Binûn

Mü'minûn — 2. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

لَطِيفَةٌ: قَدْ ذُكِرَ فِي نَوَادِرِ الْمُغَفَّلِينَ، أَنَّ مُغَفَّلًا كَانَتْ أُمُّهُ تَمْلِكُ جَارِيَةً تُسَمَّى عَمِيرَةَ فَضَرَبَتْهَا مَرَّةً، فَصَاحَتِ الْجَارِيَةُ، فَسَمِعَ قَوْمٌ صِيَاحَهَا، فَجَاءُوا وَقَالُوا: مَا هَذَا الصِّيَاحُ؟ فَقَالَ لَهُمْ ذَلِكَ الْمُغَفَّلُ: لَا بَأْسَ تِلْكَ أُمِّي كَانَتْ تَجْلِدُ عَمِيرَةَ.

Latife: Gafillerin fıkralarında anlatılır ki, ahmak bir adamın annesinin Amîre adında bir cariyesi varmış. Annesi bir defasında onu dövmüş, cariye de feryat etmiş. Bir topluluk onun feryadını işitip gelmişler ve: 'Bu feryat nedir?' demişler. O ahmak adam da onlara: 'Bir şey yok, o annemdir; Amîre'yi kırbaçlıyordu (dövüyordu).' demiştir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّا قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ النِّسَاءِ، أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ الَّتِي هِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ إِلَّا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ تَدُلُّ بِظَاهِرِهَا عَلَى مَنْعِ نِكَاحِ الْمُتْعَةِ ; لِأَنَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - صَرَّحَ فِيهَا بِمَا يُعْلَمُ مِنْهُ، وُجُوبُ حِفْظِ الْفَرْجِ عَنْ غَيْرِ الزَّوْجَةِ وَالسُّرِّيَّةِ، ثُمَّ صَرَّحَ بِأَنَّ الْمُبْتَغِيَ وَرَاءَ ذَلِكَ مِنَ الْعَادِينَ بِقَوْلِهِ فَمَنِ ابْتَغَى وَرَاءَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْعَادُونَ وَأَنَّ الْمَرْأَةَ الْمُسْتَمْتَعَ بِهَا فِي نِكَاحِ الْمُتْعَةِ، لَيْسَتْ زَوْجَةً، وَلَا مَمْلُوكَةً. أَمَّا كَوْنُهَا غَيْرَ مَمْلُوكَةٍ فَوَاضِحٌ، وَأَمَّا الدَّلِيلُ عَلَى كَوْنِهَا غَيْرَ زَوْجَةٍ، فَهُوَ انْتِفَاءُ لَوَازِمِ الزَّوْجِيَّةِ عَنْهَا كَالْمِيرَاثِ وَالْعِدَّةِ وَالطَّلَاقِ وَالنَّفَقَةِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ، فَلَوْ كَانَتْ زَوْجَةً لَوَرِثَتْ وَاعْتَدَّتْ وَوَقَعَ عَلَيْهَا الطَّلَاقُ، وَوَجَبَتْ لَهَا النَّفَقَةُ، فَلَمَّا انْتَفَتْ عَنْهَا لَوَازِمُ الزَّوْجِيَّةِ عَلِمْنَا أَنَّهَا لَيْسَتْ بِزَوْجَةٍ ; لِأَنَّ نَفْيَ اللَّازِمِ يَقْتَضِي نَفْيَ الْمَلْزُومِ بِإِجْمَاعِ الْعُقَلَاءِ.

Dördüncü Mesele: Bil ki biz, Nisâ Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ إِلَّا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ } “Onlar ki ırzlarını korurlar; ancak eşleri veya sağ ellerinin malik oldukları (cariyeleri) müstesnadır.” kavli olan bu ayetin, mut'a nikâhının yasaklığına zahiriyle delalet ettiğini önceden belirtmiştik. Çünkü O -celle ve alâ-, bu ayette eş ve cariye dışındakilere karşı ırzı korumanın vücubunun kendisinden anlaşıldığı hususu açıkça bildirmiş, ardından da: { فَمَنِ ابْتَغَى وَرَاءَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْعَادُونَ } “Kim bunun ötesini ararsa, işte onlar haddi aşanların ta kendileridir.” kavliyle bunun ötesini arayanın haddi aşanlardan olduğunu ve mut'a nikâhında kendisinden faydalanılan kadının ne bir eş ne de bir cariye olduğunu açıkça beyan etmiştir. Onun cariye olmadığı zaten açıktır. Eş olmadığına dair delil ise; miras, iddet, talak, nafaka ve benzeri evlilik gereklerinin onda bulunmamasıdır. Zira o bir eş olsaydı mirasçı olur, iddet bekler, üzerine talak vaki olur ve kendisine nafaka vacip olurdu. Onda evlilik gerekleri bulunmayınca onun bir eş olmadığını anladık. Çünkü aklı başında olanların icmasıyla lâzımın (gereğin) yokluğu, melzûmun (gerekli kılınanın) yokluğunu iktiza eder.

فَتَبَيَّنَ بِذَلِكَ أَنَّ مُبْتَغِيَ نِكَاحِ الْمُتْعَةِ مِنَ الْعَادِينَ الْمُجَاوِزِينَ مَا أَحَلَّ اللَّهُ إِلَى مَا حَرَّمَ، وَقَدْ أَوْضَحْنَا ذَلِكَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ بِأَدِلَّةِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، وَأَنَّ نِكَاحَ الْمُتْعَةِ مَمْنُوعٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَقَدْ يَخْفَى عَلَى طَالِبِ الْعِلْمِ مَعْنَى لَفْظَةِ عَلَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ يَعْنِي قَوْلَهُ تَعَالَى وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ إِلَّا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ الْآيَةَ ; لِأَنَّ مَادَّةَ الْحِفْظِ، لَا تَتَعَدَّى إِلَى الْمَعْمُولِ الثَّانِي فِي هَذَا الْمَوْضُوعِ بِعَلَى فَقِيلَ: إِنَّ عَلَى بِمَعْنَى: عَنْ.

Böylece mut'a nikâhı arayan kimsenin, Allah'ın helal kıldığını aşıp haram kıldığına geçen haddi aşanlardan olduğu açığa çıkmıştır. Biz bunu Nisâ Suresi'nde Kitap ve Sünnet delilleriyle ve mut'a nikâhının kıyamet gününe kadar yasak olduğunu açıklamıştık. İlim talebesine bu ayetteki yani Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ إِلَّا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ } “Onlar ki ırzlarını korurlar; ancak eşleri müstesnadır...” ayetindeki 'alâ' (عَلَى) lafzının anlamı kapalı gelebilir. Çünkü koruma (hıfz) fiili, bu konuda ikinci mef'ûle 'alâ' ile geçişli olmaz. Bundan dolayı 'alâ'nın, 'an' (عَنْ) anlamında olduğu söylenmiştir.

وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ حَافِظُونَ فُرُوجَهُمْ عَنْ كُلِّ شَيْءٍ، إِلَّا عَنْ أَزْوَاجِهِمْ، وَحَفِظَ قَدْ تَتَعَدَّى بِعْنَ.

Anlamı şudur: Onlar ırzlarını eşleri hariç her şeyden korurlar. Hafiza (korudu) fiili bazen 'an' harfi-i cerri ile geçişli olur.

وَحَاوَلَ الزَّمَخْشَرِيُّ الْجَوَابَ عَنِ الْإِتْيَانِ بِعَلَى هُنَا فَقَالَ مَا نَصُّهُ

Zemahşerî burada 'alâ'nın gelişine dair cevap vermeye çalışmış ve aynen şöyle demiştir:

«عَلَى أَزْوَاجِهِمْ» فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، أَيْ: إِلَّا وَالِينَ، عَلَى أَزْوَاجِهِمْ، أَوْ قَوَّامِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ قَوْلِكَ: كَانَ فُلَانٌ عَلَى فُلَانَةَ، فَمَاتَ عَنْهَا، فَخَلَفَ عَلَيْهَا فُلَانٌ، وَنَظِيرُهُ: كَانَ زِيَادٌ عَلَى الْبَصْرَةِ أَيْ: وَالِيًا عَلَيْهَا، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: فُلَانَةٌ تَحْتَ فُلَانٍ، وَمِنْ ثَمَّةَ سُمِّيَتِ الْمَرْأَةُ فِرَاشًا.

“{ عَلَى أَزْوَاجِهِمْ } hâl konumundadır; yani: 'Eşleri üzerine veli veya onlar üzerinde yönetici/kavvâm olmaları hali müstesna...' Bu, senin: 'Falan falan kadının üzerindeydi (onun eşi ve yöneticisiydi), sonra [adam] öldü ve onun üzerine falan geçti.' sözünden [alınmadır]. Bunun benzeri: 'Ziyad Basra'nın üzerindeydi' yani 'oraya valiydi' sözüdür. Onların: 'Falan kadın falanın altındadır' sözü de bundandır ve bundan dolayı kadına firâş (yatak) ismi verilmiştir.

وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ فِي كَافَّةِ الْأَحْوَالِ، إِلَّا فِي تَزَوُّجِهِمْ أَوْ تَسَرِّيهِمْ، أَوْ تَعَلُّقِ عَلَى بِمَحْذُوفٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ غَيْرُ مَلُومِينَ، كَأَنَّهُ قِيلَ: يُلَامُونَ إِلَّا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أَيْ: يُلَامُونَ عَلَى كُلِّ مُبَاشَرَةٍ إِلَّا عَلَى مَا أُطْلِقَ لَهُمْ، فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ عَلَيْهِ، أَوْ تَجْعَلُهُ صِلَةً لِحَافِظِينَ مِنْ قَوْلِكَ: احْفَظْ عَلَيَّ عِنَانَ فَرَسِي عَلَى تَضْمِينِهِ، مَعْنَى النَّفْيِ كَمَا ضُمِّنَ قَوْلُهُمْ: نَشَدْتُكَ بِاللَّهِ إِلَّا فَعَلْتَ، بِمَعْنَى: مَا طَلَبْتُ مِنْكَ إِلَّا فِعْلَكَ. اهـ مِنْهُ، وَلَا يَخْفَى مَا فِيهِ مِنْ عَدَمِ الظُّهُورِ.

Anlam şudur: Onlar evlenmeleri veya cariye edinmeleri hali müstesna, bütün durumlarda ırzlarını korurlar. Yahut 'alâ' harfi, 'gayru melûmîn' (kınanmazlar) ifadesinin delalet ettiği mahzûf (düşmüş) bir kelimeye bağlıdır; sanki şöyle denilmiştir: 'Eşleri hariç kınanırlar', yani kendilerine serbest kılınan [eşleri] hariç her türlü münasebetten dolayı kınanırlar; çünkü onlar bundan dolayı kınanmazlar. Yahut bunu, 'nemedetünke billâhi illâ fa'alte' (Senden bunu yapmandan başka bir şey istemedim) sözlerinde nefy anlamı tazmin edildiği gibi, nefy anlamı tazmin edilerek 'atımın dizginini bana karşı koru' sözünden hareketle 'hâfizûn' kelimesinin sılası (müteallakı) kılarsın.” [Zemahşerî'den nakil] son buldu. Bunda kapalılık bulunduğu gizli değildir.

قَالَ أَبُو حَيَّانَ: وَهَذِهِ الْوُجُوهُ الَّتِي تَكَلَّفَهَا الزَّمَخْشَرِيُّ ظَاهِرٌ فِيهَا الْعُجْمَةُ، وَهِيَ مُتَكَلَّفَةٌ، ثُمَّ اسْتَظْهَرَ أَبُو حَيَّانَ أَنْ يَكُونَ الْكَلَامُ مِنْ بَابِ التَّضْمِينِ، ضَمَّنَ حَافِظُونَ مَعْنَى: مُمْسِكُونَ أَوْ قَاصِرُونَ، وَكِلَاهُمَا يَتَعَدَّى بِعَلَى كَقَوْلِهِ: أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ [٣٣ \ ٣٧] وَالظَّاهِرُ أَنَّ قَوْلَهُ هُنَا أوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ مَعَ أَنَّ الْمَمْلُوكَاتِ مِنْ جُمْلَةِ الْعُقَلَاءِ، وَالْعُقَلَاءُ يُعَبَّرُ عَنْهُمْ بِمَنْ لَا بِمَا هُوَ أَنَّ الْإِمَاءَ لَمَّا كُنَّ يَتَّصِفْنَ بِبَعْضِ صِفَاتِ غَيْرِ الْعُقَلَاءِ كَبَيْعِهِنَّ وَشِرَائِهِنَّ، وَنَحْوِ ذَلِكَ، كَانَ ذَلِكَ مُسَوِّغًا لِإِطْلَاقِ لَفْظَةِ مَا عَلَيْهِنَّ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'Zemahşerî'nin zorlama yaptığı bu vecihlerde acemilik (Arap dilinin inceliğine yabancılık) açıkça bellidir ve bunlar tekellüflüdür (zorlamadır).' Sonra Ebû Hayyân kelamın tazmîn babından olmasını tercih etmiştir; şöyle ki 'hâfizûn' kelimesine, her ikisi de { أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ } “Eşini yanında tut” [Ahzâb, 33/37] kavlinde olduğu gibi 'alâ' ile geçişli olan 'mümsikûn' (tutucudurlar) veya 'kâsırûn' (kısıtlayıcıdırlar) anlamı tazmin edilmiştir. Zahir olan şudur ki, buradaki: { أوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ } “Yahut sağ ellerinin malik oldukları” kavlinde cariyelerin akıl sahipleri zümresinden olmasına ve akıl sahipleri için 'mâ' değil 'men' kullanılmasına rağmen [böyle gelmesi], cariyeler alınıp satılmaları ve benzeri durumlar gibi akıl sahibi olmayanların bazı vasıflarıyla nitelendiklerinden, onlara 'mâ' lafzının ıtlak edilmesini caiz kılmıştır. En doğrusunu Yüce Allah bilir.

وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ وَرَاءَ ذَلِكَ، هُوَ مَفْعُولُ ابْتَغَى أَيْ: ابْتَغَى سِوَى ذَلِكَ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ الْمَفْعُولَ بِهِ مَحْذُوفٌ، وَوَرَاءَ ظَرْفٌ، أَيْ: فَمَنِ ابْتَغَى مُسْتَمْتِعًا لِفَرْجِهِ، وَرَاءَ ذَلِكَ.

İlim ehlinden bazısı şöyle demiştir: 'Verâe zâlike' (bunun ötesini) ifadesi 'ibtegâ' (aradı) fiilinin mef'ûlüdür; yani 'bunun dışındakini aradı' demektir. Bazıları da: 'Mef'ûlü bih mahzûftur, 'verâe' ise zarftır; yani: 'Kim ırzı için bunun ötesinde faydalanılacak bir şey ararsa' demektir.' demişlerdir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ هُمْ لِأَمَانَاتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ رَاعُونَ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ مِنْ صِفَاتِ الْمُؤْمِنِينَ الْمُفْلِحِينَ الْوَارِثِينَ الْفِرْدَوْسَ: أَنَّهُمْ رَاعُونَ لِأَمَانَاتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ، أَيْ: مُحَافِظُونَ عَلَى الْأَمَانَاتِ، وَالْعُهُودِ، وَالْأَمَانَةُ تَشْمَلُ: كُلَّ مَا اسْتَوْدَعَكَ اللَّهُ، وَأَمَرَكَ بِحِفْظِهِ، فَيَدْخُلُ فِيهَا حِفْظُ جَوَارِحِكَ مِنْ كُلِّ مَا لَا يُرْضِي اللَّهَ، وَحِفْظُ مَا ائْتُمِنْتَ عَلَيْهِ مِنْ حُقُوقِ النَّاسِ، وَالْعُهُودُ أَيْضًا تَشْمَلُ: كُلَّ مَا أُخِذَ عَلَيْكَ الْعَهْدُ بِحِفْظِهِ، مِنْ حُقُوقِ اللَّهِ، وَحُقُوقِ النَّاسِ، وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ، مِنْ حِفْظِ الْأَمَانَاتِ وَالْعُهُودِ جَاءَ مُبَيَّنًا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ ;

Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ هُمْ لِأَمَانَاتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ رَاعُونَ } “Onlar ki emanetlerine ve ahitlerine riayet ederler” kavli. O -celle ve alâ-, bu yüce ayette Firdevs'e vâris olan kurtuluşa ermiş müminlerin sıfatlarından birinin; emanetlerine ve ahitlerine riayet etmeleri yani emanetleri ve ahitleri korumaları olduğunu zikretmiştir. Emanet; Allah'ın sana tevdi ettiği ve korunmasını emrettiği her şeyi kapsar. Dolayısıyla Allah'ın razı olmadığı her şeyden uzuvlarını koruman ve insanların haklarından sana emanet edilen şeyleri koruman buna dâhildir. Ahitler de Allah'ın haklarından ve insanların haklarından korunmasına dair senden söz alınan her şeyi kapsar. Bu yüce ayetin içerdiği emanetleri ve ahitleri koruma hususu pek çok ayette açıklanmıştır;

كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا [٤ \ ٥٨] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَمَانَاتِكُمْ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ [٨ \ ٢٧] وَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سَأَلَ سَائِلٌ: وَالَّذِينَ هُمْ لِأَمَانَاتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ رَاعُونَ [٧٠ \ ٣٢] وَقَوْلِهِ فِي الْعَهْدِ وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولًا [١٧ \ ٣٤] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ الْآيَةَ [٥ \ ١] ، وَقَوْلِهِ: وَمَنْ أَوْفَى بِمَا عَاهَدَ عَلَيْهُ اللَّهَ فَسَيُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا [٤٨ \ ١٠] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدْتُمْ [١٦ \ ٩١] وَقَدْ أَوْضَحْنَا هَذَا فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ الْآيَةَ [٢١ \ ٧٨] ، وَقَوْلِهِ: رَاعُونَ: جَمْعُ تَصْحِيحٍ لِلرَّاعِي، وَهُوَ الْقَائِمُ عَلَى الشَّيْءِ، بِحِفْظٍ أَوْ إِصْلَاحٍ كَرَاعِي الْغَنَمِ وَرَاعِي الرَّعِيَّةِ، وَفِي الْحَدِيثِ «كُلُّكُمْ رَاعٍ وَكُلُّكُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ» الْحَدِيثَ، وَقَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ ابْنُ كَثِيرٍ وَحْدَهُ: لِأَمَانَتِهِمْ بِغَيْرِ أَلِفٍ بَعْدَ النُّونِ، عَلَى صِيغَةِ الْإِفْرَادِ وَالْبَاقُونَ بِأَلِفٍ بَعْدَ النُّونِ، عَلَى صِيغَةِ الْجَمْعِ الْمُؤَنَّثِ السَّالِمِ.

