Binûn

Hac — 35. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَدْ رَوَاهُ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَوْقُوفًا فَقَالَ: حَدَّثَنِي يَعْقُوبُ ثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ، ثَنَا سَعِيدٌ الْجُرَيْرِيُّ عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، عَنْ سُمَيْرِ بْنِ نَهَارٍ قَالَ: قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: يَدْخُلُ فُقَرَاءُ الْمُسْلِمِينَ الْجَنَّةَ قَبْلَ الْأَغْنِيَاءِ، بِمِقْدَارِ نِصْفِ يَوْمٍ، قُلْتُ: وَمَا مِقْدَارُ نِصْفِ يَوْمٍ؟ قَالَ: أَوَ مَا تَقْرَأُ الْقُرْآنَ؟ قُلْتُ: بَلَى قَالَ: وَإِنَّ يَوْمًا عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ [٢٢ \ ٤٧] وَقَالَ أَبُو دَاوُدَ فِي آخِرِ كِتَابِ الْمَلَاحِمِ مِنْ سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنَا أَبُو الْمُغِيرَةِ، حَدَّثَنِي صَفْوَانُ عَنْ شُرَيْحِ بْنِ عُبَيْدٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «إِنِّي لَأَرْجُو أَلَّا تَعْجِزَ أُمَّتِي عِنْدَ رَبِّهَا أَنْ يُؤَخِّرَهُمْ نِصْفَ يَوْمٍ» قِيلَ لِسَعْدٍ: وَكَمْ نِصْفُ يَوْمٍ؟ قَالَ: خَمْسُمِائَةِ سَنَةٍ.

İbn Cerîr ise bunu Ebû Hüreyre'den mevkuf olarak rivayet edip şöyle demiştir: Bana Ya'kūb anlattı, bize İbn Uleyye anlattı, bize Saîd el-Cüreyrî, Ebû Nadre'den, o da Sümeyr b. Nehâr'dan anlattı; o şöyle dedi: Ebû Hüreyre dedi ki: «Fakir Müslümanlar cennete zenginlerden yarım gün miktarınca önce girerler.» Ben: «Yarım günün miktarı ne kadardır?» dedim. O: «Sen hiç Kur'an okumuyor musun?» dedi. Ben: «Evet [okuyorum]» dedim. O: [Hac Suresi'ndeki] «Ve şüphesiz Rabbinin katında bir gün, sizin sayageldiklerinizden bin yıl gibidir» [ayetini okudu]. Ebû Dâvûd da Sünen'inin el-Melâhim kitabının sonunda şöyle demiştir: Bize Amr b. Osmân anlattı, bize Ebu'l-Mugîre anlattı, bana Safvân, Şüreyh b. Ubeyd'den, o da Sa'd b. Ebî Vakkās'tan, o da Nebî'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet etti ki şöyle buyurmuştur: «Ben ümmetimin Rableri katında kendilerini yarım gün geciktirmesinden aciz kalmayacağını umuyorum.» Sa'd'a: «Yarım gün ne kadardır?» denildi. O da: «Beş yüz yıldır» dedi.

وَقَالَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سِنَانٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ سِمَاكٍ عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَإِنَّ يَوْمًا عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ [٢٢ \ ٤٧] قَالَ: مِنَ الْأَيَّامِ الَّتِي خَلَقَ اللَّهُ فِيهَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ، وَرَوَاهُ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ بَشَّارٍ، عَنِ ابْنِ الْمَهْدِيِّ وَبِهِ قَالَ مُجَاهِدٌ، وَعِكْرِمَةُ، وَنَصَّ عَلَيْهِ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ فِي كِتَابِ الرَّدِّ عَلَى الْجَهْمِيَّةِ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هَذِهِ الْآيَةُ كَقَوْلِهِ: يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ [٣٢ \ ٥] اهـ. مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنَ ابْنِ كَثِيرٍ، وَظَوَاهِرُ الْأَحَادِيثِ الَّتِي سَاقَ يُمْكِنُ الْجَمْعُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ مَا ذَكَرْنَا مِنْ أَنَّ أَصْلَ الْيَوْمِ كَأَلْفِ سَنَةٍ، وَلَكِنَّهُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ يَقْصُرُ وَيَخِفُّ، حَتَّى يَكُونَ كَنِصْفِ نَهَارٍ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ، وَقَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ ابْنُ كَثِيرٍ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ: (كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا يَعُدُّونَ) بِيَاءِ الْغَيْبَةِ، وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ تَعُدُّونَ بِتَاءِ الْخِطَابِ وَمَعْنَى الْقِرَاءَتَيْنِ وَاضِحٌ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ahmed b. Sinân anlattı, bize Abdurrahman b. Mehdî, İsrâil'den, o Simâk'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: «Ve şüphesiz Rabbinin katında bir gün, sizin sayageldiklerinizden bin yıl gibidir» [ayetinde] o: «Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı günlerdendir» demiştir. Bunu İbn Cerîr, İbn Beşşâr'dan, o da İbnu'l-Mehdî'den rivayet etmiştir. Mücâhid ve İkrime de bu görüştedir. Ahmed b. Hanbel de er-Red ale'l-Cehmiyye adlı kitabında bunu açıkça belirtmiştir. Mücâhid şöyle demiştir: Bu ayet, O'nun şu buyruğu gibidir: «Gökten yere kadar bütün işi O çekip çevirir; sonra da [bütün bu işler], sizin sayageldiklerinizle bin yıl miktarı olan bir günde O'na yükselir.» İbn Kesîr'den aktarılması hedeflenen yer burasıdır. Onun sevk ettiği hadislerin zahirleri ile bizim zikrettiğimiz -günün aslının bin yıl gibi olduğu, fakat müminler için hafifleyip kısalarak günün yarısı gibi olacağı- şeklindeki görüşü telif etmek mümkündür. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir. Bu kelimeyi İbn Kesîr, Hamza ve Kisâî gaib yâ'sı ile (كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا يَعُدُّونَ) [onların saydıklarından] şeklinde, diğerleri ise muhatap tâ'sı ile (تَعُدُّونَ) [sizin saydıklarınızdan] şeklinde okumuşlardır. İki kıraatin anlamı da açıktır. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُهَا وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ، تَقَدَّمَتْ قَرِيبًا الْآيَاتُ الْمُوَضِّحَةُ لِمَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَإِلَى قَوْلِهِ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ [٢٢ \ ٤٤ - ٤٥] .

Allah Teâlâ'nın: «Zulmetmekte olan nice memleket halkına mühlet verdim, sonra da onları yakalayıverdim. Dönüş ancak banadır» buyruğu: Bu ayetin anlamını açıklayan ayetler, az önce Allah Teâlâ'nın: «Onlardan önce Nûh kavmi de yalanlamıştı...» buyruğundan «...ve sapasağlam saray nice oldu» buyruğuna kadar olan ayetlerin açıklamasında geçmişti.

قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ.

Allah Teâlâ'nın: «De ki: Ey insanlar! Ben sizin için ancak apaçık bir uyarıcıyım» buyruğu.

أَمَرَ اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - نَبِيَّهُ ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنْ يَقُولَ لِلنَّاسِ إِنَّمَا أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ أَيْ: إِنِّي لَسْتُ بِرَبِّكُمْ، وَلَا بِيَدِي هِدَايَتُكُمْ وَلَا عَلَيَّ عِقَابُكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَلَكِنِّي مُخَوِّفٌ لَكُمْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ وَسُخْطِهِ.

Allah -celle ve alâ- bu ayette Peygamberi'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) insanlara şöyle demesini emretmiştir: «Ben sizin için ancak apaçık bir uyarıcıyım.» Yani: Ben sizin Rabbiniz değilim; sizin hidayetiniz benim elimde olmadığı gibi kıyamet gününde size ceza vermek de benim vazifem değildir. Fakat ben sizi Allah'ın azabından ve gazabından korkutan bir uyarıcıyım.

وَالْآيَاتُ بِهَذَا الْمَعْنَى كَثِيرَةٌ جِدًّا ; قَوْلُهُ تَعَالَى فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ [١٣ \ ٤٠] وَقَوْلُهُ إِنَّمَا أَنْتَ مُنْذِرٌ [١٣ \ ٧] وَقَوْلُهُ إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ [٢٦ \ ١١٥] وَقَوْلُهُ فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا إِنْ عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلَاغُ [٤٢ \ ٤٨] وَقَوْلُهُ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ [٣٤ \ ٤٦] وَقَوْلُهُ تَبَارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلَى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعَالَمِينَ نَذِيرًا [٢٥ \ ١] وَالْآيَاتُ فِي هَذَا الْمَعْنَى كَثِيرَةٌ جِدًّا، وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: مُبِينٌ الظَّاهِرُ أَنَّهُ الْوَصْفُ مِنْ أَبَانَ الرُّبَاعِيَّةِ اللَّازِمَةِ الَّتِي بِمَعْنَى بَانَ، وَالْعَرَبُ تَقُولُ: أَبَانَ فَهُوَ مَعْنَى بَانَ، فَهُوَ بَيِّنٌ مِنَ اللَّازِمِ الَّذِي لَيْسَ بِمُتَعَدٍّ إِلَى الْمَفْعُولِ، وَمِنْهُ قَوْلُ كَعْبِ بْنِ زُهَيْرٍ:

Bu anlamdaki ayetler pek çoktur: Allah Teâlâ'nın: «Sana düşen ancak tebliğ etmektir, hesap görmek ise bize aittir» buyruğu; «Sen ancak bir uyarıcısın» buyruğu; «Ben ancak apaçık bir uyarıcıyım» buyruğu; «Biz seni onların üzerine bekçi göndermedik. Sana düşen ancak tebliğdir» buyruğu; «O, şiddetli bir azabın öncesinde sizin için ancak bir uyarıcıdır» buyruğu ve «Âlemlere uyarıcı olsun diye kuluna Furkan'ı indiren [Allah] pek yücedir» buyruğu gibi ayetler bu anlamda pek çoktur. Bu kerim ayette geçen Mubîn (مُبِين) kelimesinin ise, 'ortaya çıktı, açık oldu' (بَانَ) anlamında lâzım (geçişsiz) olan dört harfli ebâne (أَبَانَ) fiilinin ismi faili olduğu zahirdir. Araplar: 'Ebâne' (أَبَانَ) dediğinde bu 'Bâne' (بَانَ) anlamındadır; mef'ûle (nesneye) geçişli olmayan lâzım fiilden gelerek 'apaçık' demektir. Ka'b b. Züheyr'in şu sözü de bu kabildendir:

قَنْوَاءُ فِي حَرَّتَيْهَا لِلْبَصِيرِ بِهَا ... عِتْقٌ مُبِينٌ وَفِي الْخَدَّيْنِ تَسْهِيلُ

Kemerli burunlu [devenin] iki kulağında, bakıp anlayana... Apaçık bir asalet ve yanaklarında da bir pürüzsüzlük vardır.

فَقَوْلُهُ: عِتْقٌ مُبِينٌ أَيْ: كَرَمٌ ظَاهِرٌ وَمِنْ أَبَانَ اللَّازِمَةِ قَوْلُ عُمَرَ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ الْمَخْزُومِيِّ:

Şairin: «عِتْقٌ مُبِينٌ» (apaçık asalet) sözü, yani 'zahir olan bir asalet' demektir. Lâzım olan ebâne (أَبَانَ) fiilinin kullanımına Ömer b. Ebî Rebîa el-Mahzûmî'nin şu sözü de örnektir:

لَوْ دَبَّ ذَرٌّ فَوْقَ ضَاحِي جِلْدِهَا ... لَأَبَانَ مِنْ آثَارِهِنَّ حُدُورُ

Güneş gören teninde küçük bir karınca yürüse... Onun izlerinden dolayı kabartılar açıkça beliriverir.

يَعْنِي: لَظَهَرَ وَبَانَ مِنْ آثَارِهِنَّ وَرَمٌ وَمِنْهُ قَوْلُ جَرِيرٍ:

Yani: Onların izinden dolayı kabarıklık açıkça belirir ve görünür. Cerîr'in şu sözü de bu kabildendir:

إِذَا آبَاؤُنَا وَأَبُوكَ عَدَوْا ... أَبَانَ الْمُقْرِفَاتُ مِنَ الْعِرَابِ

Bizim atalarımız ile senin baban koştuğunda/karşılaştırıldığında... Soyu karışık olanlar, safkan Arap atlarından açıkça ayırt edilir.

أَيْ ظَهَرَ: وَبَانَ الْمُقْرِفَاتُ مِنَ الْعِرَابِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: مُبِينٌ: اسْمُ أَبَانَ الْمُتَعَدِّيَةِ، وَالْمَفْعُولُ مَحْذُوفٌ لِلتَّعْمِيمِ

Yani: Soyu karışık olanlar safkan Arap atlarından açıkça ayrılıp belirir. Bu ayette geçen Mubîn (مُبِين) kelimesinin, müteaddî (geçişli) olan ebâne (أَبَانَ) fiilinin ismi [faili] olması da muhtemeldir; genel kapsam ifade etsin diye mef'ûlü (nesnesi) hazfedilmiştir.

أَيْ: مُبِينٌ لَكُمْ فِي إِنْذَارِي كُلَّ مَا يَنْفَعُكُمْ، وَمَا يَضُرُّكُمْ لِتَجْتَلِبُوا النَّفْعَ، وَتَجْتَنِبُوا الضُّرَّ، وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Yani: Yararı elde edip zarardan sakınasınız diye, uyarımda size fayda veren ve zarar veren her şeyi açıklayıcıyım [demektir]. Birinci görüş daha açıktır. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ، بَيَّنَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَبِرُسُلِهِ، وَكُلِّ مَا يَجِبُ الْإِيمَانُ بِهِ، وَعَمِلُوا الْفِعْلَاتِ الصَّالِحَاتِ مِنَ امْتِثَالِ الْأَوَامِرِ، وَاجْتِنَابِ النَّوَاهِي لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَغْفِرَةٌ لِذُنُوبِهِمْ، وَرِزْقٌ كَرِيمٌ أَيْ: حَسَنٌ، هُوَ مَا يَرْزُقُهُمْ مِنْ أَنْوَاعِ النَّعِيمِ فِي جَنَّاتِهِ، وَأَنَّ

Allah Teâlâ'nın: «İman edip salih ameller işleyenler var ya, onlar için bir mağfiret ve değerli bir rızık vardır. Ayetlerimizi geçersiz kılmak için yarışanlara gelince, işte onlar cehennemliklerdir» buyruğu: Allah -celle ve alâ- bu kerim ayette; Kendisine, elçilerine ve iman edilmesi gereken her şeye iman eden, emirleri yerine getirip yasaklardan kaçınarak salih ameller işleyenler için Allah'tan günahlarına bir bağışlanma ve değerli -yani güzel- bir rızık -ki bu da cennetlerinde onlara lütfedeceği nimet çeşitleridir- olduğunu;

الَّذِينَ عَمِلُوا بِخِلَافِ ذَلِكَ فَهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ أَيِ: النَّارِ الشَّدِيدِ حَرُّهَا، وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ وَعْدٌ لِمَنْ أَطَاعَهُ وَوَعِيدٌ لِمَنْ عَصَاهُ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ فِي الْقُرْآنِ كَثِيرَةٌ كَقَوْلِهِ تَعَالَى نَبِّئْ عِبَادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ وَأَنَّ عَذَابِي هُوَ الْعَذَابُ الْأَلِيمُ [١٥ \ ٤٩ - ٥٠] وَقَوْلِهِ غَافِرِ الذَّنْبِ وَقَابِلِ التَّوْبِ شَدِيدِ الْعِقَابِ ذِي الطَّوْلِ الْآيَةَ [٤٠ \ ٣] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَقَدْ أَوْضَحْنَاهَا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ وَقَوْلِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ [٢٢ \ ٥١] قَالَ مُجَاهِدٌ: مُعَاجِزِينَ يُثَبِّطُونَ النَّاسَ عَنْ مُتَابَعَةِ النَّبِيِّ ﷺ وَكَذَا قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ: مُثَبِّطِينَ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مُعَاجِزِينَ أَيْ مُغَالِبِينَ وَمُشَاقِّينَ، وَعَنِ الْفَرَّاءِ مُعَاجِزِينَ: مُعَانِدِينَ، وَعَنِ الْأَخْفَشِ مُعَاجِزِينَ: مُعَانِدَةً مُسَابِقِينَ، وَعَنِ الزَّجَّاجِ مُعَاجِزِينَ أَيْ: ظَانِّينَ أَنَّهُمْ يُعْجِزُونَنَا ; لِأَنَّهُمْ ظَنُّوا أَلَّا بَعْثَ، وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِمْ.

