وَكَأَيِّنْ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ وَالْيَاءِ الْمَكْسُورَةِ الْمُشَدَّدَةِ أَكْثَرُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ كَمَا بَيَّنَّا، وَكَائِنٌ بِالْأَلِفِ وَالْهَمْزَةِ الْمَكْسُورَةِ أَكْثَرُ فِي شِعْرِ الْعَرَبِ، وَلَمْ يَقْرَأْ بِهَا مِنَ السَّبْعَةِ غَيْرُ ابْنِ كَثِيرٍ كَمَا بَيَّنَّا، وَمَعْنَى كَأَيِّنْ: كَمَعْنَى كَمِ الْخَبَرِيَّةِ، فَهِيَ تَدُلُّ عَلَى الْإِخْبَارِ بِعَدَدٍ كَثِيرٍ وَمُمَيِّزُهَا لَهُ حَالَتَانِ:
Bil ki; «كَأَيِّنْ» kelimesinde birçok lügat vardır, bunların en fasihi zikrettiğimiz bu iki kullanımdır. Hemzenin fethası ve kesreli-şeddeli yâ ile olan «كَأَيِّنْ» telaffuzu Arap kelamında daha çok kullanılır ve açıkladığımız gibi cumhurun kıraati de budur. Elif ve kesreli hemze ile olan «كَائِنٌ» telaffuzu ise Arap şiirinde daha çok kullanılır ve açıkladığımız üzere yedi kıraat imamından İbn Kesîr dışındakiler bunu okumamıştır. «كَأَيِّنْ» lafzının manası, haber bildiren 'Kem' (كَمْ) kelimesinin manası gibidir; dolayısıyla çokluk bildiren bir habere delalet eder. Bunun mümeyyizinin (temyizinin) iki hâli vardır:
الْأُولَى: أَنْ يُجَرَّ بِمِنْ وَهِيَ لُغَةُ الْقُرْآنِ كَقَوْلِهِ: وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ [٦٥ \ ٨] وَقَوْلِهِ وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ الْآيَةَ [٣ \ ١٤٦] وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الْآيَةَ [١٢ \ ١٠٥] ، وَنَظِيرُ ذَلِكَ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ فِي جَرِّ مُمَيَّزِ كَأَيِّنْ بِمِنْ قَوْلُهُ:
Birincisi: «مِنْ» cer edatı ile mecrur olmasıdır ki bu Kur'an'ın lügatidir; nitekim: { وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ } “Nice memleketler vardır ki...” [et-Talâk, 65/8], { وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ } “Nice peygamberler vardır ki...” [Âl-i İmrân, 3/146] ve { وَكَأَيِّnْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde nice ayetler vardır ki...” [Yûsuf, 12/105] buyrukları böyledir. Arap kelamında «كَأَيِّنْ» lafzının mümeyyizinin «مِنْ» ile cer edilmesine şu beyit örnektir:
وَكَائِنٌ بِالْأَبَاطِحِ مِنْ صَدِيقٍ ... يَرَانِي لَوْ أُصِيبُ هُوَ الْمُصَابَا
Ebtah düzlüğünde nice dost vardır ki, başıma bir musibet gelse sanki musibete uğrayan kendisiymiş gibi beni görür.
الْحَالَةُ الثَّانِيَةُ: أَنْ يُنْصَبَ وَمِنْهُ قَوْلُهُ:
İkinci hâl: Mansub olmasıdır; nitekim şairin şu sözü bundandır:
وَكَائِنٌ لَنَا فَضْلًا عَلَيْكُمْ وَمِنَّةً ... قَدِيمًا وَلَا تَدْرُونَ مَا مِنْ مُنْعِمِ
Eskiden beri sizin üzerinizde nice fazilet ve nimetimiz olmuştur; siz ise nimet vereni bilmezsiniz.
وَقَوْلُ الْآخَرِ:
Diğer bir şairin şu sözü de bundandır:
اطْرُدِ الْيَأْسَ بِالرَّجَاءِ فَكَائِنٌ ... آلِمًا حُمَّ يُسْرُهُ بَعْدَ عُسْرِ
Ümitle ümitsizliği kov; zira nice acı çeken kimse vardır ki, zorluktan sonra kolaylığı takdir edilmiştir.
قَالَ فِي الْخُلَاصَةِ:
İbn Mâlik el-Hulâsa'da (el-Elfiyye'de) şöyle demiştir:
كَكَمْ كَأَيِّنْ وَكَذَا وَيَنْتَصِبْ ... تَمْيِيزُ ذَيْنِ أَوْ بِهِ صِلْ مَنْ تُصِبْ
«Kem» (كَمْ) gibidir «Keeyyin» (كَأَيِّنْ) ve «Kezâ» (كَذَا); bu ikisinin temyizi mansub olur veya ona «min» (مِنْ) edatını bitiştirirsen isabet edersin.
أَمَّا الِاسْتِفْهَامُ بِكَأَيِّنْ فَهُوَ نَادِرٌ وَلَمْ يُثْبِتْهُ إِلَّا ابْنُ مَالِكٍ، وَابْنُ قُتَيْبَةَ، وَابْنُ عُصْفُورٍ، وَاسْتَدَلَّ لَهُ ابْنُ مَالِكٍ بِمَا رُوِيَ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ أَنَّهُ قَالَ لِابْنِ مَسْعُودٍ: كَأَيِّنْ تَقْرَأُ سُورَةَ الْأَحْزَابِ آيَةً فَقَالَ: ثَلَاثًا وَسَبْعِينَ اهـ.
«Keeyyin» (كَأَيِّنْ) lafzının istifham (soru) için kullanılmasına gelince; bu nadirdir ve bunu İbn Mâlik, İbn Kuteybe ve İbn Usfûr'dan başkası kabul etmemiştir. İbn Mâlik buna, Übey b. Ka'b'dan rivayet edilen şu haberi delil getirmiştir: O, İbn Mes'ûd'a: «Ahzâb Suresi'ni kaç ayet olarak okuyorsun?» demiş, o da: «Yetmiş üç [ayet]» diye cevap vermiştir.
وَاخْتُلِفَ فِي كَأَيِّنْ هَلْ هِيَ بَسِيطَةٌ أَوْ مُرَكَّبَةٌ وَعَلَى أَنَّهَا مُرَكَّبَةٌ فَهِيَ مُرَكَّبَةٌ مِنْ كَافِ التَّشْبِيهِ، وَأَيِّ الْمُنَوَّنَةِ، قَالَ بَعْضُهُمْ: وَلِأَجْلِ تَرْكِيبِهَا جَازَ الْوَقْفُ عَلَيْهَا بِالنُّونِ فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ ; لِأَنَّ التَّنْوِينَ لَمَّا دَخَلَ فِي التَّرْكِيبِ أَشْبَهَ النُّونَ الْأَصْلِيَّةَ، وَلِهَذَا رُسِمَ فِي الْمُصْحَفِ نُونًا وَقِرَاءَةُ أَبِي عَمْرٍو بِالْوَقْفِ عَلَى الْيَاءِ لِأَجْلِ اعْتِبَارِ حُكْمِ التَّنْوِينِ فِي الْأَصْلِ، وَهُوَ حَذْفُهُ فِي الْوَقْفِ.
«Keeyyin» lafzının basit (yalın) bir kelime mi yoksa mürekkep (bileşik) bir kelime mi olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. Mürekkep olduğunu savunanlara göre o, teşbih kâfı (ك) ile tenvinli «eyy» (أَيٍّ) kelimesinden meydana gelmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Mürekkep olmasından dolayı, cumhurun kıraatinde bu kelime üzerinde nun ile vakıf yapmak (durmak) caiz olmuştur; çünkü tenvin terkibin içine girince aslî nuna benzemiştir ve bundan dolayı Mushaf'ta nun olarak yazılmıştır. Ebû Amr'ın yâ üzerinde vakıf yapma kıraati ise tenvinin asıldaki hükmünü -ki o da vakıf hâlinde tenvinin hazfedilmesidir- dikkate almasından ötürüdür.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الْأَظْهَرُ عِنْدِي أَنَّ كَأَيِّنْ بَسِيطَةٌ، وَأَنَّهَا كَلِمَةٌ
Bu satırların yazarı -Allah onu affetsin ve mağfiret buyursun- der ki: Bana göre zahir (kuvvetli) olan, «keeyyin» kelimesinin basit (yalın) olduğu ve onun,
وَضَعَتْهَا الْعَرَبُ لِلْإِخْبَارِ بِعَدَدٍ كَثِيرٍ نَحْوَ: كَمْ، إِذْ لَا دَلِيلَ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ عَلَى أَنَّ أَصْلَهَا مُرَكَّبَةٌ، وَمِنَ الدَّلِيلِ عَلَى أَنَّهَا بَسِيطَةٌ: إِثْبَاتُ نُونِهَا فِي الْخَطِّ ; لِأَنَّ الْأَصْلَ فِي نُونِ التَّنْوِينِ عَدَمُ إِثْبَاتِهَا فِي الْخَطِّ، وَدَعْوَى أَنَّ التَّرْكِيبَ جَعَلَهَا كَالنُّونِ الْأَصْلِيَّةِ دَعْوَى مُجَرَّدَةٌ عَنِ الدَّلِيلِ، وَاخْتَارَ أَبُو حَيَّانَ أَنَّهَا غَيْرُ مُرَكَّبَةٍ، وَاسْتَدَلَّ لِذَلِكَ بِتَلَاعُبِ الْعَرَبِ بِهَا فِي تَعَدُّدِ اللُّغَاتِ، فَإِنَّ فِيهَا خَمْسَ لُغَاتٍ اثْنَتَانِ مِنْهَا قَدْ قَدَّمْنَاهُمَا، وَبَيَّنَّا أَنَّهُمَا قِرَاءَتَانِ سَبْعِيَّتَانِ ; لِأَنَّ إِحْدَاهُمَا قَرَأَ بِهَا ابْنُ كَثِيرٍ وَالْأُخْرَى قَرَأَ بِهَا الْجُمْهُورُ، وَاللُّغَةُ الثَّالِثَةُ فِيهَا: كَأْيِنْ بِهَمْزَةٍ سَاكِنَةٍ فَيَاءٌ مَكْسُورَةٌ، وَالرَّابِعَةُ كَيْئِنْ بِيَاءٍ سَاكِنَةٍ وَهَمْزَةٍ مَكْسُورَةٍ، الْخَامِسَةُ: كَأَنْ بِهَمْزَةٍ مَفْتُوحَةٍ وَنُونٍ سَاكِنَةٍ اهـ، وَلَقَدْ صَدَقَ أَبُو حَيَّانَ فِي أَنَّ التَّلَاعُبَ بِلَفْظِ هَذِهِ الْكَلِمَةِ إِلَى هَذِهِ اللُّغَاتِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَصْلَهَا بَسِيطَةٌ لَا مُرَكَّبَةٌ.
