وَهَذَا الْوَجْهُ أَنْسَبُ هُنَا لِجَرَيَانِ الْجَمْعِ فِيهِ عَلَى الْقِيَاسِ، وَجَزَمَ بِهِ الزَّمَخْشَرِيُّ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Çoğul yapılışı kurala (kıyasa) uygun olduğu için bu vecih burada daha münasiptir. Zemahşerî de bunu kesin bir dille tercih etmiştir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ، أَمَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ رُسُلَهُ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ مَعَ أَنَّ الْمَوْجُودَ مِنْهُمْ، وَقْتَ نُزُولِهَا وَاحِدٌ، وَهُوَ نَبِيُّنَا ﷺ، بِالْأَكْلِ مِنَ الطَّيِّبَاتِ: وَهِيَ الْحَلَالُ الَّذِي لَا شُبْهَةَ فِيهِ عَلَى التَّحْقِيقِ، وَأَنْ يَعْمَلُوا الْعَمَلَ الصَّالِحَ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَكْلَ مِنَ الْحَلَالِ لَهُ أَثَرٌ فِي الْعَمَلِ الصَّالِحِ، وَهُوَ كَذَلِكَ، وَهَذَا الَّذِي أَمَرَ بِهِ الرُّسُلَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، أَمَرَ بِهِ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ الَّتِي هِيَ خَيْرُ الْأُمَمِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ [٢ \ ١٧٢] وَالْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ رَسُولٍ أَمَرَ فِي زَمَنِهِ بِالْأَكْلِ مِنَ الْحَلَالِ، وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ، وَتَأْثِيرُ الْأَكْلِ مِنَ الْحَلَالِ فِي الْأَعْمَالِ مَعْرُوفٌ، وَفِي حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ طَيِّبٌ لَا يَقْبَلُ إِلَّا طَيِّبًا وَأَنَّ اللَّهَ أَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ بِمَا أَمَرَ بِهِ الْمُرْسَلِينَ فَقَالَ: يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ [٢٣ \ ٥١]
Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ } “Ey peygamberler! Temiz şeylerden yiyin ve salih amel işleyin. Şüphesiz ben, yaptıklarınızı hakkıyla bilmekteyim” [el-Mü'minûn 23/51] kavli: Yüce Allah bu ayet-i kerimede -nüzulü vaktinde peygamberlerden sadece bir tanesi, yani Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem bulunmasına rağmen- peygamberlerine (aleyhimüsselâm) temiz şeylerden, yani kesin bir tespitle içinde hiçbir şüphe bulunmayan helalden yemelerini ve salih amel işlemelerini emretmiştir. Bu da helal lokma yemenin salih amelde bir etkisi olduğuna delalet eder ve durum gerçekten de böyledir. Bu ayet-i kerimede peygamberlere emredilen bu husus, ümmetlerin en hayırlısı olan bu ümmetin müminlerine de emredilmiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ } “Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizin temiz olanlarından yiyin ve yalnızca O'na kulluk ediyorsanız Allah'a şükredin” [el-Bakara 2/172]. Ayet, her peygamberin kendi döneminde helalden yemekle ve salih amel işlemekle emrolunduğuna delalet eder. Helal lokmanın ameller üzerindeki tesiri ise bilinen bir gerçektir. Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh) rivayet edilen hadiste şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Ey insanlar! Şüphesiz ki Allah temizdir/tayyibtir, ancak temiz olanı kabul eder. Şüphesiz Allah, peygamberlere emrettiği şeyleri müminlere de emretmiş ve şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ } “Ey peygamberler! Temiz şeylerden yiyin ve salih amel işleyin. Şüphesiz ben, yaptıklarınızı hakkıyla bilmekteyim” [el-Mü'minûn 23/51].