Bunun aksini yapanların ise cehennemlik -yani harareti çok şiddetli ateşin ehli- olacaklarını açıklamıştır. Bu ayette O'na itaat edenler için bir vaad (müjde), isyan edenler için ise bir vaîd (tehdit) vardır. Kur'an'da bunun benzeri ayetler çoktur; nitekim Allah Teâlâ'nın: «Kullarıma haber ver ki, gerçekten ben çok bağışlayıcıyım, çok merhamet ediciyim. Ve şüphesiz azabım da pek elem verici bir azaptır» buyruğu ve «Günahı bağışlayan, tövbeyi kabul eden, azabı şiddetli ve lütfu bol olandır...» ayeti gibi daha birçok ayet böyledir. Biz bunları başka bir yerde açıklamıştık. Bu kerim ayette geçen «Ayetlerimizi geçersiz kılmak için yarışanlar» ifadesine dair Mücâhid: «Muâcizîn (مُعَاجِزِينَ); insanları Nebî'ye (sallallâhu aleyhi ve sellem) tabi olmaktan alıkoyanlar, vazgeçirmeye çalışanlardır» demiştir. Abdullah b. ez-Zübeyr de böyle diyerek: «Geri durduranlar, vazgeçirmeye çalışanlar» demiştir. İbn Abbâs: «Muâcizîn (مُعَاجِزِينَ); galip gelmeye ve muhalefet edip zorluk çıkarmaya çalışanlar» demiştir. Ferrâ'dan «Muâcizîn: İnatlaşanlar», Ahfeş'ten «Muâcizîn: İnatla yarışa girenler», Zeccâc'dan ise «Muâcizîn: Yani bizi aciz bırakacaklarını zannedenler; çünkü onlar yeniden dirilişin olmadığını ve Allah'ın kendilerine güç yetiremeyeceğini sandılar» şeklinde nakledilmiştir.

وَاعْلَمْ: أَنَّ فِي هَذَا الْحَرْفِ قِرَاءَتَيْنِ سَبْعِيَّتَيْنِ قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ: مُعَاجِزِينَ بِأَلِفٍ بَيْنِ الْعَيْنِ وَالْجِيمِ بِصِيغَةِ الْمُفَاعَلَةِ اسْمُ فَاعِلِ عَاجَزَهُ، وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو: مُعَجِّزِينَ بِلَا أَلِفٍ مَعَ تَشْدِيدِ الْجِيمِ الْمَكْسُورَةِ عَلَى صِيغَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ مِنْ عَجَّزَهُ.

Bil ki bu kelimede yedi kıraatten iki kıraat vardır: Cumhur, ayn ile cîm harfleri arasında elif ile müfâale kalıbında, âceze (عَاجَزَ) fiilinin ismi faili olarak muâcizîn (مُعَاجِزِينَ) şeklinde okumuştur. İbn Kesîr ve Ebû Amr ise elifsiz, kesreli cîm harfinin şeddesiyle accöze (عَجَّزَ) fiilinin ismi faili kalıbında muaccizîn (مُعَجِّزِينَ) şeklinde okumuşlardır.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الظَّاهِرُ بِحَسَبِ الْوَضْعِ الْعَرَبِيِّ فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ مُعَاجِزِينَ: هُوَ اقْتِضَاءُ طَرَفَيْنِ، لِأَنَّ الظَّاهِرَ لَا يُعَدَّلُ عَنْهُ إِلَّا لِدَلِيلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ، وَالْمُفَاعَلَةُ تَقْتَضِي الطَّرَفَيْنِ إِلَّا لِدَلِيلٍ يَصْرِفُ عَنْ ذَلِكَ، وَاقْتِضَاءُ الْفَاعِلَةِ الطَّرَفَيْنِ فِي الْآيَةِ مِنْ طَرِيقَيْنِ.

Bu satırların yazarı -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Cumhurun muâcizîn (مُعَاجِزِينَ) kıraatinde Arap dili kuralları gereği zahir olan durum, karşılıklı iki tarafı gerektirmesidir. Zira başvurulması zorunlu bir delil olmadıkça zahir olandan dönülmez; müfâale kalıbı da bunu başka tarafa çeviren bir delil bulunmadıkça iki tarafı gerektirir. Ayetteki fâale kalıbının iki tarafı gerektirmesi iki vechiledir.

الْأُولَى: هِيَ مَا قَالَهُ ابْنُ عَرَفَةَ مِنْ أَنَّ مَعْنَى مُعَاجِزِينَ فِي الْآيَةِ أَنَّهُمْ يُعَاجِزُونَ الْأَنْبِيَاءَ وَأَتْبَاعَهُمْ، فَيُحَاوِلُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا إِعْجَازَ الْآخَرِ فَالْأَنْبِيَاءُ وَأَتْبَاعُهُمْ، يُحَاوِلُونَ إِعْجَازَ الْكُفَّارِ وَإِخْضَاعَهُمْ لِقَبُولِ مَا جَاءَ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى، وَالْكُفَّارُ يُقَاتِلُونَ الْأَنْبِيَاءَ، وَأَتْبَاعَهُمْ، وَيُمَانِعُونَهُمْ، لِيُصَيِّرُوهُمْ إِلَى الْعَجْزِ عَنْ أَمْرِ اللَّهِ، وَهَذَا الْوَجْهُ ظَاهِرٌ كَمَا قَالَ تَعَالَى وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا [٢ \ ٢١٧] وَعَلَيْهِ فَمَفْعُولُ مُعَاجِزِينَ مَحْذُوفٌ: أَيْ مُعَاجِزِينَ الْأَنْبِيَاءَ وَأَتْبَاعَهُمْ، أَيْ مُغَالِبِينَ لَهُمْ، لِيُعْجِزُوهُمْ عَنْ إِقَامَةِ الْحَقِّ.

Birincisi: İbn Arefe'nin belirttiği üzere, ayetteki muâcizîn (مُعَاجِزِينَ) kelimesinin anlamı; onların peygamberleri ve onlara uyanları aciz bırakmaya çalışmalarıdır; böylece iki taraftan her biri diğerini aciz bırakmaya çalışır. Peygamberler ve onlara tabi olanlar inkârcıları aciz bırakmaya ve Allah Teâlâ'dan geleni kabule boyun eğdirmeye çalışırlar; inkârcılar ise peygamberlerle ve onlara tabi olanlarla savaşıp onlara engel olarak onları Allah'ın emrini yerine getirmekten aciz bırakmak isterler. Bu vecih, Allah Teâlâ'nın: «Güçleri yetse, sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşmaya devam ederler» buyurduğu gibi gayet açıktır. Buna göre muâcizîn kelimesinin mef'ûlü (nesnesi) hazfedilmiştir; yani hakkı ikame etmekten aciz bırakmak için 'peygamberlerle ve onlara tabi olanlarla yarışanlar/onlara galebe çalmaya çalışanlar' demektir.

الطَّرِيقَةُ الثَّانِيَةُ: هِيَ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا آنِفًا عَنِ الزَّجَّاجِ أَنَّ مَعْنَى مُعَاجِزِينَ: ظَانِّينَ أَنَّهُمْ يُعْجِزُونَ رَبَّهُمْ، فَلَا يَقْدِرُ عَلَيْهِمْ لِزَعْمِهِمْ أَنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى بَعْثِهِمْ بَعْدَ الْمَوْتِ كَمَا قَالَ تَعَالَى

İkinci yol: Az önce Zeccâc'dan aktardığımız görüştür; buna göre muâcizîn (مُعَاجِزِينَ) kelimesinin anlamı: Rablerinin ölümden sonra kendilerini diriltmeye güç yetiremeyeceği yönündeki batıl iddiaları sebebiyle, O'nu aciz bırakacaklarını ve O'nun kendilerine güç yetiremeyeceğini zannedenler demektir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا [٦٤ \ ٧] وَكَمَا قَالَ تَعَالَى وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ [٣٦ \ ٧٨] وَقَالَ تَعَالَى عَنْهُمْ إِنَّهُمْ قَالُوا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ [٦ \ ٢٩] وَمَا نَحْنُ بِمُنْشَرِينَ [٤٤ \ ٣٥] وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَالْكُفَّارُ مُعَاجِزِينَ اللَّهَ فِي زَعْمِهِمُ الْبَاطِلِ، وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ أَنَّ زَعْمَهُمْ هَذَا كَاذِبٌ، وَأَنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ رَبَّهُمْ بِحَالٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ وَأَنَّ اللَّهَ مُخْزِي الْكَافِرِينَ [٩ \ ٢] وَقَوْلِهِ فَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ وَبَشِّرِ الَّذِينَ كَفَرُوا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ [٩ \ ٣] وَقَوْلِهِ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ الْآيَةَ [٢٩ \ ٢٢] وَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي «الْجِنِّ» وَأَنَّا ظَنَنَّا أَنْ لَنْ نُعجِزَ اللَّهَ فِي الْأَرْضِ وَلَنْ نُعْجِزَهُ هَرَبًا [٧٢ \ ١٢] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

«İnkâr edenler asla diriltilmeyeceklerini iddia ettiler»; yine Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibi: «Kendi yaratılışını unutup bize bir misal getirdi: 'Çürümüş kemikleri kim diriltecek?' dedi»; yine onların şöyle dediklerini nakletmiştir: «Biz asla diriltilecek değiliz» ve «Biz yeniden diriltilecek değiliz.» Bu görüşe göre kâfirler, kendi batıl iddialarınca Allah ile aciz bırakma yarışına girenlerdir. Oysa Allah Teâlâ birçok ayette onların bu iddialarının yalan olduğunu ve hiçbir surette Rablerini aciz bırakamayacaklarını açıklamıştır. Nitekim Allah Teâlâ'nın: «Bilin ki siz Allah'ı aciz bırakacak değilsiniz ve muhakkak Allah inkârcıları rezil rüsva edicidir» buyruğu; «Bilin ki siz Allah'ı asla aciz bırakamazsınız. İnkâr edenleri elem dolu bir azapla müjdele» buyruğu; «Siz ne yeryüzünde ne de gökte [Allah'ı] aciz bırakamazsınız...» buyruğu ve Cin Suresi'ndeki: «Biz anladık ki yeryüzünde Allah'ı asla aciz bırakamayız, kaçmakla da O'nu asla atlatamayız» buyruğu ile benzeri daha birçok ayet böyledir.

وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ مِمَّا يُوَضِّحُ هَذَا الْوَجْهَ الْأَخِيرَ قَوْلُ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ ﵁:

Bu son vechi açıklayan hususlardan birinin de Ka'b b. Mâlik'in (radıyallâhu anh) şu sözü olduğunu daha önce belirtmiştik:

زَعَمَتْ سَخِينَةُ أَنْ سَتَغْلِبُ رَبَّهَا ... وَلَيَغْلِبَنَّ مَغَالِبَ الْغُلَّابِ

Sehîne (Kureyş) Rabbine galip geleceğini sandı... Hâlbuki O, her galibi yenenleri bile muhakkak mağlup edecektir.

وَمُرَادُهُ بِسَخِينَةَ قُرَيْشٌ يَعْنِي: أَنَّهُمْ يُحَاوِلُونَ غَلَبَةَ رَبِّهِمْ، وَاللَّهُ غَالِبُهُمْ بِلَا شَكٍّ وَالْوَجْهُ الْأَوَّلُ أَظْهَرُ، وَأَمَّا عَلَى قِرَاءَةِ ابْنِ كَثِيرٍ، وَأَبِي عَمْرٍو: مُعْجِزِينَ بِكَسْرِ الْجِيمِ الْمُشَدَّدَةِ، بِلَا أَلِفٍ، فَالْأَظْهَرُ أَنَّ الْمَعْنَى مُعْجِزِينَ أَيْ: مُثَبِّطِينَ مَنْ أَرَادَ الدُّخُولَ فِي الْإِيمَانِ عَنِ الدُّخُولِ فِيهِ، وَقِيلَ مُعْجِزِينَ مَنِ اتَّبَعَ النَّبِيَّ ﷺ وَمَعْنَى ذَلِكَ: أَنَّهُمْ يَنْسُبُونَهُمْ إِلَى الْعَجْزِ مِنْ قَوْلِهِمْ: عَجَّزَهُ بِالتَّضْعِيفِ إِذَا نَسَبَهُ إِلَى الْعَجْزِ الَّذِي هُوَ ضِدُّ الْحَزْمِ، يَعْنُونَ: أَنَّهُ يَحْسَبُونَ الْمُسْلِمِينَ سُفَهَاءَ لَا عُقُولَ لَهُمْ، حَيْثُ ارْتَكَبُوا أَمْرًا غَيْرَ الْحَزْمِ وَالصَّوَابِ، وَهُوَ اتِّبَاعُ دِينِ الْإِسْلَامِ فِي زَعْمِهِمْ كَمَا قَالَ تَعَالَى عَنْ إِخْوَانِهِمُ الْمُنَافِقِينَ وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَمَا آمَنَ النَّاسُ قَالُوا أَنُؤْمِنُ كَمَا آمَنَ السُّفَهَاءُ أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَاءُ الْآيَةَ [٢ \ ١٣] وَقَوْلِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آيَاتِنَا [٢٢ \ ٥١] .

Şairin 'Sehîne' ile kastı Kureyş'tir; yani onlar Rablerine galip gelmeye çalışmaktadırlar, hâlbuki şüphesiz Allah onlara galip gelecektir. Birinci vecih daha zahirdir. İbn Kesîr ve Ebû Amr'ın elifsiz, şeddeli ve kesreli cîm ile muaccizîn (مُعَجِّزِينَ) kıraatine gelince; daha zahir olan anlam, muaccizîn'in; 'imana girmek isteyen kimseleri imana girmekten alıkoyanlar/vazgeçirenler' anlamında olmasıdır. Bir görüşe göre de Nebî'ye (sallallâhu aleyhi ve sellem) tabi olanları aciz sayanlar demektir. Bunun anlamı şudur: Bir kimseyi basiretin zıddı olan acziyetle nitelediklerinde 'aczezehu' (عَجَّزَهُ) denilmesinden hareketle, onları acizliğe nispet ediyorlar; yani Müslümanların -kendi batıl iddialarınca- İslam dinine tabi olmakla basiret ve isabetten uzak bir iş yaptıklarını düşünerek onları aklı ermez beyinsizler sayıyorlar demektir. Nitekim Allah Teâlâ onların kardeşleri olan münafıklar hakkında şöyle buyurmuştur: «Onlara: 'İnsanların iman ettiği gibi siz de iman edin' denildiğinde: 'Beyinsizlerin iman ettiği gibi mi iman edelim?' derler. İyi bilin ki asıl beyinsizler kendileridir...» Bu kerim ayetteki «Ayetlerimizi geçersiz kılmak için yarışanlar» buyruğuna gelince:

اعْلَمْ أَوَّلًا: أَنَّ السَّعْيَ يُطْلَقُ عَلَى الْعَمَلِ فِي الْأَمْرِ لِإِفْسَادِهِ وَإِصْلَاحِهِ، وَمِنَ اسْتِعْمَالِهِ فِي الْإِفْسَادِ قَوْلُهُ تَعَالَى هُنَا وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آيَاتِنَا أَيْ: سَعَوْا فِي إِبْطَالِهَا وَتَكْذِيبِهَا بِقَوْلِهِمْ: إِنَّهَا سِحْرٌ وَشِعْرٌ وَكَهَانَةٌ وَأَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ، وَنَحْوُ ذَلِكَ. وَمِنْ إِطْلَاقِ السَّعْيِ فِي الْفَسَادِ أَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا الْآيَةَ [٢ \ ٢٠٥] وَمِنْ إِطْلَاقِ السَّعْيِ فِي الْعَمَلِ لِلْإِصْلَاحِ قَوْلُهُ تَعَالَى إِنَّ هَذَا كَانَ لَكُمْ جَزَاءً وَكَانَ سَعْيُكُمْ مَشْكُورًا [٧٦ \ ٢٢]

Öncelikle bil ki sa'y (سَعْي) kelimesi, bir işi bozmak için de düzeltmek için de çalışıp çabalamak anlamında kullanılır. İfsat (bozma) anlamında kullanımına, Allah Teâlâ'nın buradaki: «Ayetlerimizi geçersiz kılmak için yarışanlar/çabalayanlar» buyruğu örnektir; yani ayetler hakkında 'Bu sihirdir, şiirdir, kehanettir, öncekilerin masallarıdır' ve benzeri sözler söyleyerek onları iptal etmeye ve yalanlamaya çabalayanlar demektir. Sa'y kelimesinin ifsat için kullanımına Allah Teâlâ'nın: «Hâkimiyeti ele aldığında ise yeryüzünde bozgunculuk çıkarmak için çabalar...» buyruğu da örnektir. Islah için çalışmak anlamında kullanımına ise Allah Teâlâ'nın: «Şüphesiz bu sizin için bir mükâfattır ve sizin sa'yiniz (gayretiniz) karşılık bulmuştur» buyruğu,

وَقَوْلُهُ وَأَمَّا مَنْ جَاءَكَ يَسْعَى وَهُوَ يَخْشَى الْآيَةَ [٨٠ \ ٨ - ٩] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

«Koşa koşa ve [Allah'tan] korkarak sana gelen kimseye gelince...» buyruğu ve benzeri ayetler örnektir.

وَمِنْ إِطْلَاقِ السَّعْيِ عَلَى الْخَيْرِ وَالشَّرِّ مَعًا قَوْلُهُ تَعَالَى إِنَّ سَعْيَكُمْ لَشَتَّى إِلَى قَوْلِهِ وَمَا يُغْنِي عَنْهُ مَالُهُ إِذَا تَرَدَّى [٩٢ \ ٤ - ١١] وَهَذِهِ الْآيَةُ الَّتِي ذَكَرَهَا هُنَا فِي سُورَةِ «الْحَجِّ» الَّتِي هِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ [٢٢

Sa'y kelimesinin hem hayır hem de şer için ortak kullanımına ise Allah Teâlâ'nın: «Şüphesiz sizin çabanız elbette çeşit çeşittir» buyruğundan «Yuvarlandığı zaman malı ona hiçbir fayda sağlamaz» buyruğuna kadar olan ayetler örnektir. Burada Hac Suresi'nde zikredilen Allah Teâlâ'nın: «İman edip salih ameller işleyenler var ya, onlar için bir mağfiret ve değerli bir rızık vardır. Ayetlerimizi geçersiz kılmak için yarışanlara gelince, işte onlar cehennemliklerdir» ayetinin

- ٥١] جَاءَ مَعْنَاهَا وَاضِحًا فِي سُورَةِ سَبَأٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِيمٌ [٣٨ \ ٤ - ٥] فَالْعَذَابُ مِنَ الرِّجْزِ الْأَلِيمِ الْمَذْكُورِ فِي «سَبَأٍ» هُوَ عَذَابُ الْجَحِيمِ الْمَذْكُورُ فِي الْحَجِّ.