Nitekim Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا } “Şüphesiz Allah size emanetleri ehline vermenizi emreder” [Nisâ, 4/58], Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَمَانَاتِكُمْ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Ey iman edenler! Allah'a ve Peygamber'e hainlik etmeyin; [sonra] bile bile kendi emanetlerinize de hainlik etmiş olursunuz” [Enfâl, 8/27], Se'ele Sâilün (Meâric) Suresi'ndeki: { وَالَّذِينَ هُمْ لِأَمَانَاتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ رَاعُونَ } “Onlar ki emanetlerine ve ahitlerine riayet ederler” [Meâric, 70/32], ahit konusundaki: { وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولًا } “Ahde de vefa gösterin; çünkü ahit sorumluluk gerektirir” [İsrâ, 17/34], Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ } “Ey iman edenler! Akitleri yerine getirin...” [Mâide, 5/1], { وَمَنْ أَوْفَى بِمَا عَاهَدَ عَلَيْهُ اللَّهَ فَسَيُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا } “Kim Allah'a verdiği ahde vefa gösterirse, Allah ona büyük bir mükâfat verecektir” [Fetih, 48/10] ve Yüce Allah'ın: { وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدْتُمْ } “Ahitleştiğiniz zaman Allah'ın ahdini yerine getirin” [Nahl, 16/91] kavilleri böyledir. Biz bunu Enbiyâ Suresi'nde: { وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ } “Dâvûd ile Süleymân'ı da [hatırla]; hani ekin hakkında hüküm veriyorlardı...” [Enbiyâ, 21/78] kavlini açıklarken izah etmiştik. Ayette geçen { رَاعُونَ } lafzı; koruma veya ıslah etme yoluyla bir şeyin başında duran kimse demek olan 'râî' kelimesinin kurallı eril çoğuludur (cemi müzekker sâlimidir); koyun çobanı (râî'l-ğanem) ve tebaanın yöneticisi (râî'r-raiyye) gibi. Hadiste: 'Hepiniz birer çobansınız ve hepiniz tebaasından sorumludur.' buyrulmuştur. Bu kelimeyi tek başına İbn Kesîr, tekil kalıbında olmak üzere nûn harfinden sonra elif olmaksızın { لِأَمَانَتِهِمْ } şeklinde; diğerleri ise kurallı dişil çoğul kalıbında olmak üzere nûn harfinden sonra elif ile { لِأَمَانَاتِهِمْ } şeklinde okumuşlardır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَوَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ مِنْ صِفَاتِ الْمُؤْمِنِينَ الْمُفْلِحِينَ الْوَارِثِينَ الْفِرْدَوْسَ: أَنَّهُمْ يُحَافِظُونَ عَلَى صَلَوَاتِهِمْ وَالْمُحَافَظَةُ عَلَيْهَا تَشْمَلُ إِتْمَامَ أَرْكَانِهَا، وَشُرُوطِهَا، وَسُنَنِهَا، وَفِعْلِهَا فِي أَوْقَاتِهَا فِي الْجَمَاعَاتِ فِي الْمَسَاجِدِ، وَلِأَجْلِ أَنَّ ذَلِكَ مِنْ أَسْبَابِ نَيْلِ الْفِرْدَوْسِ أَمَرَ تَعَالَى بِالْمُحَافَظَةِ عَلَيْهَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى الْآيَةَ [٢ \ ٢٣٨] ، وَقَالَ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْمَعَارِجِ وَالَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ [٧٠ \ ٣٤] وَقَالَ فِيهَا أَيْضًا إِلَّا الْمُصَلِّينَ الَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ [٧٠ \ ٢٢ - ٢٣] وَذَمَّ وَتَوَعَّدَ مَنْ لَمْ يُحَافِظْ عَلَيْهَا فِي قَوْلِهِ فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا [١٩ \ ٥٩] .

Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَوَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ } “Onlar ki namazlarını titizlikle korurlar” kavli. O -celle ve alâ-, bu yüce ayette Firdevs'e vâris olan kurtuluşa ermiş müminlerin sıfatlarından birinin; namazlarını titizlikle korumaları olduğunu zikretmiştir. Onları korumak; rükünlerini, şartlarını, sünnetlerini tamamlamayı ve camilerde cemaatle vakitlerinde eda etmeyi kapsar. Bunun Firdevs'e ulaşma vesilelerinden olması sebebiyle Yüce Allah: { حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى } “Namazlara ve orta namaza devam edin...” [Bakara, 2/238] kavlinde onları korumayı emretmiştir. Yüce Allah Meâric Suresi'nde: { وَالَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ } “Onlar ki namazlarını titizlikle korurlar” [Meâric, 70/34] buyurmuş, yine orada: { إِلَّا الْمُصَلِّينَ الَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ } “Ancak namaz kılanlar müstesna; onlar ki namazlarında daimdirler” [Meâric, 70/22-23] buyurmuştur. Onu korumayanları ise: { فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا } “Onlardan sonra öyle bir nesil geldi ki namazı zayi ettiler ve şehvetlerine uydular; onlar cehennemdeki Gayyâ vadisini boylayacaklardır” [Meryem, 19/59] kavlinde yermiş ve tehdit etmiştir.

وَقَدْ أَوْضَحْنَا ذَلِكَ فِي سُورَةِ «مَرْيَمَ» ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ الْآيَةَ [١٠٧ \ ٥٤] ، وَقَالَ تَعَالَى فِي ذَمِّ الْمُنَافِقِينَ وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلَاةِ قَامُوا كُسَالَى يُرَاءُونَ النَّاسَ الْآيَةَ [٤ \ ١٤٢] ، وَفِي الصَّحِيحِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁، أَنَّهُ سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ: أَيُّ الْعَمَلِ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ؟ قَالَ «الصَّلَاةُ عَلَى وَقْتِهَا»

Bunu Meryem Suresi'nde ve Yüce Allah'ın: { فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ } “Vay haline o namaz kılanlara ki onlar namazlarından gafildirler...” [Mâûn, 107/4-5] ayetinde açıklamıştık. Yüce Allah münafıkların yerilmesinde şöyle buyurmuştur: { وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلَاةِ قَامُوا كُسَالَى يُرَاءُونَ النَّاسَ } “Namaza kalktıkları zaman üşenerek kalkarlar, insanlara gösteriş yaparlar...” [Nisâ, 4/142]. Sahîh'te İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre, o Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Hangi amel Allah'a daha sevimlidir?' diye sormuş, o da: 'Vaktinde kılınan namazdır.' buyurmuştur.

الْحَدِيثَ، وَقَدْ قَدَّمْنَاهُ وَالْأَحَادِيثُ فِي فَضْلِ الصَّلَاةِ وَالْمُحَافَظَةِ عَلَيْهَا كَثِيرَةٌ جِدًّا، وَلَكِنَّ مَوْضُوعَ كِتَابِنَا بَيَانُ الْقُرْآنِ بِالْقُرْآنِ، وَلَا نَذْكُرُ غَالِبًا الْبَيَانَ مِنَ السُّنَّةِ، إِلَّا إِذَا كَانَ فِي الْقُرْآنِ بَيَانٌ غَيْرُ وَافٍ بِالْمَقْصُودِ، فَنُتَمِّمُ الْبَيَانَ مِنَ السُّنَّةِ كَمَا قَدَّمْنَاهُ مِرَارًا، وَذَكَرْنَاهُ فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ.

[Bu] hadisi önceden zikretmiştik. Namazın fazileti ve onun korunması hakkındaki hadisler pek çoktur. Fakat kitabımızın konusu Kur'an'ın Kur'an'la açıklanmasıdır. Defalarca belirttiğimiz ve bu mübarek kitabın mukaddimesinde zikrettiğimiz üzere, Kur'an'daki açıklama maksadı tam karşılamadığı durumlar hariç çoğunlukla Sünnet'ten açıklamayı zikretmeyiz; [böyle durumlarda ise] açıklamayı Sünnet'ten tamamlarız.

قَوْلُهُ تَعَالَى: أُولَئِكَ هُمُ الْوَارِثُونَ الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ الْمُتَّصِفِينَ بِالصِّفَاتِ، الَّتِي قَدَّمْنَا هُمُ الْوَارِثُونَ، وَحَذَفَ مَفْعُولَ اسْمِ الْفَاعِلِ الَّذِي هُوَ الْوَارِثُونَ ; لِدَلَالَةِ قَوْلِهِ: الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ [٢٣ \ ١١] عَلَيْهِ. وَالْفِرْدَوْسُ: أَعْلَى الْجَنَّةِ، وَأَوْسَطُهَا، وَمِنْهُ تُفَجَّرُ أَنْهَارُ الْجَنَّةِ، وَفَوْقَهُ عَرْشُ الرَّحْمَنِ - جَلَّ وَعَلَا -، وَعَبَّرَ تَعَالَى عَنْ نَيْلِ الْفِرْدَوْسِ هُنَا بَاسِمِ الْوِرَاثَةِ.

Yüce Allah'ın: { أُولَئِكَ هُمُ الْوَارِثُونَ الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } “İşte vâris olanlar onlardır; onlar Firdevs'e vâris olurlar, orada ebedî kalıcıdırlar” kavli. O -celle ve alâ-, bu yüce ayette önceden saydığımız vasıflarla nitelenen müminlerin vârisler olduğunu bildirmiştir. 'El-Vârisûn' ism-i fâilinin mef'ûlü, { الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ } “Onlar Firdevs'e vâris olurlar” [Mü'minûn, 23/11] kavlinin ona delaleti sebebiyle hazfedilmiştir. Firdevs; cennetin en yükseği ve ortasıdır. Cennet nehirleri oradan fışkırır ve onun üzerinde Rahmân -celle ve alâ-'ın Arş'ı vardır. Yüce Allah burada Firdevs'e erişmeyi 'miras' lafzıyla ifade etmiştir.

وَقَدْ أَوْضَحْنَا مَعْنَى الْوِرَاثَةِ وَالْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى ذَلِكَ الْمَعْنَى ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبَادِنَا مَنْ كَانَ تَقِيًّا [١٩ \ ٦٣] وَقَوْلِهِ: وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [٧ \ ٤٣] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشَاءُ الْآيَةَ [٣٩ \ ٧٤] فِي سُورَةِ مَرْيَمَ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبَادِنَا مَنْ كَانَ تَقِيًّا [١٩ \ ٦٣] فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا، وَقَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ: حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: عَلَى صَلَاتِهِمْ بِغَيْرِ وَاوٍ، بِصِيغَةِ الْإِفْرَادِ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: عَلَى صَلَوَاتِهِمْ [٢٣ \ ٩] بِالْوَاوِ الْمَفْتُوحَةِ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ الْمُؤَنَّثِ السَّالِمِ وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ ; لِأَنَّ الْمُفْرَدَ الَّذِي هُوَ اسْمُ جِنْسٍ، إِذَا أُضِيفَ إِلَى مَعْرِفَةٍ، كَانَ صِيغَةَ عُمُومٍ كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ فِي الْأُصُولِ، وَقَوْلُهُ هُنَا: هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ، أَيْ: بِلَا انْقِطَاعٍ أَبَدًا، كَمَا قَالَ تَعَالَى عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ [١١ \ ١٠٨] أَيْ: غَيْرَ مَقْطُوعٍ، وَقَالَ تَعَالَى: إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ [٣٨ \ ٥٤] وَقَالَ تَعَالَى: مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ [١٦ \ ٩٦] كَمَا قَدَّمْنَاهُ مُسْتَوْفًى.

Biz mirasın anlamını ve Meryem Suresi'nde: { تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبَادِنَا مَنْ كَانَ تَقِيًّا } “İşte kullarımızdan takva sahibi olanlara miras bırakacağımız cennet budur” [Meryem, 19/63] kavlini tefsir ederken; Yüce Allah'ın: { تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبَادِنَا مَنْ كَانَ تَقِيًّا } [Meryem, 19/63], { وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Onlara: 'İşte yaptıklarınıza karşılık size miras bırakılan cennet budur' diye seslenilir” [A'râf, 7/43] ve Yüce Allah'ın: { وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشَاءُ } “Onlar: 'Bize verdiği sözü yerine getiren ve bizi bu yere vâris kılan Allah'a hamdolsun; cennetten dilediğimiz yerde konaklarız' derler...” [Zümer, 39/74] kavilleri gibi bu anlama delalet eden ayetleri açıklamıştık. Dolayısıyla bu durum, burada tekrar etmekten müstağni kılmıştır. Bu kelimeyi Hamza ve Kisâî, tekil kalıbında vav harfi olmaksızın { عَلَى صَلَاتِهِمْ } şeklinde; diğerleri ise kurallı dişil çoğul kalıbında fethalı vav ile { عَلَى صَلَوَاتِهِمْ } [Mü'minûn, 23/9] şeklinde okumuşlardır. Anlam birdir; çünkü usûl ilminde bilindiği üzere cins ismi olan müfred bir kelime marifeye muzaf olduğunda umum ifade eden bir kalıp olur. Buradaki: { هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } kavli ise; 'orada asla kesintiye uğramaksızın [kalırlar]' demektir. Nitekim Yüce Allah: { عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ } “kesintisiz bir lütuf olarak” [Hûd, 11/108] yani kesilmemiş, Yüce Allah: { إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ } “Şüphesiz bu, bizim bitip tükenmeyen rızkımızdır” [Sâd, 38/54] ve Yüce Allah: { مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ } “Sizin yanınızdaki tükenir, Allah'ın katındaki ise bakidir” [Nahl, 16/96] buyurmuştur; bunu eksiksiz olarak daha önce aktarmıştık.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِي قَرَارٍ مَكِينٍ ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنْشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ، بَيَّنَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، أَطْوَارَ خَلْقِهِ الْإِنْسَانَ وَنَقْلِهِ لَهُ، مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ، لِيَدُلَّ خَلْقُهُ بِذَلِكَ عَلَى كَمَالِ قُدْرَتِهِ وَاسْتِحْقَاقِهِ لِلْعِبَادَةِ وَحْدَهُ - جَلَّ وَعَلَا -، وَقَدْ أَوْضَحْنَا فِي

Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِي قَرَارٍ مَكِينٍ ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنْشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ } “Andolsun biz insanı çamurdan [süzülmüş] bir özden yarattık. Sonra onu sağlam bir karargâhta bir nutfe kıldık. Sonra nutfeyi bir alakaya dönüştürdük; ardından alakayı bir çiğnemlik et parçası (mudğa) yaptık; mudğayı kemikler halinde yarattık, kemiklere de et giydirdik; sonra onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik. Şekil verenlerin en güzeli olan Allah pek yücedir.” kavli. O -celle ve alâ-, insanı yaratışının bu şekilde O'nun kemâl-i kudretine ve tek başına ibadete layık olduğuna delalet etmesi için, bu yüce ayette insanı yaratışının evrelerini ve onu halden hale geçirişini beyan etmiştir. Biz

أَوَّلِ سُورَةِ الْحَجِّ مَعْنَى النذُّطْفَةِ، وَالْعَلَقَةِ، وَالْمُضْغَةِ، وَبَيَّنَّا أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْمُخَلَّقَةِ، وَغَيْرِ الْمُخَلَّقَةِ، وَالصَّحِيحِ مِنْ ذَلِكَ وَأَوْضَحْنَا أَحْكَامَ الْحَمْلِ إِذَا سَقَطَ عَلَقَةً أَوْ مُضْغَةً هَلْ تَنْقَضِي بِهِ عِدَّةُ الْحَامِلِ أَوْ لَا؟

Hac Suresi'nin başında nutfe, alaka ve mudğanın anlamını açıklamış; muhallaka (uzuvları belirmiş) ve gayru muhallaka (uzuvları belirmemiş) hakkındaki ilim ehlinin görüşlerini ve bunlardan sahih olanını beyan etmiştik. Ayrıca alaka veya mudğa halinde düşen bir cenin sebebiyle hamile kadının iddetinin bitip bitmeyeceğine dair hükümleri açıklamıştık.

وَهَلْ تَكُونُ الْأَمَةُ بِهِ أُمَّ وَلَدٍ إِنْ كَانَ مِنْ سَيِّدِهَا أَوْ لَا؟ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنْ أَحْكَامِ الْحَمْلِ السَّاقِطِ، وَمَتَى يَرِثُ، وَيُوَرَّثُ، وَمَتَى يُصَلَّى عَلَيْهِ، وَأَقْوَالُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي ذَلِكَ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ الْآيَاتِ [٢٢ \ ٥] ، وَسَنَذْكُرُ هُنَا مَا لَمْ نُبَيِّنْهُ هُنَالِكَ مَعَ ذِكْرِ الْآيَاتِ الَّتِي لَهَا تَعَلُّقٌ بِهَذَا الْمَعْنَى، أَمَّا مَعْنَى السُّلَالَةِ: فَهِيَ فُعَالَةٌ مِنْ سَلَلْتُ الشَّيْءَ مِنَ الشَّيْءِ، إِذَا اسْتَخْرَجْتَهُ مِنْهُ، وَمِنْهُ قَوْلُ أُمَيَّةَ بْنِ أَبِي الصَّلْتِ:

Ve efendisinden olduğu takdirde bu [düşük] sebebiyle cariyenin ümmüveled olup olmayacağını, düşen ceninin diğer hükümlerini, ne zaman mirasçı olup kendisine ne zaman vâris olunacağını, üzerine ne zaman cenaze namazı kılınacağını ve ilim ehlinin bu husustaki görüşlerini; Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ } “Ey insanlar! Eğer yeniden dirilmekten şüphedeyseniz, şunu bilin ki biz sizi topraktan yarattık...” [Hac, 22/5] ayetlerini tefsir ederken açıklamıştık. Burada ise bu manayla ilgisi olan ayetleri zikrederek orada açıklamadığımız hususları zikredeceğiz. 'Sülâle' kelimesinin anlamına gelince; o, bir şeyi başka bir şeyden çıkarıp çektiğinde kullanılan 'seleltü'ş-şey'e mine'ş-şey'' fiilinden türetilmiş 'fuâle' veznindedir. Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın şu beyti bundandır:

خَلَقَ الْبَرِيَّةَ مِنْ سُلَالَةِ مُنْتِنٍ ... وَإِلَى السُّلَالَةِ كُلِّهَا سَتَعُودُ

Yaratılmışları kokmuş bir özden (sülâle) yarattı... Ve hepsi yine o öze dönecektir.

وَالْوَلَدُ سُلَالَةُ أَبِيهِ كَأَنَّهُ انْسَلَّ مِنْ ظَهْرِ أَبِيهِ.

Çocuk da babasının sulbünden süzülüp çıkmış gibi olduğu için babasının sülâlesidir (özüdür).

وَمِنْهُ قَوْلُ حَسَّانَ ﵁:

Hassân radıyallâhu anh'ın şu beyti de bundandır:

فَجَاءَتْ بِهِ عَضْبَ الْأَدِيمِ غَضَنْفَرًا ... سُلَالَةُ فَرْجٍ كَانَ غَيْرَ حَصِينِ

Onu sert derili, aslan gibi bir yiğit olarak doğurdu... İffetli olmayan bir rahimden süzülen bir öz.