Arapların çokluk bildirmek üzere «kem» gibi vazettiği bir kelime olduğudur; zira aslı itibarıyla mürekkep olduğuna dair başvurulması zorunlu hiçbir delil yoktur. Basit olduğuna dair delillerden biri de yazıda nun harfinin sabit kılınmasıdır; çünkü tenvin nununda asıl olan yazıda gösterilmemesidir. Terkibin onu aslî nun gibi kıldığı iddiası ise delilden yoksun kuru bir iddiadır. Ebû Hayyân da bu kelimenin mürekkep olmadığını tercih etmiş ve Arapların farklı lehçelerde bu kelimeyle serbestçe oynamalarını buna delil göstermiştir. Nitekim onda beş farklı lehçe vardır: İkisini daha önce zikretmiş ve bunların yedi mütevatir kıraat içerisinde yer aldığını açıklamıştık; zira birini İbn Kesîr, diğerini ise cumhur okumuştur. Üçüncü lehçe: Sâkin hemze ve kesreli yâ ile «ke'yin» (كَأْيِنْ); dördüncüsü sâkin yâ ve kesreli hemze ile «key'in» (كَيْئِنْ); beşincisi ise fethalı hemze ve sâkin nun ile «ke'en» (كَأَنْ) şeklindedir. Ebû Hayyân, bu kelimenin lafzının bu şekilde farklı lehçelere dönüşebilmesinin, onun aslının mürekkep değil basit olduğunu gösterdiği hususunda hakikaten doğru söylemiştir.
وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
En doğrusunu Yüce Allah bilir.
وَاعْلَمْ: أَنَّ مَا يَذْكُرُهُ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنْ أَنَّ الْبِئْرَ الْمُعَطَّلَةَ، وَالْقَصْرَ الْمَشِيدَ مَعْرُوفَانِ، وَأَنَّهُمَا بِحَضْرَمَوْتَ، وَأَنَّ الْقَصْرَ مُشْرِفٌ عَلَى قُلَّةِ جَبَلٍ لَا يُرْتَقَى إِلَيْهِ بِحَالٍ، وَأَنَّ الْبِئْرَ فِي سَفْحِهِ لَا تُقِرُّ الرِّيَاحُ شَيْئًا سَقَطَ فِيهَا إِلَّا أَخْرَجَتْهُ، وَمَا يَذْكُرُونَهُ أَيْضًا مِنْ أَنَّ الْبِئْرَ هِيَ: الرَّسُّ، وَأَنَّهَا كَانَتْ بِعَدَنَ بِالْيَمَنِ بِحَضْرَمَوْتَ فِي بَلَدٍ يُقَالُ لَهُ: حَضُورُ، وَأَنَّهَا نَزَلَ بِهَا أَرْبَعَةُ آلَافٍ مِمَّنْ آمَنُوا بِصَالِحٍ، وَنَجَوْا مِنَ الْعَذَابِ وَمَعَهُمْ صَالِحٌ، فَمَاتَ صَالِحٌ، فَسُمِّيَ الْمَكَانُ حَضْرَمَوْتَ ; لِأَنَّ صَالِحًا لَمَّا حَضَرَهُ مَاتَ فَبَنَوْا حَضُورَ وَقَعَدُوا عَلَى هَذِهِ الْبِئْرِ، وَأَمَّرُوا عَلَيْهِمْ رَجُلًا يُقَالُ لَهُ: الْعَلَسُ بْنُ جُلَاسِ بْنِ سُوَيْدٍ أَوْ جَلْهَسُ بْنُ جُلَاسٍ وَكَانَ حَسَنَ السِّيرَةِ فِيهِمْ عَامِلًا عَلَيْهِمْ، وَجَعَلُوا وَزِيرَهُ سَنْجَارِيبَ بْنَ سَوَادَةَ، فَأَقَامُوا دَهْرًا، وَتَنَاسَلُوا حَتَّى كَثُرُوا، وَكَانَتِ الْبِئْرُ تَسْقِي الْمَدِينَةَ كُلَّهَا وَبَادِيَتَهَا، وَجَمِيعُ مَا فِيهَا مِنَ الدَّوَابِّ وَالْغَنَمِ وَالْبَقَرِ وَغَيْرِ ذَلِكَ ; لِأَنَّهَا كَانَتْ لَهَا بَكَرَاتٌ كَثِيرَةٌ مَنْصُوبَةً عَلَيْهَا، وَرِجَالٌ كَثِيرُونَ مُوَكَّلُونَ بِهَا، وَحِيَاضٌ كَثِيرَةٌ حَوْلَهَا تُمْلَأُ لِلنَّاسِ وَحِيَاضٌ لِلدَّوَابِّ وَحِيَاضٌ لِلْغَنَمِ، وَحِيَاضٌ لِلْبَقَرِ، وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ مَاءٌ غَيْرُهَا، وَآلَ بِهِمُ الْأَمْرُ إِلَى أَنْ مَاتَ مَلِكُهُمْ وَطَلَوْا جُثَّتَهُ بِدُهْنٍ يَمْنَعُهَا مِنَ التَّغْيِيرِ، وَأَنَّ الشَّيْطَانَ دَخَلَ فِي جُثَّتِهِ، وَزَعَمَ لَهُمْ أَنَّهُ هُوَ الْمَلِكُ، وَأَنَّهُ لَمْ يَمُتْ وَلَكِنَّهُ تَغَيَّبَ عَنْهُمْ لِيَرَى صَنِيعَهُمْ وَأَمَرَهُمْ أَنْ يَضْرِبُوا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْجُثَّةِ حِجَابًا، وَكَانَ الشَّيْطَانُ يُكَلِّمُهُمْ مِنْ جُثَّةِ الْمَلِكِ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ لِئَلَّا يَطَّلِعُوا عَلَى الْحَقِيقَةِ أَنَّهُ مَيِّتٌ، وَلَمْ يَزَلْ بِهِمْ حَتَّى كَفَرُوا بِاللَّهِ تَعَالَى فَبَعَثَ اللَّهُ إِلَيْهِمْ نَبِيًّا اسْمُهُ: حَنْظَلَةُ بْنُ صَفْوَانَ يُوحَى إِلَيْهِ فِي النَّوْمِ دُونَ الْيَقَظَةِ، فَأَعْلَمَهُمْ أَنَّ الشَّيْطَانَ أَضَلَّهُمْ وَأَخْبَرَهُمْ أَنَّ مَلِكَهُمْ قَدْ مَاتَ، وَنَهَاهُمْ عَنِ الشِّرْكِ بِاللَّهِ وَوَعَظَهُمْ وَنَصَحَ لَهُمْ، وَحَذَّرَهُمْ عِقَابَ رَبِّهِمْ، فَقَتَلُوا نَبِيَّهُمُ الْمَذْكُورَ فِي
Bil ki; bu ayet-i kerimenin tefsirinde müfessirlerin çoğunun zikrettiği: Terk edilmiş kuyunun ve görkemli köşkün bilinen yerler olduğu, bunların Hadramut'ta bulunduğu, köşkün asla tırmanılamayacak sarp bir dağın zirvesinde yer aldığı, kuyunun ise onun eteğinde olup rüzgârların içine düşen hiçbir şeyi bırakmayıp dışarı attığı; ayrıca bu kuyunun «er-Ress» olduğu, Yemen'de Aden'de Hadramut bölgesinde Hadûr denilen bir beldede bulunduğu, Sâlih'e iman edip azaptan kurtulan dört bin kişinin beraberlerinde Sâlih de olduğu hâlde oraya indikleri, Sâlih'in orada vefat etmesi sebebiyle o mekâna Hadramut (ölüm hazır bulundu) dendiği; zira Sâlih oraya geldiğinde vefat ettiği, bu sebeple Hadûr'u inşa edip bu kuyunun başına yerleştikleri, başlarına el-Ales b. Cülâs b. Süveyd veya Celhes b. Cülâs adında bir adamı emir tayin ettikleri ve onun aralarında güzel bir idareci olduğu, Sencârîb b. Sevâde'yi de ona vezir kıldıkları, uzun bir süre yaşayıp çoğaldıkları; kuyunun üzerinde kurulu çok sayıda makara, görevlendirilmiş pek çok adam, insanlar için doldurulan çok sayıda havuz ile binek hayvanları, koyunlar ve sığırlar için ayrı havuzlar bulunması sebebiyle bütün şehri, kırları ve içindeki tüm binekleri, koyunları ve sığırları suladığı ve ondan başka sularının bulunmadığı; neticede krallarının öldüğü, bozulmasını önlemek için cesedini bir yağ ile yağladıkları, şeytanın bu cesede girerek kendilerine onun kral olduğunu, ölmediğini fakat yaptıklarını görmek için ortalıktan kaybolduğunu iddia ettiği, kendisiyle aralarına bir perde çekmelerini emrettiği ve şeytanın, öldüğünün hakikati anlaşılmasın diye perdenin arkasından kralın cesedinden onlarla konuştuğu, nihayetinde Allah Teâlâ'yı inkâr edene kadar onları saptırdığı, bunun üzerine Allah'ın kendilerine uyanıkken değil uykusunda vahiy alan Hanzala b. Safvân adında bir peygamber gönderdiği, onun şeytanın kendilerini saptırdığını bildirip krallarının öldüğünü haber verdiği, Allah'a ortak koşmaktan nehyedip öğüt verdiği, nasihatte bulunduğu ve Rablerinin azabından sakındırdığı, ancak onların adı geçen peygamberi çarşıda öldürdükleri ve