Anlamı Sebe Suresi'nde açıkça şöyle gelmiştir: «İman edip salih ameller işleyenleri mükâfatlandırmak için [böyle yapar]. İşte onlar için bir mağfiret ve değerli bir rızık vardır. Ayetlerimizi geçersiz kılmak için yarışanlara gelince, onlar için en kötüsünden elem verici bir azap vardır.» Sebe Suresi'nde zikredilen en kötü, elem verici azap; Hac Suresi'nde zikredilen cehennem azabının ta kendisidir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ إِلَّا إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آيَاتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ، مَعْنَى قَوْلِهِ تَمَنَّى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ فِيهِ لِلْعُلَمَاءِ وَجْهَانِ مِنَ التَّفْسِيرِ مَعْرُوفَانِ:

Allah Teâlâ'nın: «Senden önce hiçbir resul ve hiçbir nebi göndermedik ki, o bir şey temenni ettiği zaman şeytan onun temennisine [bir şüphe veya vesvese] katmış olmasın. Fakat Allah şeytanın attığı şeyi derhal giderir; sonra da ayetlerini sağlamlaştırır. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir» buyruğu: Bu kerim ayetteki Temennâ (تَمَنَّى) kelimesinin anlamı hakkında ilim ehlinin meşhur iki tefsir vechi vardır:

الْأَوَّلُ: أَنَّ تَمَنَّى بِمَعْنَى: قَرَأَ وَتَلَا وَمِنْهُ قَوْلُ حَسَّانَ فِي عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ ﵁:

Birincisi: Temennâ (تَمَنَّى) kelimesi 'okudu ve tilavet etti' anlamındadır. Hassân'ın, Osmân b. Affân (radıyallâhu anh) hakkında söylediği şu sözü bu kabildendir:

تَمَنَّى كِتَابَ اللَّهِ أَوَّلَ لَيْلِهِ ... وَآخِرَهَا لَاقَى حِمَامَ الْمَقَادِرِ

Gecesinin başında Allah'ın Kitabı'nı okudu/tilavet etti... Gecesinin sonunda ise takdir edilmiş eceline kavuştu.

وَقَوْلُ الْآخَرِ:

Bir diğer şairin şu sözü de böyledir:

تَمَنَّى كِتَابَ اللَّهِ آخِرَ لَيْلِهِ ... تَمَنِّيَ دَاوُدَ الزَّبُورَ عَلَى رُسُلِ

Gecesinin sonunda Allah'ın Kitabı'nı okudu/tilavet etti... Tıpkı Dâvûd'un Zebûr'u tane tane ve aheste okuduğu gibi.

فَمَعْنَى تَمَنَّى فِي الْبَيْتَيْنِ قَرَأَ وَتَلَا.

İki beyitte de temennâ (تَمَنَّى) kelimesinin anlamı 'okudu ve tilavet etti' demektir.

وَفِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ: إِذَا حَدَّثَ أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي حَدِيثِهِ، وَكَوْنُ تَمَنَّى بِمَعْنَى: قَرَأَ وَتَلَا، هُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ.

Sahîh-i Buhârî'de İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: «O bir şey temenni ettiği zaman şeytan onun temennisine bir şey kattı» ayeti hakkında; «Söz söylediğinde şeytan onun sözüne [vesvese] kattı» demiştir. Temennâ (تَمَنَّى) kelimesinin 'okudu ve tilavet etti' anlamında olması, müfessirlerin çoğunun görüşüdür.

الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنْ تَمَنَّى فِي الْآيَةِ مِنَ التَّمَنِّي الْمَعْرُوفِ، وَهُوَ تَمَنِّيهِ إِسْلَامَ أُمَّتِهِ وَطَاعَتَهُمْ لِلَّهِ وَلِرُسُلِهِ، وَمَفْعُولُ أَلْقَى مَحْذُوفٌ فَعَلَى أَنْ تَمَنَّى بِمَعْنَى: أَحَبَّ إِيمَانَ أُمَّتِهِ

İkinci görüş: Ayetteki temennâ (تَمَنَّى) kelimesi, bilinen temenni (arzu etme) kökünden gelmektedir; bu da peygamberin ümmetinin Müslüman olmasını, Allah'a ve elçilerine itaat etmesini temenni etmesidir. Elkā (أَلْقَى) fiilinin mef'ûlü (nesnesi) hazfedilmiştir. Buna göre temennâ kelimesi, 'ümmetinin iman etmesini arzuladı'

وَعَلَّقَ أَمَلَهُ بِذَلِكَ، فَمَفْعُولُ أَلْقَى يَظْهَرُ أَنَّهُ مِنْ جِنْسِ الْوَسَاوِسِ، وَالصَّدِّ عَنْ دِينِ اللَّهِ حَتَّى لَا يَتِمَّ لِلنَّبِيِّ ﷺ أَوِ الرَّسُولِ مَا تَمَنَّى.

Ve umudunu buna bağladı anlamında olunca; elkā (أَلْقَى) fiilinin mef'ûlünün vesvese cinsinden olduğu, Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) veya resulün arzu ettiği şey gerçekleşmesin diye insanları Allah'ın dininden alıkoymak olduğu açıkça anlaşılır.

وَمَعْنَى كَوْنِ الْإِلْقَاءِ فِي أُمْنِيَّتِهِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ: أَنَّ الشَّيْطَانَ يُلْقِي وَسَاوِسَهُ وَشُبَهَهُ لِيَصُدَّ بِهَا عَمَّا تَمَنَّاهُ الرَّسُولُ أَوِ النَّبِيُّ، فَصَارَ الْإِلْقَاءُ كَأَنَّهُ وَاقِعٌ فِيهَا بِالصَّدِّ عَنْ تَمَامِهَا وَالْحَيْلُولَةِ دُونَ ذَلِكَ.

Bu veche göre şeytanın onun temennisine bir şey atmasının/katmasının anlamı şudur: Şeytan, resulün veya nebinin arzuladığı şeyin önüne geçip ona engel olmak için vesveselerini ve şüphelerini atar; böylece atılan bu şey, peygamberin arzusunun tamamlanmasını engellemesi ve araya perde koyması bakımından adeta o temenninin içine atılmış gibi olur.

وَعَلَى أَنَّ تَمَنَّى بِمَعْنَى: قَرَأَ، فَفِي مَفْعُولِ أَلْقَى تَقْدِيرَانِ:

Temennâ (تَمَنَّى) kelimesinin 'okudu' anlamında olmasına göre ise elkā (أَلْقَى) fiilinin mef'ûlü hakkında iki takdir vardır:

أَحَدُهُمَا: مِنْ جِنْسِ الْأَوَّلِ أَيْ: أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي قِرَاءَةِ الرَّسُولِ ﷺ أَوِ النَّبِيِّ الشُّبَهَ وَالْوَسَاوِسَ لِيَصُدَّ النَّاسَ عَنِ اتِّبَاعِ مَا يَقْرَؤُهُ، وَيَتْلُوهُ الرَّسُولُ أَوِ النَّبِيُّ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَلَا إِشْكَالَ.

Birincisi: Birinci görüş cinsindendir; yani resul (sallallâhu aleyhi ve sellem) veya nebi [vahyi] okuduğunda şeytan, insanları resulün yahut nebinin okuyup tilavet ettiği şeye uymaktan alıkoymak için şüpheler ve vesveseler atar. Bu takdire göre hiçbir müşkil yoktur.

وَأَمَّا التَّقْدِيرُ الثَّانِي: فَهُوَ أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ أَيْ قِرَاءَتِهِ مَا لَيْسَ مِنْهَا لِيَظُنَّ الْكُفَّارُ أَنَّهُ مِنْهَا.

İkinci takdir ise şöyledir: Kâfirler ondan zannetsinler diye şeytan onun ümniyyesine -yani kıraatine- aslında ondan olmayan şeyi atar/katar.

وَقَوْلُهُ فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ يُسْتَأْنَسُ بِهِ لِهَذَا التَّقْدِيرِ.

Allah Teâlâ'nın: «Fakat Allah şeytanın attığı şeyi derhal giderir» buyruğu bu takdiri destekler mahiyettedir.

وَقَدْ ذَكَرَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ قِصَّةَ الْغَرَانِيقِ قَالُوا: سَبَبُ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَرَأَ سُورَةَ النَّجْمِ بِمَكَّةَ، فَلَمَّا بَلَغَ: أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَى [٥٣ \ ١٩ - ٢٠] أَلْقَى الشَّيْطَانُ عَلَى لِسَانِهِ: تِلْكَ الْغَرَانِيقُ الْعُلَى وَإِنَّ شَفَاعَتَهُنَّ لَتُرْتَجَى، فَلَمَّا بَلَغَ آخِرَ السُّورَةِ سَجَدَ وَسَجَدَ مَعَهُ الْمُشْرِكُونَ وَالْمُسْلِمُونَ. وَقَالَ الْمُشْرِكُونَ: مَا ذَكَرَ آلِهَتَنَا بِخَيْرٍ قَبْلَ الْيَوْمِ، وَشَاعَ فِي النَّاسِ أَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ أَسْلَمُوا بِسَبَبِ سُجُودِهِمْ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ، حَتَّى رَجَعَ الْمُهَاجِرُونَ مِنَ الْحَبَشَةِ ظَنًّا مِنْهُمْ أَنَّ قَوْمَهُمْ أَسْلَمُوا، فَوَجَدُوهُمْ عَلَى كُفْرِهِمْ.

Müfessirlerin birçoğu bu ayetin tefsirinde Garânîk kıssasını zikretmiş ve şöyle demişlerdir: Bu kerim ayetin iniş sebebi şudur: Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mekke'de Necm Suresi'ni okudu; «Gördünüz mü o Lât ve Uzzâ'yı? Ve üçüncüleri olan diğerini, Menât'ı?» ayetine ulaşınca şeytan onun diline: «Bunlar yüce kuğulardır/putlardır ve şüphesiz onların şefaati umulur» sözünü attı. Surenin sonuna ulaşınca secde etti; onunla beraber müşrikler ve Müslümanlar da secde ettiler. Müşrikler: «Bugünden önce ilahlarımızı hayırla andığı olmamıştı» dediler. İnsanlar arasında Mekke ehlinin Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte secde etmeleri sebebiyle Müslüman oldukları haberi yayıldı; hatta Habeşistan'daki muhacirler kavimlerinin Müslüman olduğunu zannederek geri döndüler, ancak onları yine küfürleri üzere buldular.

وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ أَنَّ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَيَانِ الَّتِي تَضَمَّنَهَا أَنْ يَقُولَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ فِي الْآيَةِ قَوْلًا، وَيَكُونُ فِي الْآيَةِ قَرِينَةٌ تَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ ذَلِكَ الْقَوْلِ، وَمَثَّلْنَا لِذَلِكَ: بِأَمْثِلَةٍ مُتَعَدِّدَةٍ، وَهَذَا الْقَوْلُ الَّذِي زَعَمَهُ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: وَهُوَ أَنَّ الشَّيْطَانَ أَلْقَى عَلَى لِسَانِ النَّبِيِّ ﷺ، هَذَا الشِّرْكَ الْأَكْبَرَ وَالْكُفْرَ الْبَوَاحَ الَّذِي هُوَ قَوْلُهُمْ: تِلْكَ الْغَرَانِيقُ الْعُلَا وَإِنَّ شَفَاعَتَهُنَّ لَتُرْتَجَى، يَعْنُونَ: اللَّاتَ وَالْعُزَّى، وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَى، الَّذِي لَا شَكَّ فِي بُطْلَانِهِ فِي نَفْسِ سِيَاقِ آيَاتِ «النَّجْمِ» الَّتِي تَخَلَّلَهَا إِلْقَاءُ الشَّيْطَانِ الْمَزْعُومِ قَرِينَةً قُرْآنِيَّةً وَاضِحَةً عَلَى بُطْلَانِ هَذَا الْقَوْلِ ; لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَرَأَ بَعْدَ مَوْضِعِ الْإِلْقَاءِ الْمَزْعُومِ بِقَلِيلٍ قَوْلَهُ تَعَالَى، فِي اللَّاتِ

Bu mübarek eserde, kapsadığı beyan türlerinden birinin de; bazı âlimlerin ayet hakkında bir görüş belirtmesi, fakat ayette o görüşün batıl olduğuna delalet eden bir karinenin bulunması olduğunu daha önce belirtmiş ve buna pek çok örnek vermiştik. Müfessirlerin çoğunun ileri sürdüğü bu görüş -yani şeytanın Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) diline en büyük şirk ve apaçık küfür olan 'Bunlar yüce kuğulardır ve şüphesiz onların şefaati umulur' sözünü, yani Lât, Uzzâ ve üçüncüleri olan diğer Menât'ı kasteden sözü attığı iddiası- şüphesiz batıldır. Şeytanın attığı iddia edilen bu sözlerin yer aldığı Necm Suresi ayetlerinin kendi bağlamı içinde bu görüşün batıl olduğuna dair apaçık Kur'anî bir karine mevcuttur; çünkü Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) atıldığı iddia edilen yerden az sonra, Allah Teâlâ'nın Lât,

وَالْعُزَّى، وَمَنَاةَ الثَّالِثَةِ الْأُخْرَى: إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْمَاءٌ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ [٥٣ \ ٢٣] وَلَيْسَ مِنَ الْمَعْقُولِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ يَسُبُّ آلِهَتَهُمْ هَذَا السَّبَّ الْعَظِيمَ فِي سُورَةِ النَّجْمِ مُتَأَخِّرًا عَنْ ذِكْرِهِ لَهَا بِخَيْرٍ الْمَزْعُومِ، إِلَّا وَغَضِبُوا، وَلَمْ يَسْجُدُوا ; لِأَنَّ الْعِبْرَةَ بِالْكَلَامِ الْأَخِيرِ، مَعَ أَنَّهُ قَدْ دَلَّتْ آيَاتٌ قُرْآنِيَّةٌ عَلَى بُطْلَانِ هَذَا الْقَوْلِ، وَهِيَ الْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى أَنَّ اللَّهَ لَمْ يَجْعَلْ لِلشَّيْطَانِ سُلْطَانًا عَلَى النَّبِيِّ ﷺ، وَإِخْوَانِهِ مِنَ الرُّسُلِ، وَأَتْبَاعِهِمُ الْمُخْلِصِينَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ [١٦ \ ٩٩ - ١٠٠] وَقَوْلِهِ تَعَالَى:

Uzzâ ve üçüncüleri olan diğer Menât hakkındaki: «Onlar, sizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimlerden başka bir şey değildir. Allah onlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir» buyruğunu okumuştur. Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) Necm Suresi'nde onların ilahlarına -iddia edilen hayırla anmanın hemen ardından- böylesine ağır bir şekilde hakaret edip yermesi ve onların da öfkelenmeyip secde etmiş olmaları akıl kârı değildir; zira itibar sözün sonunadır. Bununla birlikte Kur'an'daki pek çok ayet de bu sözün batıl olduğuna delalet etmektedir. Bunlar; Allah'ın, Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem), onun elçi kardeşleri ve onların ihlâslı takipçileri üzerinde şeytana hiçbir hâkimiyet ve yetki vermediğini gösteren ayetlerdir; nitekim Allah Teâlâ'nın: «Gerçek şu ki, iman edip yalnız Rablerine tevekkül edenler üzerinde onun hiçbir hâkimiyeti yoktur. Onun hâkimiyeti ancak onu dost edinenler ve onun yüzünden Allah'a ortak koşanlar üzerindedir» buyruğu ile Allah Teâlâ'nın:

إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغَاوِينَ [١٥ \ ٤٢] وَقَوْلِهِ تَعَالَى وَمَا كَانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ الْآيَةَ [٣٤ \ ٢١] وَقَوْلِهِ: وَمَا كَانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ الْآيَةَ [١٤ \ ٢٢] ، وَعَلَى الْقَوْلِ الْمَزْعُومِ أَنَّ الشَّيْطَانَ أَلْقَى عَلَى لِسَانِهِ ﷺ ذَلِكَ الْكُفْرَ الْبَوَاحَ، فَأَيُّ سُلْطَانٍ لَهُ أَكْبَرُ مِنْ ذَلِكَ.

«Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur; ancak azgınlardan sana uyanlar müstesna» buyruğu; Allah Teâlâ'nın: «Hâlbuki onun onlar üzerinde hiçbir hâkimiyeti yoktu; ancak ahirete inanan kimseyi bilelim diye...» buyruğu ve [şeytanın]: «Benim sizin üzerinizde hiçbir hâkimiyetim yoktu...» sözü böyledir. Şeytanın onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) diline o apaçık küfrü attığı yönündeki batıl iddiaya göre, şeytan için bundan daha büyük hangi hâkimiyet olabilir ki?!

وَمِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى بُطْلَانِ ذَلِكَ الْقَوْلِ الْمَزْعُومِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي النَّبِيِّ ﷺ: وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَى [٥٣ \ ٣ - ٤] وَقَوْلُهُ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلَى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّيَاطِينُ تَنَزَّلُ عَلَى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ [٢٦ \ ٢٢١ - ٢٢٢] ، وَقَوْلُهُ فِي الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ [١٥ \ ٩] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّهُ لَكِتَابٌ عَزِيزٌ لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ [٤١ \ ٤١ - ٤٢] فَهَذِهِ الْآيَاتُ الْقُرْآنِيَّةُ تَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ الْقَوْلِ الْمَزْعُومِ.

Bu asılsız görüşün batıl olduğuna delalet eden ayetlerden biri de Allah Teâlâ'nın Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) hakkındaki: «O hevasından konuşmaz. O [söylediği], kendisine vahyedilen bir vahiyden başka bir şey değildir» buyruğu; «Şeytanların kime indiğini size haber vereyim mi? Onlar günaha düşkün her yalancının üzerine inerler» buyruğu; yüce Kur'an hakkındaki: «Şüphesiz o Zikr'i (Kur'an'ı) biz indirdik ve muhakkak onu koruyacak olan da biziz» buyruğu ve Allah Teâlâ'nın: «Şüphesiz o çok değerli/üstün bir kitaptır. Ona önünden de ardından da batıl gelemez. O, mutlak hüküm ve hikmet sahibi, övgüye lâyık olan [Allah] katından indirilmiştir» buyruğudur. Bu Kur'anî ayetler söz konusu iddianın batıl olduğuna delalet etmektedir.

مَسْأَلَةٌ.

Mesele:

اعْلَمْ: أَنَّ مَسْأَلَةَ الْغَرَانِيقِ مَعَ اسْتِحَالَتِهَا شَرْعًا، وَدَلَالَةِ الْقُرْآنِ عَلَى بُطْلَانِهَا لَمْ تَثْبُتْ مِنْ طَرِيقٍ صَالِحٍ لِلِاحْتِجَاجِ، وَصَرَّحَ بِعَدَمِ ثُبُوتِهَا خَلْقٌ كَثِيرٌ مِنْ عُلَمَاءِ الْحَدِيثِ كَمَا هُوَ الصَّوَابُ، وَالْمُفَسِّرُونَ يَرْوُونَ هَذِهِ الْقِصَّةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِنْ طَرِيقِ الْكَلْبِيِّ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْكَلْبِيَّ مَتْرُوكٌ، وَقَدْ بَيَّنَ الْبَزَّارُ ﵀: أَنَّهَا لَا تُعْرَفُ مِنْ طَرِيقٍ يَجُوزُ ذِكْرُهُ إِلَّا طَرِيقَ أَبِي بِشْرٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، مَعَ الشَّكِّ الَّذِي وَقَعَ فِي وَصْلِهِ، وَقَدِ اعْتَرَفَ الْحَافِظُ ابْنُ حَجَرٍ مَعَ انْتِصَارِهِ، لِثُبُوتِ هَذِهِ الْقِصَّةِ بِأَنَّ طُرُقَهَا كُلَّهَا إِمَّا مُنْقَطِعَةٌ أَوْ ضَعِيفَةٌ إِلَّا طَرِيقَ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ.

Bil ki Garânîk meselesi, şer'an imkânsız olması ve Kur'an'ın da bunun batıllığına delalet etmesi bir yana, delil olarak kullanılmaya elverişli sahih bir yoldan da sabit olmamıştır. Hadis âlimlerinden pek çok kimse -doğru olan da budur- bu rivayetin sabit olmadığını açıkça belirtmiştir. Müfessirler bu kıssayı İbn Abbâs'tan; Kelbî yoluyla, o Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan rivayet ederler. Kelbî'nin ise metrûk (hadisi terk edilen) bir ravi olduğu malumdur. Bezzâr (rahimehullâh); bu rivayetin, zikredilmesi caiz olan bir yoldan sadece Ebû Bişr'in Saîd b. Cübeyr'den gelen yolu dışında bilinmediğini, onun da mevsûl (muttasıl) oluşunda şüphe bulunduğunu açıklamıştır. Hâfız İbn Hacer de bu kıssanın sübutunu savunmakla beraber, Saîd b. Cübeyr yolu hariç bütün yollarının ya münkatı ya da zayıf olduğunu itiraf etmiştir.

وَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ فَاعْلَمْ أَنَّ طَرِيقَ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، لَمْ يَرْوِهَا بِهَا أَحَدٌ مُتَّصِلَةً إِلَّا

Bunu bildiğinde şunu da bil ki Saîd b. Cübeyr yolunu muttasıl olarak sadece

أُمَيَّةَ بْنَ خَالِدٍ، وَهُوَ وَإِنْ كَانَ ثِقَةً فَقَدْ شَكَّ فِي وَصْلِهَا.

Ümeyye b. Hâlid rivayet etmiştir; o her ne kadar sika (güvenilir) bir ravi olsa da rivayetin muttasıllığında şüpheye düşmüştür.

فَقَدْ أَخْرَجَ الْبَزَّارُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طَرِيقِ أُمَيَّةَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ شُعْبَةَ عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِيمَا أَحْسَبُ، ثُمَّ سَاقَ حَدِيثَ الْقِصَّةِ الْمَذْكُورَةِ، وَقَالَ الْبَزَّارُ: لَا يُرَى مُتَّصِلًا إِلَّا بِهَذَا الْإِسْنَادِ، تَفَرَّدَ بِوَصْلِهِ أُمَيَّةُ بْنُ خَالِدٍ، وَهُوَ ثِقَةٌ مَشْهُورٌ، وَقَالَ الْبَزَّارُ: وَإِنَّمَا يُرْوَى مِنْ طَرِيقِ الْكَلْبِيِّ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَالْكَلْبِيُّ مَتْرُوكٌ.

Nitekim Bezzâr ve İbn Merdûye; Ümeyye b. Hâlid yoluyla, o Şu‘be’den, o Ebû Bişr’den, o Saîd b. Cübeyr’den, o da -zannedersem- İbn Abbâs’tan rivayet etmiş, ardından mezkûr kıssa hadisini zikretmiştir. Bezzâr şöyle demiştir: «Bu isnad dışında muttasıl olarak görülmemiştir; onun vaslını (muttasıl rivayetini) tek başına Ümeyye b. Hâlid yapmıştır ki o meşhur ve sika (güvenilir) biridir.» Bezzâr ayrıca şöyle demiştir: «Bu ancak Kelbî yoluyla, o Ebû Sâlih’ten, o da İbn Abbâs’tan rivayet edilmektedir; Kelbî ise metrûktur.»

فَتَحَصَّلَ أَنَّ قِصَّةَ الْغَرَانِيقِ، لَمْ تَرِدْ مُتَّصِلَةً إِلَّا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ الَّذِي شَكَّ رَاوِيهِ فِي الْوَصْلِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَا كَانَ كَذَلِكَ لَا يُحْتَجُّ بِهِ لِظُهُورِ ضَعْفِهِ، وَلِذَا قَالَ الْحَافِظُ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ: إِنَّهُ لَمْ يَرَهَا مُسْنَدَةً مِنْ وَجْهٍ صَحِيحٍ.

Netice itibarıyla Garânîk kıssası, ravisinin muttasıllığında şüphe ettiği bu rivayet yolu dışında muttasıl olarak gelmemiştir. Böyle olan bir rivayetin zayıflığı açık olduğundan onunla delil getirilemeyeceği malumdur. Bu sebeple Hâfız İbn Kesîr tefsirinde şöyle demiştir: «O, bu rivayeti sahih bir yoldan müsned olarak görmemiştir.»

وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ: وَلَمْ يَصِحَّ شَيْءٌ مِنْ هَذَا، وَلَا يَثْبُتُ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، وَمَعَ عَدَمِ صِحَّتِهِ، بَلْ بُطْلَانِهِ فَقَدْ دَفَعَهُ الْمُحَقِّقُونَ بِكِتَابِ اللَّهِ ; كَقَوْلِهِ وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِيلِ الْآيَةَ [٦٩ \ ٤٤] وَقَوْلِهِ وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى الْآيَةَ [٥٣ \ ٣] ، وَقَوْلِهِ وَلَوْلَا أَنْ ثَبَّتْنَاكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئًا قَلِيلًا [١٧ \ ٧٤] فَنَفَى الْمُقَارَبَةَ لِلرُّكُونِ فَضْلًا عَنِ الرُّكُونِ، ثُمَّ ذَكَرَ الشَّوْكَانِيُّ عَنِ الْبَزَّارِ أَنَّهَا لَا تُرْوَى بِإِسْنَادٍ مُتَّصِلٍ، وَعَنِ الْبَيْهَقِيِّ أَنَّهُ قَالَ: هِيَ غَيْرُ ثَابِتَةٍ مِنْ جِهَةِ النَّقْلِ، وَذَكَرَ عَنْ إِمَامِ الْأَئِمَّةِ ابْنِ خُزَيْمَةَ: أَنَّ هَذِهِ الْقِصَّةَ مِنْ وَضْعِ الزَّنَادِقَةِ وَأَبْطَلَهَا ابْنُ الْعَرَبِيِّ الْمَالِكِيُّ، وَالْفَخْرُ الرَّازِيُّ وَجَمَاعَاتٌ كَثِيرَةٌ، وَقِرَاءَتُهُ ﷺ سُورَةَ النَّجْمِ وَسُجُودُ الْمُشْرِكِينَ ثَابِتٌ فِي الصَّحِيحِ، وَلَمْ يُذْكَرْ فِيهِ شَيْءٌ مِنْ قِصَّةِ الْغَرَانِيقِ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ الصَّحِيحِ وَهُوَ أَنَّهَا بَاطِلَةٌ فَلَا إِشْكَالَ.

Şevkânî bu kıssa hakkında şöyle demiştir: «Bu konuda hiçbir şey sahih olmamış ve hiçbir cihetten sabit olmamıştır. Sahih olmaması bir yana, bilakis batıl olmakla birlikte muhakkik âlimler Allah’ın Kitabı ile bunu reddetmişlerdir; nitekim { وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِيلِ } “Eğer o, bize karşı bazı sözler uydursaydı...” [el-Hâkka 69/44], { وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى } “O, hevasından konuşmaz” [en-Necm 53/3] ve { وَلَوْلَا أَنْ ثَبَّتْنَاكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئًا قَلِيلًا } “Eğer biz seni sağlamlaştırmasaydık, neredeyse onlara az da olsa meyledecektin” [el-İsrâ 17/74] buyurmuştur. Böylece meyletmek şöyle dursun, meyletmeye yaklaşmayı dahi nefyetmiştir.» Şevkânî ardından Bezzâr’dan bu rivayetin muttasıl bir isnadla rivayet edilmediğini, Beyhakî’den de nakil cihetiyle sabit olmadığını söylediğini aktarmıştır. İmamların imamı İbn Huzeyme’den ise bu kıssanın zındıkların uydurması olduğunu nakletmiştir. Mâlikî [âlimi] İbnü’l-Arabî, Fahreddîn er-Râzî ve pek çok cemaat de bunu batıl saymıştır. Nebî’nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) Necm Sûresi’ni okuması ve müşriklerin secde etmesi ise Sahîh’te sabittir ve onda Garânîk kıssasına dair hiçbir şey zikredilmemiştir. Batıl olduğuna dair bu sahih görüşe göre ise herhangi bir müşkil kalmamaktadır.

وَأَمَّا عَلَى ثُبُوتِ الْقِصَّةِ كَمَا هُوَ رَأْيُ الْحَافِظِ ابْنِ حَجَرٍ فَإِنَّهُ قَالَ فِي فَتْحِ الْبَارِي:

Hâfız İbn Hacer’in benimsediği gibi kıssanın sübutu kabul edildiğinde ise o, Fethu’l-Bârî’de şöyle demiştir:

إِنَّ هَذِهِ الْقِصَّةَ ثَابِتَةٌ بِثَلَاثَةِ أَسَانِيدَ كُلُّهَا عَلَى شَرْطِ الصَّحِيحِ، وَهِيَ مَرَاسِيلُ يَحْتَجُّ بِمِثْلِهَا مَنْ يَحْتَجُّ بِالْمُرْسَلِ، وَكَذَلِكَ مَنْ لَا يَحْتَجُّ بِهِ لِاعْتِضَادِ بَعْضِهَا بِبَعْضٍ ; لِأَنَّ الطُّرُقَ إِذَا كَثُرَتْ وَتَبَايَنَتْ مَخَارِجُهَا، دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ لَهَا أَصْلًا، فَلِلْعُلَمَاءِ عَنْ ذَلِكَ أَجْوِبَةٌ كَثِيرَةٌ أَحْسَنُهَا، وَأَقْرَبُهَا: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يُرَتِّلُ السُّورَةَ تَرْتِيلًا تَتَخَلَّلُهُ سَكَتَاتٌ، فَلَمَّا قَرَأَ وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَى [٥٣ \ ٢٠] قَالَ الشَّيْطَانُ - لَعَنَهُ اللَّهُ - مُحَاكِيًا لِصَوْتِهِ: تِلْكَ الْغَرَانِيقُ الْعُلَى. . . الْخَ فَظَنَّ الْمُشْرِكُونَ أَنَّ الصَّوْتَ صَوْتُهُ ﷺ، وَهُوَ بَرِئٌ مِنْ ذَلِكَ بَرَاءَةَ الشَّمْسِ مِنَ اللَّمْسِ، وَقَدْ أَوْضَحْنَا هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ فِي رِحْلَتِنَا إِيضَاحًا وَافِيًا، وَاخْتَصَرْنَاهَا هُنَا، وَفِي كِتَابِنَا: «دَفْعُ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ» .

«Bu kıssa hepsi de Sahîh şartına uygun üç isnadla sabittir. Bunlar mürsel rivayetler olup mürsel ile amel eden de, birbiriyle desteklendiği için mürsel ile amel etmeyen de benzerleriyle delil getirir. Çünkü yollar çoğalıp kaynakları farklılaştığında bu durum, onun bir aslı olduğuna delalet eder.» Âlimlerin bu hususta pek çok cevabı bulunmaktadır; bunların en güzeli ve en uygun olanı şudur: Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) sûreyi aralarında duraklamalar bulunan bir tertîl ile okuyordu. { وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَى } “Ve üçüncüsü olan diğer Menât'ı?” [en-Necm 53/20] ayetini okuduğunda, şeytan -Allah ona lanet etsin- onun sesini taklit ederek: «İşte bunlar yüce kuğulardır...» dedi. Müşrikler de bu sesin onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) sesi olduğunu zannettiler; hâlbuki güneşin elle tutulmaktan uzak olduğu gibi o da bundan tamamen uzaktır. Biz bu meseleyi seyahatnâmelerimizde etraflıca açıklamış, burada ve «Def‘u Îhâmi’l-Iztırâb ‘an Âyâti’l-Kitâb» adlı kitabımızda ise özetlemiş bulunmaktayız.