وَبِنَاءُ الِاسْمِ عَلَى الْفُعَالَةِ، يَدُلُّ عَلَى الْقِلَّةِ كَقُلَامَةِ الظُّفْرِ، وَنُحَاتَةِ الشَّيْءِ الْمَنْحُوتِ، وَهِيَ مَا يَتَسَاقَطُ مِنْهُ عِنْدَ النَّحْتِ، وَالْمُرَادُ بِخَلْقِ الْإِنْسَانِ مِنْ سُلَالَةِ الطِّينِ: خَلْقُ أَبِيهِمْ آدَمَ مِنْهُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ [٣ \ ٥٩] .

İsmin 'fuâle' kalıbında gelmesi, tırnak kesintisi (kulâme) ve yontulan şeyin talaşı (nuhâte - yontma esnasında dökülen kısımlar) gibi azlığa delalet eder. İnsanın çamurdan bir sülâleden yaratılmasından kasıt; onların atası olan Âdem'in ondan yaratılmasıdır. Nitekim Yüce Allah: { إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ } “Şüphesiz Allah katında Îsâ'nın durumu Âdem'in durumu gibidir; onu topraktan yarattı” [Âl-i İmrân, 3/59] buyurmuştur.

وَقَدْ أَوْضَحْنَا فِيمَا مَضَى أَطْوَارَ ذَلِكَ التُّرَابِ، وَأَنَّهُ لَمَّا بُلَّ بِالْمَاءِ صَارَ طِيبًا وَلَمَّا خُمِّرَ صَارَ طِينًا لَازِبًا يُلْصَقُ بِالْيَدِ، وَصَارَ حَمَأً مَسْنُونًا، قَالَ بَعْضُهُمْ: طِينًا أَسْوَدَ مُنْتِنًا، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْمَسْنُونُ: الْمُصَوَّرُ، كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ، ثُمَّ لَمَّا خَلَقَهُ مِنْ طِينٍ خَلَقَ مِنْهُ زَوْجَهُ حَوَّاءَ، كَمَا قَالَ فِي أَوَّلِ النِّسَاءِ يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا [٤ \ ١] وَقَالَ فِي الْأَعْرَافِ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا [٧ \ ١٨٩] وَقَالَ فِي الزُّمَرِ: ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا [٣٩ \ ٦] كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُ ذَلِكَ كُلِّهِ، ثُمَّ لَمَّا خَلَقَ الرَّجُلَ وَالْمَرْأَةَ، كَانَ وُجُودُ جِنْسِ الْإِنْسَانِ مِنْهُمَا عَنْ طَرِيقِ التَّنَاسُلِ، فَأَوَّلُ أَطْوَارِهِ: النُّطْفَةُ، ثُمَّ الْعَلَقَةُ، إِلَخْ.

Biz daha önce o toprağın evrelerini; suyla ıslatıldığında çamur (tîn) haline geldiğini, bekletilip yoğrulunca ele yapışan cıvık bir çamur (tîn-i lâzib) olduğunu ve kokuşmuş şekil verilebilir kara balçık (hame-i mesnûn) haline geldiğini açıklamıştık. Bazıları: 'Kokuşmuş siyah çamur', bazıları da: 'Mesnûn: Şekil verilmiş olandır' demişlerdir; Hicr Suresi'nde açıklandığı üzere. Sonra onu çamurdan yaratınca, ondan eşi Havvâ'yı yarattı. Nitekim Nisâ Suresi'nin başında: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا } “Ey insanlar! Sizi tek bir nefisten yaratan ve ondan da eşini var eden Rabbinizden sakının” [Nisâ, 4/1], A'râf Suresi'nde: { وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا } “Ondan eşini kıldı” [A'râf, 7/189] ve Zümer Suresi'nde: { ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا } “Sonra ondan eşini meydana getirdi” [Zümer, 39/6] buyurmuştur; bütün bunlar önceden açıklandığı gibidir. Erkek ve kadını yarattıktan sonra insan türünün varlığı, bu ikisinden üreme yoluyla oldu. Dolayısıyla onun evrelerinin ilki nutfe, sonra alaka vb.dir.

وَقَدْ بَيَّنَّا أَغْلَبَ ذَلِكَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْحَجِّ، وَقَوْلُهُ هُنَا: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ طِينٍ [٢٣ \ ١٢] يَعْنِي: بَدْأَهُ خَلْقَ نَوْعِ الْإِنْسَانِ بِخَلْقِ آدَمَ، وَقَوْلُهُ ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً [٢٣ \ ١٣] ، أَيْ: بَعْدَ خَلْقِ آدَمَ وَحَوَّاءَ، فَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ جَعَلْنَاهُ

Bunun çoğunu Hac Suresi'nin başında açıklamıştık. Buradaki: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ طِينٍ } “Andolsun biz insanı çamurdan [süzülmüş] bir özden yarattık” [Mü'minûn, 23/12] kavli; insan türünün yaratılışına Âdem'in yaratılmasıyla başlamasını kastetmektedir. { ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً } “Sonra onu bir nutfe kıldık” [Mü'minûn, 23/13] kavli ise Âdem ve Havvâ'nın yaratılmasından sonradır. Dolayısıyla: { ثُمَّ جَعَلْنَاهُ } kavlindeki zamir,

لِنَوْعِ الْإِنْسَانِ، الَّذِي هُوَ النَّسْلُ لِدَلَالَةِ الْمَقَامِ عَلَيْهِ، كَقَوْلِهِمْ: عِنْدِي دِرْهَمٌ وَنِصْفُهُ أَيْ: وَنِصْفُ دِرْهَمٍ آخَرُ، كَمَا أَوْضَحَ تَعَالَى هَذَا الْمَعْنَى فِي سُورَةِ السَّجْدَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى ذَلِكَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ وَبَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسَانِ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ مَاءٍ مَهِينٍ ثُمَّ سَوَّاهُ وَنَفَخَ فِيهِ مِنْ رُوحِهِ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ [٣٢ \ ٦ - ٩] وَأَشَارَ إِلَى ذَلِكَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ إِذَا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ [٣٠ \ ٢٠] وَمَا ذَكَرَهُ هُنَا مِنْ أَطْوَارِ خَلْقِهِ الْإِنْسَانَ، أَمَرَ كُلَّ مُكَلَّفٍ أَنْ يَنْظُرَ فِيهِ، وَالْأَمْرُ الْمُطْلَقُ يَقْتَضِي الْوُجُوبَ إِلَّا لِدَلِيلٍ صَارِفٍ عَنْهُ، كَمَا أَوْضَحْنَاهُ مِرَارًا، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسَانُ مِمَّ خُلِقَ خُلِقَ مِنْ مَاءٍ دَافِقٍ الْآيَةَ [٨٦ \ ٥ - ٦] ، وَقَدْ أَشَارَ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، إِلَى كَمَالِ قُدْرَتِهِ بِنَقْلِهِ الْإِنْسَانَ فِي خَلْقِهِ مِنْ طَوْرٍ إِلَى طَوْرٍ، كَمَا أَوْضَحَهُ هُنَا ; وَكَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا لَكُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقَارًا وَقَدْ خَلَقَكُمْ أَطْوَارًا [٧١ \ ١٣ - ١٤] وَبَيَّنَ أَنَّ انْصِرَافَ خَلْقِهِ عَنِ التَّفَكُّرِ فِي هَذَا وَالِاعْتِبَارِ بِهِ مِمَّا يَسْتَوْجِبُ التَّسَاؤُلَ وَالْعَجَبَ، وَأَنَّ مِنْ غَرَائِبِ صُنْعِهِ وَعَجَائِبِ قُدْرَتِهِ نَقْلَهُ الْإِنْسَانَ مِنَ النُّطْفَةِ، إِلَى الْعَلَقَةِ، وَمِنَ الْعَلَقَةِ إِلَى الْمُضْغَةِ إِلَخْ، مَعَ أَنَّهُ لَمْ يَشُقَّ بَطْنَ أُمِّهِ بَلْ هُوَ مُسْتَتِرٌ بِثَلَاثِ ظُلُمَاتٍ: وَهِيَ ظُلْمَةُ الْبَطْنِ، وَظُلْمَةُ الرَّحِمِ، وَظُلْمَةُ الْمَشِيمَةِ الْمُنْطَوِيَةِ عَلَى الْجَنِينِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ - جَلَّ وَعَلَا -: يَخْلُقُكُمْ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ خَلْقًا مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فِي ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ [٣٩ \ ٦] فَتَأَمَّلْ مَعْنَى قَوْلِهِ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ، أَيْ: عَنْ هَذِهِ الْعَجَائِبِ وَالْغَرَائِبِ، الَّتِي فَعَلَهَا فِيكُمْ رَبُّكُمْ وَمَعْبُودُكُمْ. وَقَالَ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحَامِ كَيْفَ يَشَاءُ [٣ \ ٦] وَقَالَ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَغَيْرِ مُخَلَّقَةٍ [٢٢ \ ٥] ثُمَّ ذَكَرَ الْحِكْمَةَ فَقَالَ لِنُبَيِّنَ لَكُمْ [٢٢ \ ٥] أَيْ: لِنُظْهِرَ لَكُمْ بِذَلِكَ عَظَمَتَنَا، وَكَمَالَ قُدْرَتِنَا، وَانْفِرَادَنَا بِالْإِلَهِيَّةِ وَاسْتِحْقَاقِ الْعِبَادَةِ، وَقَالَ فِي سُورَةِ الْمُؤْمِنِ هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخًا [٤٠ \ ٦٧] وَقَالَ تَعَالَى: أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنَى ثُمَّ كَانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّى فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى أَلَيْسَ ذَلِكَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى [٧٥ \ ٣٦ - ٤٠] وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ هَذَا كَثِيرَةٌ، وَقَدْ أَبْهَمَ هَذِهِ الْأَطْوَارَ الْمَذْكُورَةَ فِي قَوْلِهِ

makamın delalet etmesi sebebiyle, nesil olan insan türüne aittir; nitekim Arapların: 'Yanımda bir dirhem ve onun yarısı var' yani 'başka bir dirhemin yarısı var' demeleri gibidir. Yüce Allah bu manayı Secde Suresi'nde şu kavliyle açıklamıştır: { ذَلِكَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ وَبَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسَانِ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ مَاءٍ مَهِينٍ ثُمَّ سَوَّاهُ وَنَفَخَ فِيهِ مِنْ رُوحِهِ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ } “İşte görüleni de görülmeyeni de bilen, mutlak güç ve merhamet sahibi O'dur. O ki yarattığı her şeyi güzel yapmış ve insanın yaratılışına çamurdan başlamıştır. Sonra onun neslini değersiz bir sudan süzülmüş bir özden kılmıştır. Sonra onu düzeltip tamamlamış ve ona ruhundan üflemiştir. Size kulaklar, gözler ve gönüller vermiştir. Ne kadar da az şükrediyorsunuz!” [Secde, 32/6-9]. Buna şu kavliyle de işaret etmiştir: { وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ إِذَا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ } “Sizi topraktan yaratması, sonra da sizin birer insan olup yeryüzüne yayılmanız O'nun ayetlerindendir” [Rûm, 30/20]. İnsanın yaratılış evreleri hakkında burada zikrettiği şeyleri her mükellefin ibretle düşünmesini emretmiştir; mutlak emir ise defalarca açıkladığımız üzere aksine bir delil olmadıkça vücup gerektirir. Bu da şu ayettedir: { فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسَانُ مِمَّ خُلِقَ خُلِقَ مِنْ مَاءٍ دَافِقٍ } “İnsan neden yaratıldığına bir baksın! Atılan bir sudan yaratıldı...” [Târık, 86/5-6]. Pek çok ayette, burada açıkladığı gibi insanı yaratılışında evreden evreye geçirerek kemâl-i kudretine işaret etmiştir; nitekim Yüce Allah'ın: { مَا لَكُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقَارًا وَقَدْ خَلَقَكُمْ أَطْوَارًا } “Size ne oluyor ki Allah'ın büyüklüğünü saymıyorsunuz? Oysa O sizi evrelerden geçirerek yaratmıştır” [Nûh, 71/13-14] kavlinde olduğu gibi. Yarattıklarının bunu düşünmekten ve bundan ibret almaktan yüz çevirmelerinin sorgulanmayı ve hayreti gerektiren bir durum olduğunu; annesinin karnını yarmadığı halde, üstelik üç karanlık içinde yani karın karanlığı, rahim karanlığı ve cenini saran plasenta (eş) karanlığı içinde gizlenmişken insanı nutfeden alakaya, alakadan mudğaya aktarmasının O'nun sanatının inceliklerinden ve kudretinin harikalarından olduğunu beyan etmiştir. Bu da O -celle ve alâ-'ın şu kavlindedir: { يَخْلُقُكُمْ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ خَلْقًا مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فِي ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ } “Sizi annelerinizin karınlarında, üç karanlık içinde yaratılıştan yaratılışa geçirerek yaratmaktadır. İşte Rabbiniz olan Allah budur; mülk O'nundur. O'ndan başka ilah yoktur. O halde nasıl döndürülüyorsunuz?” [Zümer, 39/6]. { فَأَنَّى تُصْرَفُونَ } “Nasıl döndürülüyorsunuz?” kavlinin anlamını bir düşün; yani: 'Rabbiniz ve mabudunuzun sizde gerçekleştirdiği bu harika ve hayret verici işlerden nasıl çevriliyorsunuz?' Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحَامِ كَيْفَ يَشَاءُ } “Rahimlerde sizi dilediği gibi şekillendiren O'dur” [Âl-i İmrân, 3/6]. Şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَغَيْرِ مُخَلَّقَةٍ } “Ey insanlar! Eğer yeniden dirilmekten şüphedeyseniz, şunu bilin ki biz sizi topraktan, sonra nutfeden, sonra alakadan, sonra uzuvları beliren ve belirmeyen bir çiğnemlik et parçasından yarattık” [Hac, 22/5]; sonra hikmetini zikrederek: { لِنُبَيِّنَ لَكُمْ } “size [kudretimizi] açıkça gösterelim diye” [Hac, 22/5] buyurmuştur; yani: 'Bununla size azametimizi, kemâl-i kudretimizi, uluhiyetteki tekliğimizi ve ibadete layık oluşumuzu gösterelim diye.' Mü'min Suresi'nde: { هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخًا } “Sizi topraktan, sonra bir nutfeden, sonra bir alakadan yaratan, sonra bebek olarak çıkaran, sonra güçlü çağınıza ulaşmanız, sonra da yaşlanmanız için [yaşatan] O'dur” [Mü'min, 40/67] buyurmuştur. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنَى ثُمَّ كَانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّى فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى أَلَيْسَ ذَلِكَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى } “İnsan başıboş bırakılacağını mı sanır? O, akıtılan meniden bir nutfe değil miydi? Sonra bir alaka oldu da [Allah onu] yarattı ve ona şekil verdi. Ondan iki çifti; erkeği ve dişiyi var etti. Peki bunları yapan, ölüleri diriltmeye kadir değil midir?” [Kıyâme, 75/36-40]. Bunun benzeri ayetler çoktur. Zikredilen bu evreleri şu kavlinde mübhem bırakmıştır:

كَلَّا إِنَّا خَلَقْنَاهُمْ مِمَّا يَعْلَمُونَ [٧٠ \ ٣٩] وَذَلِكَ الْإِبْهَامُ يَدُلُّ عَلَى ضَعْفِهِمْ وَعَظَمَةِ خَالِقِهِمْ - جَلَّ وَعَلَا -، فَسُبْحَانَهُ - جَلَّ وَعَلَا - مَا أَعْظَمَ شَأْنَهُ وَمَا أَكْمَلَ قُدْرَتَهُ، وَمَا أَظْهَرَ بَرَاهِينَ تَوْحِيدِهِ، وَقَدْ بَيَّنَ فِي آيَةِ الْمُؤْمِنُونَ هَذِهِ: أَنَّهُ يَخْلُقُ الْمُضْغَةَ عِظَامًا، وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: أَنَّهُ يُرَكِّبُ بَعْضَ تِلْكَ الْعِظَامِ مَعَ بَعْضٍ، تَرْكِيبًا قَوِيًّا، وَيَشُدُّ بَعْضَهَا مَعَ بَعْضٍ، عَلَى أَكْمَلِ الْوُجُوهِ وَأَبْدَعِهَا، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ نَحْنُ خَلَقْنَاهُمْ وَشَدَدْنَا أَسْرَهُمْ الْآيَةَ [٧٦ \ ٢٨] ، وَالْأَسْرُ: شَدُّ الْعِظَامِ بَعْضِهَا مَعَ بَعْضٍ، وَتَآسِيرُ السَّرْجِ وَمَرْكَبُ الْمَرْأَةِ السُّيُورُ الَّتِي يُشَدُّ بِهَا، وَمِنْهُ قَوْلُ حُمَيْدِ بْنِ ثَوْرٍ:

{ كَلَّا إِنَّا خَلَقْنَاهُمْ مِمَّا يَعْلَمُونَ } “Hayır! Şüphesiz biz onları bildikleri şeyden yarattık” [Meâric, 70/39]. Bu ibham, onların zayıflığına ve Yaratıcıları olan O -celle ve alâ-'ın azametine delalet eder. O -celle ve alâ- noksan sıfatlardan münezzehtir; şânı ne yüce, kudreti ne kâmil ve tevhidinin delilleri ne kadar açıktır! Mü'minûn Suresi'ndeki bu ayette mudğayı kemikler halinde yarattığını beyan etmiş; başka bir yerde de bu kemiklerin bazısını bazısıyla güçlü bir şekilde birleştirdiğini ve bazısını bazısına en mükemmel ve en kusursuz biçimde bağladığını açıklamıştır. Bu da: { نَحْنُ خَلَقْنَاهُمْ وَشَدَدْنَا أَسْرَهُمْ } “Onları biz yarattık ve mafsallarını (bağlarını) sımsıkı bağladık...” [İnsân, 76/28] kavlindedir. 'Asr'; kemiklerin birbirine bağlanıp raptedilmesidir. Semerin ve kadının binitinin 'teâsîr'i, onun kendisiyle bağlandığı kayışlardır. Humeyd b. Sevr'in şu beyti bundandır:

وَمَا دَخَلَتْ فِي الْخَدْبِ حَتَّى تَنَقَّضَتْ ... تَآسِيرُ أَعْلَى قَدِّهِ وَتَحَطَّمَا

Derin yarığa girmedi; ta ki üst bağının kayışları çözülüp parçalanıncaya kadar.

