فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ قَالَ: فَتُصْبِحُ مَعَ أَنَّ اخْضِرَارَ الْأَرْضِ، قَدْ يَتَأَخَّرُ عَنْ صَبِيحَةِ الْمَطَرِ.
Eğer: «Yeryüzünün yeşermesi bazen yağmurun yağdığı sabahın sonrasına kalabildiği halde nasıl { فَتُصْبِحُ } “yeryüzü yemyeşil oluverir” buyurmuştur?» denilirse,
فَالْجَوَابُ: أَنَّهُ عَلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ: فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً أَيْ: تَصِيرُ مُخْضَرَّةً فَالْأَمْرُ وَاضِحٌ، وَالْعَرَبُ تَقُولُ: أَصْبَحَ فُلَانٌ غَنِيًّا مَثَلًا بِمَعْنَى صَارَ، وَذَكَرَ أَبُو حَيَّانَ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ: أَنَّ بَعْضَ الْبِلَادِ تُصْبِحُ فِيهِ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً فِي نَفْسِ صَبِيحَةِ الْمَطَرِ.
Cevap şudur: { فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً } ifadesinin «yeryüzü yemyeşil hale gelir (tasîru)» manasında olduğunu söyleyenlerin görüşüne göre durum gayet açıktır. Nitekim Araplar «falan kişi zengin oldu (أَصْبَحَ فُلَانٌ غَنِيًّا)» derken bunu [sabahlamak değil] «oldu (sâre)» manasında kullanırlar. Ebû Hayyân da bazı ilim ehlinden nakletmiştir ki: Bazı beldelerde yağmurun yağdığı bizzat o sabah yeryüzü yemyeşil olur.
وَذَكَرَ عِكْرِمَةُ وَابْنُ عَطِيَّةَ وَعَلِيٌّ هَذَا فَلَا إِشْكَالَ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ الْفَاءَ لِلتَّعْقِيبِ، وَتَعْقِيبُ كُلِّ شَيْءٍ بِحَسَبِهِ كَقَوْلِهِ: ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً [٢٣ \ ١٤] مَعَ أَنَّ بَيْنَ ذَلِكَ أَرْبَعِينَ يَوْمًا كَمَا فِي الْحَدِيثِ، قَالَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَقَوْلُهُ: لَطِيفٌ خَبِيرٌ أَيْ: لَطِيفٌ بِعِبَادِهِ، وَمِنْ لُطْفِهِ بِهِمْ إِنْزَالُهُ الْمَطَرَ وَإِنْبَاتُهُ لَهُمْ بِهِ أَقْوَاتَهُمْ، خَبِيرٌ بِكُلِّ شَيْءٍ، لَا يَعْزُبُ عَنْ عِلْمِهِ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاءِ وَلَا فِي الْأَرْضِ ﷾ عُلُوًّا كَبِيرًا.
İkrime, İbn Atıyye ve Ali de bunu zikretmiştir; dolayısıyla ortada bir müşkil yoktur. Bazıları ise şöyle demiştir: Fâ (ف) harfi ta‘kîb (peş peşe geliş) içindir; her şeyin ta‘kîbi ise kendi şartlarına göredir. Nitekim hadiste belirtildiği üzere aralarında kırk gün bulunduğu halde: { ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً } [23:14] “Sonra nutfeyi bir alakaya dönüştürdük, ardından alakayı bir çiğnemlik et yaptık” buyrulması böyledir. Bunu İbn Kesîr söylemiştir. { لَطِيفٌ خَبِيرٌ } “Şüphesiz Allah lütufkârdır, her şeyden haberdardır” buyruğu ise; kullarına karşı lütuf sahibidir, onlara olan lütfundan ötürü yağmuru indirir ve onun vesilesiyle kendilerine rızıklarını bitirir; her şeyi hakkıyla bilendir, gökte de yerde de zerre ağırlığınca hiçbir şey O'nun ilminden gizli kalmaz -O, çok yücedir (celle celâluh)- demektir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لِخَلْقِهِ مَا فِي الْأَرْضِ، وَسَخَّرَ لَهُمُ السُّفُنَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ، وَهَذَا الَّذِي ذَكَرَهُ هُنَا جَاءَ مُوَضَّحًا فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ كَقَوْلِهِ: وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مِنْهُ [٤٥ \ ١٣] وَقَدْ بَيَّنَّا مَعْنَى تَسْخِيرِ مَا فِي السَّمَاءِ بِإِيضَاحٍ فِي سُورَةِ «الْحِجْرِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَحَفِظْنَاهَا مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ رَجِيمٍ [١٥ \ ١٧] ، وَكَقَوْلِهِ: وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ [٣٦ \ ٤١ - ٤٢] وَقَدْ أَوْضَحْنَا الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى هَذَا فِي سُورَةِ «النَّحْلِ» وَغَيْرِهَا.
Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ } “Görmedin mi ki Allah, yeryüzünde olanları ve emriyle denizde akıp giden gemileri sizin hizmetinize verdi” buyruğunda [Celle ve Alâ], yeryüzündekileri yaratıklarının istifadesine sunduğunu ve emriyle denizde akıp giden gemileri onların hizmetine boyun eğdirdiğini zikretmiştir. Burada zikrettiği bu husus pek çok yerde açıklanmıştır; nitekim: { وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مِنْهُ } [45:13] “Göklerde ve yerde olanların hepsini kendisinden [bir lütuf olarak] sizin hizmetinize verdi” buyruğu böyledir. Göktekilerin hizmete sunulması manasını Hicr Suresi'nde, Allah Teâlâ'nın: { وَحَفِظْنَاهَا مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ رَجِيمٍ } [15:17] “Ve onu kovulmuş her şeytandan koruduk” buyruğunu açıklarken etraflıca beyan etmiştik. Yine: { وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ } [36:41-42] “Onların soylarını o dolu gemide taşımamız da kendileri için bir delildir. Kendileri için onun benzeri binekler de yarattık” buyruğu da böyledir. Buna delalet eden ayetleri Nahl Suresi'nde ve diğer surelerde açıklamıştık.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُمْسِكُ السَّمَاءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ هُوَ الَّذِي يُمْسِكُ السَّمَاءَ وَيَمْنَعُهَا مِنْ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ، فَتُهْلِكُ مَنْ فِيهَا، وَأَنَّهُ لَوْ شَاءَ لَأَذِنَ لِلسَّمَاءِ فَسَقَطَتْ عَلَى الْأَرْضِ فَأَهْلَكَتْ مَنْ عَلَيْهَا ; كَمَا قَالَ: إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ الْآيَةَ [٣٤ \ ٩] ، وَقَدْ أَشَارَ لِهَذَا الْمَعْنَى فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولَا وَلَئِنْ زَالَتَا إِنْ أَمْسَكَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ الْآيَةَ [٣٥ \ ٤١] ،
Allah Teâlâ'nın: { وَيُمْسِكُ السَّمَاءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ } “Kendi izni olmadıkça yeryüzüne düşmesin diye göğü tutar” buyruğunda [Celle ve Alâ], göğü tutup yeryüzüne düşmesini ve böylece üzerindekileri helak etmesini engelleyenin Kendisi olduğunu; şayet dileseydi göğe izin verip onun yeryüzüne düşeceğini ve üzerindekileri helak edeceğini zikretmiştir; nitekim: { إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ } [34:9] “Dilersek onları yere batırır veya üzerlerine gökten parçalar düşürürüz” buyurmuştur. Bu manaya bundan başka yerlerde de işaret etmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولَا وَلَئِنْ زَالَتَا إِنْ أَمْسَكَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ } [35:41] “Şüphesiz Allah, düzenleri bozulmasın diye gökleri ve yeri tutmaktadır. Şayet düzenleri bozulsa, O'ndan başka hiç kimse onları tutamaz” buyruğu,
وَكَقَوْلِهِ: وَلَقَدْ خَلَقْنَا فَوْقَكُمْ سَبْعَ طَرَائِقَ وَمَا كُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غَافِلِينَ [٢٣ \ ١٧] عَلَى قَوْلِ مَنْ فَسَّرَهَا: بِأَنَّهُ غَيْرُ غَافِلٍ عَنِ الْخَلْقِ بَلْ حَافِظٌ لَهُمْ مِنْ سُقُوطِ السَّمَاوَاتِ الْمُعَبَّرِ عَنْهَا بِالطَّرَائِقِ عَلَيْهِمْ.
ve: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا فَوْقَكُمْ سَبْعَ طَرَائِقَ وَمَا كُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غَافِلِينَ } [23:17] “Andolsun biz sizin üstünüzde yedi yol (gök) yarattık. Biz yaratmaktan habersiz değiliz” ayetini; O'nun yaratılanlardan gafil olmadığı, bilakis «tarâik» (yollar) diye ifade edilen göklerin onların üzerine düşmesinden onları koruduğu şeklinde tefsir edenlerin görüşüne göre bu ayet de böyledir.