وَالْحَاصِلُ: أَنَّ الْقُرْآنَ دَلَّ عَلَى بُطْلَانِهَا، وَلَمْ تَثْبُتْ مِنْ جِهَةِ النَّقْلِ، مَعَ اسْتِحَالَةِ الْإِلْقَاءِ عَلَى لِسَانِهِ ﷺ لِمَا ذُكِرَ شَرْعًا، وَمَنْ أَثْبَتَهَا نَسَبَ التَّلَفُّظَ بِذَلِكَ الْكُفْرِ لِلشَّيْطَانِ. فَتَبَيَّنَ أَنَّ نُطْقَ النَّبِيِّ ﷺ بِذَلِكَ الْكُفْرِ، وَلَوْ سَهْوًا مُسْتَحِيلٌ شَرْعًا، وَقَدْ دَلَّ الْقُرْآنُ عَلَى بُطْلَانِهِ، وَهُوَ بَاطِلٌ قَطْعًا عَلَى كُلِّ حَالٍ، وَالْغَرَانِيقُ: الطَّيْرُ الْبِيضُ الْمَعْرُوفَةُ وَاحِدُهَا: غُرْنُوقٌ كَزُنْبُورٍ وَفِرْدَوْسٍ، وَفِيهِ لُغَاتٌ غَيْرُ ذَلِكَ، يَزْعُمُونَ أَنَّ الْأَصْنَامَ تَرْتَفِعُ إِلَى اللَّهِ كَالطَّيْرِ الْبِيضِ، فَتَشْفَعُ عِنْدَهُ لِعَابِدِيهَا قَبَّحَهُمُ اللَّهُ مَا أَكْفَرَهُمْ! وَنَحْنُ وَإِنْ ذَكَرْنَا أَنَّ قَوْلَهُ فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ يُسْتَأْنَسُ بِهِ لِقَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّ مَفْعُولَ الْإِلْقَاءِ الْمَحْذُوفِ تَقْدِيرُهُ:

Hâsılı: Kur'an bunun batıllığına delalet etmiştir; nakil yönünden de sabit olmamıştır. Bununla birlikte şer'an zikredilen sebeplerden dolayı onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) lisanına böyle bir şeyin ilka edilmesi imkânsızdır. Kıssayı sabit sayan kimse ise bu küfür sözünün telaffuz edilmesini şeytana nispet etmiştir. Böylece Nebî’nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanılarak da olsa bu küfür sözünü söylemesinin şer'an imkânsız olduğu, Kur'an’ın da bunun batıllığına delalet ettiği ortaya çıkmıştır; bu iddia her halükârda kesin olarak batıldır. el-Garânîk (الْغَرَانِيقُ): Bilinen beyaz kuşlardır; tekili zünbûr (زُنْبُور) ve firdevs (فِرْدَوْس) vezninde gurnûk (غُرْنُوق)'tur; bu kelimede bundan başka lehçeler de vardır. Müşrikler putların, beyaz kuşlar gibi Allah’a doğru yükselip O’nun katında kendilerine tapanlara şefaat edeceğini iddia ederler; Allah onları kahretsin, ne kadar da kâfirdirler! Bizler her ne kadar { فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ } “Şeytanın attığını Allah derhal giderir/iptal eder” ayetinin, hazfedilen mef‘ûlün (tümlecin) takdirinin şöyle olduğunu söyleyen kimsenin görüşüne delil teşkil edebileceğini zikretmiş olsak da:

أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي قِرَاءَتِهِ مَا لَيْسَ مِنْهَا ; لِأَنَّ النَّسْخَ هُنَا هُوَ النَّسْخُ اللُّغَوِيُّ، وَمَعْنَاهُ الْإِبْطَالُ وَالْإِزَالَةُ مِنْ قَوْلِهِمْ: نَسَخَتِ الشَّمْسُ الظِّلَّ، وَنَسَخَتِ الرِّيحُ الْأَثَرَ، وَهَذَا كَأَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ يَنْسَخُ شَيْئًا أَلْقَاهُ الشَّيْطَانُ، لَيْسَ مِمَّا يَقْرَؤُهُ الرَّسُولُ أَوِ النَّبِيُّ، فَالَّذِي يَظْهَرُ لَنَا أَنَّهُ الصَّوَابُ، وَأَنَّ الْقُرْآنَ يَدُلُّ عَلَيْهِ دَلَالَةً وَاضِحَةً، وَإِنْ لَمْ يَنْتَبِهْ لَهُ مَنْ تَكَلَّمَ عَلَى الْآيَةِ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: هُوَ أَنَّ مَا يُلْقِيهِ الشَّيْطَانُ فِي قِرَاءَةِ النَّبِيِّ: الشُّكُوكُ وَالْوَسَاوِسُ الْمَانِعَةُ مِنْ تَصْدِيقِهَا وَقَبُولِهَا، كَإِلْقَائِهِ عَلَيْهِمْ أَنَّهَا سِحْرٌ أَوْ شِعْرٌ، أَوْ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ، وَأَنَّهَا مُفْتَرَاةٌ عَلَى اللَّهِ لَيْسَتْ مُنَزَّلَةً مِنْ عِنْدِهِ.

«Şeytan onun okuyuşuna ondan olmayan bir şeyi katmıştır.» Çünkü buradaki nesh, lügat anlamındaki neshtir; manası da Arapların «Güneş gölgeyi yok etti/giderdi (نَسَخَتِ الشَّمْسُ الظِّلَّ)» ve «Rüzgâr izi sildi/yok etti (نَسَخَتِ الرِّيحُ الْأَثَرَ)» sözlerinde olduğu gibi iptal etmek ve gidermektir. Bu durum sanki Allah’ın, şeytanın attığı ve Resûl’ün yahut Nebî’nin okuduğu şeylerden olmayan bir şeyi neshettiğine (giderdiğine) delalet eder gibidir. Bize göre doğru olan ve müfessirlerden bu ayet hakkında konuşanlar dikkat etmemiş olsalar bile Kur'an’ın açıkça delalet ettiği anlam şudur: Şeytanın Nebî’nin okuyuşuna kattığı şey; onun tasdik edilmesine ve kabul edilmesine engel olan şüpheler ve vesveselerdir. Nitekim onlara onun bir büyü, şiir veya öncekilerin masalları olduğunu, Allah’a iftira edildiğini ve O’nun katından indirilmediğini fısıldaması gibi.

وَالدَّلِيلُ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ بَيَّنَ أَنَّ الْحِكْمَةَ فِي الْإِلْقَاءِ الْمَذْكُورِ امْتِحَانُ الْخَلْقِ، لِأَنَّهُ قَالَ لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ٢ \ ٥٣] ثُمَّ قَالَ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ [٢٢ \ ٥٤] فَقَوْلُهُ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ الْآيَةَ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الشَّيْطَانَ يُلْقِي عَلَيْهِمْ، أَنَّ الَّذِي يَقْرَؤُهُ النَّبِيُّ لَيْسَ بِحَقٍّ فَيُصَدِّقُهُ الْأَشْقِيَاءُ، وَيَكُونُ ذَلِكَ فِتْنَةً لَهُمْ، وَيُكَذِّبُهُ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ، وَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ لَا الْكَذِبُ ; كَمَا يَزْعُمُ لَهُمُ الشَّيْطَانُ فِي إِلْقَائِهِ: فَهَذَا الِامْتِحَانُ لَا يُنَاسِبُ شَيْئًا زَادَهُ الشَّيْطَانُ مِنْ نَفْسِهِ فِي الْقِرَاءَةِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bu mananın delili şudur: Allah zikredilen ilkanın (fısıldamanın) hikmetinin mahlûkatı imtihan etmek olduğunu açıklamıştır; zira { لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “(Allah bunu) şeytanın kattığı şeyi, kalplerinde hastalık olanlar için bir imtihan vesilesi kılmak için (yapar)” [el-Hac 22/53] buyurmuş, sonra da { وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ } “Ve kendilerine ilim verilenler, onun Rabbinden [gelen] bir gerçek olduğunu bilsinler de ona iman etsinler ve kalpleri ona saygı ile bağlansın diye” [el-Hac 22/54] buyurmuştur. O’nun { وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ } ayeti; şeytanın onlara Nebî’nin okuduğu şeyin hak olmadığını telkin ettiğine, bunun üzerine bedbahtların onu tasdik edip bunun onlar için bir fitne olduğuna, kendilerine ilim verilen müminlerin ise onu yalanlayıp şeytanın kendi vesvesesinde iddia ettiği gibi yalan değil hak olduğunu bildiklerine delalet eder. Dolayısıyla bu imtihan, şeytanın okuyuşun içine kendiliğinden kattığı bir ilaveye uygun düşmemektedir. İlim Allah Teâlâ katındadır.

وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ، فَمَعْنَى نَسْخِ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ: إِزَالَتُهُ وَإِبْطَالُهُ، وَعَدَمُ تَأْثِيرِهِ فِي الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ.

Bu görüşe göre şeytanın kattığı şeyin neshedilmesinin manası; onun giderilmesi, iptal edilmesi ve kendilerine ilim verilen müminler üzerinde bir etki bırakmamasıdır.

وَمَعْنَى يُحْكِمُ آيَاتِهِ: يُتْقِنُهَا بِالْإِحْكَامِ، فَيُظْهِرُ أَنَّهَا وَحْيٌ مُنَزَّلٌ مِنْهُ بِحَقٍّ، وَلَا يُؤَثِّرُ فِي ذَلِكَ مُحَاوَلَةُ الشَّيْطَانِ صَدَّ النَّاسِ عَنْهَا بِإِلْقَائِهِ الْمَذْكُورِ، وَمَا ذَكَرَهُ هُنَا مِنْ أَنَّهُ يُسَلِّطُ الشَّيْطَانَ فَيَلْقَى فِي قِرَاءَةِ الرَّسُولِ وَالنَّبِيِّ، فِتْنَةً لِلنَّاسِ لِيَظْهَرَ مُؤْمِنُهُمْ مِنْ كَافِرِهِمْ.

{ يُحْكِمُ آيَاتِهِ } “ayetlerini muhkem/sağlam kılar” ifadesinin manası ise: Onları sağlamlaştırıp muhkemleştirir; böylece onların kendi katından hak ile indirilmiş bir vahiy olduğunu ortaya çıkarır ve şeytanın zikredilen vesvesesiyle insanları ondan saptırma çabası buna zarar vermez. Burada, insanları imtihan edip inananları kâfirlerinden ayırmak için şeytanı musallat kıldığını ve onun da Resûl ve Nebî’nin kıraatine vesvese kattığını zikretmesi,

بِذَلِكَ الِامْتِحَانِ، جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ قَدَّمْنَاهَا مِرَارًا كَقَوْلِهِ وَمَا جَعَلْنَا أَصْحَابَ النَّارِ إِلَّا مَلَائِكَةً وَمَا جَعَلْنَا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَيَزْدَادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيمَانًا وَلَا يَرْتَابَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْمُؤْمِنُونَ وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْكَافِرُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ الْآيَةَ [٧٤ \ ٣١] وَقَوْلِهِ تَعَالَى وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ الْآيَةَ [٢ \ ١٤٣] وَقَوْلِهِ وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ أَيْ: لِأَنَّهَا فِتْنَةٌ، كَمَا قَالَ أَذَلِكَ خَيْرٌ نُزُلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ إِنَّا جَعَلْنَاهَا فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ الْآيَةَ [٣٧ \ ٦٢ - ٦٤] ; لِأَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَالُوا: ظَهَرَ كَذِبُ مُحَمَّدٍ ﷺ لِأَنَّ الشَّجَرَ لَا يَنْبُتُ فِي الْمَوْضِعِ الْيَابِسِ، فَكَيْفَ تَنْبُتُ شَجَرَةٌ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ مِرَارًا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى. وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ الْآيَةَ الْأَظْهَرُ أَنَّهَا مُتَعَلِّقَةٌ، بِأَلْقَى أَيْ: أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّةِ الرُّسُلِ وَالْأَنْبِيَاءِ، لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ الْإِلْقَاءَ فِتْنَةً لِلَّذِينِ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ، خِلَافًا لِلْحَوْفِيِّ الْقَائِلِ: إِنَّهَا مُتَعَلِّقَةٌ بِـ «يُحْكِمُ» ، وَابْنِ عَطِيَّةَ الْقَائِلِ: إِنَّهَا مُتَعَلِّقَةٌ بِـ «يَنْسَخُ» . وَمَعْنَى كَوْنِهِ: فِتْنَةً لَهُمْ أَنَّهُ سَبَبٌ لِتَمَادِيهِمْ فِي الضَّلَالِ وَالْكُفْرِ، وَقَدْ أَوْضَحْنَا مَعَانِيَ الْفِتْنَةِ فِي الْقُرْآنِ سَابِقًا، وَبَيَّنَّا أَنَّ أَصْلَ الْفِتْنَةِ فِي اللُّغَةِ وَضْعُ الذَّهَبِ فِي النَّارِ، لِيَظْهَرَ بِسَبْكِهِ فِيهَا أَخَالِصٌ هُوَ أَمْ زَائِفٌ، وَأَنَّهَا فِي الْقُرْآنِ تُطْلَقُ عَلَى مَعَانٍ مُتَعَدِّدَةٍ مِنْهَا: الْوَضْعُ فِي النَّارِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ [٥١ \ ١٣] أَيْ: يُحْرَقُونَ بِهَا، وَقَوْلُهُ تَعَالَى إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ الْآيَةَ [٨٥ \ ١٠] أَيْ: أَحْرَقُوهُمْ بِنَارِ الْأُخْدُودِ عَلَى أَظْهَرِ التَّفْسِيرَيْنِ، وَمِنْهَا: الِاخْتِبَارُ وَهُوَ أَكْثَرُ اسْتِعْمَالَاتِهَا فِي الْقُرْآنِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى إِنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلَادُكُمْ فِتْنَةٌ [٦٤ \ ١٥] وَقَوْلِهِ تَعَالَى وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً [٢١ \ ٣٥] وَقَوْلِهِ تَعَالَى وَأَنْ لَوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ [٧٢ \ ١٦ - ١٧] وَمِنْهَا: نَتِيجَةُ الِابْتِلَاءِ إِنْ كَانَتْ سَيِّئَةً كَالْكُفْرِ وَالضَّلَالِ ; كَقَوْلِهِ وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ [٢ \ ١٩٣] أَيْ: شِرْكٌ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ [٢ \ ١٩٣] وَقَوْلِهِ فِي الْأَنْفَالِ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ [٨ \ ٣٩] وَمِمَّا يُوَضِّحُ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ ﷺ «أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَشْهَدُوا أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» الْحَدِيثَ، فَالْغَايَةُ فِي الْحَدِيثِ مُبَيِّنَةٌ لِلْغَايَةِ فِي الْآيَةِ

bu imtihan vesilesiyle [müminin kâfirden ayrılması hususu], defalarca zikrettiğimiz pek çok ayette açıkça gelmiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَمَا جَعَلْنَا أَصْحَابَ النَّارِ إِلَّا مَلَائِكَةً وَمَا جَعَلْنَا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَيَزْدَادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيمَانًا وَلَا يَرْتَابَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْمُؤْمِنُونَ وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْكَافِرُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ } “Biz cehennemin bekçilerini sadece melekler kıldık. Onların sayısını da inkâr edenler için bir imtihandan başka bir şey yapmadık ki, kendilerine kitap verilenler kesin bilgiye ulaşsın, iman edenlerin imanı artsın, kendilerine kitap verilenler ile müminler şüpheye düşmesin ve kalplerinde hastalık bulunanlar ile inkârcılar: «Allah bu misalle neyi murat etti?» desinler. İşte Allah, dilediğini böylece saptırır, dilediğini de doğru yola iletir” [el-Müddessir 74/31]; yine O Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ } “Senin daha önce yöneldiğin kıbleyi de ancak Peygamber'e uyanı, iki ökçesi üzerinde geri dönenden ayırt edelim diye kıldık” [el-Bakara 2/143] ve { وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ } “Sana gösterdiğimiz rüyayı ve Kur'an'da lanetlenen ağacı da insanlar için ancak bir fitne (imtihan) kıldık” [el-İsrâ 17/60], yani bir fitne olduğu için böyle kıldık; nitekim şöyle buyurmuştur: { أَذَلِكَ خَيْرٌ نُزُلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ إِنَّا جَعَلْنَاهَا فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ } “Ağırlanma olarak bu mu daha hayırlıdır, yoksa zakkum ağacı mı? Şüphesiz biz onu zalimler için bir fitne kıldık. O, cehennemin ta dibinden çıkan bir ağaçtır” [es-Sâffât 37/62-64]. Çünkü bu ayet indiğinde: «Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) yalanı ortaya çıktı; zira kuru yerde ağaç bitmez, nasıl olur da cehennemin dibinde bir ağaç biter?!» demişlerdi. Defalarca açıklandığı üzere bu kabilden daha pek çok ayet vardır. İlim Allah Teâlâ katındadır. Ayetteki { لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ } lafzındaki lâm (ل) harfinin zâhir olan görüşe göre { أَلْقَى } fiiline taalluk etmesidir (bağlı olmasıdır); yani şeytan, Allah o vesveseyi kalplerinde hastalık olanlara bir fitne (imtihan) kılsın diye resullerin ve nebîlerin okuyuşlarına bunu atmıştır. Bu durum; onun «يُحْكِمُ» (muhkem kılar) fiiline taalluk ettiğini söyleyen el-Havfî ile «يَنْسَخُ» (nesheder/giderir) fiiline taalluk ettiğini söyleyen İbn Atiyye’nin görüşlerine muhaliftir. Bunun onlar için fitne olmasının manası; sapıklık ve küfürde aşırı gitmelerine bir sebep olmasıdır. Fitne kelimesinin Kur'an'daki manalarını daha önce açıklamış ve fitnenin lügatteki aslının; ateş içinde eritilerek halis mi yoksa sahte mi olduğunun anlaşılması için altının ateşe konulması olduğunu, Kur'an'da ise birden fazla anlamda kullanıldığını beyan etmiştik: Bunlardan biri ateşe atılmaktır; nitekim Allah Teâlâ’nın { يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ } “O gün onlar ateş üzerinde azap göreceklerdir (yakılacaklardır)” [ez-Zâriyât 51/13] yani onunla yakılacaklardır buyruğu ile Allah Teâlâ’nın { إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ } “Şüphesiz inanan erkeklere ve inanan kadınlara işkence edenler (onları yakanlar)...” [el-Burûc 85/10] yani iki tefsirden daha kuvvetli olanına göre Uhdûd ateşiyle onları yakanlar buyruğu böyledir. Anlamlarından biri de sınamak ve imtihan etmektir ki bu, Kur'an'da en çok kullanılan manasıdır; nitekim Allah Teâlâ’nın { إِنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلَادُكُمْ فِتْنَةٌ } “Mallarınız ve çocuklarınız ancak birer fitnedir (imtihandır)” [et-Teğâbün 64/15], Allah Teâlâ’nın { وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً } “Biz sizi bir imtihan olarak şer ile de hayır ile de deneriz” [el-Enbiyâ 21/35] ve Allah Teâlâ’nın { وَأَنْ لَوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ } “Eğer doğru yol üzere dosdoğru gitselerdi, onları onda denemek için bol su verirdik” [el-Cin 72/16-17] buyrukları böyledir. Bir diğeri ise şayet küfür ve sapıklık gibi kötü bir sonuç ise imtihanın neticesidir; nitekim { وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ } “Fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın” [el-Bakara 2/193] buyruğu böyledir; yani { وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ } “ve din yalnız Allah'ın oluncaya kadar” [el-Bakara 2/193] ve Enfâl Sûresi'ndeki { وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ } “ve din bütünüyle Allah'ın oluncaya kadar” [el-Enfâl 8/39] ifadelerinin delaletiyle buradaki fitne şirk demektir. Bu anlamı açıklayan delillerden biri de Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem): «İnsanlar 'Allah'tan başka ilah yoktur' deyinceye kadar onlarla savaşmakla emrolundum...» hadisidir; dolayısıyla hadisteki gaye, ayetteki gayeyi açıklamaktadır.