السُّوقِ، وَطَرَحُوهُ فِي بِئْرٍ فَعِنْدَ ذَلِكَ نَزَلَ بِهِمْ عِقَابُ اللَّهِ، فَأَصْبَحُوا وَالْبِئْرُ غَارَ مَاؤُهَا، وَتَعَطَّلَ رِشَاؤُهَا فَصَاحُوا بِأَجْمَعِهِمْ، وَضَجَّ النِّسَاءُ وَالصِّبْيَانُ حَتَّى مَاتَ الْجَمِيعُ مِنَ الْعَطَشِ، وَأَنَّ تِلْكَ الْبِئْرَ هِيَ الْبِئْرُ الْمُعَطَّلَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، كُلُّهُ لَا مُعَوِّلَ عَلَيْهِ ; لِأَنَّهُ مِنْ جِنْسِ الْإِسْرَائِيلِيَّاتِ، وَظَاهِرُ الْقُرْآنِ يَدُلُّ عَلَى خِلَافِهِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ [٢٢ \ ٤٨] مَعْنَاهُ: الْإِخْبَارُ بِأَنَّ عَدَدًا كَبِيرًا مِنَ الْقُرَى أَهْلَكَهُمُ اللَّهُ بِظُلْمِهِمْ، وَأَنَّ كَثِيرًا مِنْ آبَارِهِمْ بَقِيَتْ مُعَطَّلَةً بِهَلَاكِ أَهْلِهَا، وَأَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْقُصُورِ الْمُشَيَّدَةِ بَقِيَتْ بَعْدَ هَلَاكِ أَهْلِهَا بِدُونِهِمْ ; لِأَنَّ مُمَيَّزَ كَأَيِّنْ، وَإِنْ كَانَ لَفْظُهُ مُفْرَدًا فَمَعْنَاهُ يَشْمَلُ عَدَدًا كَثِيرًا كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ فِي مَحَلِّهِ.
bir kuyuya attıkları, işte bunun üzerine Allah'ın azabının onların üzerine indiği; sabahladıklarında kuyunun suyunun çekildiği ve kovasının ipinin işlemez hâle geldiği, bunun üzerine hep birlikte feryat ettikleri, kadınların ve çocukların çığlık attığı ve nihayet hepsinin susuzluktan öldüğü; ayetteki «terk edilmiş kuyu»nun işte bu kuyu olduğu şeklindeki rivayetlerin tamamı güvenilmez şeylerdir. Çünkü bunlar İsrâiliyyât türündendir ve Kur'an'ın zahiri de bunun aksine delalet etmektedir. Zira { وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ } “Nice beldeler vardır ki...” [el-Hac, 22/48] buyruğunun manası: Zulümleri sebebiyle Allah'ın helak ettiği pek çok memleketin bulunduğu, ahalisinin helaki sebebiyle kuyularının çoğunun terk edilmiş kaldığı ve ahalisinin helakinden sonra pek çok görkemli köşkün sahipsiz kaldığını haber vermektir. Çünkü «keeyyin» (كَأَيِّنْ) lafzının mümeyyizi lafzen tekil olsa da, yerinde bilindiği üzere mana bakımından çok sayıdaki şeyleri kapsamaktadır.
وَقَالَ أَبُو حَيَّانَ فِي «الْبَحْرِ الْمُحِيطِ» وَعَنِ الْإِمَامِ أَبِي الْقَاسِمِ الْأَنْصَارِيِّ قَالَ: رَأَيْتُ قَبْرَ صَالِحٍ بِالشَّامِ فِي بَلْدَةٍ يُقَالُ لَهَا: عَكَّا فَكَيْفَ يَكُونُ بِحَضْرَمَوْتَ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ دِيَارَ قَوْمِ صَالِحٍ الَّتِي أُهْلِكُوا فِيهَا مَعْرُوفَةٌ يَمُرُّ بِهَا الذَّاهِبُ مِنَ الْمَدِينَةِ إِلَى الشَّامِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ الْحِجْرِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ مَرَّ بِهَا فِي طَرِيقِهِ إِلَى تَبُوكَ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ، وَمِنَ الْمُسْتَبْعَدِ أَنْ يَقْطَعَ صَالِحٌ، وَمَنْ آمَنَ مِنْ قَوْمِهِ هَذِهِ الْمَسَافَةَ الطَّوِيلَةَ الْبَعِيدَةَ مِنْ أَرْضِ الْحِجْرِ إِلَى حَضْرَمَوْتَ مِنْ غَيْرِ دَاعٍ يَدْعُوهُ وَيَضْطَرُّهُ إِلَى ذَلِكَ، كَمَا تَرَى، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Ebû Hayyân «el-Bahru'l-Muhît»te şöyle demiştir: İmam Ebu'l-Kâsım el-Ensârî'den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: «Ben Sâlih'in kabrini Şam'da Akka denilen bir beldede gördüm. Öyleyse Hadramut'ta nasıl olabilir?» Bilinmektedir ki, Sâlih kavminin helak edildiği yurtları malum olup Medine'den Şam'a giden bir kimse oradan geçer. Nitekim Hicr Suresi'nde, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Tebük Gazvesi'nde Tebük'e giderken oradan geçtiğini zikretmiştik. Görüldüğü üzere, kendisini buna sevk eden ve mecbur kılan bir sebep olmaksızın Sâlih'in ve kavminden iman edenlerin Hicr topraklarından Hadramut'a kadar bu kadar uzun ve uzak bir mesafeyi katetmiş olmaları uzak bir ihtimaldir. İlim Yüce Allah'ın katındadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِهَا أَوْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا بَيَّنَ اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ كُفَّارَ مَكَّةَ الَّذِينَ كَذَّبُوا نَبِيَّنَا - صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِ -، يَنْبَغِي لَهُمْ أَنْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِهَا، أَوْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا ; لِأَنَّهُمْ إِذَا سَافَرُوا مَرُّوا بِأَمَاكِنِ قَوْمِ صَالِحٍ، وَأَمَاكِنِ قَوْمِ لُوطٍ، وَأَمَاكِنِ قَوْمِ هُودٍ، فَوَجَدُوا بِلَادَهُمْ خَالِيَةً وَآثَارَهُمْ مُنْطَمِسَةً لَمْ يَبْقَ مِنْهُمْ دَاعٍ وَلَا مُجِيبٌ، لِتَكْذِيبِهِمْ رُسُلَهُمْ، وَكُفْرِهِمْ بِرَبِّهِمْ، فَيُدْرِكُونَ بِعُقُولِهِمْ: أَنَّ تَكْذِيبَهُمْ نَبِيَّهُمْ لَا يُؤْمَنُ أَنْ يُسَبِّبَ لَهُمْ مِنْ سَخَطِ اللَّهِ مِثْلَ مَا حَلَّ بِأُولَئِكَ الَّذِينَ مَرُّوا بِمَسَاكِنِهِمْ خَالِيَةً، قَدْ عَمَّ أَهْلَهَا الْهَلَاكُ، وَتَكُونُ لَهُمْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا مَا قَصَّ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ عَلَى نَبِيِّهِ مِنْ أَخْبَارِ تِلْكَ الْأُمَمِ، وَمَا أَصَابَهَا مِنَ الْإِهْلَاكِ الْمُسْتَأْصِلِ وَالتَّدْمِيرِ، فَيَحْذَرُوا أَنْ يَحِلَّ بِهِمْ مِثْلُ مَا حَلَّ بِأُولَئِكَ.