تَنْبِيهٌ.
Uyarı:
هَذِهِ الْآيَاتُ الْمَذْكُورَةُ وَأَمْثَالُهَا فِي الْقُرْآنِ كَقَوْلِهِ: وَيُمْسِكُ السَّمَاءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ [٢٢ \ ٦٥] وَقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولَا وَلَئِنْ زَالَتَا إِنْ أَمْسَكَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ [٣٥ \ ٤١] وَقَوْلِهِ: إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ [٣٤ \ ٩] وَقَوْلِهِ: وَبَنَيْنَا فَوْقَكُمْ سَبْعًا شِدَادًا، [٧٨ \ ١٢] وَقَوْلِهِ: وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ [٥١ \ ٤٧] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَعَلْنَا السَّمَاءَ سَقْفًا مَحْفُوظًا الْآيَةَ [٢١ \ ٣٢] ، وَنَحْوُ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، يَدُلُّ دَلَالَةً وَاضِحَةً، عَلَى أَنَّ مَا يَزْعُمُهُ مَلَاحِدَةُ الْكَفَرَةِ، وَمَنْ قَلَّدَهُمْ مِنْ مَطْمُوسِي الْبَصَائِرِ مِمَّنْ يَدَّعُونَ الْإِسْلَامَ أَنَّ السَّمَاءَ فَضَاءٌ لَا جُرْمٌ مَبْنِيٌّ، أَنَّهُ كُفْرٌ وَإِلْحَادٌ وَزَنْدَقَةٌ، وَتَكْذِيبٌ لِنُصُوصِ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Zikredilen bu ayetler ve Kur'an'daki benzerleri; örneğin: { وَيُمْسِكُ السَّمَاءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ } [22:65] “Kendi izni olmadıkça yeryüzüne düşmesin diye göğü tutar”, { إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولَا وَلَئِنْ زَالَتَا إِنْ أَمْسَكَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ } [35:41] “Şüphesiz Allah, düzenleri bozulmasın diye gökleri ve yeri tutmaktadır. Şayet düzenleri bozulsa, O'ndan başka hiç kimse onları tutamaz”, { إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ } [34:9] “Dilersek onları yere batırır veya üzerlerine gökten parçalar düşürürüz”, { وَبَنَيْنَا فَوْقَكُمْ سَبْعًا شِدَادًا } [78:12] “Üstünüze sapasağlam yedi [gök] bina ettik”, { وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ } [51:47] “Göğü kudretimizle biz kurduk ve şüphesiz biz genişletmekteyiz” ve Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلْنَا السَّمَاءَ سَقْفًا مَحْفُوظًا } [21:32] “Gökyüzünü de korunmuş bir tavan yaptık” ayetleri ile bu kabilden diğer ayetler; inkârcı mülhidlerin ve İslam'ı iddia edip onlara körü körüne uyan basiretsiz kimselerin, göğün inşa edilmiş bir cisim değil yalnızca bir boşluktan ibaret olduğu yönündeki iddialarının küfür, ilhad, zındıklık ve Yüce Kur'an'ın nasslarını yalanlama olduğuna apaçık bir şekilde delalet etmektedir. İlim Allah Teâlâ katındadır.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ [٢٢ \ ٦٥] أَيْ: وَمِنْ رَأْفَتِهِ وَرَحْمَتِهِ بِخَلْقِهِ أَنَّهُ أَمْسَكَ السَّمَاءَ عَنْهُمْ، وَلَمْ يُسْقِطْهَا عَلَيْهِمْ.
Bu kerim ayetteki: { إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ } [22:65] “Şüphesiz Allah insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir” buyruğu ise; O'nun yaratıklarına olan şefkat ve merhametindendir ki göğü onların üzerinden tutmuş ve üzerlerine düşürmemiştir, demektir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي أَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ إِنَّ الْإِنْسَانَ لَكَفُورٌ، قَوْلُهُ: وَهُوَ الَّذِي أَحْيَاكُمْ، أَيْ: بَعْدَ أَنْ كُنْتُمْ أَمْوَاتًا فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ قَبْلَ نَفْخِ الرُّوحِ فِيكُمْ فَهُمَا إِحْيَاءَتَانِ، وَإِمَاتَتَانِ كَمَا بَيَّنَهُ بِقَوْلِهِ: كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ [٢ \ ٢٨] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قَالُوا رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ الْآيَةَ [٤٠ \ ١١] .
Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ الَّذِي أَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ إِنَّ الْإِنْسَانَ لَكَفُورٌ } “O, size hayat veren, sonra sizi öldürecek, sonra da diriltecek olandır. Şüphesiz insan pek nankördür” buyruğunda yer alan: { وَهُوَ الَّذِي أَحْيَاكُمْ } “O, size hayat verendir” ifadesi; analarınızın karınlarında size ruh üflenmeden önce ölüler iken size hayat vermiştir demektir. Dolayısıyla bunlar iki diriltme ve iki öldürmedir; nitekim bunu şu buyruğuyla açıklamıştır: { كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } [2:28] “Allah'ı nasıl inkâr edersiniz ki, siz ölüler idiniz de O size hayat verdi; sonra sizi öldürecek, sonra tekrar diriltecek ve nihayet O'na döndürüleceksiniz”. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da böyledir: { قَالُوا رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ } [40:11] “Onlar: 'Rabbimiz, bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin' derler”.
وَنَظِيرُ آيَةِ «الْحَجِّ» الْمَذْكُورَةِ هَذِهِ قَوْلُهُ تَعَالَى، فِي «الْجَاثِيَةِ» : قُلِ اللَّهُ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يَجْمَعُكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ [٤٥ \ ٢٦] ، وَكُفْرُ الْإِنْسَانِ الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الْإِنْسَانَ لَكَفُورٌ مَعَ أَنَّ اللَّهَ أَحْيَاهُ مَرَّتَيْنِ، وَأَمَاتَهُ مَرَّتَيْنِ، هُوَ الَّذِي دَلَّ الْقُرْآنُ عَلَى اسْتِعْبَادِهِ وَإِنْكَارِهِ مَعَ دَلَالَةِ الْإِمَاتَتَيْنِ وَالْإِحْيَاءَتَيْنِ عَلَى وُجُوبِ الْإِيمَانِ
Zikredilen Hac Suresi'ndeki bu ayetin benzeri, Câsiye Suresi'ndeki şu ayettir: { قُلِ اللَّهُ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يَجْمَعُكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ } [45:26] “De ki: 'Allah size hayat veriyor, sonra sizi öldürüyor, sonra da hakkında şüphe olmayan kıyamet gününde sizi bir araya toplayacaktır'”. Bu ayetteki: { إِنَّ الْإِنْسَانَ لَكَفُورٌ } “Şüphesiz insan pek nankördür” buyruğunda geçen insanın küfrü ve nankörlüğü; Allah kendisini iki defa diriltmiş ve iki defa öldürmüş olmasına rağmen Kur'an'ın yadırgayıp inkâr ettiğini belirttiği durumdur; halbuki bu iki öldürme ve iki diriltme imanın gerekliliğine delalet etmektedir.