لِأَنَّ خَيْرَ مَا يُفَسَّرُ بِهِ الْقُرْآنُ بَعْدَ الْقُرْآنِ السُّنَّةُ، وَمِنْهُ بِهَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ هُنَا لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَقَدْ جَاءَتِ الْفِتْنَةُ فِي مَوْضِعٍ بِمَعْنَى الْحُجَّةِ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي الْأَنْعَامِ ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ [٦ \ ٢٣] أَيْ حُجَّتُهُمْ كَمَا هُوَ الظَّاهِرُ.

Çünkü Kur'an'dan sonra Kur'an'ın en güzel tefsir edildiği kaynak Sünnet'tir. Bu anlam doğrultusunda burada geçen { لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Şeytanın kattığı şeyi kalplerinde hastalık bulunanlar için bir fitne kılmak için” buyruğu da böyledir. Fitne kelimesi bir yerde de hüccet (delil, bahane) manasında gelmiştir; o da Allah Teâlâ'nın En'âm Sûresi'ndeki { ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Sonra onların mazeretleri/iddiaları: «Rabbimiz Allah'a yemin olsun ki biz ortak koşanlardan değildik» demekten başka bir şey olmadı” [el-En'âm 6/23] ayetidir; yani zâhir olduğu üzere onların hüccetidir.

وَاعْلَمْ أَنَّ مَرَضَ الْقَلْبِ فِي الْقُرْآنِ يُطْلَقُ عَلَى نَوْعَيْنِ:

Bil ki Kur'an'da kalp hastalığı iki türe ıtlak olunur (kullanılır):

أَحَدُهُمَا: مَرَضٌ بِالنِّفَاقِ وَالشَّكِّ وَالْكُفْرِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي الْمُنَافِقِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا الْآيَةَ [٢ \ ١٠] وَقَوْلُهُ هُنَا لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ [٢٢ \ ٥٣] أَيْ: كُفْرٌ وَشَكٌّ.

Birincisi: Münafıklık, şüphe ve küfür hastalığıdır. Allah Teâlâ'nın münafıklar hakkındaki { فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا } “Onların kalplerinde bir hastalık vardır, Allah da onların hastalığını artırmıştır” [el-Bakara 2/10] ayeti ve buradaki { لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Şeytanın kattığı şeyi, kalplerinde hastalık olanlar için bir fitne kılmak için” [el-Hac 22/53] ayeti bu kabildendir; yani küfür ve şüphe hastalığıdır.

وَالثَّانِي: مِنْهُمَا إِطْلَاقُ مَرَضِ الْقَلْبِ عَلَى مَيْلِهِ لِلْفَاحِشَةِ وَالزِّنَى، وَمِنْهُ بِهَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ [٣٣ \ ٣٢] أَيْ: مَيْلٌ إِلَى الزِّنَى وَنَحْوِهِ، وَالْعَرَبُ تُسَمِّي انْطِوَاءَ الْقَلْبِ عَلَى الْأُمُورِ الْخَبِيثَةِ: مَرَضًا وَذَلِكَ مَعْرُوفٌ فِي لُغَتِهِمْ وَمِنْهُ قَوْلُ الْأَعْشَى:

İkincisi: Kalp hastalığının hayâsızlığa ve zinaya meyletmek manasında kullanılmasıdır. Allah Teâlâ'nın bu anlamdaki { فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ } “Sözü edalı bir tavırla söylemeyin ki kalbinde hastalık bulunan kimse tamaha düşmesin” [el-Ahzâb 33/32] ayeti böyledir; yani zinaya ve benzeri şeylere meyil bulunmasıdır. Araplar kalbin kötü niyetler taşımasını 'hastalık' olarak adlandırırlar; bu durum onların lügatinde bilinmektedir. el-A‘şâ'nın şu beyti de bu kabildendir:

حَافِظٌ لِلْفَرْجِ رَاضٍ بِالتُّقَى ... لَيْسَ مِمَّنْ قَلْبُهُ فِيهِ مَرَضُ

İffetini korur, takvadan razıdır ... Kalbinde hastalık bulunan kimselerden değildir.

وَقَوْلُهُ هُنَا وَالْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ [٢٢ \ ٥٣] قَدْ بَيَّنَّا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ الْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةَ الدَّالَّةَ عَلَى سَبَبِ قَسْوَةِ الْقُلُوبِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً [٢ \ ٧٤] وَآيَةُ الْحَجِّ هَذِهِ تُبَيِّنُ أَنَّ مَا اشْتُهِرَ عَلَى أَلْسِنَةِ أَهْلِ الْعِلْمِ.

Buradaki { وَالْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ } “ve kalpleri kaskatı olanlar” [el-Hac 22/53] buyruğuna gelince; Bakara Sûresi'nde, { ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً } “Sonra bunun ardından kalpleriniz yine katılaştı; artık onlar taş gibi, hatta daha da katıdır” [el-Bakara 2/74] ayetinin açıklamasında kalplerin katılaşmasının sebebine delalet eden Kur'anî ayetleri beyan etmiştik. Bu Hac Sûresi ayeti, ilim ehlinin dillerinde meşhur olan şu hususu açıklamaktadır:

مِنْ أَنَّ النَّبِيَّ هُوَ مَنْ أُوحِيَ إِلَيْهِ وَحْيٌ، وَلَمْ يُؤْمَرْ بِتَبْلِيغِهِ، وَأَنَّ الرَّسُولَ هُوَ النَّبِيُّ الَّذِي أُوحِيَ إِلَيْهِ، وَأُمِرَ بِتَبْلِيغِ مَا أُوحِيَ إِلَيْهِ غَيْرُ صَحِيحٍ ; لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ الْآيَةَ [٢٢ \ ٥٢] ، يَدُلُّ عَلَى أَنْ كُلًّا مِنْهُمَا مُرْسَلٌ، وَأَنَّهُمَا مَعَ ذَلِكَ بَيْنَهُمَا تَغَايُرٌ وَاسْتَظْهَرَ بَعْضُهُمْ أَنَّ النَّبِيَّ الَّذِي هُوَ رَسُولٌ أُنْزِلَ إِلَيْهِ كِتَابٌ وَشَرْعٌ مُسْتَقِلٌّ مَعَ الْمُعْجِزَةِ الَّتِي ثَبَتَتْ بِهَا نُبُوَّتُهُ، وَأَنَّ النَّبِيَّ الْمُرْسَلَ الَّذِي هُوَ غَيْرُ الرَّسُولِ، هُوَ مَنْ لَمْ يَنْزِلْ عَلَيْهِ كِتَابٌ وَإِنَّمَا أُوحِيَ إِلَيْهِ أَنْ يَدْعُوَ النَّاسَ إِلَى شَرِيعَةِ رَسُولٍ قَبْلَهُ، كَأَنْبِيَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ الَّذِينَ كَانُوا يُرْسَلُونَ وَيُؤْمَرُونَ بِالْعَمَلِ بِمَا فِي التَّوْرَاةِ ; كَمَا بَيَّنَهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا الْآيَةَ [٥ \ ٤٤] وَقَوْلِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ أَيْ: تَخْشَعَ وَتَخْضَعَ وَتَطْمَئِنَّ.

Nebî'nin kendisine vahiy indirilip tebliğle emrolunmayan, Resûl'ün ise kendisine vahiy indirilip tebliğle emrolunan peygamber olduğu şeklindeki tanımın sahih olmadığını ortaya koymaktadır. Zira Allah Teâlâ'nın: { وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ } “Senden önce hiçbir resul ve hiçbir nebî göndermedik ki...” [el-Hac 22/52] buyruğu, her ikisinin de gönderilmiş (mürsel) olduğuna ve bununla beraber aralarında bir fark bulunduğuna delalet eder. Bazı âlimler şöyle bir görüş benimsemişlerdir: Resul olan nebî; nübüvveti mucize ile sabit olup kendisine müstakil bir kitap ve şeriat indirilen kimsedir. Resul olmayan mürsel nebî ise kendisine kitap inmeyen, ancak kendisinden önceki bir resulün şeriatına insanları davet etmesi vahyedilen kimsedir; nitekim Tevrat'taki hükümlerle amel etmeleri emrolunarak gönderilen İsrâiloğulları nebîleri gibi. Nitekim Allah Teâlâ bunu şu buyruğuyla açıklamıştır: { يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا } “Kendilerini Allah'a teslim etmiş nebîler onunla hükmederlerdi” [el-Mâide 5/44]. Bu ayetteki { فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ } “kalpleri ona saygı ile bağlansın” buyruğu ise; huşû duyması, boyun eğmesi ve mutmain olması demektir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذَابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ، ذَكَرَ اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، أَنَّ الْكُفَّارَ لَا يَزَالُونَ فِي مِرْيَةٍ، أَيْ: شَكٍّ وَرَيْبٍ مِنْهُ أَيْ: مِنْ هَذَا الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ كَمَا هُوَ الظَّاهِرُ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ جَرِيرٍ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ جُرَيْجٍ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ ابْنُ كَثِيرٍ: وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَابْنُ زَيْدٍ: فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ أَيْ: فِي شَكٍّ مِمَّا أَلْقَى الشَّيْطَانُ، وَذَكَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ: أَنَّهُمْ لَا يَزَالُونَ كَذَلِكَ، حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ، أَيِ: الْقِيَامَةُ بَغْتَةً، أَيْ: فَجْأَةً أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذَابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ. وَقَدْ رَوَى مُجَاهِدٌ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ: أَنَّ الْيَوْمَ الْعَقِيمَ الْمَذْكُورَ يَوْمُ بَدْرٍ، وَكَذَا قَالَ مُجَاهِدٌ وَعِكْرِمَةُ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ. وَاخْتَارَهُ ابْنُ جَرِيرٍ كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ ثُمَّ قَالَ: وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَعِكْرِمَةُ فِي رِوَايَةٍ عَنْهُمَا: هُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ لَا لَيْلَ لَهُ، وَكَذَا قَالَ الضَّحَّاكُ وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ، ثُمَّ قَالَ: وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الصَّحِيحُ، وَإِنْ كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ مِنْ جُمْلَةِ مَا أُوعِدُوا بِهِ. اهـ، مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنَ ابْنِ كَثِيرٍ.

Allah Teâlâ'nın: { وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذَابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ } “İnkâr edenler, kendilerine kıyamet ansızın gelinceye yahut kısır bir günün azabı çatıncaya kadar ondan sürekli bir şüphe içinde kalırlar” buyruğu: Allah -celle ve ‘alâ- bu kerim ayette, inkârcıların ondan, yani zâhir olduğu ve İbn Cerîr'in tercih edip İbn Kesîr'in kendilerinden naklettiği üzere İbn Cüreyc'in de söylediği gibi bu yüce Kur'an'dan yana sürekli bir mirye (مِرْيَة), yani şüphe ve tereddüt içinde kalacaklarını zikretmiştir. Saîd b. Cübeyr ve İbn Zeyd ise: «Ondan şüphe içindedirler», yani şeytanın kattığı şey hususunda şüphe içindedirler, demişlerdir. Allah Teâlâ bu ayette; kendilerine o saat, yani kıyamet ansızın (bağteten) gelinceye yahut kendilerine kısır bir günün azabı çatıncaya kadar bu halde kalmaya devam edeceklerini bildirmiştir. Mücâhid, Übey b. Ka‘b’dan rivayet etmiştir ki: Zikredilen bu «kısır gün», Bedir günüdür. Mücâhid, İkrime, Saîd b. Cübeyr ve birden çok âlim de böyle söylemiştir. İbn Kesîr’in tefsirinde kendilerinden naklettiğine göre İbn Cerîr de bunu tercih etmiş, sonra şöyle demiştir: «Mücâhid ve İkrime’den gelen diğer bir rivayette ise o, gecesi olmayan kıyamet günüdür. Dahhâk ve Hasen-i Basrî de böyle demiştir.» Sonra İbn Kesîr şöyle devam etmiştir: «Bedir günü kendilerine vadedilen tehditlerden biri olmakla birlikte, sahih olan görüş bu ikincisidir.» İbn Kesîr'den aktarılmak istenen kısım burada sona erdi.

وَقَدْ ذَكَرْنَا مِرَارًا أَنَّا بَيَّنَّا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ: أَنَّ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَيَانِ الَّتِي تَضَمَّنَهَا أَنْ يَقُولَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ فِي الْآيَةِ قَوْلًا، وَيَكُونُ فِي الْآيَةِ قَرِينَةٌ تَدُلُّ عَلَى عَدَمِ صِحَّةِ ذَلِكَ الْقَوْلِ، وَذَكَرْنَا لِذَلِكَ أَمْثِلَةً كَثِيرَةً، وَبِهِ تُعْلَمُ أَنَّ الْقَرِينَةَ الْقُرْآنِيَّةَ هُنَا دَلَّتْ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْيَوْمِ الْعَقِيمِ: يَوْمُ الْقِيَامَةِ، لَا يَوْمُ بَدْرٍ، وَذَلِكَ أَنَّهُ تَعَالَى أَتْبَعَ ذِكْرَ الْيَوْمِ الْعَقِيمِ، بِقَوْلِهِ الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ الْآيَةَ [٢٢ \ ٥٦] ، وَذَلِكَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ وَقَوْلُهُ: يَوْمَئِذٍ أَيْ: يَوْمَ إِذْ تَأْتِيهِمُ السَّاعَةُ، أَوْ يَأْتِيهِمْ عَذَابٌ عَقِيمٌ، وَكُلُّ ذَلِكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. فَظَهَرَ أَنَّ الْيَوْمَ الْعَقِيمَ: يَوْمُ الْقِيَامَةِ، وَإِنْ كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ عَقِيمًا عَلَى الْكُفَّارِ ; لِأَنَّهُمْ لَا خَيْرَ لَهُمْ فِيهِ، وَقَدْ أَصَابَهُمْ مَا أَصَابَهُمْ.

Bu mübarek kitabın mukaddimesinde, içerdiği beyan türlerinden birinin de şu olduğunu defalarca zikretmiştik: Bazı âlimler ayet hakkında bir görüş belirtirler; fakat ayette o görüşün sahih olmadığına delalet eden bir karine bulunur. Buna dair pek çok misal de vermiştik. İşte bundan anlaşılmaktadır ki buradaki Kur'anî karine, «kısır gün»den muradın Bedir günü değil, kıyamet günü olduğuna delalet etmiştir. Şöyle ki: Allah Teâlâ, kısır günün zikrinin hemen ardından { الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ } “O gün mülk Allah'ındır; onların arasında hükmeder” [el-Hac 22/56] buyruğunu getirmiştir ki o gün, kıyamet günüdür. Ayetteki «o gün (يَوْمَئِذٍ)» ifadesi; onlara o saatin geldiği veya kısır günün azabının geldiği gün demektir ve bunların hepsi de kıyamet günündedir. Böylece kısır günün kıyamet günü olduğu açıklık kazanmıştır; gerçi Bedir günü de kâfirler için hiçbir hayır bulunmadığından ve başlarına gelen musibetler geldiğinden dolayı onlar hakkında kısır bir gün idi.

قَوْلُهُ تَعَالَى: الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْمُلْكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَهُ، وَإِنْ كَانَ الْمُلْكُ فِي الدُّنْيَا لَهُ أَيْضًا ; لِأَنَّ فِي الدُّنْيَا مُلُوكًا مِنَ الْمَخْلُوقِينَ، وَيَوْمُ الْقِيَامَةِ لَا يَكُونُ فِيهِ اسْمُ الْمَلِكِ إِلَّا لِلَّهِ - جَلَّ وَعَلَا - وَحْدَهُ، وَمَا ذَكَرَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنْ أَنَّ الْمُلْكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَهُ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْمَلِكَ هُوَ الَّذِي لَهُ الْحُكْمُ بَيْنَ الْخَلْقِ بَيَّنَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; كَقَوْلِهِ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ [١ \ ٤] وَقَوْلِهِ الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمَنِ الْآيَةَ [٢٥ \ ٢٦] وَقَوْلِهِ

Allah Teâlâ'nın: { الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ } “O gün mülk Allah'ındır; onların arasında hükmeder” buyruğu: O -celle ve ‘alâ-, dünyada mülk yine O'nun olmasına rağmen kıyamet gününde mülkün sadece Kendisine ait olduğunu bu kerim ayette zikretmiştir. Zira dünyada yaratılmışlardan melikler (hükümdarlar) vardır; kıyamet gününde ise «Melik» ismi sadece ve sadece tek olan Allah'a -celle ve ‘alâ- aittir. Kıyamet gününde mülkün Kendisine ait olduğunu bu kerim ayette zikretmiş olması -ve malumdur ki yaratılmışlar arasında hüküm verme yetkisi Melik'e aittir- başka yerlerde de açıklanmıştır; nitekim { مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Din gününün sahibidir” [el-Fâtiha 1/4], { الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمَنِ } “O gün gerçek mülk Rahmân'ındır” [el-Furkân 25/26] ve

لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ [٤٠ \ ١٦] وَقَوْلِهِ تَعَالَى وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ الْآيَةَ [٦ \ ٧٣] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

{ لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ } “Bugün mülk kimindir? Tek ve Kahhâr olan Allah'ındır” [el-Mü'min 40/16] ile Allah Teâlâ'nın { وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ } “Sûr'a üflendiği gün de mülk O'nundur” [el-En'âm 6/73] buyrukları ve benzeri ayetler böyledir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ، إِدْخَالُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ الْجَنَّةَ الْمَذْكُورُ هُنَا وَكَوْنُ الْكُفَّارِ الْمُكَذِّبِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ لَهُمُ الْعَذَابُ الْمُهِينُ: يَتَضَمَّنُ تَفْصِيلَ حُكْمِ اللَّهِ بَيْنَهُمْ فِي قَوْلِهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ [٢٢ \ ٥٦] وَمَا ذَكَرَهُ هُنَا مِنَ الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ قَدْ بَيَّنَّا الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى مَعْنَاهُ مِرَارًا بِكَثْرَةٍ، فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.