Yüce Allah'ın: { أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِهَا أَوْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا } “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki, düşünecek kalpleri yahut işitecek kulakları olsun?” buyruğunda Yüce Allah; Peygamberimizi -Allah'ın salât ve selâmı üzerine olsun- yalanlayan Mekke kâfirlerinin, akledecek kalplere veya işitecek kulaklara sahip olabilmeleri için yeryüzünde dolaşmaları gerektiğini beyan etmiştir. Çünkü onlar seyahat ettiklerinde Sâlih kavminin, Lût kavminin ve Hûd kavminin yurtlarına uğrar; peygamberlerini yalanlamaları ve Rablerini inkâr etmeleri sebebiyle yurtlarını bomboş, izlerini silinmiş, içlerinde çağıran ve cevap veren hiç kimse kalmamış bir hâlde bulurlar. Böylece peygamberlerini yalanlamalarının, yurtlarını ahalisi tamamen helak olmuş bir vaziyette boş bulup yanından geçtikleri o kimselerin başına gelenler gibi Allah'ın gazabının kendi başlarına da gelmesine yol açabileceğini akıllarıyla idrak ederler. Ayrıca Allah'ın Kitabı'nda Peygamberine anlattığı o ümmetlerin haberlerini, onların kökünü kazıyan helak ve yıkımları işitecek kulaklara sahip olurlar da o kimselerin başına gelenlerin kendi başlarına gelmesinden sakınırlar.
وَالْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى كَثِيرَةٌ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ دَمَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ [٤٧ \ ١٠] ثُمَّ بَيَّنَ تَهْدِيدَهُ لِكُفَّارِ مَكَّةَ بِمَا فَعَلَ بِالْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ فِي قَوْلِهِ: وَلِلْكَافِرِينَ أَمْثَالُهَا [٤٧ \ ١٠] وَكَقَوْلِهِ فِي قَوْمِ لُوطٍ: وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَبِاللَّيْلِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ [٣٧ \ ١٣٧ - ١٣٨]
Bu manaya delalet eden ayetler çoktur; nitekim Yüce Allah'ın: { أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ دَمَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } “Yeryüzünde dolaşıp kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna bakmadılar mı? Allah onları yerle bir etti” [Muhammed, 47/10] ayeti ve ardından geçmiş ümmetlere yaptıklarını hatırlatarak Mekke kâfirlerini tehdit ettiği: { وَلِلْكَافِرِينَ أَمْثَالُهَا } “O kâfirlere de benzerleri vardır” [Muhammed, 47/10] buyruğu ile Lût kavmi hakkında buyurduğu: { وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَبِاللَّيْلِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ } “Şüphesiz sizler sabah vakti de geceleyin de onların yanından geçip duruyorsunuz. Hâlâ akletmeyecek misiniz?” [es-Sâffât, 37/137-138] ayeti böyledir.
وَكَقَوْلِهِ فِيهِمْ: وَإِنَّهَا لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ الْآيَةَ [١٥ \ ٧٦] ، وَكَقَوْلِهِ فِي قَوْمِ لُوطٍ وَقَوْمِ شُعَيْبٍ: أَصْحَابُ الْأَيْكَةِ [٥٠ \ ١٤] وَإِنَّهُمَا لَبِإِمَامٍ مُبِينٍ [١٥ \ ٧٩] ; لِأَنَّ مَعْنَى الْآيَتَيْنِ: أَنَّ دِيَارَهُمْ عَلَى ظَهْرِ الطَّرِيقِ الَّذِي يَمُرُّونَ فِيهِ الْمُعَبَّرِ عَنْهُ بِالسَّبِيلِ وَالْإِمَامِ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ هَذَا كَثِيرَةٌ، وَقَدْ قَدَّمْنَا مِنْهَا جُمَلًا كَافِيَةً فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ وَغَيْرِهَا.
Yine onlar hakkında buyurulan: { وَإِنَّهَا لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ } “O [harap belde], hâlâ işlek bir yol üzerindedir” [el-Hicr, 15/76] ayeti ile Lût kavmi ve Şuayb'ın kavmi olan Eyke halkı { أَصْحَابُ الْأَيْكَةِ } [Kâf, 50/14] hakkında buyurulan: { وَإِنَّهُمَا لَبِإِمَامٍ مُبِينٍ } “Şüphesiz her ikisi de açık bir yol üzerindedir” [el-Hicr, 15/79] ayeti de böyledir. Zira her iki ayetin manası: Onların yurtlarının, içinden geçtikleri yol üstünde bulunduğudur ki bu yol 'sebîl' ve 'imâm' kelimeleriyle ifade edilmiştir. Bu minvaldeki ayetler pek çoktur; Mâide Suresi ve diğer yerlerde bunlardan yeteri kadarını daha önce zikretmiştik.
وَالْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَحَلَّ الْعَقْلِ: فِي الْقَلْبِ، وَمَحَلَّ السَّمْعِ: فِي الْأُذُنِ، فَمَا يَزْعُمُهُ الْفَلَاسِفَةُ مِنْ أَنَّ مَحَلَّ الْعَقْلِ الدِّمَاغُ بَاطِلٌ، كَمَا أَوْضَحْنَاهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، وَكَذَلِكَ قَوْلُ مَنْ زَعَمَ أَنَّ الْعَقْلَ لَا مَرْكَزَ لَهُ أَصْلًا فِي الْإِنْسَانِ ; لِأَنَّهُ زَمَانِيٌّ فَقَطْ لَا مْكَانِيٌّ فَهُوَ فِي غَايَةِ السُّقُوطِ وَالْبُطْلَانِ كَمَا تَرَى.
Bu ayet, aklın mahallinin kalpte olduğuna, işitmenin mahallinin ise kulakta olduğuna delalet etmektedir. Dolayısıyla filozofların aklın mahallinin beyin olduğu yönündeki iddiaları, başka bir yerde açıkladığımız gibi batıldır. Aynı şekilde aklın insanda hiçbir merkezinin bulunmadığını, çünkü onun mekânsal değil sadece zamansal olduğunu iddia edenlerin sözü de görüldüğü üzere son derece tutarsız ve batıldır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنَّهَا لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ، قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لِمَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمَى الْآيَةَ [١٧ \ ٧٢] ، مَعَ بَعْضِ الشَّوَاهِدِ الْعَرَبِيَّةِ، فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.
Yüce Allah'ın: { فَإِنَّهَا لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ } “Gerçek şu ki, gözler kör olmaz; lâkin göğüslerdeki kalpler kör olur” buyruğuna gelince; bu ayetin manasını açıklayan ayetleri, bazı Arapça şahitlerle birlikte İsrâ Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمَى } “Kim bu dünyada kör ise, o ahirette de kördür...” [el-İsrâ, 17/72] ayetini ele alırken daha önce zikretmiştik; dolayısıyla burada tekrar etmeye ihtiyaç kalmamıştır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الْكُفَّارَ يَطْلُبُونَ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ تَعْجِيلَ الْعَذَابِ الَّذِي يَعِدُهُمْ بِهِ طُغْيَانًا وَعِنَادًا.
Yüce Allah'ın: { وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ } “Senden azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar; oysa Allah asla vaadinden dönmez” buyruğunda Yüce Allah; kâfirlerin azgınlık ve inatları sebebiyle Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendilerini tehdit ettiği azabın çarçabuk getirilmesini istediklerini zikretmiştir.
وَالْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى كَثِيرَةٌ فِي الْقُرْآنِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَالُوا رَبَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسَابِ [٣٨ \ ١٦] وَقَوْلِهِ: يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ [٢٩ \ ٥٤] وَقَوْلِهِ: وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَلَوْلَا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجَاءَهُمُ الْعَذَابُ الْآيَةَ [٢٩ \ ٥٣] .
Kur'an'da bu manaya delalet eden pek çok ayet vardır; nitekim Yüce Allah'ın: { وَقَالُوا رَبَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسَابِ } “Dediler ki: Rabbimiz! Hesap gününden önce bizim payımızı çarçabuk ver” [Sâd, 38/16], { يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ } “Senden azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar; şüphesiz cehennem kâfirleri çepeçevre kuşatacaktır” [el-Ankebût, 29/54] ve { وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَلَوْلَا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجَاءَهُمُ الْعَذَابُ } “Senden azabı çarçabuk istiyorlar; eğer belirlenmiş bir süre olmasaydı, azap onlara mutlaka gelirdi...” [el-Ankebût, 29/53] buyrukları böyledir.
وَقَدْ أَوْضَحْنَا الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ مُتَعَدِّدَةٍ، مِنْ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ فِي سُورَةِ «الْأَنْعَامِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ [٦ \ ٥٧] وَفِي يُونُسَ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: أَثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ [١٠ \ ١٥] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْمَوَاضِعِ.
Bu mübarek kitabın birçok yerinde bu manaya delalet eden ayetleri açıklamıştık; En'âm Suresi'nde: { مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ } “Çarçabuk gelmesini istediğiniz şey benim yanımda değildir” [el-En'âm, 6/57] buyruğu üzerine konuşurken ve Yûnus Suresi'nde: { أَثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ } “O [azap] gerçekleştikten sonra mı O'na iman edeceksiniz?” [Yûnus, 10/51] buyruğu üzerine konuşurken ve diğer yerlerde bunları belirttik.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ الظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْوَعْدِ هُنَا: هُوَ مَا أَوْعَدَهُمْ بِهِ مِنَ الْعَذَابِ الَّذِي يَسْتَعْجِلُونَ نُزُولَهُ.