بِالْمُحْيِي الْمُمِيتِ، وَعَدَمِ الْكُفْرِ بِهِ فِي قَوْلِهِ: كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ الْآيَةَ [٢ \ ٢٨] .
Dirilten ve öldüren [Allah'a] iman etmenin gerekliliği ve O'nu inkâr etmemek hususu şu buyrukta yer almaktadır: { كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ } [2:28] “Allah'ı nasıl inkâr edersiniz ki siz ölüler idiniz de O size hayat verdi”.
قَوْلُهُ تَعَالَى: لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا هُمْ نَاسِكُوهُ، الْأَظْهَرُ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ مَنْسَكًا هُمْ نَاسِكُوهُ [٢٢ \ ٦٧] ، أَيْ: مُتَعَبَّدًا هُمْ مُتَعَبِّدُونَ فِيهِ ; لِأَنَّ أَصْلَ النُّسُكِ التَّعَبُّدُ وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ مَنْسَكَ كُلِّ أُمَّةٍ فِيهِ التَّقَرُّبُ إِلَى اللَّهِ بِالذَّبْحِ، فَهُوَ فَرْدٌ مِنْ أَفْرَادِ النُّسُكِ صَرَّحَ الْقُرْآنُ بِدُخُولِهِ فِي عُمُومِهِ، وَذَلِكَ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَيَانِ الَّذِي تَضَمَّنَهَا هَذَا الْكِتَابُ الْمُبَارَكُ.
Allah Teâlâ'nın: { لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا هُمْ نَاسِكُوهُ } “Biz her ümmete, uygulayacakları bir ibadet yolu (mensek) kıldık” [22:67] buyruğunun manasında en kuvvetli olan görüş; «içinde ibadet ettikleri bir ibadet tarzı kıldık» şeklindedir; zira «nüsük» kelimesinin aslı ibadettir. Allah Teâlâ her ümmetin mensekinde kurban kesmek suretiyle Allah'a yakınlaşmanın bulunduğunu açıklamıştır; dolayısıyla bu, Kur'an'ın genel anlamı içine girdiğini açıkça belirttiği nüsük çeşitlerinden biridir. Bu da bu mübarek kitabın içerdiği açıklama (beyan) türlerindendir.
وَالْآيَةُ الَّتِي بَيَّنَ اللَّهُ فِيهَا ذَلِكَ هِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ فَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا الْآيَةَ [٢٢ \ ٣٤] وَقَوْلُهُ لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا [٢٢ \ ٣٤ وَ ٦٧] فِي الْمَوْضِعَيْنِ قَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِكَسْرِ السِّينِ وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا.
Allah'ın bunu açıkladığı ayet, Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ فَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا } [22:34] “Biz her ümmete kurban kesmeyi meşru kıldık ki, kendilerine rızık olarak verdiği sağmal hayvanlar üzerine Allah'ın adını ansınlar. İşte sizin ilahınız tek bir ilahtır; öyleyse yalnız O'na teslim olun”. Her iki yerdeki { لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا } [22:34 ve 67] lafzını Hamza ve Kisâî sîn (س) harfinin kesresiyle [mensek], diğerleri ise fethasıyla [mensak] okumuşlardır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: الْأَمْرِ وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ إِنَّكَ لَعَلَى هُدًى، أَمَرَ اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - نَبِيَّهُ ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنْ يَدْعُوَ النَّاسَ إِلَى رَبِّهِمْ، أَيْ: إِلَى طَاعَتِهِ، وَأَخْبَرَهُ فِيهَا أَنَّهُ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ أَيْ: طَرِيقِ حَقٍّ وَاضِحٍ لَا اعْوِجَاجَ فِيهِ، وَهُوَ دِينُ الْإِسْلَامِ الَّذِي أَمَرَهُ أَنْ يَدْعُوَ النَّاسَ إِلَيْهِ وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنَ الْأَمْرَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ، جَاءَ وَاضِحًا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ فِي الْأَوَّلِ مِنْهُمَا: وَلَا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آيَاتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَيْكَ وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ [٢٨ \ ٨٧] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلِذَلِكَ فَادْعُ وَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ الْآيَةَ [٤٢ \ ١٥] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ [١٦ \ ١٢٥] وَأَخْبَرَ - جَلَّ وَعَلَا - أَنَّهُ امْتَثَلَ الْأَمْرَ بِدُعَائِهِمْ إِلَى رَبِّهِمْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ [٢٣ \ ٧٣] وَقَوْلِهِ: وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ [٤٢ \ ٥٢] وَكَقَوْلِهِ فِي الْأَخِيرِ: فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ [٢٧ \ ٧٩] وَقَوْلِهِ: ثُمَّ جَعَلْنَاكَ عَلَى شَرِيعَةٍ مِنَ الْأَمْرِ فَاتَّبِعْهَا الْآيَةَ [٤٥ \ ١٨] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَهْدِيَكَ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا [٤٨ \ ٢] .
Allah Teâlâ'nın: { الْأَمْرِ وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ إِنَّكَ لَعَلَى هُدًى } “[bu] işte... Sen Rabbine çağır; şüphesiz sen dosdoğru bir hidayet üzerindesin” buyruğunda Allah [Celle ve Alâ], bu kerim ayette Peygamberi'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) insanları Rablerine, yani O'na itaate çağırmasını emretmiş ve kendisinin dosdoğru bir yol üzerinde, yani içinde hiçbir eğrilik bulunmayan apaçık bir hak yol üzerinde olduğunu bildirmiştir. Bu da insanları davet etmesini emrettiği İslam dinidir. Bu kerim ayetin içerdiği bu iki husus başka yerlerde de açıkça gelmiştir; nitekim bu ikisinden birincisi hakkında: { وَلَا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آيَاتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَيْكَ وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } [28:87] “Sana indirildikten sonra sakın seni Allah'ın ayetlerinden alıkoymasınlar. Rabbine davet et ve asla müşriklerden olma”, { فَلِذَلِكَ فَادْعُ وَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ } [42:15] “İşte bunun için sen davet et ve emrolunduğun gibi dosdoğru ol” ve { ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ } [16:125] “Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et” buyurmuştur. [Celle ve Alâ], Peygamber'in insanları Rablerine davet etme emrine uyduğunu ise şu buyruklarında haber vermiştir: { وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ } [23:73] “Şüphesiz sen onları dosdoğru bir yola çağırıyorsun”, { وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ } [42:52] “Şüphesiz sen dosdoğru bir yola kılavuzluk ediyorsun”. İkinci husus hakkında ise: { فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ } [27:79] “Öyleyse Allah'a tevekkül et; çünkü sen apaçık hak üzerindesin”, { ثُمَّ جَعَلْنَاكَ عَلَى شَرِيعَةٍ مِنَ الْأَمْرِ فَاتَّبِعْهَا } [45:18] “Sonra seni bu işte [dinde] bir şeriat üzere kıldık; öyleyse ona uy” ve { وَيَهْدِيَكَ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا } [48:2] “Ve seni dosdoğru bir yola iletsin” buyurmuştur.
وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ هَذَا كَثِيرَةٌ.
Bunun benzeri ayetler pek çoktur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ جَادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ، أَمَرَ اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - نَبِيَّهُ ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ إِنْ جَادَلَهُ الْكُفَّارُ أَيْ: خَاصَمُوهُ
Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ جَادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ } “Eğer seninle tartışırlarsa de ki: 'Allah yaptıklarınızı en iyi bilendir'” buyruğunda Allah [Celle ve Alâ], bu kerim ayette Peygamberi'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) kâfirlerin kendisiyle tartışmaları, yani ona karşı mücadele etmeleri durumunda,
بِالْبَاطِلِ وَكَذَّبُوهُ، أَنْ يَقُولَ لَهُمُ: اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ.
batıl yollarla çekişip onu yalanladıklarında kendilerine: «Allah yaptıklarınızı en iyi bilendir» demesini emretmiştir.