وَفِي صِحَاحِ الْجَوْهَرِيِّ: أَسَرَ قَتَبَهُ يَأْسِرُهُ أَسْرًا شَدَّهُ بِالْأَسَارِ وَهُوَ الْقَدُّ، وَمِنْهُ سُمِّيَ الْأَسِيرُ، وَكَانُوا يَشُدُّونَهُ بِالْقَدِّ، فَقَوْلُ بَعْضِ الْمُفَسِّرِينَ وَاللُّغَوِيِّينَ: أَسْرَهُمْ أَيْ: خَلْقَهُمْ فِيهِ قُصُورٌ فِي التَّفْسِيرِ ; لِأَنَّ الْأَسْرَ هُوَ الشَّدُّ الْقَوِيُّ بِالْأَسَارِ الَّذِي هُوَ الْقَدُّ، وَهُوَ السَّيْرُ الْمَقْطُوعُ مِنْ جِلْدِ الْبَعِيرِ وَنَحْوِهِ، الَّذِي لَمْ يُدْبَغْ وَاللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - يَشُدُّ بَعْضَ الْعِظَامِ بِبَعْضٍ، شَدًّا مُحْكَمًا مُتَمَاسِكًا كَمَا يَشُدُّ الشَّيْءَ بِالْقَدِّ، وَالشَّدُّ بِهِ قَوِيٌّ جِدًّا، وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ فِي قَرَارٍ مَكِينٍ [٢٣ \ ١٣] الْقَرَارُ هُنَا: مَكَانُ الِاسْتِقْرَارِ، وَالْمَكِينُ: الْمُتَمَكِّنُ، وَصَفَ الْقَرَارَ بِهِ لِتَمَكُّنِهِ فِي نَفْسِهِ بِحَيْثُ لَا يُعْرَضُ لَهُ اخْتِلَالٌ، أَوْ لِتَمَكُّنِ مَنْ يَحِلُّ فِيهِ، قَالَهُ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ، وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: الْقَرَارُ: الْمُسْتَقِرُّ، وَالْمُرَادُ بِهِ: الرَّحِمُ وُصِفَتْ بِالْمَكَانَةِ الَّتِي هِيَ صِفَةُ الْمُسْتَقِرِّ فِيهَا، أَوْ بِمَكَانَتِهَا فِي نَفْسِهَا ; لِأَنَّهَا مُكِّنَتْ بِحَيْثُ هِيَ وَأُحْرِزَتْ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ ثُمَّ أَنْشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ [٢٣ \ ١٤] قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ أَيْ: خَلْقًا مُبَايِنًا لِلْخَلْقِ الْأَوَّلِ مُبَايَنَةً مَا أَبْعَدَهَا حَيْثُ جَعَلَهُ حَيَوَانًا وَكَانَ جَمَادًا، وَنَاطِقًا وَكَانَ أَبْكَمَ، وَسَمِيعًا وَكَانَ أَصَمَّ، وَبَصِيرًا وَكَانَ أَكْمَهَ وَأَوْدَعَ بَاطِنَهُ وَظَاهِرَهُ، بَلْ كُلُّ عُضْوٍ مِنْ أَعْضَائِهِ وَجُزْءٍ مِنْ أَجْزَائِهِ عَجَائِبُ فِطْرَةٍ، وَغَرَائِبُ حِكْمَةٍ، لَا تُدْرَكُ بِوَصْفِ الْوَاصِفِ، وَلَا بِشَرْحِ الشَّارِحِ، انْتَهَى مِنْهُ.

Cevherî'nin Sıhâh'ında şöyle denir: 'Esere katebehû ye'siruhû esren', semerini 'isâr' ile yani tabaklanmamış deri kayış (kadd) ile sımsıkı bağladı demektir. Esir (tutsak) de buradan isimlendirilmiştir; çünkü onu ham deri kayışla bağlarlardı. Dolayısıyla bazı müfessir ve dilcilerin: '{ أَسْرَهُمْ } yani yaratılışları' demelerinde tefsir açısından bir eksiklik vardır; çünkü 'asr', deve ve benzerinin derisinden kesilip tabaklanmamış ham kayış olan 'kadd/isâr' ile sımsıkı bağlamaktır. Allah -celle ve alâ- kemiklerin bazısını bazısına, bir şeyin ham deri kayışla sımsıkı bağlandığı gibi sağlam ve birbirine kenetlenmiş bir şekilde bağlar; zira onunla bağlamak son derece güçlüdür. Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: { فِي قَرَارٍ مَكِينٍ } “sağlam bir karargâhta” [Mü'minûn, 23/13] kavlinde geçen 'karâr'; burada yerleşme yeridir (mekânü'l-istikrâr). 'Mekîn' ise sağlamca yerleşmiş olandır. Bir sarsıntıya maruz kalmayacak şekilde kendiliğinden sağlamlığı sebebiyle yahut içine yerleşenin sağlam bir şekilde durması sebebiyle karargâh bu sıfatla nitelenmiştir; bunu Ebû Hayyân el-Bahr'de söylemiştir. Zemahşerî ise şöyle demiştir: 'Karâr; yerleşilen yerdir. Bununla rahim kastedilmiştir. Rahim, içinde yerleşenin bir sıfatı olan mekânetle (sağlamlıkla) vasfedilmiştir veya bizzat kendi sağlamlığı ile vasfedilmiştir; çünkü rahim bulunduğu yerde sağlamlaştırılmış ve korunmuştur.' Yüce Allah'ın bu ayetteki: { ثُمَّ أَنْشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ } “sonra onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik” [Mü'minûn, 23/14] kavli hakkında Zemahşerî şöyle demiştir: 'Yani cansız iken canlı, dilsiz iken konuşan, sağır iken işiten, kör iken gören kılarak ilk yaratılıştan son derece farklı, bambaşka bir yaratılış kıldık. Onun içine ve dışına, hatta her bir uzvuna ve her bir parçasına, vasfedenin vasfıyla ve açıklayanın açıklamasıyla idrak edilemeyecek fıtrat harikaları ve hikmet incelikleri yerleştirdi.' [Zemahşerî'den nakil] son buldu.

وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ: اخْتُلِفَ فِي الْخَلْقِ الْآخَرِ الْمَذْكُورِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَالشَّعْبِيُّ وَأَبُو الْعَالِيَةِ، وَالضَّحَّاكُ وَابْنُ زَيْدٍ: «هُوَ نَفْخُ الرُّوحِ فِيهِ بَعْدَ أَنْ كَانَ جَمَادًا» وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: «خُرُوجُهُ إِلَى الدُّنْيَا» ، وَقَالَ قَتَادَةُ: عَنْ فُرْقَةِ نَبَاتِ شَعْرِهِ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: خُرُوجُ الْأَسْنَانِ، وَنَبَاتُ الشَّعْرِ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: كَمَالُ شَبَابِهِ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَالصَّحِيحُ، أَنَّهُ عَامٌّ فِي هَذَا وَفِي غَيْرِهِ مِنَ النُّطْقِ وَالْإِدْرَاكِ، وَتَحْصِيلِ الْمَعْقُولَاتِ إِلَى أَنْ يَمُوتَ، اهـ مِنْهُ.

Kurtubî şöyle demiştir: 'Zikredilen bu başka yaratılış (halk-ı âhar) hakkında ihtilaf edilmiştir. İbn Abbâs, Şa'bî, Ebu'l-Âliye, Dahhâk ve İbn Zeyd: 'O, cansız bir halde iken ona ruhun üflenmesidir.' demişlerdir. İbn Abbâs'tan: 'Dünyaya çıkışıdır' rivayeti de vardır. Katâde: 'Saçının bitmesiyle farklılaşmasıdır' demiştir. Dahhâk: 'Dişlerinin çıkması ve saçının bitmesidir' demiştir. Mücâhid: 'Gençliğinin kemale ermesidir' demiştir. Bu, İbn Ömer'den de rivayet edilmiştir. Sahih olan ise, bunun buna ve bunun dışındaki konuşma, idrak etme ve ölünceye kadar akledilir şeyleri elde etme hallerine şamil genel bir ifade olduğudur.' [Kurtubî'den nakil] son buldu.

وَالظَّاهِرُ أَنَّ جَمِيعَ أَقْوَالِ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي قَوْلِهِ خَلْقًا آخَرَ أَنَّهُ صَارَ بَشَرًا سَوِيًّا بَعْدَ أَنْ كَانَ نُطْفَةً، وَمُضْغَةً، وَعَلَقَةً، وَعِظَامًا كَمَا هُوَ وَاضِحٌ.

Açık olan şudur ki, ilim ehlinin: { خَلْقًا آخَرَ } “bambaşka bir yaratılış” kavli hakkındaki bütün görüşleri, apaçık olduğu üzere insanın nutfe, alaka, mudğa ve kemik olduktan sonra tastamam bir insan haline gelmiş olmasıdır.

مَسْأَلَةٌ

Mesele

وَقَدِ اسْتَدَلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْإِمَامُ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀، عَلَى أَنَّ مَنْ غَصَبَ بَيْضَةً، فَأَفْرَخَتْ عِنْدَهُ أَنَّهُ يَضْمَنُ الْبَيْضَةَ، وَلَا يَرُدُّ الْفَرْخَ ; لِأَنَّ الْفَرْخَ خَلْقٌ آخَرُ سِوَى الْبَيْضَةِ، فَهُوَ غَيْرُ مَا غَصَبَ، وَإِنَّمَا يَرُدُّ الْغَاصِبُ مَا غَصَبَ، وَهَذَا الِاسْتِدْلَالُ لَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

İmam Ebû Hanîfe rahimehullâh bu ayetle, bir yumurtayı gasp eden ve bu yumurta kendi yanında civciv çıkaran kimsenin yumurtayı tazmin edeceği ve civcivi geri vermeyeceği hükmüne istidlal etmiştir. Çünkü civciv yumurtadan ayrı 'bambaşka bir yaratılıştır' (halk-ı âhar), dolayısıyla gasp ettiği şeyden başkadır; gasp eden kimse ise sadece gasp ettiği şeyi geri verir. Bu istidlalin fıkhî mülahaza açısından tutarlı bir yönü vardır. En doğrusunu Yüce Allah bilir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ [٢٣ \ ١٤] وَقَوْلُهُ فَتَبَارَكَ اللَّهُ قَالَ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ الْمُحِيطِ: تَبَارَكَ: فِعْلٌ مَاضٍ لَا يَنْصَرِفُ، وَمَعْنَاهُ: تَعَالَى وَتَقَدَّسَ. اهـ مِنْهُ.

Yüce Allah'ın bu ayetteki: { فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ } “Şekil verenlerin en güzeli olan Allah pek yücedir” [Mü'minûn, 23/14] kavli ve O'nun: { فَتَبَارَكَ اللَّهُ } kavli hakkında Ebû Hayyân el-Bahru'l-Muhît'te şöyle demiştir: 'Tebâreke; çekimi olmayan mazi bir fiildir. Anlamı ise: Yüce ve mukaddes oldu demektir.' [Ebû Hayyân'dan nakil] son buldu.

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ أَيِ: الْمُقَدِّرِينَ وَالْعَرَبُ تُطْلِقُ الْخَلْقَ وَتُرِيدُ التَّقْدِيرَ، وَمِنْهُ قَوْلُ زُهَيْرٍ:

Bu ayetteki: { أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ } yani 'takdir edenlerin en güzeli' demektir. Araplar halk (yaratma) kelimesini takdir etmek (ölçüp biçmek) anlamında da kullanırlar. Züheyr'in şu beyti bundandır:

وَلَأَنْتَ تَفْرِي مَا خَلَقْتَ وَبَعْ ... ضُ الْقَوْمِ يَخْلُقُ ثُمَّ لَا يَفْرِي

Sen biçtiğin (takdir ettiğin) şeyi mutlaka kesersin... Toplumun bazısı ise biçer de sonra kesemez.

فَقَوْلُهُ: يَخْلُقُ ثُمَّ لَا يَفْرِي، أَيْ: يُقَدِّرُ الْأَمْرَ، ثُمَّ لَا يُنَفِّذُهُ لِعَجْزِهِ عَنْهُ كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ النَّحْوِيِّينَ مُخْتَلِفُونَ فِي صِيغَةِ التَّفْضِيلِ إِذَا أُضِيفَتْ إِلَى مَعْرِفَةٍ، هَلْ إِضَافَتُهَا إِضَافَةٌ مَحْضَةٌ، أَوْ لَفْظِيَّةٌ غَيْرُ مَحْضَةٍ، كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ فِي مَحَلِّهِ؟ فَمَنْ قَالَ: هِيَ مَحْضَةٌ أَعْرَبَ قَوْلَهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ نَعْتًا لِلَفْظِ الْجَلَالَةِ، وَمَنْ قَالَ: هِيَ غَيْرُ مَحْضَةٍ أَعْرَبَهُ بَدَلًا، وَقِيلَ: خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، تَقْدِيرُهُ: هُوَ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ، وَقَرَأَ هَذَيْنِ الْحَرْفَيْنِ فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا [٢٣ \ ١٣] وَقَوْلُهُ فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ابْنُ عَامِرٍ وَشُعْبَةُ عَنْ عَاصِمٍ عَظْمًا: بِفَتْحِ الْعَيْنِ، وَإِسْكَانِ الظَّاءِ مِنْ غَيْرِ أَلِفٍ بِصِيغَةِ الْمُفْرَدِ فِيهِمَا، وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ: عِظَامًا بِكَسْرِ الْعَيْنِ وَفَتْحِ الظَّاءِ، وَأَلِفٍ بَعْدَهَا بِصِيغَةِ الْجَمْعِ، وَعَلَى قِرَاءَةِ ابْنِ عَامِرٍ وَشُعْبَةَ، فَالْمُرَادُ بِالْعَظْمِ: الْعِظَامُ.

Onun: 'Biçer de sonra kesemez' sözü; yani 'işi takdir eder/tasarlar, fakat acziyetinden dolayı onu uygulayamaz' demektir, bilindiği üzere. Malumdur ki nahivciler, tafdil sîgası marifeye muzaf olduğunda onun izafetinin hakiki (mahz) bir izafet mi yoksa lafzî gayr-i mahz bir izafet mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir, kendi yerinde bilindiği gibi. 'Mahzdır' diyenler, { أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ } kavlini lafza-i celâlin sıfatı olarak irab etmişlerdir. 'Gayr-i mahzdır' diyenler ise onu bedel olarak irab etmişlerdir. Takdiri: 'O, yaratanların en güzelidir' şeklinde olan mahzûf bir mübtedanın haberi olduğu da söylenmiştir. Bu iki kelimeyi yani: { فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا } [Mü'minûn, 23/14] kavli ile { فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا } kavlini İbn Âmir ve Âsım'dan Şû'be; her ikisinde de elif olmaksızın ayın harfinin fethası ve zâ harfinin sükûnu ile tekil kalıbında { عَظْمًا } şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise ayın harfinin kesrası, zâ harfinin fethası ve sonrasında elif ile çoğul kalıbında { عِظَامًا } şeklinde okumuşlardır. İbn Âmir ve Şû'be'nin kıraatine göre 'azm' (kemik) ile kastedilen kemiklerdir.

وَقَدْ قَدَّمْنَا بِإِيضَاحٍ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْحَجِّ وَغَيْرِهَا أَنَّ الْمُفْرَدَ إِنْ كَانَ اسْمَ جِنْسٍ، قَدْ تُطْلِقُهُ الْعَرَبُ، وَتُرِيدُ بِهِ مَعْنَى الْجَمْعِ، وَأَكْثَرْنَا مِنْ أَمْثِلَتِهِ فِي الْقُرْآنِ، وَكَلَامِ الْعَرَبِ مَعَ تَعْرِيفِهِ وَتَنْكِيرِهِ وَإِضَافَتِهِ، فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.

Hac Suresi'nin başında ve başka yerlerde tekil kelimenin cins ismi olması durumunda Arapların onu çoğul manasını kastederek kullanabildiğini açıklıkla belirtmiş, Kur'an'da ve Arap kelamında marife, nekre ve muzaf halleriyle örneklerini çoğaltmıştık. Dolayısıyla bu durum, burada tekrar etmekten müstağni kılmıştır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ إِنَّكُمْ بَعْدَ ذَلِكَ لَمَيِّتُونَ ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تُبْعَثُونَ، بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُمْ بَعْدَ أَنْ أَنْشَأَهُمْ خَلْقًا آخَرَ، فَأَخْرَجَ الْوَاحِدَ مِنْهُمْ مِنْ بَطْنِ أُمِّهِ صَغِيرًا، ثُمَّ يَكُونُ مُحْتَلِمًا، ثُمَّ يَكُونُ شَابًّا، ثُمَّ يَكُونُ كَهْلًا، ثُمَّ يَكُونُ شَيْخًا، ثُمَّ هَرَمًا أَنَّهُمْ كُلَّهُمْ صَائِرُونَ إِلَى الْمَوْتِ مَنْ عُمِّرَ مِنْهُمْ وَمَنْ لَمْ يُعَمَّرْ، ثُمَّ هُمْ بَعْدَ الْمَوْتِ يُبْعَثُونَ أَحْيَاءً، يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِلْحِسَابِ وَالْجَزَاءِ، وَهَذَا الْمَوْتُ وَالْحَيَاةُ الْمَذْكُورَانِ هُنَا كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا لَهُ نَظِيرٌ آخَرُ ; لِأَنَّهُمَا إِمَاتَتَانِ وَإِحْيَاءَتَانِ ذُكِرَ مِنْ كُلٍّ مِنْهُمَا وَاحِدَةٌ هُنَا، وَذُكِرَ الْجَمِيعُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ [٢ \ ٢٨] وَقَوْلِهِ: قَالُوا رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ [٤٠ \ ١١] كَمَا قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ فِي سُورَةِ الْحَجِّ وَالْبَقَرَةِ، وَكُلُّ ذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى كَمَالِ قُدْرَتِهِ، وَلُزُومِ الْإِيمَانِ بِهِ، وَاسْتِحْقَاقِهِ لِلْعِبَادَةِ وَحْدَهُ ﷾ عُلُوًّا كَبِيرًا.