Bu ayet-i kerimede geçen { وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ } “Allah vaadinden asla dönmez” buyruğundaki «vaad»den kastın, onların inmesini aceleyle istedikleri ve kendilerine vazedilen azap olduğu açıktır.
وَالْمَعْنَى: هُوَ مُنْجِزٌ مَا وَعَدَهُمْ بِهِ مِنَ الْعَذَابِ، وَإِذَا جَاءَ الْوَقْتُ الْمُحَدَّدُ لِذَلِكَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلَوْلَا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجَاءَهُمُ الْعَذَابُ وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ [٢٩ \ ٥٣] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَا يَوْمَ يَأْتِيهِمْ لَيْسَ مَصْرُوفًا عَنْهُمْ وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ [١١ \ ٨] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ آلْآنَ وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ [١٠ \ ٥١] وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ الْوَعْدَ يُطْلَقُ فِي الْقُرْآنِ عَلَى الْوَعْدِ بِالشَّرِّ.
Manası şudur: O, belirlenen vakit geldiğinde kendilerine vadettiği azabı yerine getirecektir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَوْلَا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجَاءَهُمُ الْعَذَابُ وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } “Eğer belirlenmiş bir süre olmasaydı, azap onlara mutlaka gelirdi. O kendilerine farkında olmadıkları bir anda ansızın gelecektir” [el-Ankebût, 29/53]; { أَلَا يَوْمَ يَأْتِيهِمْ لَيْسَ مَصْرُوفًا عَنْهُمْ وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ } “İyi bilin ki, o [azap] onlara geleceği gün kendilerinden geri çevrilecek değildir ve alay edip durdukları şey kendilerini kuşatmış olacaktır” [Hûd, 11/8] ve { أَثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ آلْآنَ وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ } “O gerçekleştikten sonra mı O'na iman edeceksiniz? Şimdi mi? Oysa siz onun çarçabuk gelmesini istiyordunuz” [Yûnus, 10/51]. Buradan anlaşılmaktadır ki, Kur'an'da «vaad» lafzı şer ile tehdit etme (kötülüğü bildirme) anlamında da kullanılır.
وَمِنَ الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةِ لِذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ [٢٢ \ ٧٢] فَإِنَّهُ قَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فِي النَّارِ: وَعَدَهَا اللَّهُ بِصِيغَةِ الثُّلَاثِيِّ الَّذِي مَصْدَرُهُ الْوَعْدُ، وَلَمْ يَقُلْ أَوْعَدَهَا وَمَا ذُكِرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، مِنْ أَنَّ مَا وَعَدَ بِهِ الْكُفَّارَ مِنَ الْعَذَابِ وَاقِعٌ لَا مَحَالَةَ، وَأَنَّهُ لَا يُخْلِفُ وَعْدَهُ بِذَلِكَ، جَاءَ مُبَيَّنًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ «ق» قَالَ لَا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ وَقَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ الْآيَةَ [٥٠ \ ٢٨] وَالصَّحِيحُ أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ أَنَّ مَا أَوْعَدَ الْكُفَّارَ بِهِ مِنَ الْعَذَابِ، لَا يُبَدَّلُ لَدَيْهِ، بَلْ هُوَ وَاقِعٌ لَا مَحَالَةَ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: كُلٌّ كَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ وَعِيدِ [٥٠ \ ١٤] أَيْ: وَجَبَ وَثَبُتَ فَلَا يُمْكِنُ عَدَمُ وُقُوعِهِ بِحَالٍ وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ كُلٌّ إِلَّا كَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ عِقَابِ [٣٨ \ ١٤] كَمَا أَوْضَحْنَاهُ فِي كِتَابِنَا: «دَفْعُ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ، عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ» فِي سُورَةِ «الْأَنْعَامِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: قَالَ النَّارُ مَثْوَاكُمْ خَالِدِينَ فِيهَا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ الْآيَةَ [٦ \ ١٢٨] ، وَأَوْضَحْنَا أَنَّ مَا أُوعِدُ بِهِ الْكُفَّارُ لَا يُخْلَفُ بِحَالٍ، كَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ الْآيَاتُ الْمَذْكُورَةُ، أَمَّا مَا أُوعِدَ بِهِ عُصَاةُ الْمُسْلِمِينَ، فَهُوَ الَّذِي يَجُوزُ أَلَّا يُنَفِّذَهُ وَأَنْ يَعْفُوَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ الْآيَةَ [٤ \ ٤٨] .
Bunu açıklayan ayetlerden biri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “De ki: Size bundan daha kötüsünü haber vereyim mi? Ateş! Allah onu inkâr edenlere vadetmiştir. O ne kötü bir dönüş yeridir!” [el-Hac, 22/72]. Zira bu ayette ateş hakkında masdarı «va'd» olan sülâsî fiil kipiyle { وَعَدَهَا اللَّهُ } “Allah onu vadetmiştir” buyurmuş, «ev'adehâ» (onu tehdit etmiştir) dememiştir. Bu ayette kâfirlere vadedilen azabın mutlaka gerçekleşeceği ve Allah'ın bu konudaki vaadinden dönmeyeceği hususu başka yerlerde de açıklanmıştır; nitekim Kâf Suresi'nde: { قَالَ لَا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ وَقَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ } “[Allah] buyurur ki: Huzurumda çekişmeyin! Ben size daha önce tehdidimi bildirmiştim. Benim katımda söz değiştirilmez...” [Kâf, 50/28-29] buyrulmuştur. Doğru olan şudur ki, { مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ } buyruğundan kasıt; kâfirlere vadedilen azabın O'nun katında değiştirilmeyeceği, bilakis mutlaka gerçekleşeceğidir. Yüce Allah'ın: { كُلٌّ كَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ وَعِيدِ } “Hepsi peygamberleri yalanladı da tehdidim hak oldu” [Kâf, 50/14] yani vacip ve sabit oldu, hiçbir şekilde gerçekleşmemesi mümkün değildir buyruğu ile { إِنْ كُلٌّ إِلَّا كَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ عِقَابِ } “Onların hepsi peygamberleri yalanladı da cezalandırmam hak oldu” [Sâd, 38/14] buyruğu da böyledir. Nitekim «Def'u Îhâmi'l-Iztırâb an Âyâti'l-Kitâb» adlı kitabımızda En'âm Suresi'nde { قَالَ النَّارُ مَثْوَاكُمْ خَالِدِينَ فِيهَا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ } “[Allah] buyuracak ki: Allah'ın dilediği hariç, içinde ebedî kalacağınız barınağınız ateştir...” [el-En'âm, 6/128] ayeti üzerine konuşurken bunu açıklamış; kâfirlere yöneltilen tehdidin, zikredilen ayetlerin delalet ettiği üzere hiçbir şekilde bozulmayacağını ortaya koymuştuk. Müslümanların günahkârlarına yöneltilen tehdide gelince; Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar...” [en-Nisâ, 4/48] buyruğunda belirttiği üzere, onu infaz etmeyip affetmesi caiz olan tehdit işte budur.
وَبِالتَّحْقِيقِ الَّذِي ذَكَرْنَا: تَعْلَمُ أَنَّ الْوَعْدَ يُطْلَقُ فِي الْخَيْرِ وَالشَّرِّ كَمَا بَيَّنَّا، وَإِنَّمَا شَاعَ عَلَى أَلْسِنَةِ كَثِيرٍ مِنْ أَهْلِ التَّفْسِيرِ، مِنْ أَنَّ الْوَعْدَ لَا يُسْتَعْمَلُ إِلَّا فِي الْوَعْدِ بِخَيْرٍ وَأَنَّهُ هُوَ الَّذِي لَا يُخْلِفُهُ اللَّهُ، وَأَمَّا إِنْ كَانَ الْمُتَوَعَّدُ بِهِ شَرًّا، فَإِنَّهُ وَعِيدٌ وَإِيعَادٌ، قَالُوا: إِنَّ الْعَرَبَ تَعُدُّ الرُّجُوعَ عَنِ الْوَعْدِ لُؤْمًا، وَعَنِ الْإِيعَادِ كَرَمًا، وَذَكَرُوا عَنِ الْأَصْمَعِيِّ أَنَّهُ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ أَبِي عَمْرِو بْنِ الْعَلَاءِ، فَجَاءَهُ عَمْرُو بْنُ عُبَيْدٍ فَقَالَ: يَا أَبَا عَمْرٍو، هَلْ يُخْلِفُ اللَّهُ الْمِيعَادَ؟ فَقَالَ: لَا، فَذَكَرَ آيَةَ وَعِيدٍ، فَقَالَ لَهُ: أَمِنَ الْعَجَمِ أَنْتَ؟ إِنَّ الْعَرَبَ تَعُدُّ الرُّجُوعَ عَنِ الْوَعْدِ لُؤْمًا وَعَنِ الْإِيعَادِ كَرَمًا، أَمَا سَمِعْتَ قَوْلَ الشَّاعِرِ:
Zikrettiğimiz bu tahkikle öğrenmiş oldun ki, açıkladığımız üzere «va'd» (وَعْد) kelimesi hem hayır hem de şer hakkında kullanılır. Birçok tefsir ehlinin dilinde yaygınlaşan; «va'd» kelimesinin yalnızca hayır vadi için kullanıldığı ve Allah'ın hilafına davranmayacağı şeyin de ancak bu olduğu; tehdit edilen şey şer olduğunda ise bunun «vaîd» (وَعِيد) ve «î'âd» (إِيعَاد) olduğu, nitekim Arapların vaadden caymayı alçaklık, tehditten caymayı ise cömertlik saydıkları şeklindeki iddia ve el-Asmaî'den rivayetle zikrettikleri: «Ebû Amr b. el-Alâ'nın yanındaydım. Amr b. Ubeyd çıkagelip: 'Ey Ebû Amr! Allah vaadinden döner mi?' diye sordu. O da 'Hayır' dedi. Bunun üzerine Amr bir vaîd (tehdit) ayeti zikretti. Ebû Amr ona dedi ki: 'Sen Arap olmayanlardan mısın? Şüphesiz Araplar vaatten dönmeyi alçaklık, tehditten vazgeçmeyi ise cömertlik sayarlar. Sen şairin şu sözünü işitmedin mi:
وَلَا يَرْهَبُ ابْنُ الْعَمِّ وَالْجَارُ سَطْوَتِي ... وَلَا انْثَنَى عَنْ سَطْوَةِ الْمُتَهَدِّدِ
Ne amcaoğlu ne de komşu benim baskınımdan korkar... ve tehdit savuranın baskısından da geri adım atmam.