وَهَذَا الْقَوْلُ الَّذِي أُمِرَ بِهِ تَهْدِيدٌ لَهُمْ فَقَدْ تَضَمَّنَتْ هَذِهِ الْآيَةُ أَمْرَيْنِ:
Emredilen bu söz onlar için bir tehdittir; zira bu ayet iki hususu içermektedir:
أَحَدُهُمَا: أَمَرَ الرَّسُولَ ﷺ أَنْ يُهَدِّدَهُمْ بِقَوْلِهِ: اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ أَيْ: مِنَ الْكُفْرِ، فَمُجَازِيكُمْ عَلَيْهِ أَشَدَّ الْجَزَاءِ.
Birincisi: Resûl'e (sallallâhu aleyhi ve sellem), { اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ } “Allah yaptıklarınızı en iyi bilendir” diyerek onları tehdit etmesini emretmesidir; yani «yaptığınız küfrü bilir ve bunun cezasını size en şiddetli şekilde verir» demektir.
الثَّانِي: الْإِعْرَاضُ عَنْهُمْ، وَقَدْ أَشَارَ تَعَالَى لِلْأَمْرَيْنِ اللَّذَيْنِ تَضَمَّنَتْهُمَا هَذِهِ الْآيَةُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ.
İkincisi: Onlardan yüz çevirmektir. Nitekim Allah Teâlâ bu ayetin içerdiği her iki hususa bundan başka yerlerde de işaret etmiştir.
أَمَّا إِعْرَاضُهُ عَنْهُمْ عِنْدَ تَكْذِيبِهِمْ لَهُ بِالْجِدَالِ الْبَاطِلِ فَمِنَ الْمَوَاضِعِ الَّتِي أُشِيرَ لَهُ فِيهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ [١٠ \ ٤١] .
Batıl tartışmalarla kendisini yalanladıklarında onlardan yüz çevirmesine işaret edilen yerlerden biri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ } [10:41] “Eğer seni yalanlarlarsa de ki: 'Benim amelim bana, sizin ameliniz sizedir. Siz benim yaptığımdan uzaksınız, ben de sizin yaptığınızdan uzağım'”.
وَأَمَّا تَهْدِيدُهُمْ فَقَدْ أَشَارَ لَهُ فِي مَوَاضِعَ ; كَقَوْلِهِ: هُوَ أَعْلَمُ بِمَا تُفِيضُونَ فِيهِ كَفَى بِهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ [٤٦ \ ٨] وَقَوْلِهِ: فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ وَاسِعَةٍ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ [٦ \ ١٤٧] فَقَوْلُهُ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُهُ الْآيَةَ، فِيهِ أَشَدُّ الْوَعِيدِ لِلْمُكَذِّبِينَ، كَمَا قَالَ وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ [٧٧ \ ١٥] فِي مَوَاضِعَ مُتَعَدِّدَةٍ، وَهُمْ إِنَّمَا يُكَذِّبُونَهُ بِالْجِدَالِ، وَالْخِصَامِ بِالْبَاطِلِ. وَقَدْ أَمَرَهُ اللَّهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ أَنْ يُجَادِلَهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ [١٦ \ ١٢٥] وَقَوْلِهِ: وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ [٢٩ \ ٤٦] وَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُمْ لَا يَأْتُونَهُ بِمِثْلٍ لِيَحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِهِ بِالْبَاطِلِ، إِلَّا جَاءَهُ اللَّهُ بِالْحَقِّ الَّذِي يَدْمَغُ ذَلِكَ الْبَاطِلَ، مَعَ كَوْنِهِ أَحْسَنَ تَفْسِيرًا وَكَشْفًا وَإِيضَاحًا لِلْحَقَائِقِ وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ وَلَا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلَّا جِئْنَاكَ بِالْحَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِيرًا [٢٥ \ ٣٣] .
Onları tehdit etmeye gelince; buna da pek çok yerde işaret etmiştir; nitekim: { هُوَ أَعْلَمُ بِمَا تُفِيضُونَ فِيهِ كَفَى بِهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ } [46:8] “O, sizin içine daldığınız [dedikoduları] en iyi bilendir. Benimle sizin aranızda şahit olarak O yeter” ve: { فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ وَاسِعَةٍ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ } [6:147] “Eğer seni yalanlarlarsa de ki: 'Rabbiniz geniş bir rahmet sahibidir; fakat O'nun azabı suçlu kavimden geri çevrilmez'” buyrukları böyledir. O'nun: { وَلَا يُرَدُّ بَأْسُهُ } “O'nun azabı geri çevrilmez” buyruğunda yalanlayanlar için en şiddetli tehdit vardır; nitekim birçok yerde: { وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ } [77:15] “O gün yalanlayanların vay haline!” buyurmuştur. Onlar ise O'nu ancak batıl tartışma ve çekişmelerle yalanlamaktadırlar. Allah bundan başka bir yerde Peygamberi'ne onlarla en güzel şekilde mücadele etmesini emretmiş; bu da: { وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } [16:125] “Onlarla en güzel şekilde mücadele et” ve: { وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } [29:46] “Kitap ehliyle ancak en güzel şekilde mücadele edin” buyruklarında yer almıştır. Yine Peygamber'e; batılla kendisine karşı delil getirmek üzere öne sürdükleri her misale karşı Allah'ın mutlaka o batılı yok eden ve hakikatleri en güzel şekilde tefsir edip açıklayan hakkı getireceğini beyan etmiştir; bu da: { وَلَا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلَّا جِئْنَاكَ بِالْحَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِيرًا } [25:33] “Onlar sana hiçbir misal getirmezler ki, biz sana hakkı ve en güzel açıklamayı getirmiş olmayalım” buyruğunda yer almaktadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ، أَيْ: مَا عَظَّمُوهُ حَقَّ عَظَمَتِهِ حِينَ عَبَدُوا مَعَهُ مَنْ لَا يَقْدِرُ عَلَى خَلْقِ ذُبَابٍ، وَهُوَ عَاجِزٌ أَنْ يَسْتَرِدَّ مِنَ الذُّبَابِ مَا سَلَبَهُ الذُّبَابُ مِنْهُ، كَالطِّيبِ الَّذِي يَجْعَلُونَهُ عَلَى أَصْنَامِهِمْ، إِنْ سَلَبَهَا الذُّبَابُ مِنْهُ شَيْئًا لَا تَقْدِرُ عَلَى اسْتِنْقَاذِهِ مِنْهُ، وَكَوْنِهِمْ لَمْ يُعَظِّمُوا اللَّهَ حَقَّ عَظَمَتِهِ، وَلَمْ يَعْرِفُوهُ حَقَّ مَعْرِفَتِهِ، حَيْثُ عَبَدُوا مَعَهُ مَنْ لَا يَقْدِرُ عَلَى جَلْبِ نَفْعٍ، وَلَا دَفْعِ ضُرٍّ، ذَكَرَهُ تَعَالَى فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ كَقَوْلِهِ فِي الْأَنْعَامِ: وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ [٦ \ ٩١] وَكَقَوْلِهِ فِي الزُّمَرِ: وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّماوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ [٣٩ \ ٦٧] .