Yüce Allah'ın: { ثُمَّ إِنَّكُمْ بَعْدَ ذَلِكَ لَمَيِّتُونَ ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تُبْعَثُونَ } “Sonra siz bunun ardından muhakkak öleceksiniz. Sonra siz şüphesiz kıyamet gününde diriltileceksiniz.” kavli. O -celle ve alâ-, bu kerim ayette onları bambaşka bir yaratılışla inşa edip her birini annesinin karnından küçük olarak çıkardıktan, sonra ergen, sonra genç, sonra orta yaşlı, sonra yaşlı, sonra da pir-i fani olduktan sonra, ömrü uzatılanı da uzatılmayanı da dahil hepsinin ölüme gideceğini; ölümden sonra da hesap ve ceza için kıyamet gününde diri olarak ba's olunacaklarını (diriltileceklerini) beyan etmiştir. Burada zikredilen bu ölüm ve hayatın her birinin birer benzeri daha vardır; zira bunlar iki ölüm ve iki hayattır. Burada her ikisinden birer tanesi zikredilmiş, tamamı ise Yüce Allah'ın: { كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ } “Allah'ı nasıl inkâr edersiniz ki siz ölü idiniz de sizi diriltti; sonra sizi öldürecek, sonra tekrar diriltecektir...” [Bakara, 2/28] ve O'nun: { قَالُوا رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ } “Onlar: 'Rabbimiz! Bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin' dediler” [Mü'min, 40/11] kavlinde zikredilmiştir; Hac ve Bakara surelerinde açıkladığımız gibi. Bütün bunlar O'nun kemâl-i kudretine, O'na imanın lüzumuna ve pek yüce olan Allah'ın tek başına ibadete layık olduğuna delildir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ خَلَقْنَا فَوْقَكُمْ سَبْعَ طَرَائِقَ وَمَا كُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غَافِلِينَ (١٧) ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: «طَرَائِقَ» وَجْهَانِ مِنَ التَّفْسِيرِ:

Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا فَوْقَكُمْ سَبْعَ طَرَائِقَ وَمَا كُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غَافِلِينَ } “Andolsun biz sizin üstünüzde yedi yol (yedi kat gök) yarattık. Biz yarattıklarımızdan habersiz değiliz.” (17) kavli. Yüce Allah'ın “tarâik” (طَرَائِقَ) lafzı hakkında iki tefsir vechi vardır:

أَحَدُهُمَا: أَنَّهَا قِيلَ لَهَا طَرَائِقُ ; لِأَنَّ بَعْضَهَا فَوْقَ بَعْضٍ مِنْ قَوْلِهِمْ: طَارَقَ النَّعْلَ إِذَا صَيَّرَهَا طَاقًا فَوْقَ طَاقٍ، وَرَكَّبَ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ ﷺ «كَأَنَّ وُجُوهَهُمُ الْمَجَانُّ الْمُطْرَقَةُ» أَيِ: التِّرَاسُ الَّتِي جُعِلَتْ لَهَا طَبَقَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ يَصِفُ نَعْلًا لَهُ مُطَارَقَةٌ:

Birincisi: Onlara 'tarâik' denilmesi, bazısının bazısının üstünde olması sebebiyledir; bu da onların: 'Ayakkabıyı kat kat yaptığı, bazısını bazısının üzerine bindirdiği zaman' kullandıkları 'târaka'n-na'l' sözündendir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: 'Sanki yüzleri katmerli kalkanlar (el-mecânnü'l-mutraka) gibidir' hadisi de bundandır; yani bazısı bazısının üstünde tabakalar kılınan kalkanlar demektir. Şairin katmerli ayakkabısını vasfederken söylediği şu beyti bundandır:

وَطِرَاقٌ مِنْ خَلْفِهِنَّ طِرَاقٌ ... سَاقِطَاتٌ تَلْوِي بِهَا الصَّحْرَاءُ

Ve arkalarından kat kat tabanlar... Çölün [kumlarının] savurup büktüğü düşen parçalar.

يَعْنِي: نِعَالَ الْإِبِلِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: طَائِرٌ طَرَّاقُ الرِّيشِ، وَمَطْرَقَةٌ إِذَا رَكِبَ بَعْضُ رِيشِهِ بَعْضًا، وَمِنْهُ قَوْلُ زُهَيْرٍ يَصِفُ بَازِيًا:

Bununla develerin tabanlarını kastetmektedir. Kanat tüyleri birbiri üstüne bindiğinde 'tâirun tarrâku'r-rîş' ve 'mutraka' denilmesi de bundandır. Züheyr'in bir doğanı vasfederken söylediği şu beyti bundandır:

أَهْوَى لَهَا أَسْفَعُ الْخَدَّيْنِ مُطْرِقٌ ... رِيشَ الْقَوَادِمِ لَمْ تُنْصَبْ لَهُ الشَّبَكُ

Ona doğru süzüldü iki yanağı siyahlaşmış, ön kanat tüyleri üst üste binmiş... Kendisi için hiçbir ağ kurulmamış olan [doğan].

وَقَوْلُ ذِي الرُّمَّةِ يَصِفُ بَازِيًا أَيْضًا:

Zü'r-Rimme'nin yine bir doğanı vasfederken söylediği şu beyti de [bundandır]:

طِرَاقُ الْخَوَافِي وَاقِعٌ فَوْقَ رِيعِهِ ... نَدَى لَيْلِهِ فِي رِيشِهِ يَتَرَقْرَقُ

İç tüyleri kat kat binmiş, yüksek tepesinin üzerine tünemiş... Gece çiği tüylerinde parıldamaktadır.

وَقَوْلُ الْآخَرِ يَصِفُ قَطَاةً:

Bir diğer şairin bağırtlak kuşunu vasfederken söylediği şu beyti de [bundandır]:

سَكَّاءُ مَخْطُومَةٌ فِي رِيشِهَا طَرْقٌ ... سُودٌ قَوَادِمُهَا كَدَّرَ خَوَافِيَهَا

Kulaksız, burnu kemerli, tüylerinde katmerlilik bulunan... Ön kanat tüyleri siyah olup arka tüylerini gölgede bırakmış bir kuş.

فَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَقَوْلُهُ سَبْعَ طَرَائِقَ يُوَضِّحُ مَعْنَاهُ قَوْلُهُ تَعَالَى

Bu görüşe göre { سَبْعَ طَرَائِقَ } kavlinin manasını Yüce Allah'ın şu kavli açıklamaktadır:

أَلَمْ تَرَوْا كَيْفَ خَلَقَ اللَّهُ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ طِبَاقًا الْآيَةَ [٧١ \ ١٥] وَهَذَا قَوْلُ الْأَكْثَرِ.

{ أَلَمْ تَرَوْا كَيْفَ خَلَقَ اللَّهُ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ طِبَاقًا } “Görmediniz mi Allah yedi göğü birbiriyle uyumlu tabakalar halinde nasıl yarattı?” ayetidir [Nûh 71/15]. Çoğunluğun görüşü de budur.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهَا قِيلَ لَهَا طَرَائِقُ ; لِأَنَّهَا طُرُقُ الْمَلَائِكَةِ فِي النُّزُولِ وَالْعُرُوجِ، وَقِيلَ: لِأَنَّهَا طَرَائِقُ الْكَوَاكِبِ فِي مَسِيرِهَا، وَأَمَّا قَوْلُ مَنْ قَالَ: قِيلَ لَهَا طَرَائِقُ ; لِأَنَّ لِكُلِّ سَمَاءٍ طَرِيقَةٌ وَهَيْئَةٌ غَيْرُ هَيْئَةِ الْأُخْرَى، وَقَوْلُ مَنْ قَالَ: طَرَائِقُ؟ أَيْ مَبْسُوطَاتٌ فَكِلَاهُمَا ظَاهِرُ الْبُعْدِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا كُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غَافِلِينَ [٢٣ \ ١٧] قَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ مَعْنَاهُ كَقَوْلِهِ وَيُمْسِكُ السَّمَاءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ [٢٢ \ ٦٥] ; لِأَنَّ مَنْ يُمْسِكُ السَّمَاءَ لَوْ كَانَ يَغْفُلُ لَسَقَطَتْ فَأَهْلَكَتِ الْخَلْقَ كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ وَمَا كُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غَافِلِينَ [٢٣ \ ١٧] بَلْ نَحْنُ الْقَائِمُونَ بِإِصْلَاحِ جَمِيعِ شُئُونِهِمْ، وَتَيْسِيرِ كُلِّ مَا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ وَقَوْلُهُ: وَلَقَدْ خَلَقْنَا فَوْقَكُمْ سَبْعَ طَرَائِقَ يَعْنِي: السَّمَاوَاتُ بُرْهَانٌ عَلَى قَوْلِهِ قَبْلَهُ ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تُبْعَثُونَ [٢٣ \ ١٦] ; لِأَنَّ مَنْ قَدَرَ عَلَى خَلْقِ السَّمَاوَاتِ، مَعَ عِظَمِهَا فَلَا شَكَّ أَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى خَلْقِ الْإِنْسَانِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى لَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ [٤٠ \ ٥٧] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمِ السَّمَاءُ بَنَاهَا الْآيَةَ [٧٩ \ ٢٧] .

İkinci vecih: Onlara 'tarâik' denilmesi, meleklerin iniş ve yükseliş yolları olduğu içindir. Bir görüşe göre de yıldızların akıp gittiği yolları olduğu içindir. 'Her bir göğün diğerinden farklı bir yolu ve biçimi bulunduğu için onlara tarâik denilmiştir' diyenin sözü ile 'tarâik yayılmış olanlar demektir' diyenin sözüne gelince, her ikisinin de [isabetten] uzaklığı açıktır. Yüce Allah'ın: { وَمَا كُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غَافِلِينَ } “Biz yarattıklarımızdan gafil/habersiz değiliz.” [el-Mü'minûn 23/17] kavlinin anlamının, O'nun: { وَيُمْسِكُ السَّمَاءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ } “[Kendi izni olmadıkça] yerin üzerine düşmemesi için göğü tutar.” [el-Hacc 22/65] kavli gibi olduğunu daha önce belirtmiştik; çünkü göğü tutan zat şayet gafil olsaydı, gök düşer ve daha önce açıklandığı üzere yaratılmışları helak ederdi. Bazıları ise şöyle demiştir: { وَمَا كُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غَافِلِينَ } “Biz yarattıklarımızdan habersiz değiliz” [el-Mü'minûn 23/17], bilakis biz onların bütün işlerini düzene koyan ve ihtiyaç duydukları her şeyi kolaylaştıranız. O'nun: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا فَوْقَكُمْ سَبْعَ طَرَائِقَ } “Andolsun biz sizin üstünüzde yedi yol yarattık” -yani gökleri- kavli, kendisinden önceki: { ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تُبْعَثُونَ } “Sonra siz, kıyamet gününde muhakkak diriltileceksiniz.” [el-Mü'minûn 23/16] kavlinin bir delilidir; çünkü büyüklüklerine rağmen gökleri yaratmaya kadir olanın insanı yaratmaya da kadir olduğunda şüphe yoktur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ } “Elbette göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından daha büyüktür.” [el-Mü'min 40/57] ve Yüce Allah'ın şu kavli de [öyledir]: { أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمِ السَّمَاءُ بَنَاهَا } “Sizi yaratmak mı daha zor, yoksa bina ettiği göğü mü?” [en-Nâziât 79/27].

وَقَوْلِهِ: أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ [٣٦ \ ٨١] وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ هَذَا مُتَعَدِّدَةٌ.

Ve O'nun şu kavli de [böyledir]: { أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ } “Gökleri ve yeri yaratan, onların benzerini yaratmaya kadir değil midir?” [Yâsîn 36/81]. Bu anlamdaki ayetler pek çoktur.

وَقَدْ قَدَّمْنَا بَرَاهِينَ الْبَعْثِ الَّتِي هَذَا الْبُرْهَانُ مِنْ جُمْلَتِهَا، وَأَكْثَرْنَا مِنْ أَمْثِلَتِهَا وَهِيَ مَذْكُورَةٌ هُنَا، وَلَمْ نُوَضِّحْهَا هُنَا لِأَنَّا أَوْضَحْنَاهَا فِيمَا سَبَقَ فِي النَّحْلِ وَالْبَقَرَةِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bu delilin de dahil olduğu yeniden diriliş (ba's) delillerini daha önce aktarmış ve burada zikredilen örneklerini çoğaltmıştık. Bunları daha önce en-Nahl ve el-Bakara surelerinde açıkladığımız için burada tekrar tafsilatına girmedik. İlim Yüce Allah katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّا عَلَى ذَهَابٍ بِهِ لَقَادِرُونَ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً مُعَظِّمًا نَفْسَهُ - جَلَّ وَعَلَا - بِصِيغَةِ الْجَمْعِ الْمُرَادِ بِهَا التَّعْظِيمُ وَأَنَّ ذَلِكَ الْمَاءَ الَّذِي أَنْزَلَهُ مِنَ السَّمَاءِ أَسْكَنَهُ فِي الْأَرْضِ لِيَنْتَفِعَ بِهِ النَّاسُ فِي الْآبَارِ، وَالْعُيُونِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ. وَأَنَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - قَادِرٌ عَلَى إِذْهَابِهِ لَوْ شَاءَ أَنْ يُذْهِبَهُ فَيَهْلِكُ جَمِيعُ الْخَلْقِ بِسَبَبِ ذَهَابِ الْمَاءِ مِنْ أَصْلِهِ جُوعًا وَعَطَشًا وَبَيَّنَ أَنَّهُ أَنْزَلَهُ " بِقَدَرٍ " أَيْ: بِمِقْدَارٍ مُعَيَّنٍ عِنْدَهُ يَحْصُلُ بِهِ نَفْعُ الْخَلْقِ وَلَا يُكَثِّرُهُ عَلَيْهِمْ، حَتَّى يَكُونَ كَطُوفَانِ نُوحٍ لِئَلَّا يُهْلِكَهُمْ، فَهُوَ يُنْزِلُهُ بِالْقَدْرِ الَّذِي فِيهِ الْمَصْلَحَةُ، دُونَ الْمَفْسَدَةِ سُبْحَانَهُ - جَلَّ وَعَلَا - مَا أَعْظَمَهُ وَمَا أَعْظَمَ لُطْفَهُ بِخَلْقِهِ، وَهَذِهِ الْمَسَائِلُ الثَّلَاثُ الَّتِي ذَكَرَهَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، جَاءَتْ مُبَيَّنَةً فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ.

Yüce Allah'ın: { وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّا عَلَى ذَهَابٍ بِهِ لَقَادِرُونَ } “Gökten bir ölçüye göre su indirdik de onu yeryüzünde durdurduk. Biz onu gidermeye de elbette kadiriz.” kavli. Yüce ve Müteal olan Allah, bu celil ayette tazim (yüceltme) ifade eden çoğul kipiyle Zât-ı Âlîsini yücelterek gökten bir su indirdiğini; gökten indirdiği bu suyu, insanların kuyulardan, pınarlardan ve benzeri kaynaklardan yararlanmaları için yeryüzünde iskân edip tuttuğunu ve dileseydi onu tamamen yok etmeye kadir olduğunu; öyle ki suyun kökten yok olmasıyla bütün yaratılmışların açlık ve susuzluktan helak olacağını zikretmiştir. Ayrıca o suyu "bir ölçüye göre" (bi-kaderin), yani Zâtı katında belirlenmiş ve yaratılanların faydalanmasını sağlayacak bir miktarda indirdiğini; helak olmamaları için Nûh tufanındaki gibi üzerlerine aşırı yağdırmadığını açıklamıştır. O, suyu fesada değil maslahata elverişli olacak bir ölçüyle indirir. O yüceler yücesi Allah münezzehtir; O ne kadar büyük, yaratıklarına olan lütfu ne kadar da yücedir! Bu ayet-i kerimede zikredilen bu üç mesele, başka yerlerde de açıklanmıştır.

الْأُولَى: الَّتِي هِيَ كَوْنُهُ: أَنْزَلَهُ بِقَدَرٍ أَشَارَ إِلَيْهَا فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ [١٥ \ ٢١] .

Birincisi: Suyun bir ölçüye göre indirilmiş olması meselesi olup, şu kavlinde buna işaret etmiştir: { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ } “Hazinesi bizim katımızda olmayan hiçbir şey yoktur. Biz onu ancak bilinen bir ölçüye göre indiririz.” [el-Hicr 15/21].

وَالثَّانِيَةُ: الَّتِي هِيَ إِسْكَانُهُ الْمَاءَ الْمُنَزَّلَ مِنَ السَّمَاءِ فِي الْأَرْضِ بَيَّنَهَا فِي قَوْلِهِ - جَلَّ وَعَلَا - أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَلَكَهُ يَنَابِيعَ فِي الْأَرْضِ [٣٩ \ ٢١] وَالْيَنْبُوعُ: الْمَاءُ الْكَثِيرُ وَقَوْلُهُ: فَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَسْقَيْنَاكُمُوهُ وَمَا أَنْتُمْ لَهُ بِخَازِنِينَ [١٥ \ ٢٢] عَلَى مَا قَدَّمْنَا فِي الْحِجْرِ.

İkincisi: Gökten indirilen suyun yeryüzünde tutulup iskân edilmesi meselesi olup, Yüce Allah bunu şu kavlinde açıklamıştır: { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَلَكَهُ يَنَابِيعَ فِي الْأَرْضِ } “Görmedin mi Allah gökten bir su indirdi de onu yerdeki kaynaklara akıttı?” [ez-Zümer 39/21]. 'Yenbû' (يَنْبُوع), bol su demektir. Hicr suresinde daha önce geçtiği üzere şu kavli de [böyledir]: { فَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَسْقَيْنَاكُمُوهُ وَمَا أَنْتُمْ لَهُ بِخَازِنِينَ } “Gökten su indirdik de onunla sizi suladık. Siz onu depolayanlar değilsiniz.” [el-Hicr 15/22].

وَالثَّالِثَةُ: الَّتِي هِيَ قُدْرَتُهُ عَلَى إِذْهَابِهِ أَشَارَ لَهَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَاؤُكُمْ غَوْرًا فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِمَاءٍ مَعِينٍ [٦٧] وَيُشْبِهُ مَعْنَاهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَوْ نَشَاءُ جَعَلْنَاهُ أُجَاجًا فَلَوْلَا تَشْكُرُونَ [٥٦ \ ٧٠] ; لِأَنَّهُ إِذَا صَارَ مِلْحًا أُجَاجًا لَا يُمْكِنُ الشُّرْبُ مِنْهُ، وَلَا الِانْتِفَاعُ بِهِ صَارَ فِي حُكْمِ الْمَعْدُومِ، وَقَدْ بَيَّنَ كَيْفِيَّةَ إِنْزَالِهِ الْمَاءَ مِنَ السَّمَاءِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحَابًا ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكَامًا فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ [٢٤ \ ٤٣] فَصَرَّحَ بِأَنَّ الْوَدْقَ الَّذِي هُوَ الْمَطَرُ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِ السَّحَابِ الَّذِي هُوَ الْمُزْنُ، وَهُوَ الْوِعَاءُ الَّذِي فِيهِ الْمَاءُ وَبَيَّنَ أَنَّ السَّحَابَةَ تَمْتَلِئُ مِنَ الْمَاءِ حَتَّى تَكُونَ ثَقِيلَةً لِكَثْرَةِ مَا فِيهَا مِنَ الْمَاءِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالًا سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ الْآيَةَ [٧ \ ٥٧] فَقَوْلُهُ: ثِقَالًا جَمْعُ ثَقِيلَةٍ، وَثِقَلُهَا إِنَّمَا هُوَ بِالْمَاءِ الَّذِي فِيهَا وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُنْشِئُ السَّحَابَ الثِّقَالَ [١٣ \ ١٢] جَمْعُ سَحَابَةٍ ثَقِيلَةٍ.