Allah Teâlâ'nın: { فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ } “İman edip salih ameller işleyenler Naîm cennetlerindedirler. İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar için alçaltıcı bir azap vardır” buyruğu: İman edip salih amel işleyenlerin cennete girdirileceğinin burada zikredilmesi ve Allah'ın ayetlerini yalanlayan kâfirler için alçaltıcı bir azap bulunması; { يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ } “Aralarında hükmeder” [el-Hac 22/56] buyruğundaki Allah'ın onlar arasındaki hükmünün tafsilatını içermektedir. Burada zikrettiği vaat ve tehdidin manasına delalet eden ayetleri defalarca ve çokça açıklamıştık; bu sebeple burada tekrar zikretmeye gerek kalmamıştır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مَاتُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقًا حَسَنًا وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ: أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ هَاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ، ثُمَّ قُتِلُوا بِأَنْ قَتْلَهُمُ الْكُفَّارُ فِي الْجِهَادِ ; لِأَنَّ هَذَا هُوَ الْأَغْلَبُ فِي قَتْلِ مَنْ قُتِلَ مِنْهُمْ، أَوْ مَاتُوا عَلَى فُرُشِهِمْ حَتْفَ أَنْفِهِمْ فِي غَيْرِ جِهَادٍ، أَنَّهُ تَعَالَى أَقْسَمَ لَيَرْزُقَنَّهُمْ رِزْقًا حَسَنًا وَأَنَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ، وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِمَّا ذَكَرْنَا جَاءَ مُبَيَّنًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ.

Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مَاتُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقًا حَسَنًا وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ } “Allah yolunda hicret edip sonra öldürülen yahut ölenleri, Allah elbette güzel bir rızıkla rızıklandıracaktır. Şüphesiz Allah, rızık verenlerin en hayırlısıdır” buyruğu: O -celle ve ‘alâ- bu ayette; Allah yolunda hicret eden, ardından cihatta kâfirlerin kendilerini öldürmesi suretiyle öldürülen -zira onlardan öldürülenlerin çoğunluğu bu şekilde öldürülmüştür- yahut cihat dışında yataklarında ecelleriyle ölen müminleri, Allah Teâlâ'nın güzel bir rızıkla mutlaka rızıklandıracağına ve Kendisinin rızık verenlerin en hayırlısı olduğuna yemin ettiğini bildirmiştir. Zikrettiğimiz üzere bu kerim ayetin içerdiği hususlar başka yerlerde de açıklanmıştır.

أَمَّا الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا -: أَنَّهُ يَرْزُقُهُمْ رِزْقًا حَسَنًا، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ [٣ \ ١٦٩] وَلَا شَكَّ أَنَّ ذَلِكَ الَّذِي يُرْزَقُهُمْ رِزْقٌ حَسَنٌ، وَأَمَّا الَّذِينَ مَاتُوا فِي قِتَالِ الْمَذْكُورِينَ فِي قَوْلِهِ هُنَا: أَوْ مَاتُوا، فَقَدْ قَالَ اللَّهُ فِيهِمْ وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ [٤ \ ١٠٠] وَلَا شَكَّ أَنَّ مَنْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ: أَنَّ اللَّهَ يَرْزُقُهُ الرِّزْقَ الْحَسَنَ كَمَا لَا يَخْفَى.

Allah yolunda öldürülenlere gelince; Allah -celle ve ‘alâ- onları güzel bir rızıkla rızıklandıracağını açıklamıştır; nitekim Allah Teâlâ'nın { وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ } “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma; bilakis onlar diridirler, Rableri katında rızıklandırılmaktadırlar” [Âl-i İmrân 3/169] buyruğu böyledir. Onlara verilen bu rızkın güzel bir rızık olduğunda şüphe yoktur. Buradaki { أَوْ مَاتُوا } “yahut ölenler” buyruğunda zikredilen ve savaşta ölen kimselere gelince; Allah onlar hakkında şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ } “Kim evinden Allah'a ve Resûlü'ne hicret ederek çıkar da sonra kendisine ölüm yetişirse, artık onun mükâfatı Allah'a aittir” [en-Nisâ 4/100]. Gizli kalmayacağı üzere ecri Allah'a ait olan kimseyi Allah'ın muhakkak güzel bir rızıkla rızıklandıracağında hiç şüphe yoktur.

وَالْأَحَادِيثُ الدَّالَّةُ عَلَى ذَلِكَ كَثِيرَةٌ.

Buna delalet eden hadisler pek çoktur.

وَقَدْ ذَكَرَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ طَرَفًا مِنْهَا وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى. وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ ثُمَّ قُتِلُوا قَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ بِتَشْدِيدِ التَّاءِ وَالْبَاقُونَ بِتَخْفِيفِهَا.

İbn Kesîr bu ayetin tefsirinde bunlardan bir kısmını zikretmiştir; ilim Allah Teâlâ katındadır. Bu ayette geçen { ثُمَّ قُتِلُوا } ifadesini İbn Âmir ta (ت) harfinin şeddesiyle [kuttilû], diğer kıraat imamları ise şeddesiz olarak [kutilû] okumuşlardır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْبَاطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ.

Allah Teâlâ'nın: { ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْبَاطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ } “İşte böyle; çünkü Allah geceyi gündüzün içine sokar, gündüzü de gecenin içine sokar. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir. İşte böyle; çünkü Allah hakkın ta kendisidir, O'ndan başka yalvardıkları şeyler ise batılın ta kendisidir. Şüphesiz Allah, çok yücedir, çok büyüktür” buyruğu.

ذَكَرَ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: أَنَّ الْإِشَارَةَ فِي قَوْلِهِ: ذَلِكَ رَاجِعَةٌ إِلَى نُصْرَةِ مَنْ ظُلِمَ مِنْ عِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ الْمَذْكُورِ قَبْلَهُ فِي قَوْلِهِ ذَلِكَ وَمَنْ عَاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ الْآيَةَ [٢٢ \ ٦٠] ، أَيْ: ذَلِكَ النَّصْرُ الْمَذْكُورُ كَائِنٌ بِسَبَبِ أَنَّهُ قَادِرٌ لَا يَعْجِزُ عَنْ نُصْرَةِ مَنْ شَاءَ نُصْرَتَهُ، وَمِنْ عَلَامَاتِ قُدْرَتِهِ الْبَاهِرَةِ: أَنَّهُ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ، وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ أَوْ بِسَبَبِ أَنَّهُ خَالِقُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، وَمُصَرِّفُهَمَا، فَلَا يَخْفَى عَلَيْهِ مَا يَجْرِي فِيهِمَا عَلَى أَيْدِي عِبَادِهِ مِنَ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ وَالْبَغْيِ وَالِانْتِصَارِ، وَأَنَّهُ سَمِيعٌ لِمَا يَقُولُونَ، بَصِيرٌ بِمَا يَفْعَلُونَ أَيْ: وَذَلِكَ الْوَصْفُ بِخَلْقِ النَّهَارِ وَاللَّيْلِ وَالْإِحَاطَةِ بِمَا يَجْرِي فِيهِمَا، وَالْإِحَاطَةِ بِكُلِّ قَوْلٍ وَفِعْلٍ بِسَبَبِ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ أَيِ: الثَّابِتُ الْإِلَهِيَّةِ وَالِاسْتِحْقَاقِ لِلْعِبَادَةِ وَحْدَهُ، وَأَنَّ كُلَّ مَا يُدَّعَى إِلَهًا غَيْرَهُ بَاطِلٌ وَكُفْرٌ، وَوَبَالٌ عَلَى صَاحِبِهِ، وَأَنَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ، الَّذِي هُوَ أَعَلَا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ وَأَعْظَمُ وَأَكْبَرُ ﷾ عُلُوًّا كَبِيرًا.

Müfessirlerden birden çok âlim şöyle demiştir: { ذَلِكَ } “İşte böyle” lafzındaki işaret; bundan önce geçen { ذَلِكَ وَمَنْ عَاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ } “İşte böyle; kim kendisine yapılan haksızlığın dengiyle karşılık verir de sonra yine kendisine tecavüz ve zulüm edilirse, Allah ona mutlaka yardım edecektir” [el-Hac 22/60] ayetinde zikredilen, mümin kullarından zulme uğrayanlara yardım edilmesine râcidir. Yani zikredilen bu yardım, O'nun yardım etmeyi dilediği kimseye yardım etmekten aciz olmayan kadir bir ilah olması sebebiyledir. O'nun apaçık kudretinin alametlerinden biri de geceyi gündüzün içine sokması, gündüzü de gecenin içine sokmasıdır. Yahut gece ile gündüzün yaratıcısı ve onları dilediği gibi evirip çevireni olması sebebiyledir; dolayısıyla kullarının elleriyle gece ve gündüzde cereyan eden hayır, şer, taşkınlık ve intikam gibi şeylerden hiçbiri O'na gizli kalmaz; nitekim O onların söylediklerini hakkıyla işiten, yaptıklarını hakkıyla görendir. Yani gece ve gündüzün yaratılmasıyla, bunlarda cereyan edenlerin kuşatılmasıyla, her türlü söz ve fiilin ihata edilmesiyle vasıflanmak; Allah'ın hak olmasından, yani uluhiyetinin ve yalnız Kendisine ibadet edilme hakkının sabit bulunmasından ileri gelmektedir. O'ndan başka ilah olduğu iddia edilen her şey ise batıldır, küfürdür ve sahibine vebaldir. O -celle ve ‘alâ-, her şeyden daha yüce, daha azametli ve daha büyük olan el-Aliyy ve el-Kebîr'dir; O, son derece yücedir.

وَقَدْ أَشَارَ تَعَالَى لِأَوَّلِ مَا ذَكَرْنَا، بِقَوْلِهِ ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ الْآيَةَ [٢٢ \ ٦١] ، وَلِآخِرِهِ بِقَوْلِهِ ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْآيَةَ [٢٢ \ ٦٢] .

Allah Teâlâ zikrettiğimiz şeylerin birincisine { ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ } “İşte böyle; çünkü Allah geceyi gündüzün içine sokar...” [el-Hac 22/61] ayetiyle; sonuncusuna ise { ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ } “İşte böyle; çünkü Allah hakkın ta kendisidir...” [el-Hac 22/62] ayetiyle işaret buyurmuştur.

وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي: أَنَّ الْإِشَارَةَ فِي قَوْلِهِ ذَلِكَ: رَاجِعَةٌ إِلَى مَا هُوَ أَعَمُّ مِنْ نُصْرَةِ الْمَظْلُومِ، وَأَنَّهَا تَرْجِعُ لِقَوْلِهِ الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ [٢٢ \ ٥٦] ، إِلَى مَا ذَكَرَهُ مِنْ نُصْرَةِ الْمَظْلُومِ أَيْ: ذَلِكَ الْمَذْكُورُ مِنْ كَوْنِ الْمُلْكِ لَهُ وَحْدَهُ، يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَأَنَّهُ الْحَاكِمُ وَحْدَهُ بَيْنَ خَلْقِهِ، وَأَنَّهُ الْمُدْخِلُ الصَّالِحِينَ جَنَّاتِ النَّعِيمِ وَالْمُعَذِّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا الْعَذَابَ الْمُهِينَ، وَالنَّاصِرُ مَنْ بُغِيَ عَلَيْهِ مِنْ عِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ، بِسَبَبِ أَنَّهُ الْقَادِرُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ، وَمِنْ أَدِلَّةِ ذَلِكَ: أَنَّهُ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ إِلَى آخِرِ مَا ذَكَرْنَا. وَهَذَا الَّذِي وَصَفَ بِهِ نَفْسَهُ هُنَا مِنْ صِفَاتِ الْكَمَالِ وَالْجَلَالِ ذَكَرَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ كَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ لُقْمَانَ، مُبَيِّنًا أَنَّ مَنِ اتَّصَفَ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ قَادِرٌ عَلَى إِحْيَاءِ الْمَوْتَى، وَخَلْقِ النَّاسِ مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ [٣١ \ ٢٨] .

Bana göre daha zâhir olan ise: { ذَلِكَ } “İşte böyle” lafzındaki işaretin, mazluma yardım edilmesinden daha umumi bir manaya râci olmasıdır. O da { الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ } “O gün mülk Allah'ındır; onların arasında hükmeder” [el-Hac 22/56] buyruğundan mazluma yardım hususuna kadar zikredilen bütün hususlara dönmesidir. Yani kıyamet gününde mülkün sadece O'na ait olması, yaratılmışları arasında tek hakimin O olması, salih kimseleri Naîm cennetlerine girdiren, inkâr edenleri ise alçaltıcı azapla cezalandıran ve mümin kullarından haksızlığa uğrayanlara yardım edenin O olması; Kendisinin her şeye kadir bulunması sebebiyledir. Bunun delillerinden biri de geceyi gündüzün içine sokması ve zikrettiğimiz diğer hususlardır. Kendisini burada nitelendirdiği bu kemal ve celal sıfatlarını başka yerlerde de zikretmiştir; nitekim Lokmân Sûresi'nde bu sıfatlarla nitelenen zatın ölüleri diriltmeye ve insanları yaratmaya kadir olduğunu açıklarken şöyle buyurmuştur: { مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ } “Sizin yaratılmanız da diriltilmeniz de ancak tek bir kişinin yaratılması ve diriltilmesi gibidir. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir” [Lokmân 31/28].

ثُمَّ اسْتَدَلَّ عَلَى قُدْرَتِهِ عَلَى الْخَلْقِ وَالْبَعْثِ، فَقَالَ: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى وَأَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْبَاطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ [٣١ \ ٢٩ - ٣٠] فَهَذِهِ الصِّفَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى كَمَالِ قُدْرَتِهِ، اسْتُدِلَّ بِهَا عَلَى قُدْرَتِهِ فِي «الْحَجِّ» ، وَفِي «لُقْمَانَ» ، وَإِيلَاجُ كُلٍّ مِنَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ فِي الْآخَرِ فِيهِ مَعْنَيَانِ:

Ardından yaratmaya ve diriltmeye olan kudretine delil getirerek şöyle buyurmuştur: { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى وَأَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْبَاطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ } “Görmedin mi ki Allah geceyi gündüzün içine sokar, gündüzü de gecenin içine sokar; güneşi ve ayı emre amade kılmıştır; her biri belirlenmiş bir süreye kadar akıp gider ve şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. İşte böyle; çünkü Allah hakkın ta kendisidir, O'ndan başka yalvardıkları şeyler ise batılın ta kendisidir. Şüphesiz Allah, çok yücedir, çok büyüktür” [Lokmân 31/29-30]. Kudretinin kemaline delalet eden bu sıfatlarla hem «Hac» hem de «Lokmân» sûrelerinde O'nun kudretine delil getirilmiştir. Gece ve gündüzün her birinin diğerinin içine sokulmasında (îlâcında) iki mana vardır:

الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ الْأَكْثَرِ هُوَ: أَنَّ إِيلَاجَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا فِي الْآخَرِ، إِنَّمَا هُوَ بِإِدْخَالِ جُزْءٍ مِنْهُ فِيهِ، وَبِذَلِكَ يَطُولُ النَّهَارُ فِي الصَّيْفِ ; لِأَنَّهُ أُولِجَ فِيهِ شَيْءٌ مِنَ اللَّيْلِ وَيَطُولُ اللَّيْلُ فِي الشِّتَاءِ ; لِأَنَّهُ أُولِجَ فِيهِ شَيْءٌ مِنَ النَّهَارِ، وَهَذَا مِنْ أَدِلَّةِ قُدْرَتِهِ الْكَامِلَةِ.

Birincisi: Çoğunluğun görüşü olup şudur: Her birinin diğerine sokulması, birinden bir parçanın diğerine girdirilmesiyledir. Böylece yazın gündüz uzar; zira içine geceden bir miktar sokulmuştur. Kışın da gece uzar; çünkü içine gündüzden bir miktar sokulmuştur. Bu, O'nun kâmil kudretinin delillerindendir.