Allah Teâlâ'nın: { مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } “Allah'ı hakkıyla takdir edemediler” buyruğu; bir sineği dahi yaratmaya gücü yetmeyen ve sineğin kendisinden çekip aldığı şeyi geri almaktan aciz olan şeylere O'nunla birlikte taptıklarında Allah'ı şanına layık bir şekilde yüceltmediler demektir. Tıpkı putlarının üzerine sürdükleri koku gibi ki; sinek ondan bir şey çekip alsa put onu sinekten kurtarmaya güç yetiremez. Fayda sağlamaya ve zararı defetmeye gücü yetmeyen şeylere O'nunla beraber tapmak suretiyle Allah'ı şanına layık bir şekilde yüceltmediklerini ve O'nu hakkıyla tanıyamadıklarını Allah Teâlâ bundan başka yerde de zikretmiştir; nitekim En'âm Suresi'nde: { وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } [6:91] “'Allah hiçbir insana bir şey indirmedi' dediklerinde Allah'ı hakkıyla takdir edemediler” ve Zümer Suresi'nde: { وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّماوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ } [39:67] “Onlar Allah'ı hakkıyla takdir edemediler. Halbuki kıyamet günü yeryüzü bütünüyle O'nun kabzasındadır, gökler de O'nun sağ eliyle dürülmüştür. O, onların ortak koştuklarından münezzeh ve çok yücedir” buyurmuştur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلَائِكَةِ رُسُلًا وَمِنَ النَّاسِ، بَيَّنَ اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ يَصْطَفِي، أَيْ: يَخْتَارُ رُسُلًا مِنَ الْمَلَائِكَةِ، وَمِنَ النَّاسِ فَرُسُلُ النَّاسِ لِإِبْلَاغِ الْوَحْيِ، وَرُسُلُ الْمَلَائِكَةِ لِذَلِكَ أَيْضًا، وَقَدْ يُرْسِلُهُمْ لِغَيْرِهِ، وَهَذَا الَّذِي ذَكَرَهُ هُنَا مِنَ اصْطِفَائِهِ الرُّسُلَ مِنْهُمَا جَاءَ وَاضِحًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; كَقَوْلِهِ فِي رُسُلِ الْمَلَائِكَةِ: الْحَمْدُ لِلَّهِ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ جَاعِلِ الْمَلَائِكَةِ رُسُلًا أُولِي أَجْنِحَةٍ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ الْآيَةَ [٣٥ \ ١] .
Allah Teâlâ'nın: { اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلَائِكَةِ رُسُلًا وَمِنَ النَّاسِ } “Allah meleklerden de insanlardan da elçiler seçer” buyruğunda Allah [Celle ve Alâ], bu kerim ayette meleklerden ve insanlardan elçiler seçtiğini, yani belirlediğini açıklamıştır. İnsanlardan olan elçiler vahyi tebliğ etmek içindir; meleklerden olan elçiler de vahiy tebliği için olduğu gibi başka vazifeler için de gönderilebilirler. O'nun meleklerden ve insanlardan elçiler seçtiğine dair burada zikrettiği husus başka yerlerde de açıkça gelmiştir; meleklerden olan elçiler hakkında: { الْحَمْدُ لِلَّهِ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ جَاعِلِ الْمَلَائِكَةِ رُسُلًا أُولِي أَجْنِحَةٍ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ } [35:1] “Gökleri ve yeri yaratan, melekleri ikişer, üçer, dörder kanatlı elçiler kılan Allah'a hamdolsun” buyurmuştur.
وَقَوْلِهِ فِي جِبْرِيلَ: إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ [٨١ \ ١٩] وَمِنْ ذِكْرِهِ إِرْسَالَ الْمَلَائِكَةِ بِغَيْرِ الْوَحْيِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ [٦ \ ٦١] وَكَقَوْلِهِ فِي رُسُلِ بَنِي آدَمَ: اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ [٦ \ ١٢٤] وَقَوْلِهِ: تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ الْآيَةَ [٢ \ ٢٥٣] ، وَقَوْلِهِ: وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا الْآيَةَ [١٦ \ ٣٦] .
Cebrail hakkında: { إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ } [81:19] “Şüphesiz o, değerli bir elçinin sözüdür” buyurmuştur. Melekleri vahiy dışında vazifelerle göndermesiyle ilgili olarak Allah Teâlâ: { وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ } [6:61] “O, kullarının üstünde yegâne kudret ve tasarruf sahibidir; sizin üzerinize koruyucular gönderir. Nihayet birinize ölüm geldiğinde elçilerimiz onun canını alırlar ve onlar asla kusur etmezler” buyurmuştur. Âdemoğlundan olan elçiler hakkında ise: { اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ } [6:124] “Allah, elçiliğini kime vereceğini en iyi bilendir”, { تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ } [2:253] “İşte bu elçilerin kimini kimine üstün kıldık” ve: { وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا } [16:36] “Andolsun ki biz her ümmete bir elçi gönderdik” buyurmuştur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: هُوَ اجْتَبَاكُمْ، أَيِ: اصْطَفَاكُمْ، وَاخْتَارَكُمْ يَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ، وَمَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ أَوْضَحَهُ بِقَوْلِهِ كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ الْآيَةَ [٣ \ ١١٠] .
Allah Teâlâ'nın: { هُوَ اجْتَبَاكُمْ } “O sizi seçti” buyruğu; ey Muhammed ümmeti, O sizi seçti ve beğendi demektir. Bu ayetin anlamını: { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ } [3:110] “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” buyruğuyla açıklamıştır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ، الْحَرَجُ: الضِّيقُ كَمَا أَوْضَحْنَاهُ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْأَعْرَافِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } “Dinde üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi” buyruğundaki «harec» (حَرَج) kelimesi, A'râf Suresi'nin başında açıkladığımız üzere darlık ve zorluk demektir.
وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ هَذِهِ الْحَنِيفِيَّةَ السَّمْحَةَ الَّتِي جَاءَ بِهَا سَيِّدُنَا مُحَمَّدٌ ﷺ، أَنَّهَا مَبْنِيَّةٌ عَلَى التَّخْفِيفِ وَالتَّيْسِيرِ، لَا عَلَى الضِّيقِ وَالْحَرَجِ، وَقَدْ رَفَعَ اللَّهُ فِيهَا الْآصَارَ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَى مَنْ قَبْلَنَا.
Allah Teâlâ bu kerim ayette, Efendimiz Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) getirdiği bu müsamahakâr hanîf dinin darlık ve zorluk üzerine değil, hafifletme ve kolaylaştırma üzerine kurulduğunu; bizden öncekilerin üzerindeki ağır yükleri ve zincirleri Allah'ın bu dinde kaldırdığını açıklamıştır.
وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ ذَكَرَهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ [٢ \ ١٨٥] وَقَوْلِهِ: يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ وَخُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِيفًا [٤ \ ٢٨] وَقَدْ ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ
Bu kerim ayetin içerdiği bu manayı [Celle ve Alâ] başka yerlerde de zikretmiştir; nitekim Allah Teâlâ: { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } [2:185] “Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez” ve: { يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ وَخُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِيفًا } [4:28] “Allah sizden [yükü] hafifletmek ister; çünkü insan zayıf yaratılmıştır” buyurmuştur. Sahîh-i Müslim'de de sabit olmuştur ki:
حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا قَرَأَ خَوَاتِمَ سُورَةِ الْبَقَرَةِ: رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا [٢ \ ٢٨٦] قَالَ اللَّهُ: «قَدْ فَعَلْتُ» فِي رِوَايَةِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَفِي رِوَايَةِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: نَعَمْ. وَمِنْ رَفْعِ الْحَرَجِ فِي هَذِهِ الشَّرِيعَةِ الرُّخْصَةُ فِي قَصْرِ الصَّلَاةِ فِي السَّفَرِ وَالْإِفْطَارُ فِي رَمَضَانَ فِيهِ، وَصَلَاةُ الْعَاجِزِ عَنِ الْقِيَامِ قَاعِدًا وَإِبَاحَةُ الْمَحْظُورِ لِلضَّرُورَةِ ; كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ الْآيَةَ [٦ \ ١١٩] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنْ أَنْوَاعِ التَّخْفِيفِ وَالتَّيْسِيرِ، وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ وَالْآيَاتُ الَّتِي ذَكَرْنَا مَعَهَا مِنْ رَفْعِ الْحَرَجِ، وَالتَّخْفِيفِ فِي شَرِيعَةِ نَبِيِّنَا ﷺ، هُوَ إِحْدَى الْقَوَاعِدِ الْخَمْسِ، الَّتِي بُنِيَ عَلَيْهَا الْفِقْهُ الْإِسْلَامِيُّ وَهِيَ هَذِهِ الْخَمْسُ.