فَإِنِّي وَإِنْ أَوْعَدْتُهُ أَوْ وَعَدْتُهُ ... لَمُخْلِفٌ إِيعَادِي وَمُنْجِزٌ مَوْعِدِي
Şüphesiz ben, bir kimseyi tehdit etsem de veya ona bir şey vadetsem de; kesinlikle tehdidimden vazgeçer, vaadimi ise yerine getiririm.'» şeklindeki aktarımında iki açıdan tutarsızlık vardır.
فِيهِ نَظَرٌ مِنْ وَجْهَيْنِ.
[Bu görüşte] iki açıdan tutarsızlık vardır:
الْأَوَّلُ: هُوَ مَا بَيَّنَّاهُ آنِفًا مِنْ إِطْلَاقِ الْوَعْدِ فِي الْقُرْآنِ عَلَى التَّوَعُّدِ بِالنَّارِ، وَالْعَذَابِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا [٢٢ \ ٧٢] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ [٢٢ \ ٤٧] ; لِأَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ الَّذِي لَا يَجُوزُ الْعُدُولُ عَنْهُ، وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ فِي حُلُولِ الْعَذَابِ الَّذِي يَسْتَعْجِلُونَكَ بِهِ لَهُمْ، لِأَنَّهُ مُقْتَرِنٌ بِقَوْلِهِ: وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ [٢٢ \ ٤٧] فَتَعَلُّقُهُ بِهِ هُوَ الظَّاهِرُ.
Birincisi: Az önce Kur'an'da «va'd» lafzının cehennem ve azap tehdidi hakkında kullanıldığını açıkladığımız husustur; nitekim Yüce Allah'ın: { النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Ateş! Allah onu inkâr edenlere vadetmiştir” [el-Hac, 22/72] ve { وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ } “Senden azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar; oysa Allah asla vaadinden dönmez” [el-Hac, 22/47] buyrukları böyledir. Zira ayetin dışarıda bırakılması caiz olmayan zahir manası: «Allah, senden çarçabuk istedikleri azabın onların başına gelmesi konusundaki vaadinden asla dönmez» şeklindedir; çünkü bu ifade { وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ } [el-Hac, 22/47] buyruğuyla bitişiktir ve ona bağlı olduğu açıktır.
الثَّانِي: هُوَ مَا بَيَّنَّا أَنَّ مَا أَوْعَدَ اللَّهُ بِهِ الْكُفَّارَ لَا يَصِحُّ أَنْ يُخْلِفَهُ بِحَالٍ ; لِأَنَّ ادِّعَاءَ جَوَازِ إِخْلَافِهِ، لِأَنَّهُ إِيعَادٌ وَأَنَّ الْعَرَبَ تَعُدُّ الرُّجُوعَ عَنِ الْإِيعَادِ كَرَمًا يُبْطِلُهُ أَمْرَانِ:
İkincisi: Allah'ın kâfirlere yönelttiği tehditten dönmesinin hiçbir şekilde caiz olmadığını açıkladığımız husustur. Çünkü bunun bir tehdit olduğu ve Arapların tehditten caymayı cömertlik saydığı gerekçesiyle ondan dönülmesinin caiz olduğu iddiası iki sebeple batıldır:
الْأَوَّلُ: أَنَّهُ يَلْزَمُهُ جَوَازُ أَلَّا يَدْخُلَ النَّارَ كَافِرٌ أَصْلًا، لِأَنَّ إِيعَادَهُمْ بِإِدْخَالِهِمُ النَّارَ مِمَّا زَعَمُوا أَنَّ الرُّجُوعَ عَنْهُ كَرَمٌ، وَهَذَا لَا شَكَّ فِي بُطْلَانِهِ.
Birincisi: Bu iddia, hiçbir kâfirin asla cehenneme girmemesinin caiz olmasını gerektirir; zira onların cehenneme sokulmasıyla tehdit edilmeleri, vazgeçilmesinin cömertlik olduğunu iddia ettikleri kabildendir. Bunun batıl olduğunda ise hiçbir şüphe yoktur.
الثَّانِي: مَا ذَكَرْنَا مِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ: عَلَى أَنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ مَا أَوْعَدَ بِهِ الْكُفَّارَ مِنَ الْعَذَابِ، كَقَوْلِهِ: قَالَ لَا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ وَقَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ الْآيَةَ [٥٠ \ ٢٨ - ٢٩] وَقَوْلِهِ تَعَالَى فِيهِمْ: فَحَقَّ وَعِيدِ [٥٠ \ ١٤] وَقَوْلِهِ فِيهِمْ: فَحَقَّ عِقَابِ [٣٨ \ ١٤] وَمَعْنَى حَقَّ: وَجَبَ وَثَبَتَ، فَلَا وَجْهَ لِانْتِفَائِهِ بِحَالٍ، كَمَا أَوْضَحْنَاهُ هُنَا وَفِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ.
İkincisi: Allah'ın kâfirlere yönelttiği azap tehdidinden dönmeyeceğine delalet eden ayetlerdir; nitekim: { قَالَ لَا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ وَقَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ } “[Allah] buyurur ki: Huzurumda çekişmeyin! Ben size daha önce tehdidimi bildirmiştim. Benim katımda söz değiştirilmez” [Kâf, 50/28-29], onlar hakkında buyurulan: { فَحَقَّ وَعِيدِ } “Tehdidim hak oldu” [Kâf, 50/14] ve yine onlar hakkında buyurulan: { فَحَقَّ عِقَابِ } “Cezalandırmam hak oldu” [Sâd, 38/14] ayetleri böyledir. «Hak oldu» (حَقَّ) ifadesinin anlamı; vacip ve sabit oldu demektir. Dolayısıyla burada ve başka yerlerde açıkladığımız üzere, bunun hiçbir şekilde ortadan kalkmasının bir izahı yoktur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّ يَوْمًا عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ، بَيَّنَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الْيَوْمَ عِنْدَهُ - جَلَّ وَعَلَا - كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا يَعُدُّهُ خَلْقُهُ، وَمَا ذَكَرَهُ هُنَا مِنْ كَوْنِ الْيَوْمِ عِنْدَهُ كَأَلْفِ سَنَةٍ، أَشَارَ إِلَيْهِ فِي سُورَةِ السَّجْدَةِ بِقَوْلِهِ: يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ [٣٢ \ ٥] وَذَكَرَ فِي سُورَةِ الْمَعَارِجِ أَنَّ مِقْدَارَ الْيَوْمِ خَمْسُونَ أَلْفَ سَنَةٍ وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: تَعْرُجُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ الْآيَةَ [٧٠ \ ٤] ، فَآيَةُ الْحَجِّ، وَآيَةُ السَّجْدَةِ مُتَوَافِقَتَانِ تُصَدِّقُ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا الْأُخْرَى، وَتُمَاثِلُهَا فِي الْمَعْنَى، وَآيَةُ الْمَعَارِجِ تُخَالِفُ ظَاهِرَهُمَا لِزِيَادَتِهَا عَلَيْهِمَا بِخَمْسِينَ ضِعْفًا، وَقَدْ ذَكَرْنَا وَجْهَ الْجَمْعِ بَيْنَ هَذِهِ الْآيَاتِ فِي كِتَابِنَا: «دَفْعُ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ» ، وَسَنَذْكُرُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ
Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ يَوْمًا عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ } “Şüphesiz Rabbinin katındaki bir gün, saydıklarınızdan bin yıl gibidir” buyruğunda Yüce Allah; kendi katındaki bir günün, yarattıklarının saydığı bin yıl gibi olduğunu beyan etmiştir. Burada katındaki bir günün bin yıl gibi olduğunu zikretmesine Secde Suresi'nde şu buyruğuyla da işaret etmiştir: { يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ } “Gökten yere kadar bütün işleri O düzenleyip yönetir. Sonra o iş, sizin sayageldiklerinizle bin yıl kadar olan bir günde O'na yükselir” [es-Secde, 32/5]. Meâric Suresi'nde ise bir günün miktarının elli bin yıl olduğunu şu buyruğuyla zikretmiştir: { تَعْرُجُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ } “Melekler ve Ruh, miktarı elli bin yıl olan bir günde O'na yükselirler...” [el-Meâric, 70/4]. Hac Suresi ile Secde Suresi'ndeki ayetler birbirine uygundur; her biri diğerini doğrulamakta ve mana bakımından ona benzemektedir. Meâric ayeti ise bu iki ayetin elli kat fazlası olması hasebiyle onların zahirine muhalif görünmektedir. Bu ayetlerin arasını telif etme (uzlaştırma) yolunu «Def'u Îhâmi'l-Iztırâb an Âyâti'l-Kitâb» adlı kitabımızda zikretmiştik; Allah'ın izniyle
هُنَا مُلَخَّصًا مُخْتَصَرًا، وَنَزِيدُ عَلَيْهِ بَعْضَ مَا تَدْعُو الْحَاجَةُ إِلَيْهِ.
burada da onu özet ve muhtasar bir şekilde zikredecek ve ihtiyaç duyulan bazı ilavelerde bulunacağız.