الْمَعْنَى الثَّانِي: هُوَ أَنَّ إِيلَاجَ أَحَدِهِمَا فِي الْآخَرِ، هُوَ تَحْصِيلُ ظُلْمَةِ هَذَا فِي مَكَانِ ضِيَاءِ ذَلِكَ، بِغَيْبُوبَةِ الشَّمْسِ، وَضِيَاءِ ذَلِكَ فِي مَكَانِ ظُلْمَةِ هَذَا كَمَا يُضِيءُ الْبَيْتُ الْمُغْلَقُ بِالسِّرَاجِ، وَيُظْلِمُ بِفَقْدِهِ. ذَكَرَ هَذَا الْوَجْهَ الزَّمَخْشَرِيُّ، وَكَأَنَّهُ يَمِيلُ إِلَيْهِ وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ، وَأَكْثَرُ قَائِلًا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

İkinci mana: Birinin diğerine sokulması; güneşin batmasıyla şunun karanlığının öbürünün aydınlığının yerine gelmesi ve şunun aydınlığının öbürünün karanlığının yerine geçmesidir; nitekim kapalı bir evin kandille aydınlanıp kandilin sönmesiyle karanlığa bürünmesi gibi. Bu yönü Zemahşerî zikretmiş ve sanki buna meyletmiştir. Ancak birinci mana daha zâhir olup söyleyeni daha çoktur. İlim Allah Teâlâ katındadır.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْبَاطِلُ [٢٢ \ ٦٢] قَرَأَهُ حَفْصٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: يَدْعُونَ بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ، وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ: بِتَاءِ الْخِطَابِ الْفَوْقِيَّةِ.

Allah Teâlâ'nın bu kerim ayetteki { وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْبَاطِلُ } “ve O'ndan başka yalvardıkları şeylerin batıl olduğuna...” [el-Hac 22/62] buyruğunu Hafs, Hamza ve Kisâî «يَدْعُونَ» şeklinde yâ (ي) ile; diğer kıraat imamları ise muhatap tâsı (ت) ile «تَدْعُونَ» şeklinde okumuşlardır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ، الظَّاهِرُ: أَنَّ «تَرَ» هُنَا مِنْ رَأَى بِمَعْنَى: عَلِمَ ; لِأَنَّ إِنْزَالَ الْمَطَرِ وَإِنْ كَانَ مُشَاهَدًا بِالْبَصَرِ فَكَوْنُ اللَّهِ هُوَ الَّذِي أَنْزَلَهُ، إِنَّمَا يُدْرَكُ بِالْعِلْمِ لَا بِالْبَصَرِ، فَالرُّؤْيَةُ هُنَا عِلْمِيَّةٌ عَلَى التَّحْقِيقِ.

Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ } “Görmedin mi Allah gökten bir su indirdi de yer yemyeşil oluveriyor? Şüphesiz Allah latîftir, hakkıyla haberdardır” buyruğu: Zâhir olan şudur ki buradaki «تَرَ (görmedin mi)» fiili, 'bildin' manasında «رَأَى» fiilindendir. Zira yağmurun indirilmesi her ne kadar gözle müşahede edilse de onu indirenin bizzat Allah olduğu gözle değil ancak ilimle idrak edilir. Dolayısıyla tahkike göre buradaki rü'yet (görme) kalbî/ilmîdir.

فَالْمَعْنَى: أَلَمْ تَعْلَمِ اللَّهَ مُنْزِلًا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً أَيْ: ذَاتَ خُضْرَةٍ بِسَبَبِ النَّبَاتِ الَّذِي يُنْبِتُهُ اللَّهُ فِيهَا بِسَبَبِ إِنْزَالِهِ الْمَاءَ مِنَ السَّمَاءِ، وَهَذِهِ آيَةٌ مِنْ آيَاتِهِ وَبَرَاهِينِ قُدْرَتِهِ عَلَى الْبَعْثِ كَمَا بَيَّنَّاهُ مِرَارًا.

Mana şöyledir: Allah'ın gökten su indirdiğini ve böylece yerin yemyeşil olduğunu bilmedin mi? Yani Allah'ın gökten su indirmesi sebebiyle orada bitirdiği bitkiler sayesinde yerin yeşillendiğini [bilmedin mi]? Defalarca açıkladığımız üzere bu, O'nun ayetlerinden biri ve yeniden diriltmeye olan kudretinin delillerindendir.

وَهَذَا الْمَعْنَى الْمَذْكُورُ هُنَا مِنْ كَوْنِ إِنْبَاتِ نَبَاتِ الْأَرْضِ، بِإِنْزَالِ الْمَاءِ مِنْ آيَاتِهِ الدَّالَّةِ عَلَى كَمَالِ قُدْرَتِهِ جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى وَمِنْ آيَاتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خَاشِعَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ [٤١ \ ٣٩] ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ مِنْ بَرَاهِينِ الْبَعْثِ بِقَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِي أَحْيَاهَا لَمُحْيِي الْمَوْتَى [٤١ \ ٣٩] وَكَقَوْلِهِ: فَانْظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَةِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا [٣٠ \ ٥٠] ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ مِنْ بَرَاهِينِ الْبَعْثِ بِقَوْلِهِ: إِنَّ ذَلِكَ لَمُحْيِي الْمَوْتَى وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ [٣٠ \ ٥٠] ، وَقَوْلِهِ: وَنَزَّلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً مُبَارَكًا فَأَنْبَتْنَا بِهِ جَنَّاتٍ وَحَبَّ الْحَصِيدِ وَالنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ لَهَا طَلْعٌ نَضِيدٌ رِزْقًا لِلْعِبَادِ وَأَحْيَيْنَا بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا [٥٠ \ ٩ - ١١] ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ مِنْ بَرَاهِينِ الْبَعْثِ بِقَوْلِهِ: كَذَلِكَ الْخُرُوجُ [٥٠ \ ١١] أَيْ:

Yeryüzü bitkilerinin su indirilmesiyle bitirilmesinin, O'nun kâmil kudretine delalet eden ayetlerinden olduğu hususundaki bu mana pek çok ayette açıklanmıştır; nitekim Allah Teâlâ'nın { وَمِنْ آيَاتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خَاشِعَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ } “O'nun ayetlerindendir ki sen yeri boynu bükük (kupkuru) görürsün. Biz onun üzerine suyu indirdiğimiz zaman titreşir ve kabarır” [Fussilet 41/39] buyruğu, ardından da bunun yeniden diriltmenin delillerinden olduğunu belirterek: { إِنَّ الَّذِي أَحْيَاهَا لَمُحْيِي الْمَوْتَى } “Şüphesiz ona can veren, elbette ölüleri de diriltecektir” [Fussilet 41/39] buyurması böyledir. Yine { فَانْظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَةِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا } “Allah'ın rahmetinin eserlerine bir bak, ölümünden sonra yeri nasıl diriltiyor?” [er-Rûm 30/50] buyurup ardından bunun yeniden diriltmenin delillerinden olduğunu belirterek: { إِنَّ ذَلِكَ لَمُحْيِي الْمَوْتَى وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Şüphesiz O, ölüleri elbette diriltendir ve O her şeye kadirdir” [er-Rûm 30/50] buyurması böyledir. Yine O'nun { وَنَزَّلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً مُبَارَكًا فَأَنْبَتْنَا بِهِ جَنَّاتٍ وَحَبَّ الْحَصِيدِ وَالنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ لَهَا طَلْعٌ نَضِيدٌ رِزْقًا لِلْعِبَادِ وَأَحْيَيْنَا بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا } “Gökten bereketli bir su indirdik de onunla kullara rızık olmak üzere bahçeler, biçilecek taneler ve tomurcukları üst üste dizilmiş yüksek hurma ağaçları bitirdik ve onunla ölü bir beldeye hayat verdik” [Kâf 50/9-11] buyurup ardından bunun yeniden diriltmenin delillerinden olduğunu beyan ederek: { كَذَلِكَ الْخُرُوجُ } “İşte (kabirlerden) çıkış da böyledir” [Kâf 50/11] buyurması böyledir; yani:

خُرُوجُكُمْ مِنْ قُبُورِكُمْ أَحْيَاءً بَعْدَ الْمَوْتِ، كَقَوْلِهِ: وَيُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَكَذَلِكَ تُخْرَجُونَ [٣٠ \ ١٩] وَقَوْلِهِ: وَأَحْيَيْنَا بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا [٥٠ \ ١١] ، كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ [٧ \ ٥٧] وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ هَذَا كَثِيرَةٌ.

Ölümden sonra kabirlerinizden diri olarak çıkışınız da böyledir; nitekim { وَيُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَكَذَلِكَ تُخْرَجُونَ } “Ölümünün ardından yeri diriltir; siz de işte öylece (kabirlerinizden) çıkarılacaksınız” [er-Rûm 30/19] buyruğu ve { وَأَحْيَيْنَا بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا } “ve onunla ölü bir beldeye hayat verdik” [Kâf 50/11] ile { كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “İşte ölüleri de böyle çıkarırız, umulur ki ibret alırsınız” [el-A‘râf 7/57] buyrukları böyledir. Bu kabilden ayetler çoktur.

تَنْبِيهٌ.

Tenbih:

فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ سُؤَالَانِ مَعْرُوفَانِ:

Bu kerim ayette bilinen iki soru bulunmaktadır:

الْأَوَّلُ: هُوَ مَا حِكْمَةُ عَطْفِ الْمُضَارِعِ فِي قَوْلِهِ: فَتُصْبِحُ عَلَى الْمَاضِي الَّذِي هُوَ أَنْزَلَ؟

Birincisi: { فَتُصْبِحُ } lafzındaki muzari (şimdiki/geniş zaman) fiilin, mazi (geçmiş zaman) fiil olan { أَنْزَلَ } üzerine atfedilmesinin hikmeti nedir?

السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا وَجْهُ الرَّفْعِ فِي قَوْلِهِ: فَتُصْبِحُ مَعَ أَنَّ قَبْلَهَا اسْتِفْهَامًا؟

İkinci soru: Öncesinde istifham (soru edatı) bulunmasına rağmen { فَتُصْبِحُ } lafzının merfû olmasının (ötreli okunmasının) sebebi nedir?

فَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ النُّكْتَةَ فِي الْمُضَارِعِ هِيَ إِفَادَةُ بَقَاءِ أَثَرِ الْمَطَرِ زَمَانًا بَعْدَ زَمَانٍ كَمَا تَقُولُ: أَنْعَمَ عَلَى فُلَانٍ عَامَ كَذَا وَكَذَا، فَأَرُوحُ وَأَغْدُو شَاكِرًا لَهُ، وَلَوْ قُلْتَ: فَغَدَوْتُ وَرُحْتُ، لَمْ يَقَعْ ذَلِكَ الْمَوْقِعَ، هَكَذَا أَجَابَ بِهِ الزَّمَخْشَرِيُّ.

Birinciye cevap şudur: Muzari sîgasındaki nükte; yağmurun eserinin vakit be vakit devam ettiğini ifade etmesidir. Tıpkı: «Falan bana filan ve filan yılda ihsanda bulundu; ben de ona sabah akşam şükrediyorum (şükretmekteyim)» demen gibidir. Şayet: «Ona şükrettim» deseydin bu anlama ulaşmazdı. Zemahşerî buna böyle cevap vermiştir.

وَالَّذِي يَظْهَرُ لِي وَاللَّهُ أَعْلَمُ: أَنَّ التَّعْبِيرَ بِالْمُضَارِعِ يُفِيدُ اسْتِحْضَارَ الْهَيْئَةِ الَّتِي اتَّصَفَتْ بِهَا الْأَرْضُ: بَعْدَ نُزُولِ الْمَطَرِ، وَالْمَاضِي لَا يُفِيدُ دَوَامَ اسْتِحْضَارِهَا ; لِأَنَّهُ يُفِيدُ انْقِطَاعَ الشَّيْءِ.

Bana göre zâhir olan ise -doğrusunu Allah bilir- muzari ile ifade edilmesinin, yağmurun inmesinden sonra yeryüzünün büründüğü halin ve heyetin zihinde canlandırılmasını (istihzarını) sağlamasıdır; mazi ise kesintiye uğramayı ifade ettiğinden bu canlandırmanın devamlılığını sağlamaz.

أَمَّا الرَّفْعُ فِي قَوْلِهِ: فَتُصْبِحُ ; فَلِأَنَّهُ لَيْسَ مُسَبَّبًا عَنِ الرُّؤْيَةِ الَّتِي هِيَ مَوْضِعُ الِاسْتِفْهَامِ، وَإِنَّمَا هُوَ مُسَبَّبُ الْإِنْزَالِ فِي قَوْلِهِ: أَنْزَلَ، وَالْإِنْزَالُ الَّذِي هُوَ سَبَبُ إِصْبَاحِ الْأَرْضِ مُخْضَرَّةً لَيْسَ فِيهِ اسْتِفْهَامٌ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْفَاءَ الَّتِي يُنْصَبُ بَعْدَهَا الْمُضَارِعُ إِنْ حُذِفَتْ جَازَ جَعْلُ مَدْخُولِهَا جَزَاءً لِلشَّرْطِ، وَلَا يُمْكِنُ أَنْ تَقُولَ هُنَا: إِنْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً، تُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً ; لِأَنَّ الرُّؤْيَةَ لَا أَثَرَ لَهَا أَلْبَتَّةَ فِي اخْضِرَارِ الْأَرْضِ، بَلْ سَبَبُهُ إِنْزَالُ الْمَاءِ لَا رُؤْيَةُ إِنْزَالِهِ.

{ فَتُصْبِحُ } lafzının merfû oluşuna gelince; çünkü o, istifham mevkiinde bulunan rü'yetten (görmekten) kaynaklanan bir netice (müsebbeb) değildir; bilakis { أَنْزَلَ } buyruğundaki indirmenin neticesidir. Yerin yemyeşil olmasının sebebi olan indirme fiilinde ise istifham (soru) yoktur. Malumdur ki ardından muzari fiilin mansûb yapıldığı fâ (ف) harfi hazfedilseydi, dâhil olduğu fiilin şartın cevabı (cezâsı) kılınması caiz olurdu. Burada ise: «Şayet Allah'ın gökten su indirdiğini görürsen/bilirsen yer yemyeşil olur» demen mümkün değildir; zira görmenin yerin yeşermesi üzerinde kesinlikle hiçbir etkisi yoktur; bilakis yeşermenin sebebi suyun indirilmesidir, indirilmesinin görülmesi değildir.

وَقَدْ قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي «الْكَشَّافِ» فِي الْجَوَابِ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ: فَإِنْ قُلْتَ: فَمَا لَهُ رُفِعَ وَلَمْ يُنْصَبْ جَوَابًا لِلِاسْتِفْهَامِ.

Zemahşerî «el-Keşşâf»ta bu soruya cevap verirken şöyle demiştir: «Eğer desen ki: İstifhama cevap olarak mansûb yapılmayıp niçin merfû kılınmıştır?»

قُلْتُ: لَوْ نُصِبَ لَأَعْطَى مَا هُوَ عَكْسُ الْغَرَضِ ; لَأَنَّ مَعْنَاهُ إِثْبَاتُ الِاخْضِرَارِ فَيَنْقَلِبُ بِالنَّصْبِ إِلَى نَفْيِ الِاخْضِرَارِ.

«Derim ki: Şayet mansûb yapılsaydı kastın tam aksini verirdi; çünkü bunun manası yeşermeyi ispat etmektir (onaylamaktır), nasb ile ise yeşermenin nefyine (olumsuzlanmasına) dönüşürdü.»

مِثَالُهُ: أَنْ تَقُولَ لِصَاحِبِكَ: أَلَمْ تَرَ أَنِّي أَنْعَمْتُ عَلَيْكَ فَتَشْكُرُ، إِنْ تَنْصِبْهُ فَأَنْتَ نَافٍ لِشُكْرِهِ شَاكٌّ تَفْرِيطَهُ، وَإِنْ رَفَعْتَهُ فَأَنْتَ مُثْبِتٌ لِلشُّكْرِ، وَهَذَا وَأَمْثَالُهُ مِمَّا يَجِبُ أَنْ يَرْغَبَ لَهُ مَنِ

«Bunun misali arkadaşına şöyle demendir: 'Sana ihsanda bulunduğumu görmedin mi ki şükrediyorsun/şükretmeyesin (أَلَمْ تَرَ أَنِّي أَنْعَمْتُ عَلَيْكَ فَتَشْكُرُ)'. Şayet bunu mansûb okursan onun şükrünü nefyetmiş (inkâr etmiş) ve ihmalkârlığından şüphe etmiş olursun; şayet merfû okursan şükrü sabit kılmış (ispat etmiş) olursun. İşte bu ve benzeri meseleler,

اتَّسَمَ بِالْعِلْمِ فِي عِلْمِ الْإِعْرَابِ، وَتَوْقِيرِ أَهْلِهِ، انْتَهَى مِنْهُ. وَذَكَرَ نَحْوَهُ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ ظَانًّا أَنَّهُ أَوْضَحَهُ، وَلَا يَظْهَرُ لِي كُلَّ الظُّهُورِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

ilimle vasıflanan kimsenin i‘rab ilmine ve onun ehline saygı duymaya rağbet etmesini gerektiren hususlardandır.» [Zemahşerî’nin sözü] burada bitti. Ebû Hayyân da el-Bahr'da açıkladığını zannederek buna benzer ifadeler zikretmiştir; ancak bana göre bu tümüyle açık görünmemektedir. İlim Allah Teâlâ katındadır.