Ebû Hüreyre ve İbn Abbâs'tan gelen hadiste, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Bakara Suresi'nin son ayetlerindeki: { رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا } [2:286] “Rabbimiz, unutur veya yanılırsak bizi sorumlu tutma” duasını okuduğunda, İbn Abbâs rivayetinde Allah Teâlâ: «Kabul ettim», Ebû Hüreyre rivayetinde ise: «Evet» buyurmuştur. Bu şeriatta zorluğun kaldırılması kabilinden olan hususlar arasında; yolculukta namazın kısaltılması ve Ramazan'da orucun bozulabilmesi ruhsatı, ayakta durmaktan aciz kimsenin oturarak namaz kılması ve zaruret halinde yasak olan şeylerin mubah kılınması yer alır; nitekim Allah Teâlâ: { وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ } [6:119] “Oysa mecbur kaldıklarınız müstesna, size haram kıldıklarını ayrıntılı olarak açıklamıştır” buyurmuştur. Hafifletme ve kolaylaştırmanın diğer türleri de böyledir. Bu kerim ayetin ve beraberinde zikrettiğimiz ayetlerin içerdiği; Peygamberimiz'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şeriatında zorluğun kaldırılması ve hafifletilmesi ilkesi, İslam fıkhının üzerine bina edildiği beş temel kaideden biridir ki bu beş kaide şunlardır:
الْأُولَى: الضَّرَرُ يُزَالُ وَمِنْ أَدِلَّتِهَا حَدِيثُ: «لَا ضَرَرَ وَلَا ضِرَارَ» .
Birincisi: Zarar izale olunur (ed-Dararu yüzâl). Bunun delillerinden biri: «Zarar vermek ve zarara zararla karşılık vermek yoktur (lâ darara ve lâ dırâr)» hadisidir.
الثَّانِيَةُ: الْمَشَقَّةُ تَجْلِبُ التَّيْسِيرَ: وَهِيَ الَّتِي دَلَّ عَلَيْهَا قَوْلُهُ هُنَا وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ [٢٢ \ ٧٨] وَمَا ذَكَرْنَا فِي مَعْنَاهَا مِنَ الْآيَاتِ.
İkincisi: Meşakkat teysiri celbeder (el-Meşakkatu teclibü't-teysîr). Buna buradaki: { وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } [22:78] “Dinde üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi” buyruğu ve onun manasında zikrettiğimiz ayetler delalet etmektedir.
الثَّالِثَةُ: لَا يُرْفَعُ يَقِينٌ بِشَكٍّ، وَمِنْ أَدِلَّتِهَا حَدِيثُ «مَنْ أَحَسَّ بِشَيْءٍ فِي دُبُرِهِ فِي الصَّلَاةِ وَأَنَّهُ لَا يَقْطَعُ الصَّلَاةَ حَتَّى يَسْمَعَ صَوْتًا أَوْ يَشُمَّ رِيحًا» ; لِأَنَّ تِلْكَ الطَّهَارَةَ الْمُحَقَّقَةَ لَمْ تُنْقَضْ بِتِلْكَ الرِّيحِ الْمَشْكُوكِ فِيهَا.
Üçüncüsü: Yakîn şek ile zâil olmaz (lâ yürfeu yakînun bi şekk). Bunun delillerinden biri: «Namazda iken arkasından bir şey hisseden kimse bir ses işitmedikçe veya bir koku duymadıkça namazını bozmasın» hadisidir; zira o kesin olarak gerçekleşmiş taharet, şüphe edilen o yelle bozulmaz.
الرَّابِعَةُ: تَحْكِيمُ عُرْفِ النَّاسِ الْمُتَعَارَفِ عِنْدَهُمْ فِي صِيَغِ عُقُودِهِمْ وَمُعَامَلَاتِهِمْ، وَنَحْوِ ذَلِكَ. وَاسْتَدَلَّ لِهَذِهِ بَعْضُهُمْ بِقَوْلِهِ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ الْآيَةَ [٧ \ ١٩٩] .
Dördüncüsü: İnsanların akitlerinde, muamelelerinde ve benzeri durumlarda kendi aralarında geçerli olan örfün hakem kılınmasıdır (Âdet muhakkemdir). Bazıları buna: { وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ } [7:199] “Örfü emret” ayetini delil getirmişlerdir.
الْخَامِسَةُ: الْأُمُورُ تَبَعُ الْمَقَاصِدِ، وَدَلِيلُ هَذِهِ حَدِيثُ «إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ» الْحَدِيثَ، وَقَدْ أَشَارَ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» فِي كِتَابِ الِاسْتِدْلَالِ إِلَى هَذِهِ الْخَمْسِ الْمَذْكُورَاتِ بِقَوْلِهِ:
Beşincisi: Bir işten maksat ne ise hüküm ona göredir (el-Umûru tebeu'l-makâsıd). Bunun delili de: «Ameller ancak niyetlere göredir» hadis-i şerifidir. «Merâkı's-Suûd» adlı eserin İstidlâl kitabında zikredilen bu beş kaideye şu beyitlerle işaret edilmiştir:
قَدْ أُسِّسَ الْفِقْهُ عَلَى رَفْعِ الضَّرَرِ ... وَأَنَّ مَا يَشُقُّ يَجْلِبُ الْوَطَرَ
«Fıkıh, zararın giderilmesi ve zor olanın kolaylığı celbetmesi üzerine kurulmuştur,
وَنَفَى رَفْعَ الْقَطْعِ بِالشَّكِّ وَأَنْ ... يَحْكُمُ الْعُرْفُ وَزَادَ مَنْ فَطِنَ
Kesin bilginin şüpheyle kalkmasını nefyetmiş ve örfün hüküm kaynağı olmasını [esas kılmıştır]; anlayışlı olan kimse ise,
كَوْنُ الْأُمُورِ تَبَعَ الْمَقَاصِدِ ... مَعَ التَّكَلُّفِ بِبَعْضِ وَارِدِ
İşlerin maksatlara tâbi olduğu kuralını da eklemiştir; her ne kadar bazı nasslarda bir tekellüf bulunsa da.»
قَوْلُهُ تَعَالَى: مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ مَنْصُوبٌ بِنَزْعِ الْخَافِضِ، وَمَالَ إِلَيْهِ ابْنُ جَرِيرٍ: أَيْ مَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي دِينِكُمْ مِنْ ضِيقٍ، كَمِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ، وَأَعْرَبَهُ بَعْضُهُمْ مَنْصُوبًا بِمَحْذُوفٍ أَيِ: الْزَمُوا مِلَّةَ
Allah Teâlâ'nın: { مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ } “Babanız İbrahim'in dinidir” buyruğundaki «millette» (مِلَّةَ) lafzı hakkında bazısı: İbn Cerîr'in de meylettiği üzere, harf-i cerrin hazfedilmesiyle mansûbdur (nez‘u'l-hâfız yoluyla); yani İbrahim'in dininde olduğu gibi dininizde size bir darlık kılmamıştır, demiştir. Bazıları ise mahzûf bir fiille mansûb olarak irab etmişlerdir; yani: Babanız İbrahim'in dinine sımsıkı sarılın
أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ، وَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ [٢٢ \ ٧٨] شَامِلًا لِمَا ذُكِرَ قَبْلَهُ مِنَ الْأَوَامِرِ فِي قَوْلِهِ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ وَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ [٢٢ \ ٧٧ - ٧٨] ، وَيُوَضِّحُ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا [٦ \ ١٦١] وَالدِّينُ الْقَيِّمُ الَّذِي هُوَ مِلَّةُ إِبْرَاهِيمَ: شَامِلٌ لِمَا ذُكِرَ كُلُّهُ.
demektir. { مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ } [22:78] “Babanız İbrahim'in dinidir” buyruğunun, kendisinden önce: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ وَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ } [22:77-78] “Ey iman edenler! Rükû edin, secde edin, Rabbinize kulluk edin ve hayır işleyin ki kurtuluşa eresiniz. Allah uğrunda hakkıyla cihat edin” buyruğunda zikredilen emirlerin tamamını kapsaması da uzak bir ihtimal değildir. Bunu Allah Teâlâ'nın şu buyruğu açıklamaktadır: { قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا } [6:161] “De ki: Şüphesiz Rabbim beni dosdoğru bir yola, dimdik ayakta duran dine, hanîf olarak İbrahim'in dinine iletti”. İbrahim'in dini olan dosdoğru din, zikredilenlerin hepsini kapsamaktadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا، اخْتُلِفَ فِي مَرْجِعِ الضَّمِيرِ الَّذِي هُوَ لَفْظُ هُوَ مِنْ قَوْلِهِ هُوَ سَمَّاكُمُ [٢٢ \ ٧٨] فَقَالَ بَعْضُهُمْ: اللَّهُ هُوَ الَّذِي سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ فِي هَذَا، وَهَذَا الْقَوْلُ مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَبِهِ قَالَ مُجَاهِدٌ وَعَطَاءٌ، وَالضَّحَّاكُ، وَمُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ، وَقَتَادَةُ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ هُوَ أَيْ: إِبْرَاهِيمُ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ، وَاسْتَدَلَّ لِهَذَا بِقَوْلِ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ [٢ \ ١٢٨] وَبِهَذَا قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُ ابْنُ كَثِيرٍ.