فَقَدْ ذَكَرْنَا مَا مُلَخَّصُهُ: أَنَّ أَبَا عُبَيْدَةَ رَوَى عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ أَنَّهُ حَضَرَ كُلًّا مِنَ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، سُئِلَ عَنْ هَذِهِ الْآيَاتِ: فَلَمْ يَدْرِ مَا يَقُولُهُ فِيهَا، وَيَقُولُ: لَا أَدْرِي، ثُمَّ ذَكَرْنَا أَنَّ لِلْجَمْعِ بَيْنَهُمَا وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: هُوَ مَا أَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِنْ أَنَّ يَوْمَ الْأَلْفِ فِي سُورَةِ الْحَجِّ: هُوَ أَحَدُ الْأَيَّامِ السِّتَّةِ الَّتِي خَلَقَ اللَّهُ فِيهَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَيَوْمُ الْأَلْفِ فِي سُورَةِ السَّجْدَةِ، هُوَ مِقْدَارُ سَيْرِ الْأَمْرِ وَعُرُوجِهِ إِلَيْهِ تَعَالَى وَيَوْمُ الْخَمْسِينَ أَلْفًا، هُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ.
Orada özetle şunu zikretmiştik: Ebû Ubeyde; İsmâil b. İbrâhîm'den, o Eyyûb'dan, o da İbn Ebî Müleyke'den şöyle rivayet etmiştir: O, hem İbn Abbâs'ın hem de Saîd b. el-Müseyyeb'in yanında bulunmuş ve her ikisine de bu ayetler sorulmuş; onlar bu hususta ne diyeceklerini bilemeyip «Bilmiyorum» demişlerdir. Daha sonra bu ayetlerin arasını telif etmenin iki yönü olduğunu zikretmiştik: Birincisi: İbn Ebî Hâtim'in Simâk tarikiyle İkrime'den, onun da İbn Abbâs'tan naklettiği şu rivayettir: Hac Suresi'ndeki bin yıllık gün, Allah'ın gökleri ve yeri kendisinde yarattığı altı günden biridir; Secde Suresi'ndeki bin yıllık gün, işin iniş ve Yüce Allah'a yükseliş mesafesinin mikdarıdır; elli bin yıllık gün ise kıyamet günüdür.
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِجَمِيعِهَا يَوْمُ الْقِيَامَةِ، وَأَنَّ اخْتِلَافَ زَمَنِ الْيَوْمِ إِنَّمَا هُوَ بِاعْتِبَارِ حَالِ الْمُؤْمِنِ، وَحَالِ الْكَافِرِ ; لِأَنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَخَفُّ عَلَى الْمُؤْمِنِ مِنْهُ عَلَى الْكَافِرِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَذَلِكَ يَوْمَئِذٍ يَوْمٌ عَسِيرٌ عَلَى الْكَافِرِينَ غَيْرُ يَسِيرٍ [٧٤ \ ٩ - ١٠] اهـ، ذَكَرَ هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ صَاحِبُ الْإِتْقَانِ.
İkinci yön: Ayetlerin tümüyle kıyamet gününün kastedilmiş olmasıdır. Günün süresindeki farklılık ise müminin ve kâfirin durumuna göredir; çünkü kıyamet günü kâfire göre mümine daha hafiftir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَذَلِكَ يَوْمَئِذٍ يَوْمٌ عَسِيرٌ عَلَى الْكَافِرِينَ غَيْرُ يَسِيرٍ } “İşte o gün, pek zorlu bir gündür; kâfirler için hiç de kolay değildir” [el-Müddessir, 74/9-10]. Bu iki vechi el-İtkân sahibi zikretmiştir.
وَذَكَرْنَا أَيْضًا فِي كِتَابِنَا: «دَفْعُ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ، عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ» فِي سُورَةِ «الْفُرْقَانِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا [٢٥ \ ٢٤] مَا مُلَخَّصُهُ: أَنَّ آيَةَ الْفُرْقَانِ هَذِهِ تَدُلُّ عَلَى انْقِضَاءِ الْحِسَابِ فِي نِصْفِ نَهَارٍ ; لِأَنَّ الْمَقِيلَ الْقَيْلُولَةُ أَوْ مَكَانُهَا وَهِيَ الِاسْتِرَاحَةُ نِصْفُ النَّهَارِ فِي الْحَرِّ، وَمِمَّنْ قَالَ بِانْقِضَاءِ الْحِسَابِ فِي نِصْفِ نَهَارٍ: ابْنُ عَبَّاسٍ، وَابْنُ مَسْعُودٍ، وَعِكْرِمَةُ وَابْنُ جُبَيْرٍ لِدَلَالَةِ هَذِهِ الْآيَةِ، عَلَى ذَلِكَ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ ابْنُ كَثِيرٍ وَغَيْرُهُ.
Yine «Def'u Îhâmi'l-Iztırâb an Âyâti'l-Kitâb» adlı eserimizde, Furkân Suresi'nde Yüce Allah'ın: { أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا } “O gün cennet ehlinin kalacağı yer daha hayırlı, dinleneceği yer daha güzeldir” [el-Furkân, 25/24] buyruğu üzerine konuşurken özetle şunu belirtmiştik: Bu Furkân ayeti, hesabın günün yarısında tamamlanacağına delalet etmektedir. Çünkü «el-makîl» (مَقِيل), kaylûle uykusu veya onun yeridir ki o da sıcakta günün ortasında dinlenmektir. Bu ayetin buna delalet etmesinden dolayı hesabın günün yarısında biteceğini söyleyenler arasında İbn Abbâs, İbn Mes'ûd, İkrime ve İbn Cübeyr yer almaktadır; nitekim İbn Kesîr ve başkaları bunu onlardan nakletmiştir.
وَفِي تَفْسِيرِ الْجَلَالَيْنِ مَا نَصُّهُ: وَأُخِذَ مِنْ ذَلِكَ انْقِضَاءُ الْحِسَابِ فِي نِصْفِ نَهَارٍ، كَمَا وَرَدَ فِي حَدِيثٍ انْتَهَى مِنْهُ، مَعَ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أَنَّ مِقْدَارَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ خَمْسُونَ أَلْفَ سَنَةٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ [٧٠ \ ٤] وَهُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ بِلَا خِلَافٍ فِي ذَلِكَ.
Celâleyn Tefsiri'nde aynen şu ifade yer almaktadır: «Bundan, bir hadiste de varit olduğu üzere hesabın günün yarısında tamamlanacağı anlaşılmıştır.» -İfade burada bitti-. Bununla birlikte Yüce Allah: { فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ } “Miktarı elli bin yıl olan bir günde...” [el-Meâric, 70/4] buyruğunda kıyamet gününün miktarının elli bin yıl olduğunu zikretmiştir ki, bunda hiçbir ihtilaf olmaksızın o gün kıyamet günüdür.
وَالظَّاهِرُ فِي الْجَوَابِ: أَنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَطُولُ عَلَى الْكُفَّارِ وَيَقْصُرُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ، وَيُشِيرُ لِهَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى بَعْدَ هَذَا بِقَلِيلٍ الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمَنِ وَكَانَ يَوْمًا عَلَى الْكَافِرِينَ عَسِيرًا [٢٥ \ ٢٦] فَتَخْصِيصُهُ عُسْرَ ذَلِكَ الْيَوْمَ بِالْكَافِرِينَ: يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ
Bunun cevabında açık olan şudur: Kıyamet günü kâfirlere uzun, müminlere ise kısa gelecektir. Bundan az sonra gelen şu ayet de buna işaret etmektedir: { الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمَنِ وَكَانَ يَوْمًا عَلَى الْكَافِرِينَ عَسِيرًا } “O gün gerçek mülk Rahmân'ındır. O, kâfirler için pek zorlu bir gün olmuştur” [el-Furkân, 25/26]. O günün zorluğunun kâfirlere tahsis edilmesi, müminlerin
لَيْسُوا كَذَلِكَ وَقَوْلُهُ تَعَالَى:
böyle olmadığını gösterir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da:
فَذَلِكَ يَوْمَئِذٍ يَوْمٌ عَسِيرٌ عَلَى الْكَافِرِينَ غَيْرُ يَسِيرٍ [٧٤ \ ٩ - ١٠] يَدُلُّ بِمَفْهُومِ مُخَالَفَتِهِ عَلَى أَنَّهُ يَسِيرٌ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ عَسِيرٍ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: مُهْطِعِينَ إِلَى الدَّاعِي يَقُولُ الْكَافِرُونَ هَذَا يَوْمٌ عَسِرٌ.