Üçüncüsü: Suyu yok etmeye kadir olması meselesi olup, Yüce Allah şu kavlinde buna işaret etmiştir: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَاؤُكُمْ غَوْرًا فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِمَاءٍ مَعِينٍ } “De ki: 'Söyleyin bana; şayet suyunuz çekilip gidecek olsa, size kim akarsu getirebilir?'” [el-Mülk 67/30]. Şu kavlinin manası da buna benzemektedir: { لَوْ نَشَاءُ جَعَلْنَاهُ أُجَاجًا فَلَوْلَا تَشْكُرُونَ } “Dileseydik onu tuzlu ve acı yapardık; şükretmeniz gerekmez mi?” [el-Vâkıa 56/70]; çünkü su tuzlu ve acı hale gelirse ondan içmek ve faydalanmak mümkün olmaz, dolayısıyla yok hükmüne geçer. Suyu gökten nasıl indirdiğini ise Yüce Allah şu kavlinde açıklamıştır: { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحَابًا ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكَامًا فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ } “Görmedin mi Allah bulutları sevk eder, sonra aralarını birleştirir, sonra da onları üst üste yığar. Derken aralarından yağmurun çıktığını görürsün.” [en-Nûr 24/43]. Böylece yağmur demek olan 'vedk'in (الْوَدْق), suyun kabı olan bulutların (el-müzn) arasından çıktığını açıkça bildirmiştir. Bulutun suyla dolup içindeki suyun çokluğundan dolayı ağırlaştığını ise Yüce Allah şu kavlinde açıklamıştır: { حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالًا سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ } “Nihayet o [rüzgârlar] ağır bulutları yüklendiğinde, biz onu ölü bir beldeye sevk ederiz...” [el-A'râf 7/57]. Buradaki 'sikâlen' (ثِقَالًا) lafzı 'sakîle'nin çoğuludur; onun ağırlığı da sadece içindeki sudan kaynaklanmaktadır. Yüce Allah'ın: { وَيُنْشِئُ السَّحَابَ الثِّقَالَ } “Ve [yağmur yüklü] ağır bulutları meydana getirir.” [er-Ra'd 13/12] kavlindeki ifade de ağır bulut anlamına gelen 'sehâbetün sakîletün'ün çoğuludur.

وَهَذِهِ الْآيَاتُ الْقُرْآنِيَّةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ يَجْمَعُ الْمَاءَ فِي الْمُزْنِ، ثُمَّ يُخْرِجُهُ مِنْ خِلَالِ السَّحَابِ، وَخِلَالُ الشَّيْءِ ثُقُوبُهُ وَفُرُوجُهُ الَّتِي هِيَ غَيْرُ مَسْدُودَةٍ، وَبَيَّنَ - جَلَّ وَعَلَا - أَنَّهُ هُوَ الَّذِي يُنَزِّلُهُ وَيُصَرِّفُهُ بَيْنَ خَلْقِهِ كَيْفَ يَشَاءُ، فَيُكْثِرُ الْمَطَرَ فِي بِلَادِ قَوْمٍ سَنَةً، حَتَّى يَكْثُرَ فِيهَا الْخِصْبُ وَتَتَزَايَدَ فِيهَا النِّعَمُ، لِيَبْتَلِيَ أَهْلَهَا فِي شُكْرِ النِّعْمَةِ، وَهَلْ يَعْتَبِرُونَ بِعِظَمِ الْآيَةِ فِي إِنْزَالِ الْمَاءِ، وَيُقِلُّ الْمَطَرَ عَلَيْهِمْ فِي بَعْضِ السِّنِينَ، فَتَهْلِكُ مَوَاشِيهِمْ مِنَ الْجَدْبِ وَلَا تَنْبُتُ زُرُوعُهُمْ، وَلَا تُثْمِرُ أَشْجَارُهُمْ، لِيَبْتَلِيَهُمْ بِذَلِكَ، هَلْ يَتُوبُونَ إِلَيْهِ، وَيَرْجِعُونَ إِلَى مَا يُرْضِيهِ.

Bu Kur'an ayetleri, Allah'ın suyu yağmur bulutunda (müzn) topladığını, sonra da onu bulutun arasından çıkardığını göstermektedir. Bir şeyin 'hılâli' (خِلَال), onun kapalı olmayan delikleri ve aralıkları demektir. Yüce Allah, suyu bizzat kendisinin indirdiğini ve onu kulları arasında dilediği gibi evirip çevirdiğini açıklamıştır. Bir kavmin beldesine bir sene bol yağmur yağdırır, öyle ki orada bolluk bereket çoğalır ve nimetler artar; ta ki onların nimetin şükrü konusundaki tutumunu ve suyun indirilmesindeki bu büyük mucizeden ibret alıp almadıklarını sınasın. Bazı senelerde ise yağmuru onlardan kısar; kuraklıktan dolayı hayvanları telef olur, ekinleri bitmez ve ağaçları meyve vermez; böylece kendilerini bununla sınar ki O'na tevbe edip O'nu razı edecek amellere dönsünler.

وَبَيَّنَ أَنَّهُ مَعَ الْإِنْعَامِ الْعَامِّ عَلَى الْخَلْقِ بِإِنْزَالِ الْمَطَرِ بِالْقَدْرِ الْمُصْلِحِ وَإِسْكَانِ مَائِهِ فِي الْأَرْضِ لِيَشْرَبُوا مِنْهُ هُمْ، وَأَنْعَامُهُمْ، وَيَنْتَفِعُوا بِهِ أَبَى أَكْثَرُهُمْ إِلَّا الْكُفْرَ بِهِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُورًا لِنُحْيِيَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا وَنُسْقِيَهُ مِمَّا خَلَقْنَا أَنْعَامًا وَأَنَاسِيَّ كَثِيرًا وَلَقَدْ صَرَّفْنَاهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُورًا [٢٥ \ ٤٨ - ٥٠] .

Kendilerinin ve hayvanlarının içmesi ve faydalanması için ıslah edici bir ölçüde yağmur indirip onun suyunu yeryüzünde tutarak yaratılanlara genel bir lütufta bulunmasına rağmen, insanların çoğunun ancak nankörlük etmekte direndiğini açıklamıştır. Bu husus Yüce Allah'ın şu kavlindedir: { وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُورًا لِنُحْيِيَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا وَنُسْقِيَهُ مِمَّا خَلَقْنَا أَنْعَامًا وَأَنَاسِيَّ كَثِيرًا وَلَقَدْ صَرَّفْنَاهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُورًا } “Gökten tertemiz bir su indirdik ki onunla ölü bir beldeye hayat verelim ve yarattığımız birçok hayvana ve insana onu içirelim. Andolsun düşünüp ibret alsınlar diye bunu aralarında evirip çevirdik; fakat insanların çoğu nankörlükten başkasına yanaşmadı.” [el-Furkân 25/48-50].

وَلَا شَكَّ أَنَّ مِنْ جُمْلَةِ مَنْ أَبَى مِنْهُمْ إِلَّا كُفُورًا الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّ الْمَطَرَ لَمْ يُنَزِّلْهُ مُنَزِّلٌ هُوَ فَاعِلٌ مُخْتَارٌ، وَإِنَّمَا نَزَلَ بِطَبِيعَتِهِ، فَالْمُنَزِّلُ لَهُ عِنْدَهُمْ: هُوَ الطَّبِيعَةُ، وَأَنَّ طَبِيعَةَ الْمَاءِ التَّبَخُّرُ، إِذَا تَكَاثَرَتْ عَلَيْهِ دَرَجَاتُ الْحَرَارَةِ مِنَ الشَّمْسِ أَوْ الِاحْتِكَاكِ بِالرِّيحِ، وَأَنَّ ذَلِكَ الْبُخَارَ يَرْتَفِعُ بِطَبِيعَتِهِ، ثُمَّ يَجْتَمِعُ، ثُمَّ يَتَقَاطَرُ، وَأَنَّ تَقَاطُرَهُ ذَلِكَ أَمْرٌ طَبِيعِيٌّ لَا فَاعِلَ لَهُ، وَأَنَّهُ هُوَ الْمَطَرُ. فَيُنْكِرُونَ نِعْمَةَ اللَّهِ فِي إِنْزَالِهِ الْمَطَرَ وَيُنْكِرُونَ دَلَالَةَ إِنْزَالِهِ عَلَى قُدْرَةِ مُنَزِّلِهِ، وَوُجُوبِ الْإِيمَانِ بِهِ وَاسْتِحْقَاقِهِ لِلْعِبَادَةِ وَحْدَهُ، فَمِثْلُ هَؤُلَاءِ دَاخِلُونَ فِي قَوْلِهِ فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُورًا بَعْدَ قَوْلِهِ: وَلَقَدْ صَرَّفْنَاهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا.

Şüphe yok ki ancak nankörlükte direnenlerin başında, yağmuru irade sahibi bir fâilin (fail-i muhtar) indirmediğini, onun tabiat gereği yağdığını iddia edenler gelir. Onlara göre yağmuru yağdıran tabiattır; suyun tabiatı, güneşten veya rüzgarın sürtünmesinden kaynaklanan sıcaklık dereceleri arttığında buharlaşmaktır; bu buhar tabiatı gereği yükselir, sonra toplanır, ardından damlalar halinde düşer; bu damlamanın hiçbir fâili olmayıp büsbütün tabii bir hadisedir ve yağmur bundan ibarettir. Böylece Allah'ın yağmuru indirmesindeki nimetini inkâr ederler; onun inişinin, onu indirenin kudretine, O'na imanın lüzumuna ve yalnızca O'nun ibadete layık olduğuna delaletini reddederler. İşte bu gibiler, { وَلَقَدْ صَرَّفْنَاهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا } “Andolsun düşünüp ibret alsınlar diye bunu aralarında evirip çevirdik” kavlinden sonra gelen { فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُورًا } “fakat insanların çoğu nankörlükten başkasına yanaşmadı” kavlinin kapsamına girerler.

وَقَدْ صَرَّحَ فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ صَرَّفْنَاهُ أَنَّهُ تَعَالَى، هُوَ مُصَرِّفُ الْمَاءِ، وَمُنَزِّلُهُ حَيْثُ شَاءَ كَيْفَ شَاءَ. وَمِنْ قَبِيلِ هَذَا الْمَعْنَى: مَا ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ ﵁ قَالَ " صَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الصُّبْحَ بِالْحُدَيْبِيَةِ فِي أَثَرِ السَّمَاءِ كَانَتْ مِنَ اللَّيْلِ، فَلَمَّا انْصَرَفَ أَقْبَلَ عَلَى النَّاسِ فَقَالَ: " هَلْ تَدْرُونَ مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ؟ " قَالُوا: اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، قَالَ: " قَالَ أَصْبَحَ مِنْ عِبَادِي مُؤْمِنٌ بِي، وَكَافِرٌ بِي: فَأَمَّا مَنْ قَالَ مُطِرْنَا بِفَضْلِ اللَّهِ وَرَحْمَتِهِ، فَذَلِكَ مُؤْمِنٌ بِي كَافِرٌ بِالْكَوْكَبِ، وَأَمَّا مَنْ قَالَ: مُطِرْنَا بِنَوْءِ كَذَا، فَذَلِكَ كَافِرٌ بِي مُؤْمِنٌ بِالْكَوْكَبِ ". هَذَا لَفْظُ مُسْلِمٍ ﵀ فِي صَحِيحِهِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ مَنْ قَالَ: مُطِرْنَا بِبُخَارِ كَذَا مُسْنِدًا ذَلِكَ لِلطَّبِيعَةِ، أَنَّهُ كَافِرٌ بِاللَّهِ مُؤْمِنٌ بِالطَّبِيعَةِ وَالْبُخَارِ، وَالْعَرَبُ كَانُوا يَزْعُمُونَ أَنَّ بَعْضَ الْمَطَرِ أَصْلُهُ مِنَ الْبَحْرِ، إِلَّا أَنَّهُمْ يُسْنِدُونَ فِعْلَ ذَلِكَ لِلْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ - جَلَّ وَعَلَا -، وَمِنْ أَشْعَارِهِمْ فِي ذَلِكَ قَوْلُ طَرَفَةَ بْنِ الْعَبْدِ:

{ وَلَقَدْ صَرَّفْنَاهُ } “Andolsun onu evirip çevirdik” kavlinde suyu dilediği yere dilediği şekilde sevk edip indirenin bizzat Yüce Allah olduğunu açıkça belirtmiştir. Bu kabilden bir mana, Sahîh-i Müslim'de Zeyd b. Hâlid el-Cühenî radıyallâhu anh'den rivayetle sabit olmuştur; o şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hudeybiye'de geceleyin yağan yağmurun peşinden bize sabah namazını kıldırdı. Namazı bitirince insanlara yönelip: 'Rabbinizin ne buyurduğunu biliyor musunuz?' dedi. 'Allah ve Resûlü daha iyi bilir' dediler. Şöyle buyurdu: 'Allah: Kulların içinden kimi bana iman etmiş, kimi de beni inkâr etmiş olarak sabahladı. Kim: Allah'ın lütfu ve rahmetiyle bize yağmur yağdı derse, o bana iman etmiş ve yıldıza inanmamış [olur]. Kim de: Şu ve şu yıldızın batıp doğmasıyla bize yağmur yağdı derse, o da beni inkâr etmiş ve yıldıza inanmış olur buyurdu.'” Bu, Müslim rahimehullâh'ın Sahîh'indeki lafzıdır. Şüphe yoktur ki bunu tabiata dayandırarak 'bize falanca buharla yağmur yağdı' diyen kimse, Allah'ı inkâr edip tabiata ve buhara iman etmiş olur. Araplar da bazı yağmurların aslının denizden kaynaklandığını söylerlerdi; ancak onlar bu fiili fâil-i muhtar olan Yüce Allah'a isnat ederlerdi. Onların bu konudaki şiirlerinden biri Tarafe b. el-Abd'in şu sözüdür:

لَا تَلُمْنِي إِنَّهَا مِنْ نِسْوَةٍ ... رُقَّدِ الصَّيْفِ مَقَالِيتٍ نُزُرْ

Beni kınama; çünkü o, yazın [evinde] uyuyan, çocukları az yaşayan kadınlardandır...

كَبَنَاتِ الْبَحْرِ يَمْأَدْنَ إِذَا ... أَنْبَتَ الصَّيْفُ عَسَالِيجَ الْخُضَرْ

Yaz mevsimi taze yeşil dallar bitirdiği vakit salınan deniz kızları (bulutlar) gibidirler.

فَقَوْلُهُ: بَنَاتُ الْبَحْرِ يَعْنِي: الْمُزْنَ الَّتِي أَصْلُ مَائِهَا مِنَ الْبَحْرِ.

Onun 'deniz kızları' (benâtü'l-bahr) sözü, suyunun aslı denizden olan yağmur bulutları demektir.

وَقَوْلُ أَبِي ذُؤَيْبٍ الْهُذَلِيِّ:

Ebû Züeyb el-Hüzelî'nin şu sözü de [öyledir]:

سَقَى أُمَّ عَمْرٍو كُلَّ آخِرِ لَيْلَةٍ ... حَنَاتِمُ غُرٌّ مَاؤُهُنَّ ثَجِيجُ

Ümmü Amr'ı her gecenin sonunda, suları çağıldayan ak ve koyu renkli bulutlar suladı.

شَرِبْنَ بِمَاءِ الْبَحْرِ ثُمَّ تَرَفَّعَتْ ... مَتَى لُجَجٌ خُضْرٌ لَهُنَّ نَئِيجُ

Deniz suyundan içtiler, sonra iniltili sesler çıkaran yeşil engin suların üzerinden yükseldiler.

وَلَا شَكَّ أَنَّ خَالِقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ - جَلَّ وَعَلَا -، هُوَ مُنَزِّلُ الْمَطَرِ عَلَى الْقَدْرِ الَّذِي يَشَاءُ كَيْفَ يَشَاءُ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَقُولُ الظَّالِمُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا.

Şüphe yok ki göklerin ve yerin yaratıcısı olan Yüce Allah, yağmuru dilediği miktarda ve dilediği şekilde indirendir. O, zalimlerin söylediklerinden münezzeh ve son derece yücedir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَنْشَأْنَا لَكُمْ بِهِ جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ لَكُمْ فِيهَا فَوَاكِهُ كَثِيرَةٌ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ، قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضَّحَةَ لِمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ فِي سُورَةِ النَّحْلِ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ وَالْأَعْنَابَ الْآيَةَ [١٦ \ ١١] وَغَيْرَهَا، فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.

Yüce Allah'ın: { فَأَنْشَأْنَا لَكُمْ بِهِ جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ لَكُمْ فِيهَا فَوَاكِهُ كَثِيرَةٌ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ } “Onunla sizin için hurmalıklardan ve üzüm bağlarından bahçeler inşa ettik (meydana getirdik). Orada sizin için birçok meyveler vardır ve onlardan yersiniz.” kavli. Bu ayet-i kerimenin delalet ettiği hususu açıklayan ayetleri, Nahl suresinde Yüce Allah'ın: { يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ وَالْأَعْنَابَ } “Onunla sizin için ekinler, zeytinler, hurmalıklar ve üzüm bağları bitirir...” [en-Nahl 16/11] kavli ve diğerleri açıklanırken daha önce aktarmıştık; bu durum burada tekrar edilmesini gereksiz kılmıştır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْنَاءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَصِبْغٍ لِلْآكِلِينَ، قَوْلُهُ: شَجَرَةً: مَعْطُوفٌ عَلَى: جَنَّاتٍ مِنْ عَطْفِ الْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ، وَقَدْ قَدَّمْنَا مُسَوِّغَهُ مِرَارًا أَيْ: فَأَنْشَأْنَا لَكُمْ بِهِ جَنَّاتٍ، وَأَنْشَأْنَا لَكُمْ بِهِ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْنَاءَ وَهِيَ شَجَرَةُ الزَّيْتُونِ، كَمَا أَشَارَ لَهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ الْآيَةَ [٢٤ \ ٣٥] ، وَالدُّهْنُ الَّذِي تَنْبُتُ بِهِ: هُوَ زَيْتُهَا الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ: يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ [٢٤ \ ٣٥] وَمَعَ الِاسْتِضَاءَةِ مِنْهَا، فَهِيَ صِبْغٌ لِلْآكِلِينَ أَيْ: إِدَامٌ يَأْتَدِمُونَ بِهِ، وَقَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ: نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو: سِينَاءُ بِكَسْرِ السِّينِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: بِفَتْحِهَا، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو: تُنْبِتُ بِضَمِّ التَّاءِ، وَكَسْرِ الْبَاءِ الْمُوَحَّدَةِ مُضَارِعُ أَنْبَتَ الرُّبَاعِيِّ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: تَنْبُتُ بِفَتْحِ التَّاءِ، وَضَمِّ الْبَاءِ مُضَارِعُ: نَبَتَ الثُّلَاثِيِّ، وَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ، فَلَا إِشْكَالَ فِي حَرْفِ الْبَاءِ فِي قَوْلِهِ: بِالدُّهْنِ أَيْ: تَنْبُتُ مَصْحُوبَةً بِالدُّهْنِ الَّذِي يُسْتَخْرَجُ مِنْ زَيْتُونِهَا، وَعَلَى قِرَاءَةِ ابْنِ كَثِيرٍ وَأَبِي عَمْرٍو، فَفِي الْبَاءِ إِشْكَالٌ، وَهُوَ: أَنَّ أَنْبَتَ الرُّبَاعِيَّ يَتَعَدَّى بِنَفْسِهِ، وَلَا يَحْتَاجُ إِلَى الْبَاءِ وَقَدْ قَدَّمْنَا النُّكْتَةَ فِي الْإِتْيَانِ بِمِثْلِ هَذِهِ الْبَاءِ فِي الْقُرْآنِ، وَأَكْثَرْنَا مِنْ أَمْثِلَتِهِ فِي الْقُرْآنِ، وَفِي كَلَامِ الْعَرَبِ فِي سُورَةِ مَرْيَمَ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ الْآيَةَ [١٩ \ ٢٥] ، وَلَا يَخْفَى أَنَّ أَنْبَتَ الرُّبَاعِيَّ، عَلَى قِرَاءَةِ ابْنِ كَثِيرٍ، وَأَبِي عَمْرٍو هُنَا: لَازِمَةٌ لَا مُتَعَدِّيَةُ الْمَفْعُولِ، وَأَنْبَتَ تَتَعَدَّى، وَتَلْزَمُ فَمِنْ تَعَدِّيهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ الْآيَةَ [١٦ \ ١١] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَنْبَتْنَا بِهِ جَنَّاتٍ وَحَبَّ الْحَصِيدِ [٥٠ \ ٩] وَمِنْ لُزُومِهَا قِرَاءَةُ ابْنِ كَثِيرٍ، وَأَبِي عَمْرٍو الْمَذْكُورَةُ، وَنَظِيرُهَا مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ قَوْلُ زُهَيْرٍ:

Yüce Allah'ın: { وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْنَاءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَصِبْغٍ لِلْآكِلِينَ } “Tûr-i Sînâ'dan çıkan, yağ ve yiyenlere bir katık veren ağacı da [yarattık].” kavli. Buradaki 'şeceraten' (شَجَرَةً) kelimesi, umumun üzerine hususun atfedilmesi kabilinden 'cennâtin' (جَنَّاتٍ) kelimesine matuftur; bunun caiz oluş gerekçesini daha önce defalarca zikretmiştik. Yani: Sizin için onunla bahçeler meydana getirdik ve sizin için onunla Tûr-i Sînâ'dan çıkan bir ağaç meydana getirdik ki bu, zeytin ağacıdır; nitekim Yüce Allah: { يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ } “Bereketli bir zeytin ağacından yakılır...” [en-Nûr 24/35] kavliyle buna işaret etmiştir. Ağacın kendisiyle bittiği 'duhûn' (الدُّهْنُ) ise: { يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ } “Neredeyse onun yağı ışık verir” [en-Nûr 24/35] kavlinde zikredilen yağıdır (zeytinyağı). Kendisinden ışık elde edilmesinin yanı sıra o, { وَصِبْغٍ لِلْآكِلِينَ } yani yiyenlerin ekmek banıp katık yaptığı bir katıktır. Bu kelimeyi Nâfi', İbn Kesîr ve Ebû Amr, sîn harfinin kesresiyle 'Sînâe' (سِينَاءُ) şeklinde okumuş; diğerleri ise fetha ile okumuşlardır. İbn Kesîr ve Ebû Amr, 'tünbitü' (تُنْبِتُ) lafzını te'nin dammesi ve tek noktalı be'nin kesresi ile dört harfli (rubâî) 'enbete' (أَنْبَتَ) fiilinin muzarisi olarak okumuştur. Diğerleri ise te'nin fethası ve be'nin dammesi ile üç harfli (sülâsî) 'nebete' (نَبَتَ) fiilinin muzarisi olarak 'tenbütü' (تَنْبُتُ) şeklinde okumuşlardır. Bu son kıraate göre { بِالدُّهْنِ } kavlindeki bâ (ب) harfinde bir problem yoktur; yani 'zeytininden çıkarılan yağ ile birlikte biter' demektir. İbn Kesîr ve Ebû Amr'ın kıraatine göre ise bâ harfinde bir problem doğar; zira dört harfli 'enbete' fiili geçişli (müteaddî) olup bizzat nesne alır ve bâ harfine ihtiyaç duymaz. Kur'an'da bu türden bir bâ harfinin geliş nükte ve hikmetini daha önce aktarmış, Meryem suresinde Yüce Allah'ın: { وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ } “Hurma dalını kendine doğru silkele...” [Meryem 19/25] kavlini incelerken Kur'an'dan ve Arap kelamından buna dair birçok örnek vermiştik. İbn Kesîr ve Ebû Amr'ın buradaki kıraatine göre rubâî olan 'enbete' fiilinin, nesne alan müteaddî bir fiil değil geçişsiz (lâzım) bir fiil olduğu gizli değildir. Zira 'enbete' fiili hem geçişli hem de geçişsiz olarak kullanılır. Geçişli oluşuna Yüce Allah'ın: { يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ } “Onunla sizin için ekinleri ve zeytini bitirir...” [en-Nahl 16/11] ve Yüce Allah'ın: { فَأَنْبَتْنَا بِهِ جَنَّاتٍ وَحَبَّ الْحَصِيدِ } “Böylece onunla bahçeler ve biçilecek daneler bitirdik.” [Kâf 50/9] kavilleri örnektir. Geçişsiz (lâzım) oluşuna ise İbn Kesîr ve Ebû Amr'ın anılan kıraati örnektir. Arap kelamından bunun benzeri Züheyr'in şu sözüdür:

رَأَيْتُ ذَوِي الْحَاجَاتِ حَوْلَ بُيُوتِهِمْ ... قَطِينًا بِهَا حَتَّى إِذَا أَنْبَتَ الْبَقْلُ

İhtiyaç sahiplerinin evlerinin etrafında yerleşip kaldıklarını gördüm; ta ki yeşillikler bitene kadar.

فَقَوْلُهُ: أَنْبَتَ الْبَقْلُ لَازِمٌ بِمَعْنَى: نَبَتَ، وَهَذَا هُوَ الصَّوَابُ فِي قِرَاءَةِ: (تُنْبِتُ) بِضَمِّ التَّاءِ، خِلَافًا لِمَنْ قَالَ: إِنَّهَا مُضَارِعُ أَنْبَتَ الْمُتَعَدِّي: وَأَنَّ الْمَفْعُولَ مَحْذُوفٌ أَيْ: تُنْبِتُ

Buradaki 'enbete'l-baklu' (أَنْبَتَ الْبَقْلُ) ifadesi, 'nebete' (نَبَتَ) anlamında geçişsizdir (lâzımdır). Te'nin dammesi ile okunan (تُنْبِتُ) kıraatinde doğru olan izah da budur; bunun geçişli olan 'enbete'nin muzarisi olduğunu ve mefulün hazfedildiğini, yani:

زَيْتُونَهَا، وَفِيهِ الزَّيْتُ. وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: الطُّورُ: هُوَ الْجَبَلُ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّمَا يُسَمَّى طُورًا إِذَا كَانَ فِيهِ شَجَرٌ، فَإِنْ عُرِّيَ عَنِ الشَّجَرِ، سُمِّيَ جَبَلًا لَا طُورًا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَطُورُ سَيْنَاءَ: هُوَ طُورُ سِنِينَ، وَهُوَ الْجَبَلُ الَّذِي كَلَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ مُوسَى بْنَ عِمْرَانَ ﵇، وَمَا حَوْلَهُ مِنَ الْجِبَالِ، الَّتِي فِيهَا شَجَرُ الزَّيْتُونِ. اهـ مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِ ابْنِ كَثِيرٍ.

'İçinde yağ bulunan zeytinini bitirir' şeklinde olduğunu söyleyenlerin görüşünün aksinedir. İbn Kesîr şöyle demiştir: 'Tûr: Dağ demektir. Bazıları demiştir ki: Ancak üzerinde ağaç varsa Tûr diye isimlendirilir; şayet ağaçtan yoksunsa Tûr değil cebel (dağ) olarak adlandırılır, en doğrusunu Allah bilir. Tûr-i Sînâ ise Tûr-i Sînîn'dir; o da Allah'ın Mûsâ b. İmrân aleyhisselâm ile üzerinde konuştuğu dağ ve onun etrafındaki zeytin ağaçlarının bulunduğu dağlardır.' İbn Kesîr'in sözünden kastedilen kısım burada sona erdi.

وَفِي حَدِيثِ أَبِي أُسَيْدٍ مَالِكِ بْنِ رَبِيعَةَ السَّاعِدِيِّ الْأَنْصَارِيِّ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «كُلُوا الزَّيْتَ وَادَّهِنُوا بِهِ فَإِنَّهُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ» رَوَاهُ أَحْمَدُ وَرَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ، وَغَيْرُهُ عَنْ عُمَرَ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ لَا يَخْلُو مِنْ مَقَالٍ، وَقَالَ فِيهِ الْعَجْلُونِيُّ فِي كَشْفِ الْخَفَاءِ وَمُزِيلِ الْإِلْبَاسِ رَوَاهُ أَحْمَدُ وَالتِّرْمِذِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ عَنْ عُمَرَ وَابْنُ مَاجَهْ فَقَطْ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَصَحَّحَهُ الْحَاكِمُ عَلَى شَرْطِهِمَا ثُمَّ قَالَ: وَفِي الْبَابِ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ ﵃. اهـ مِنْهُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Ebû Üseyd Mâlik b. Rebîa es-Sâidî el-Ensârî radıyallâhu anh'den gelen hadiste o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Zeytinyağını yiyiniz ve onunla yağlanınız; zira o bereketli bir ağaçtandır» buyurmuştur. Bunu Ahmed rivayet etmiştir; Tirmizî ve başkaları da Ömer'den rivayet etmişlerdir. Zahir olan odur ki [senedi] tenkitten uzak değildir. el-Aclûnî Keşfü'l-Hafâ ve Müzîlü'l-İlbâs adlı eserinde bu hadis hakkında şöyle demiştir: 'Bunu Ahmed, Tirmizî ve İbn Mâce Ömer'den; yalnızca İbn Mâce ise Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir. Hâkim bunu Buhârî ve Müslim'in şartlarına göre sahih kabul etmiştir.' Ardından şöyle demiştir: 'Bu konuda sahabeden bir gruptan radıyallâhu anhüm rivayet gelmiştir.' Ondan yapılan iktibas sona erdi. İlim Yüce Allah katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهَا وَلَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ كَثِيرَةٌ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ، قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لِمَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ، وَمَا يُسْتَفَادُ مِنْهَا مِنَ الْأَحْكَامِ الْفِقْهِيَّةِ فِي سُورَةِ النَّحْلِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ الْآيَةَ [١٦ \ ٦٦] مَعَ بَيَانِ أَوْجُهِ الْقِرَاءَةِ، فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.

Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهَا وَلَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ كَثِيرَةٌ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ } “Şüphesiz hayvanlarda sizin için elbette bir ibret vardır. Onların karınlarındakinden size içiririz; sizin için onlarda birçok faydalar vardır ve onlardan yersiniz.” kavli. Bu ayetin anlamını açıklayan ayetleri ve ondan çıkarılan fıkhî hükümleri, kıraat vecihlerinin beyanıyla birlikte Nahl suresinde Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ } “Şüphesiz hayvanlarda sizin için bir ibret vardır; onların karınlarındakinden size içiririz...” [en-Nahl 16/66] kavlini incelerken daha önce aktarmıştık; bu durum burada tekrar edilmesini gereksiz kılmıştır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعَلَيْهَا وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ، الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: «عَلَيْهَا» رَاجِعٌ إِلَى الْأَنْعَامِ الْمَذْكُورَةِ فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعَامِ [٢٣ \ ٢١] وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ: أَنَّهُ يَحْمِلُ خَلْقَهُ عَلَى الْأَنْعَامِ، وَالْمُرَادُ بِهَا هُنَا الْإِبِلُ ; لِأَنَّ الْحَمْلَ عَلَيْهَا هُوَ الْأَغْلَبُ، وَعَلَى الْفُلْكِ: وَهِيَ السُّفُنُ وَلَفْظُ الْفُلْكِ، يُطْلَقُ عَلَى الْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ مِنَ السُّفُنِ، وَمَا ذَكَرَهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنَ الِامْتِنَانِ عَلَى خَلْقِهِ بِمَا يَسَّرَ لَهُمْ مِنَ الرُّكُوبِ وَالْحَمْلِ، عَلَى الْأَنْعَامِ وَالسُّفُنِ جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ أُخَرَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَنْعَامَ لِتَرْكَبُوا مِنْهَا وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ وَلَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْهَا حَاجَةً فِي صُدُورِكُمْ وَعَلَيْهَا وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ [٤٠ \ ٧٩ - ٨٠] وَقَوْلِهِ فِي الْأَنْعَامِ: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنَا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا أَنْعَامًا فَهُمْ لَهَا مَالِكُونَ وَذَلَّلْنَاهَا لَهُمْ فَمِنْهَا رَكُوبُهُمْ وَمِنْهَا يَأْكُلُونَ [٣٦ \ ٧١ - ٧٢] وَقَوْلِهِ فِيهَا وَتَحْمِلُ أَثْقَالَكُمْ إِلَى بَلَدٍ لَمْ تَكُونُوا بَالِغِيهِ إِلَّا بِشِقِّ الْأَنْفُسِ إِنَّ رَبَّكُمْ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ [١٦ \ ٧] وَقَوْلِهِ فِي

Yüce Allah'ın: { وَعَلَيْهَا وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ } “Hem onların üzerinde hem de gemilerin üzerinde taşınırsınız.” kavli. { عَلَيْهَا } kavlindeki zamir, { وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعَامِ } [el-Mü'minûn 23/21] kavlinde zikredilen davarlara (en'âm) racidir. Yüce Allah bu ayette kullarını davarlar üzerinde taşıdığını açıklamıştır ki burada kastedilen develerdir; çünkü yük taşıma işi çoğunlukla onlarla yapılır. 'Ve ale'l-fülki' (وَعَلَى الْفُلْكِ) ise gemiler demektir; 'el-fülk' lafzı geminin tekiline de çoğuluna da ıtlak edilir. Yüce Allah'ın bu celil ayette kullarına hayvanlara ve gemilere binmeyi ve onlarla taşınmayı kolaylaştırmak suretiyle bahşettiği minneti zikretmesi, başka ayetlerde de açıklanmıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَنْعَامَ لِتَرْكَبُوا مِنْهَا وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ وَلَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْهَا حَاجَةً فِي صُدُورِكُمْ وَعَلَيْهَا وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ } “Allah, bir kısmına binesiniz, bir kısmından da yiyesiniz diye sizin için hayvanları var edendir. Onlarda sizin için başka menfaatler de vardır. Gönüllerinizdeki bir arzuya onların üzerinde ulaşırsınız. Hem onların üzerinde hem de gemilerin üzerinde taşınırsınız.” [el-Mü'min 40/79-80]. Hayvanlar hakkında şöyle buyurmuştur: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنَا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا أَنْعَامًا فَهُمْ لَهَا مَالِكُونَ وَذَلَّلْنَاهَا لَهُمْ فَمِنْهَا رَكُوبُهُمْ وَمِنْهَا يَأْكُلُونَ } “Görmediler mi ellerimizin yaptıklarından onlar için hayvanlar yarattık da kendileri bunlara sahip olmaktadırlar? Onları kendilerine boyun eğdirdik; binekleri bunlardandır ve bunlardan yerler.” [Yâsîn 36/71-72]. Yine onlar hakkında şöyle buyurmuştur: { وَتَحْمِلُ أَثْقَالَكُمْ إِلَى بَلَدٍ لَمْ تَكُونُوا بَالِغِيهِ إِلَّا بِشِقِّ الْأَنْفُسِ إِنَّ رَبَّكُمْ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ } “Ağırlıklarınızı, ancak canlarınız zahmete girmek suretiyle varabileceğiniz bir beldeye taşırlar. Şüphesiz Rabbiniz çok şefkatli, çok merhametlidir.” [en-Nahl 16/7]. Hem gemiler hem de

الْفُلْكِ وَالْأَنْعَامِ مَعًا: وَالَّذِي خَلَقَ الْأَزْوَاجَ كُلَّهَا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْفُلْكِ وَالْأَنْعَامِ مَا تَرْكَبُونَ لِتَسْتَوُوا عَلَى ظُهُورِهِ ثُمَّ تَذْكُرُوا نِعْمَةَ رَبِّكُمْ إِذَا اسْتَوَيْتُمْ عَلَيْهِ وَتَقُولُوا سُبْحَانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنَا هَذَا وَمَا كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ وَإِنَّا إِلَى رَبِّنَا لَمُنْقَلِبُونَ [٤٣ \ ١٢ - ١٤] وَقَوْلِهِ فِي السُّفُنِ: وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ وَخَلَقْنَا لَهُم مِّن مِّثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ [٣٦ \ ٤١ - ٤٢] وَقَوْلُهُ: أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ [٢٢ \ ٦٥] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَتَرَى الْفُلْكَ فِيهِ مَوَاخِرَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ [١٦ \ ١٤] وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ هَذَا كَثِيرَةٌ، وَهَذَا مِنْ نِعَمِهِ وَآيَاتِهِ، وَقَرَنَ الْأَنْعَامَ بِالْفُلْكِ فِي الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ ; لِأَنَّ الْإِبِلَ سَفَائِنُ الْبَرِّ، كَمَا قَالَ ذُو الرُّمَّةِ:

hayvanlar hakkında birlikte şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِي خَلَقَ الْأَزْوَاجَ كُلَّهَا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْفُلْكِ وَالْأَنْعَامِ مَا تَرْكَبُونَ لِتَسْتَوُوا عَلَى ظُهُورِهِ ثُمَّ تَذْكُرُوا نِعْمَةَ رَبِّكُمْ إِذَا اسْتَوَيْتُمْ عَلَيْهِ وَتَقُولُوا سُبْحَانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنَا هَذَا وَمَا كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ وَإِنَّا إِلَى رَبِّنَا لَمُنْقَلِبُونَ } “Bütün çiftleri yaratan, sırtlarına kurulasınız, sonra da üzerlerine yerleştiğinizde Rabbinizin nimetini anıp: 'Bunu bizim hizmetimize veren Allah münezzehtir; yoksa bizim buna gücümüz yetmezdi. Şüphesiz biz Rabbimize döneceğiz' diyesiniz diye size bineceğiniz gemiler ve hayvanlar var eden O'dur.” [ez-Zuhruf 43/12-14]. Gemiler hakkında şöyle buyurmuştur: { وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ وَخَلَقْنَا لَهُم مِّن مِّثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ } “Onların soylarını dolu gemide taşımamız da kendileri için bir ibrettir. Onlar için onun benzeri binecekleri şeyler yarattık.” [Yâsîn 36/41-42]. Ve şöyle buyurmuştur: { أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ } “Görmedin mi Allah yeryüzünde olanları ve emriyle denizde akıp giden gemileri sizin hizmetinize verdi.” [el-Hacc 22/65]. Ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَتَرَى الْفُلْكَ فِيهِ مَوَاخِرَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ } “O'nun lütfundan [rızık] arayasınız diye gemilerin denizi yara yara gittiğini görürsün.” [en-Nahl 16/14]. Bu anlamdaki ayetler pek çoktur; bu da O'nun nimetlerinden ve ayetlerindendir. Zikredilen ayetlerde hayvanları gemilerle birlikte anmıştır; çünkü deve karanın gemisidir. Nitekim Zü'r-Rimme şöyle demiştir:

أَلَا خُيِّلَتْ مِنِّي وَقَدْ نَامَ صُحْبَتِي ... فَمَا نَفَرَ التَّهْوِيمَ إِلَّا سَلَامُهَا طَرُوقًا

Arkadaşlarım uyuduğunda hayali bana göründü; gece vakti gelen o hayalin selamından başkası hafif uykumu dağıtmadı.