Allah Teâlâ'nın: { هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا } “O, daha önce de bunda da sizi müslümanlar olarak isimlendirdi” buyruğundaki { هُوَ سَمَّاكُمُ } [22:78] lafzında yer alan «hüve (هُوَ - O)» zamirinin merciinin neresi olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Sizi daha önce de bunda da müslümanlar olarak isimlendiren Allah'tır. Bu görüş İbn Abbâs'tan rivayet edilmiş olup Mücâhid, Atâ, Dahhâk, Mukâtil b. Hayyân ve Katâde de bu görüşü benimsemiştir; nitekim İbn Kesîr bunu onlardan nakletmiştir. Bazıları ise «hüve» zamirinin İbrahim olduğunu, yani sizi müslümanlar olarak İbrahim'in isimlendirdiğini söylemiş ve buna İbrahim ile İsmail'in: { وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ } [2:128] “Soyumuzdan da sana teslim olmuş bir ümmet [çıkar]” sözünü delil getirmişlerdir. Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem de bunu söylemiştir; nitekim İbn Kesîr bunu ondan nakletmiştir.
وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَيَانِ الَّتِي تَضَمَّنَهَا هَذَا الْكِتَابُ الْمُبَارَكُ أَنْ يَقُولَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ فِي الْآيَةِ قَوْلًا وَتَكُونُ فِي الْآيَةِ قَرِينَةٌ تَدُلُّ عَلَى عَدَمِ صِحَّةِ ذَلِكَ الْقَوْلِ، وَجِئْنَا بِأَمْثِلَةٍ كَثِيرَةٍ فِي التَّرْجَمَةِ، وَفِيمَا مَضَى مِنَ الْكِتَابِ، وَفِي هَذِهِ الْآيَاتِ قَرِينَتَانِ تَدُلَّانِ عَلَى أَنَّ قَوْلَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ غَيْرُ صَوَابٍ.
Daha önce de belirttiğimiz gibi, bu mübarek kitabın içerdiği açıklama (beyan) türlerinden biri de bazı âlimlerin ayet hakkında bir söz söylemesi, ayette ise o sözün sahih olmadığına delalet eden bir karinenin bulunmasıdır. Kitabın mukaddimesinde ve geçen kısımlarında buna dair pek çok misal vermiştik. Bu ayetlerde de Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem'in görüşünün isabetli olmadığına delalet eden iki karine bulunmaktadır:
إِحْدَاهُمَا: أَنَّ اللَّهَ قَالَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا، أَيِ: الْقُرْآنِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ لَمْ يُسَمِّهِمُ الْمُسْلِمِينَ فِي الْقُرْآنِ، لِنُزُولِهِ بَعْدَ وَفَاتِهِ بِأَزْمَانٍ طَوِيلَةٍ كَمَا نَبَّهَ عَلَى هَذَا ابْنُ جَرِيرٍ.
Birincisi: Allah'ın: { هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا } “O, daha önce de bunda da sizi müslümanlar olarak isimlendirdi” buyurmasıdır; yani «bunda» ifadesi Kur'an demektir. Malumdur ki İbrahim onları Kur'an'da müslümanlar olarak isimlendirmiş olamaz; zira Kur'an onun vefatından uzun asırlar sonra indirilmiştir. Nitekim buna İbn Cerîr de dikkat çekmiştir.
الْقَرِينَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ الْأَفْعَالَ كُلَّهَا فِي السِّيَاقِ الْمَذْكُورِ رَاجِعَةٌ إِلَى اللَّهِ، لَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ فَقَوْلُهُ هُوَ اجْتَبَاكُمْ، أَيِ: اللَّهُ وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ، أَيِ: اللَّهُ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ أَيِ: اللَّهُ.
İkinci karine: Zikredilen siyak içerisindeki fiillerin tamamı İbrahim'e değil, Allah'a racidir. Nitekim: { هُوَ اجْتَبَاكُمْ } “O sizi seçti” buyruğundaki fail Allah'tır; { وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } “Dinde üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi” ifadesindeki fail Allah'tır; dolayısıyla { هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ } “Sizi müslümanlar olarak isimlendirdi” buyruğundaki fail de Allah'tır.
فَإِنْ قِيلَ: الضَّمِيرُ يَرْجِعُ إِلَى أَقْرَبِ مَذْكُورٍ، وَأَقْرَبُ مَذْكُورٍ لِلضَّمِيرِ الْمَذْكُورِ: هُوَ إِبْرَاهِيمُ.
Eğer: «Zamir en yakın zikredilene raci olur; buradaki zamire en yakın zikredilen ise İbrahim'dir» denilirse,
فَالْجَوَابُ: أَنَّ مَحَلَّ رُجُوعِ الضَّمِيرِ إِلَى أَقْرَبِ مَذْكُورٍ مَحَلُّهُ مَا لَمْ يَصْرِفْ عَنْهُ صَارِفٌ، وَهُنَا قَدْ صَرَفَ عَنْهُ صَارِفٌ ; لِأَنَّ قَوْلَهُ «وَفِي هَذَا» يَعْنِي الْقُرْآنَ، دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ
Cevap şudur: Zamirin en yakın zikredilene raci olması kuralı, onu bundan çeviren bir mani bulunmadığı sürece geçerlidir. Burada ise onu bundan çeviren bir mani bulunmaktadır; çünkü «ve fî hâzâ (وَفِي هَذَا)» yani «Kur'an'da da» ifadesi delildir ki
الْمُرَادَ بِالَّذِي سَمَّاهُمُ الْمُسْلِمِينَ فِيهِ: هُوَ اللَّهُ لَا إِبْرَاهِيمُ، وَكَذَلِكَ سِيَاقُ الْجُمَلِ الْمَذْكُورَةِ قَبْلَهُ نَحْوَ هُوَ اجْتَبَاكُمْ وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ [٢٢ \ ٧٨] يُنَاسِبُهُ أَنْ يَكُونَ هُوَ سَمَّاكُمْ أَيِ: اللَّهُ، الْمُسْلِمِينَ.
onları Kur'an'da müslümanlar olarak isimlendiren merci İbrahim değil, Allah'tır. Aynı şekilde bundan önceki: { هُوَ اجْتَبَاكُمْ } “O sizi seçti” ve: { وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } [22:78] “Dinde üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi” gibi zikredilen cümlelerin akışı da { هُوَ سَمَّاكُمُ } yani «Allah sizi isimlendirdi» şeklinde olmasını gerektirmektedir.
قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ ﵀ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ: أَنَّ الَّذِي سَمَّاهُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا: هُوَ اللَّهُ، لَا إِبْرَاهِيمُ مَا نَصُّهُ:
İbn Kesîr (rahimehullâh) ayetin tefsirinde, onları daha önce de bunda da müslümanlar olarak isimlendirenin İbrahim değil Allah olduğunu belirttikten sonra aynen şöyle demiştir:
قُلْتُ: وَهَذَا هُوَ الصَّوَابُ ; لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: هُوَ اجْتَبَاكُمْ وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ ثُمَّ حَثَّهُمْ وَأَغْرَاهُمْ عَلَى مَا جَاءَ بِهِ الرَّسُولُ ﷺ بِأَنَّهُ مِلَّةُ إِبْرَاهِيمَ أَبِيهِمُ الْخَلِيلِ، ثُمَّ ذَكَرَ مِنَّتَهُ تَعَالَى عَلَى هَذِهِ الْأُمَّةِ بِمَا نَوَّهَ بِهِ مِنْ ذِكْرِهَا، وَالثَّنَاءِ عَلَيْهَا فِي سَالِفِ الدَّهْرِ، وَقَدِيمِ الزَّمَانِ فِي كِتَابِ الْأَنْبِيَاءِ، تُتْلَى عَلَى الْأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ فَقَالَ: هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ أَيْ: مِنْ قَبْلِ هَذَا الْقُرْآنِ.
«Derim ki: Doğru olan da budur; zira Allah Teâlâ: { هُوَ اجْتَبَاكُمْ وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } “O sizi seçti ve dinde üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi” buyurmuş, sonra Resûl'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) getirdiği dine sarılmaya teşvik edip rağbet ettirerek bunun babaları ve Halil olan İbrahim'in dini olduğunu belirtmiştir. Ardından Allah Teâlâ'nın bu ümmete olan lütfunu; geçmiş devirlerde ve eski zamanlarda peygamberlerin kitaplarında, din bilginlerine ve rahiplere okunurken onlardan övgüyle bahsettiğini zikrederek şöyle buyurmuştur: { هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ } “O, daha önce de sizi müslümanlar olarak isimlendirdi”; yani bu Kur'an'dan önce.»
وَفِي هَذَا رَوَى النَّسَائِيُّ عِنْدَ تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: أَنْبَأَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ شُعَيْبٍ، أَنْبَأَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ سَلَامٍ أَنَّ أَخَاهُ زَيْدَ بْنَ سَلَامٍ، أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِي سَلَامٍ أَنَّهُ أَخْبَرَهُ قَالَ: أَخْبَرَنِي الْحَارِثُ الْأَشْعَرِيُّ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ «مَنْ دَعَا بِدَعْوَى الْجَاهِلِيَّةِ فَإِنَّهُ مِنْ جُثِيِّ جَهَنَّمَ» ، قَالَ رَجُلٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَإِنْ صَامَ وَإِنْ صَلَّى؟ قَالَ: «نَعَمْ وَإِنْ صَامَ وَإِنْ صَلَّى، فَادْعُوَا بِدَعْوَةِ اللَّهِ الَّتِي سَمَّاكُمْ بِهَا الْمُسْلِمِينَ الْمُؤْمِنِينَ عِبَادَ اللَّهِ» وَقَدْ قَدَّمْنَا هَذَا الْحَدِيثَ بِطُولِهِ عِنْدَ تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ [٢ \ ٢١] اهـ مِنْ تَفْسِيرِ ابْنِ كَثِيرٍ.
«Ve bunda da» [yani Kur'an'da da müslümanlar olarak isimlendirdi]. Nesâî bu ayetin tefsirinde şöyle rivayet etmiştir: Bize Hişâm b. Ammâr haber verdi, bize Muhammed b. Şuayb anlattı, bize Muâviye b. Sellâm haber verdi; ona da kardeşi Zeyd b. Sellâm, Ebû Sellâm'dan rivayetle haber verdi; Ebû Sellâm şöyle dedi: Bana Hâris el-Eş'arî, Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) naklederek haber verdi ki şöyle buyurmuştur: “Kim cahiliye davasıyla çağrıda bulunursa, o cehennemde diz üstü çökenlerdendir.” Bir adam: «Ey Allah'ın Resûlü! Oruç tutsa ve namaz kılsa da mı?» diye sordu. [Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)] şöyle buyurdu: “Evet, oruç tutsa da namaz kılsa da! Siz Allah'ın, sizi isimlendirdiği davasıyla çağrıda bulunun: 'Müslümanlar, müminler, Allah'ın kulları' [diye çağırın]”. Biz bu hadisi: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } [2:21] “Ey insanlar! Sizi ve sizden öncekileri yaratan Rabbinize kulluk edin ki sakınasınız” ayetinin tefsirinde tam metniyle aktarmıştık.» İbn Kesîr tefsirinden iktibas sona erdi.
وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ: إِنَّ الْحَدِيثَ الْمَذْكُورَ فِيهِ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الَّذِي سَمَّاهُمُ الْمُسْلِمِينَ الْمُؤْمِنِينَ.
İbn Kesîr Bakara Suresi'nin tefsirinde şöyle demiştir: Zikredilen hadiste, onları müslümanlar ve müminler olarak isimlendirenin Allah olduğu belirtilmektedir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ، يَعْنِي: إِنَّمَا اجْتَبَاكُمْ، وَفَضَّلَكُمْ وَنَوَّهَ بِاسْمِكُمُ الْمُسْلِمِينَ قَبْلَ نُزُولِ كِتَابِكُمْ، وَزَكَّاكُمْ عَلَى أَلْسِنَةِ الرُّسُلِ الْمُتَقَدِّمِينَ، فَسَمَّاكُمْ فِيهَا الْمُسْلِمِينَ، وَكَذَلِكَ سَمَّاكُمْ فِي هَذَا الْقُرْآنِ. وَقَدْ عُرِفَ بِذَلِكَ أَنَّكُمْ أُمَّةٌ وَسَطٌ عُدُولٌ خِيَارٌ مَشْهُودٌ بِعَدَالَتِكُمْ، لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، أَنَّ الرُّسُلَ بَلَّغَتْهُمْ رِسَالَاتِ رَبِّهِمْ، حِينَ يُنْكِرُ الْكُفَّارُ ذَلِكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَيَكُونُ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا، أَنَّهُ بَلَّغَكُمْ، وَقِيلَ: شَهِيدًا عَلَى صِدْقِكُمْ فِيمَا شَهِدْتُمْ بِهِ لِلرُّسُلِ عَلَى أُمَمِهِمْ مِنَ التَّبْلِيغِ.
Allah Teâlâ'nın: { لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ } “Resûl sizin üzerinize şahit olsun, siz de insanlar üzerine şahitler olasınız diye” buyruğu şu manaya gelir: Allah sizi seçmiş, üstün kılmış, kitabınız inmeden önce isminizi «müslümanlar» olarak övgüyle anmış, önceki peygamberlerin dilleriyle sizi tezkiye edip o kitaplarda size «müslümanlar» adını vermiş, nitekim bu Kur'an'da da size «müslümanlar» demiştir. Böylece kıyamet gününde kâfirler inkâr ettiğinde peygamberlerin Rablerinin risaletlerini tebliğ ettiklerine dair insanlar aleyhine şahitlik edesiniz diye sizin vasat (dengeli/adaletli), adil, hayırlı ve adaleti tescil edilmiş bir ümmet olduğunuz bilinmiştir. Resûl de size tebliğ ettiğine dair sizin üzerinize şahit olsun [diye bunu yapmıştır]. Bir görüşe göre de: Peygamberlerin tebliğde bulunduklarına dair ümmetleri aleyhine yaptığınız şahitlikte doğru söylediğinize Resûl şahitlik etsin diye [böyle kılınmıştır].
وَهَذَا الْمَعْنَى الْمَذْكُورُ هُنَا ذَكَرَهُ اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي قَوْلِهِ وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا [٢ \ ١٤٣] وَقَالَ فِيهِ ﷺ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا الْآيَةَ [٤٨ \ ٨] ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Burada zikredilen bu manayı, Allah -celle ve alâ- şu buyruğunda belirtmiştir: { وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا } [2:143] “İşte böylece, insanların üzerine şahitler olasınız, Resûl de sizin üzerinize şahit olsun diye sizi vasat bir ümmet yaptık.” Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) hakkında da: { إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا } [48:8] “Şüphesiz biz seni bir şahit olarak gönderdik” buyurmuştur. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.