{ فَذَلِكَ يَوْمَئِذٍ يَوْمٌ عَسِيرٌ عَلَى الْكَافِرِينَ غَيْرُ يَسِيرٍ } “İşte o gün, pek zorlu bir gündür; kâfirler için hiç de kolay değildir” [el-Müddessir, 74/9-10] mefhum-ı muhalifiyle o günün müminlere zor değil, kolay olacağına delalet eder; nitekim Yüce Allah'ın: { مُهْطِعِينَ إِلَى الدَّاعِي يَقُولُ الْكَافِرُونَ هَذَا يَوْمٌ عَسِرٌ } “Çağırana doğru koşarak kâfirler derler ki: Bu çok zorlu bir gündür” buyruğu da buna delalet etmektedir.
وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: حَدَّثَنِي يُونُسُ، أَنْبَأَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَنْبَأَنَا عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ: أَنَّ سَعِيدًا الصَّوَّافَ حَدَّثَهُ أَنَّهُ بَلَغَهُ: أَنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَقْصُرُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ، حَتَّى يَكُونَ كَمَا بَيْنَ الْعَصْرِ إِلَى غُرُوبِ الشَّمْسِ، وَأَنَّهُمْ يَتَقَلَّبُونَ فِي رِيَاضِ الْجَنَّةِ، حَتَّى يُفْرَغَ مِنَ النَّاسِ وَذَلِكَ قَوْلُهُ: أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا [٢٥ \ ٢٤] وَنَقَلَهُ عَنْهُ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ، وَأَمَّا عَلَى قَوْلِ مَنْ فَسَّرَ الْمَقِيلَ فِي الْآيَةِ بِأَنَّهُ الْمَأْوَى وَالْمَنْزِلُ كَقَتَادَةَ ﵀، فَلَا دَلَالَةَ فِي الْآيَةِ لِشَيْءٍ مِمَّا ذَكَرْنَا، وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَنْ كَانَ فِي سُرُورٍ وَنِعْمَةٍ، أَنَّهُ يَقْصُرُ عَلَيْهِ الزَّمَنُ الطَّوِيلُ قَصْرًا شَدِيدًا، بِخِلَافِ مَنْ كَانَ فِي الْعَذَابِ الْمُهِينِ وَالْبَلَايَا وَالْكُرُوبِ، فَإِنَّ الزَّمَنَ الْقَصِيرَ يَطُولُ عَلَيْهِ جِدًّا، وَهَذَا أَمْرٌ مَعْرُوفٌ، وَهُوَ كَثِيرٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي كِتَابِنَا الْمَذْكُورِ بَعْضَ الشَّوَاهِدِ الدَّالَّةِ عَلَيْهِ، كَقَوْلِ أَبِي سُفْيَانَ بْنِ الْحَارِثِ ﵁ يَرْثِي رَسُولَ اللَّهِ ﷺ:
İbn Cerîr şöyle demiştir: Bana Yûnus anlattı, bize İbn Vehb haber verdi, bize Amr b. el-Hâris haber verdi ki Saîd es-Savvâf kendisine şöyle ulaştığını anlatmıştır: Kıyamet günü müminlere o kadar kısalır ki ikindi ile güneşin batışı arası kadar olur; onlar insanların hesabı bitinceye kadar cennet bahçelerinde gezip dolaşırlar. İşte Yüce Allah'ın: { أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا } “O gün cennet ehlinin kalacağı yer daha hayırlı, dinleneceği yer daha güzeldir” [el-Furkân, 25/24] buyruğu budur. İbn Kesîr de tefsirinde bunu ondan nakletmiştir. Katâde (rahimehullâh) gibi ayetteki «el-makîl» kelimesini barınak ve konak yeri olarak tefsir edenlerin görüşüne göre ise ayette zikrettiğimiz şeylere dair bir delalet yoktur. Bilinen bir husustur ki; sevinç ve nimet içinde olan kimseye uzun zaman son derece kısa gelir; alçaltıcı azap, bela ve sıkıntılar içinde olan kimseye ise kısa zaman son derece uzun gelir. Bu bilinen bir durumdur ve Arap kelamında çokça yer alır. Adı geçen kitabımızda buna delalet eden bazı şahitleri zikretmiştik; Ebû Süfyân b. el-Hâris'in (radıyallâhu anh) Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) yaktığı ağıttaki şu sözü gibi:
أَرِقْتُ فَبَاتَ لَيْلِي لَا يَزُولُ ... وَلَيْلُ أَخِي الْمُصِيبَةِ فِيهِ طُولُ
Uykusuz kaldım da gecem bitmek bilmedi... Zaten musibet sahibinin gecesinde uzunluk vardır.
وَقَوْلِ الْآخَرِ:
Bir diğer şairin şu sözü de böyledir:
فَقِصَارُهُنَّ مَعَ الْهُمُومِ طَوِيلَةٌ ... وَطِوَالُهُنَّ مَعَ السُّرُورِ قِصَارُ
Gam ve kederle geçen kısa anlar uzundur... Sevinçle geçen uzun anlar ise pek kısadır.
وَقَوْلِ الْآخَرِ:
Bir diğer şairin şu sözü de böyledir:
لَيْلَى وَلَيْلِي نَفَى نَوْمِي اخْتِلَافَهُمَا ... فِي الطُّولِ وَالطُّولُ طُوبَى لِي لَوِ اعْتَدَلَا
Leylâ ve gecem; ikisinin süre ve lütuf bakımından farklı oluşu uykumu kaçırdı, ah ne mutlu bana ikisi denk olsaydı!
يَجُودُ بِالطُّولِ لَيْلِي كُلَّمَا بَخِلَتْ ... بِالطُّولِ لَيْلَى وَإِنْ جَادَتْ بِهِ بَخِلَا
Leylâ lütufta cimrilik ettikçe gecem uzunluğuyla cömertleşir; Leylâ lütufta cömert davrandığında ise gecem kısalır.
وَنَحْوُ هَذَا كَثِيرٌ جِدًّا فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَمِنْ أَظْرَفِ مَا قِيلَ فِيهِ مَا رُوِيَ عَنْ يَزِيدَ بْنِ مُعَاوِيَةَ أَنَّهُ قَالَ:
Arap kelamında bunun benzeri pek çoktur. Bu konuda söylenenlerin en zariflerinden biri de Yezîd b. Muâviye'den rivayet edilen şu sözüdür:
لَا أَسْأَلُ اللَّهَ تَغْيِيرًا لِمَا فَعَلَتْ ... نَامَتْ وَقَدْ أَسَهَرَتْ عَيْنَيَّ عَيْنَاهَا
Allah'tan sevgilinin yaptığını değiştirmesini istemem... Gözleri benim iki gözümü uykusuz bırakmışken o uykuya daldı.
فَاللَّيْلُ أَطْوَلُ شَيْءٍ حِينَ أَفْقِدُهَا ... وَاللَّيْلُ أَقْصَرُ شَيْءٍ حِينَ أَلْقَاهَا
Onu kaybettiğimde gece en uzun şey olur... Ona kavuştuğumda ise gece en kısa şeydir.
وَقَدْ وَرَدَ بَعْضُ الْأَحَادِيثِ بِمَا يَدُلُّ عَلَى ظَاهِرِ آيَةِ «الْحَجِّ» ، وَآيَةِ «السَّجْدَةِ» .
Hac Suresi ve Secde Suresi ayetlerinin zahirine delalet eden bazı hadisler de varit olmuştur.
وَسَنَذْكُرُ هُنَا طَرَفًا مِنْهُ بِوَاسِطَةِ نَقْلِ ابْنِ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ سُورَةِ «الْحَجِّ» ، قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: قَالَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ: حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَرَفَةَ، حَدَّثَنِي عَبَدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ
İbn Kesîr'in Hac Suresi'ndeki bu ayetin tefsirindeki nakli vasıtasıyla bundan bir kısmı burada zikredeceğiz. İbn Kesîr şöyle demiştir: İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize el-Hasan b. Arafe anlattı, bana Abde b. Süleymân,
مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «يَدْخُلُ فُقَرَاءُ الْمُسْلِمِينَ الْجَنَّةَ قَبْلَ الْأَغْنِيَاءِ بِنِصْفِ يَوْمٍ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ» وَرَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ مِنْ حَدِيثِ الثَّوْرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو بِهِ، وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ: حَسَنٌ صَحِيحٌ.
Muhammed b. Amr'dan, o Ebû Seleme'den, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etti ki Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Fakir Müslümanlar cennete zenginlerden yarım gün -yani beş yüz yıl- önce girerler.» Bunu Tirmizî ve Nesâî, Sevrî'nin Muhammed b. Amr'dan rivayetiyle tahric etmişlerdir ve Tirmizî: «Hasen sahihtir» demiştir.