وَجُلَبُ الرَّحْلِ مَشْدُودَةٌ بِهَا ... سَفِينَةُ بَرٍّ تَحْتَ خَدِّي زِمَامُهَا

Yanağımın altında yuları bulunan, semerinin tahtaları sımsıkı bağlanmış bir kara gemisi [üzerindeyken].

فَتَرَاهُ سَمَّى نَاقَتَهُ سَفِينَةَ بَرٍّ وَجُلَبُ الرَّحْلِ بِالضَّمِّ وَالْكَسْرِ عِيدَانُهُ أَوِ الرَّحْلُ بِمَا فِيهِ:

Gördüğün gibi devesini 'kara gemisi' (sefînetü berrin) olarak adlandırmıştır. 'Cülebü'r-rahl' (جُلَبُ الرَّحْلِ) damme ve kesre ile semerin tahtaları veya üzerindeki her şeyiyle birlikte semer demektir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْلِهِ وَمَا يَسْتَأْخِرُونَ، قَدْ تَقَدَّمَتِ الْإِشَارَةُ إِلَى مَا فِيهِ مِنَ الْآيَاتِ، الَّتِي لَهَا بَيَانٌ فِي مَوَاضِعَ مُتَعَدِّدَةٍ فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.

Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا } kavlinden { وَمَا يَسْتَأْخِرُونَ } kavline kadar olan kısım. Pek çok yerde açıklaması bulunan ayetlere daha önce işaret edilmişti; bu durum burada tekrar edilmesini gereksiz kılmıştır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَى كُلَّ مَا جَاءَ أُمَّةً رَسُولُهَا كَذَّبُوهُ فَأَتْبَعْنَا بَعْضَهُمْ بَعْضًا وَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ فَبُعْدًا لِقَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ، بَيَّنَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ بَعْدَ إِرْسَالِ نُوحٍ وَالرَّسُولِ الْمَذْكُورِ بَعْدَهُ أَرْسَلَ رُسُلَهُ تَتْرَى أَيْ: مُتَوَاتِرِينَ وَاحِدًا بَعْدَ وَاحِدٍ، وَكُلُّ مُتَتَابِعٍ مُتَتَالٍ تُسَمِّيهِ الْعَرَبُ مُتَوَاتِرًا، وَمِنْهُ قَوْلُ لَبِيدٍ فِي مُعَلَّقَتِهِ:

Yüce Allah'ın: { ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَى كُلَّ مَا جَاءَ أُمَّةً رَسُولُهَا كَذَّبُوهُ فَأَتْبَعْنَا بَعْضَهُمْ بَعْضًا وَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ فَبُعْدًا لِقَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ } “Sonra peş peşe elçilerimizi gönderdik. Her ümmete elçisi geldikçe onu yalanladılar. Biz de onları birbiri ardınca [helake] sürükledik ve onları dillere destan (ibretlik kıssalar) kıldık. Artık inanmayan bir kavim yok olsun!” kavli. Yüce Allah bu celil ayette Nûh'u ve ondan sonra zikredilen peygamberi gönderdikten sonra diğer peygamberlerini de 'tetrâ' (تَتْرَى) yani birbiri ardınca, peş peşe gönderdiğini açıklamıştır. Araplar peş peşe ve ardı ardına gelen her şeye 'mütevâtir' derler. Lebîd'in Muallaka'sındaki şu sözü bundandır:

يَعْلُو طَرِيقَةَ مَتْنِهَا مُتَوَاتِرٌ ... فِي لَيْلَةٍ كَفَرَ النُّجُومَ غَمَامُهَا

Bulutların yıldızları örttüğü bir gecede, [sırtının] genişliğine peş peşe yağan [yağmur] isabet eder.

يَعْنِي: مَطَرًا مُتَتَابِعًا، أَوْ غُبَارَ رِيحٍ مُتَتَابِعًا، وَتَاءُ تَتْرَى مُبْدَلَةٌ مِنَ الْوَاوِ، وَأَنَّهُ كُلَّ مَا أَرْسَلَ رَسُولًا إِلَى أُمَّةٍ كَذَّبُوهُ فَأَهْلَكَهُمْ، وَأَتْبَعَ بَعْضَهُمْ بَعْضًا فِي الْإِهْلَاكِ الْمُتْسَأْصِلِ بِسَبَبِ تَكْذِيبِ الرُّسُلِ، وَهَذَا الْمَعْنَى الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، وَقَدْ بُيِّنَتْ آيَةُ اسْتِثْنَاءِ أُمَّةٍ وَاحِدَةٍ مِنْ هَذَا الْإِهْلَاكِ الْمَذْكُورِ.

Yani peş peşe yağan yağmur yahut ardı ardına esen rüzgarın tozu demektir. 'Tetrâ' (تَتْرَى) kelimesinin te'si vav'dan bedeldir. Bir ümmete her ne zaman bir peygamber gönderdiyse onu yalanladıklarını, bunun üzerine onları helak ettiğini ve peygamberleri yalanlamaları sebebiyle köklerini kazıyan bir helak ile onları birbiri ardınca helake sürüklediğini bildirmektedir. Bu celil ayette zikredilen mana pek çok ayette açıklanmıştır. Zikredilen bu helakten tek bir ümmetin istisna edildiğini bildiren ayet de beyan edilmiştir.

أَمَّا الْآيَاتُ الْمُوَضِّحَةُ لِمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ فَهِيَ كَثِيرَةٌ جِدًّا ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى:

Bu ayetin delalet ettiği manayı açıklayan ayetler ise pek çoktur; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ [٣٤ \ ٣٤] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذَلِكَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ [٤٣ \ ٢٣] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ ثُمَّ بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقَالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً الْآيَةَ [٧ \ ٩٤ - ٩٥] وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ هَذَا كَثِيرَةٌ جِدًّا.

{ وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ } “Biz hangi memlekete bir uyarıcı gönderdiysek oranın şımarık zenginleri mutlaka: 'Biz sizinle gönderilen şeyleri inkâr ediyoruz' dediler.” [Sebe' 34/34] ve Yüce Allah'ın şu kavli: { وَكَذَلِكَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ } “İşte böyle; senden önce de hangi memlekete bir uyarıcı gönderdiysek mutlaka oranın şımarık zenginleri: 'Biz babalarımızı bir din üzerinde bulduk ve biz onların izlerine uyuyoruz' dediler.” [ez-Zuhruf 43/23] ve Yüce Allah'ın şu kavli: { وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ ثُمَّ بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقَالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً } “Biz hangi memlekete bir peygamber gönderdiysek oranın halkını yalvarsınlar diye mutlaka darlık ve sıkıntıya uğrattık. Sonra kötülüğün yerine iyiliği getirdik; nihayet çoğaldılar ve: 'Babalarımıza da böyle darlık ve genişlik dokunmuştu' dediler. Biz de onları ansızın yakalayıverdik...” [el-A'râf 7/94-95]. Bu anlamdaki ayetler pek çoktur.

أَمَّا الْآيَةُ الَّتِي بَيَّنَتِ اسْتِثْنَاءَ أُمَّةٍ وَاحِدَةٍ مِنْ هَذِهِ الْأُمَمِ فَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَوْلَا كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا إِيمَانُهَا إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا الْآيَةَ [١٠ \ ٩٨] ، وَظَاهِرُ آيَةِ الصَّافَّاتِ أَنَّهُمْ آمَنُوا إِيمَانًا حَقًّا، وَأَنَّ اللَّهَ عَامَلَهُمْ بِهِ مُعَامَلَةَ الْمُؤْمِنِينَ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ فِي الصِّفَاتِ وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ فَآمَنُوا فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ [٣٧ \ ١٤٧ - ١٤٨] لِأَنَّ ظَاهِرَ إِطْلَاقِ قَوْلِهِ: فَآمَنُوا، يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bu ümmetler arasından tek bir ümmetin istisna edildiğini açıklayan ayete gelince, o da Yüce Allah'ın şu kavlidir: { فَلَوْلَا كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا إِيمَانُهَا إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا } “Yûnus'un kavmi müstesna; iman edip de imanı kendisine fayda sağlayan bir memleket olsaydı ya! Onlar iman edince dünya hayatındaki rezillik azabını kendilerinden kaldırdık...” [Yûnus 10/98]. Sâffât suresindeki ayetin zahirine göre onlar gerçek bir imanla inanmışlar ve Allah da onlara mümin muamelesi yapmıştır; nitekim Sâffât suresinde şöyle buyrulmaktadır: { وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ فَآمَنُوا فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ } “Ve onu yüz bin veya daha çok [insana] elçi gönderdik. İman ettiler, biz de onları bir süreye kadar geçindirdik.” [es-Sâffât 37/147-148]; çünkü { فَآمَنُوا } “İman ettiler” kavlinin mutlak zikredilişinin zahiri buna delalet etmektedir. İlim Yüce Allah katındadır.

وَمِنَ الْأُمَمِ الَّتِي نَصَّ عَلَى أَنَّهُ أَهْلَكَهَا وَجَعَلَهَا أَحَادِيثَ سَبَأٌ ; لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِيهِمْ: فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ وَمَزَّقْنَاهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ الْآيَةَ [٣٤ \ ١٩] ، وَقَوْلُهُ فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ أَيْ: أَخْبَارًا وَقِصَصًا يُسْمَرُ بِهَا، وَيُتَعَجَّبُ مِنْهَا، كَمَا قَالَ ابْنُ دُرَيْدٍ فِي مَقْصُورَتِهِ:

Allah'ın helak ettiğini ve dillere destan kıldığını açıkça belirttiği ümmetlerden biri de Sebe halkıdır; zira Yüce Allah onlar hakkında şöyle buyurmuştur: { فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ وَمَزَّقْنَاهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ } “Biz de onları dillere destan kıssalar kıldık ve onları darmadağın ettik...” [Sebe' 34/19]. { فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ } “Onları dillere destan kıldık” kavli; kendileriyle gece sohbetleri yapılan ve [başlarına gelene] hayret edilen haberler ve kıssalar kıldık demektir. İbn Düreyd'in Maksûre'sinde dediği gibi:

وَإِنَّمَا الْمَرْءُ حَدِيثُ بَعْدِهِ ... فَكُنْ حَدِيثًا حَسَنًا لِمَنْ وَعَى

İnsan, kendisinden sonra ancak bir anlatıdır (hadistir)... Öyleyse idrak sahibi olan için güzel bir anlatı ol!

وَقَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ ابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو: تَتْرًا بِالتَّنْوِينِ: وَهِيَ لُغَةُ كِنَانَةَ، وَالْبَاقُونَ بِأَلِفِ التَّأْنِيثِ الْمَقْصُورَةِ مِنْ غَيْرِ تَنْوِينٍ: وَهِيَ لُغَةُ أَكْثَرِ الْعَرَبِ، وَسَهَّلَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو الْهَمْزَةَ الثَّانِيَةَ مِنْ قَوْلِهِ: جَآءَ أُمَّةٍ، وَقَرَأَهَا الْبَاقُونَ بِالتَّحْقِيقِ، كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ. وَقَوْلُهُ فَبُعْدًا لِقَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ [٢٣ \ ٤٤] مَصْدَرٌ لَا يَظْهَرُ عَامِلُهُ، وَقَدْ بَعُدَ بَعَدًا بِفَتْحَتَيْنِ، وَبُعْدًا بِضَمٍّ فَسُكُونٍ أَيْ: هَلَكَ فَقَوْلُهُ: بُعْدًا أَيْ: هَلَاكًا مُسْتَأْصِلًا، كَمَا قَالَ تَعَالَى أَلَا بُعْدًا لِمَدْيَنَ كَمَا بَعِدَتْ ثَمُودُ [١١ \ ٩٥] قَالَ الشَّاعِرُ:

Bu kelimeyi İbn Kesîr ve Ebû Amr tenvin ile 'tetran' (تَتْرًا) şeklinde okumuşlardır ki bu Kinâne kabilesinin lehçesidir. Diğerleri ise tenvinsiz olarak maksûr te'nis elifiyle [tetrâ] okumuşlardır ki bu da Arapların çoğunun lehçesidir. Nâfi', İbn Kesîr ve Ebû Amr { جَآءَ أُمَّةٍ } kavlindeki ikinci hemzeyi teshil ile (kolaylaştırarak) okumuş; diğer kıraat imamları ise bilindiği üzere tahkik ile okumuşlardır. { فَبُعْدًا لِقَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ } “İnanmayan kavim yok olsun!” [el-Mü'minûn 23/44] kavlindeki [bu'den lafzı], amili zahir olmayan bir mastardır. [Araplar] iki fetha ile 'be'ide ba'aden' ve damme ile sükûnla 'bu'den' derler ki 'helak oldu' demektir. Dolayısıyla 'bu'den' (بُعْدًا) sözü, kökten bir helak demektir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَلَا بُعْدًا لِمَدْيَنَ كَمَا بَعِدَتْ ثَمُودُ } “Bilin ki Semûd yok olup gittiği gibi Medyen de helak olsun!” [Hûd 11/95]. Şair şöyle demiştir:

قَلَّ الْغَنَاءُ إِذَا لَاقَى الْفَتَى تَلَفًا ... قَوْلُ الْأَحِبَّةِ لَا تَبْعُدْ وَقَدْ بَعُدَا

Kişi helak ile yüz yüze geldiğinde sevenlerin: 'Uzaklaşma (helak olma)!' demesi az fayda verir; oysa o helak olup uzaklaşmıştır.

وَقَدْ قَالَ سِيبَوَيْهِ: إِنَّ بُعْدًا وَسُحْقًا وَدَفْرًا أَيْ: نَتِنًا مِنَ الْمَصَادِرِ الْمَنْصُوبَةِ بِأَفْعَالٍ لَا تَظْهَرُ. اهـ وَمِنْ هَذَا الْقَبِيلِ قَوْلُهُمْ: سَقْيًا وَرَعْيًا، كَقَوْلِ نَابِغَةِ ذُبْيَانَ:

Sîbeveyhi şöyle demiştir: 'Bu'den' (بُعْدًا), 'suhkan' (سُحْقًا) ve 'dafren' (دَفْرًا) -yani kokuşmuşluk- lafızları, açıkta görünmeyen fiillerle mansub olan mastarlardandır. Zübiyânlı Nâbiğa'nın şu beytinde olduğu gibi Arapların 'sekyen ve ra'yen' demeleri de bu kabildendir:

نُبِّئْتُ نِعَمًا عَلَى الْهِجْرَانِ عَاتِيَةً ... سَقْيًا وَرَعْيًا لِذَاكَ الْعَاتِبِ الزَّارِي

Ayrılık üzerine serkeşleşen bir Niam'dan haber aldım... O kınayan ve ayıplayan kişiye rahmet ve koruma olsun!

وَالْأَحَادِيثُ فِي قَوْلِهِ: «وَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ» فِي مُفْرَدِهِ وَجْهَانِ مَعْرُوفَانِ:

{ وَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ } “Onları dillere destan (kıssalar) kıldık” kavlindeki 'ehâdîs' (أَحَادِيث) kelimesinin tekili hakkında bilinen iki vecih vardır:

أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ جَمْعُ حَدِيثٍ كَمَا تَقُولُ: هَذِهِ أَحَادِيثُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، تُرِيدُ بِالْأَحَادِيثِ جَمْعَ حَدِيثٍ، وَعَلَى هَذَا فَهُوَ مِنَ الْجُمُوعِ الْجَارِيَةِ عَلَى غَيْرِ الْقِيَاسِ الْمُشَارِ لَهَا بِقَوْلِ ابْنِ مَالِكٍ فِي الْخُلَاصَةِ:

Birincisi: 'Bunlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hadisleridir' derken 'ehâdîs' ile 'hadîs'in çoğulunu kastettiğin gibi, 'hadîs'in (حَدِيث) çoğuludur. Buna göre bu kelime, İbn Mâlik'in el-Hulâsa'sındaki şu sözüyle işaret ettiği kural dışı (gayr-ı kıyâsî) çoğullardandır:

وَحَائِدٍ عَنِ الْقِيَاسِ كُلَّ مَا ... خَالَفَ فِي الْبَابَيْنِ حُكْمًا رَسْمَا

İki bâbda konulmuş kurala muhalif olan her şey kıyastan sapmıştır.

يَعْنِي بِالْبَابَيْنِ: التَّكْسِيرَ وَالتَّصْغِيرَ، كَتَكْسِيرِ حَدِيثٍ عَلَى أَحَادِيثَ وَبَاطِلٍ عَلَى أَبَاطِيلَ، وَكَتَصْغِيرِ مَغْرِبٍ، عَلَى مُغَيْرِبَانِ، وَعَشِيَّةً عَلَى عُشَيْشِيَّةٍ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّهَا اسْمُ جَمْعٍ لِلْحَدِيثِ.

İki bâb ile teksîr (kuralsız çoğul) ve tasgîr (küçültme) bâblarını kastetmektedir; tıpkı 'hadîs'in 'ehâdîs', 'bâtıl'ın 'ebâtîl' şeklinde kırık çoğul yapılması ve 'mağrib'in 'muğayribân', 'aşiyye'nin 'uşeyşiyye' şeklinde küçültülmesi gibi. Bazıları ise onun 'hadîs' için bir cem-i ism (topluluk ismi) olduğunu söylemiştir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْأَحَادِيثَ جَمْعُ أُحْدُوثَةٍ الَّتِي هِيَ مِثْلُ: أُضْحُوكَةٍ، وَأُلْعُوبَةٍ، وَأُعْجُوبَةٍ بِضَمِّ الْأَوَّلِ، وَإِسْكَانِ الثَّانِي: وَهِيَ مَا يَتَحَدَّثُ بِهِ النَّاسُ تَلَهِيًّا وَتَعَجُّبًا. وَمِنْهُ بِهَذَا الْمَعْنَى قَوْلُ تَوْبَةَ بْنِ الْحُمَيْرِ

İkinci vecih: 'Ehâdîs', birinci harfinin dammesi ve ikincisinin sükûnu ile 'udhhûke' (أُضْحُوكَة), 'ul'ûbe' (أُلْعُوبَة) ve 'u'cûbe' (أُعْجُوبَة) kalıbında olan 'uhdûse'nin (أُحْدُوثَة) çoğuludur. Bu da insanların eğlenmek ve hayrete düşmek maksadıyla dilden dile aktardıkları şeydir. Tevbe b. el-Humeyyir'in şu beyti bu manadadır:

: مِنَ الْخَفِرَاتِ الْبِيْضِ وَدَّ جَلِيسُهَا ... إِذَا مَا انْقَضَتْ أُحْدُوثَةٌ لَوْ تُعِيدُهَا

O, utangaç ve beyaz tenli kadınlardandır; meclisinde oturan kimse, anlattığı tatlı kıssa bittiğinde onu yeniden anlatmasını arzu eder.