وَقَالَ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ [٢ \ ١٧٢] ثُمَّ ذَكَرَ الرَّجُلَ يُطِيلُ السَّفَرَ أَشْعَثَ أَغْبَرَ، وَمَطْعَمُهُ حَرَامٌ وَمَشْرَبُهُ حَرَامٌ وَمَلْبَسُهُ حَرَامٌ، وَغُذِّيَ بِالْحَرَامِ يَمُدُّ يَدَيْهِ إِلَى السَّمَاءِ، يَا رَبِّ يَا رَبِّ فَأَنَّى يُسْتَجَابُ لَهُ» وَهُوَ يَدُلُّ دَلَالَةً وَاضِحَةً أَنَّ دُعَاءَهُ الَّذِي هُوَ أَعْظَمُ الْقُرَبِ لَمْ يَنْفَعْهُ ; لِأَنَّهُ لَمْ يَأْكُلْ مِنَ الْحَلَالِ وَلَمْ يَشْرَبْ مِنْهُ، وَلَمْ يَرْكَبْ مِنْهُ.
Ve şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ } “Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizin temizlerinden yiyin” [el-Bakara 2/172]. Sonra saçları dağılmış, toz toprak içinde uzun bir yolculuk yapan bir adamı zikretti; yediği haram, içtiği haram, giydiği haramdır ve haramla beslenmiştir; ellerini semaya uzatıp: 'Yâ Rabbi, yâ Rabbi!' diye yalvarmaktadır. Peki böylesinin duası nasıl kabul edilsin!” Bu hadis, en büyük kurbetlerden (yakınlaşma vesilelerinden) olan duasının ona fayda vermediğine açıkça delalet eder; çünkü o helalden yememiş, helalden içmemiş ve helale binmemiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُرًا كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ، قَدْ أَوْضَحْنَا مَعْنَى هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ، وَفَسَّرْنَا مَا يَحْتَاجُ مِنْهُمَا إِلَى تَفْسِيرٍ وَبَيَّنَّا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لِمَعْنَاهُمَا فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ كُلٌّ إِلَيْنَا رَاجِعُونَ [٢١ \ ٩٢ - ٩٣] وَبَيَّنَّا الْمُرَادَ بِالْأُمَّةِ مَعَ بَعْضِ الشَّوَاهِدِ الْعَرَبِيَّةِ، وَبَيَّنَّا جَمْعَ مَعَانِي الْأُمَّةِ فِي الْقُرْآنِ فِي أَوَّلِ سُورَةِ هُودٍ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: وَلَئِنْ أَخَّرْنَا عَنْهُمُ الْعَذَابَ إِلَى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ الْآيَةَ [١١ \ ٨] فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.
Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُرًا كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ } “Şüphesiz bu (İslam), tek bir ümmet olarak sizin ümmetinizdir; ben de sizin Rabbinizim, öyleyse benden korkun! Fakat onlar, işlerini kendi aralarında fırka fırka böldüler. Her grup, kendi yanındakiyle sevinip böbürlenmektedir” kavli: Bu iki ayetin anlamını açıklamış, tefsire muhtaç olan yerlerini tefsir etmiş ve Enbiyâ Suresi'nde: { إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ كُلٌّ إِلَيْنَا رَاجِعُونَ } “Doğrusu bu sizin ümmetiniz tek bir ümmettir. Ben de sizin Rabbinizim; öyleyse bana ibadet edin. Kendi aralarındaki işlerini parça parça ettiler; hepsi bize döneceklerdir” [el-Enbiyâ 21/92-93] kavlinin incelemesinde manalarını açıklayan ayetleri beyan etmiştik. Ayrıca Arapçadan bazı şahitlerle birlikte 'ümmet' lafzı ile kastedilen manayı açıklamış ve Kur'an'da 'ümmet' kelimesinin tüm anlamlarını Hûd Suresi'nin başında: { وَلَئِنْ أَخَّرْنَا عَنْهُمُ الْعَذَابَ إِلَى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ } “Andolsun, onlardan azabı sayılı bir ümmete (müddete) kadar ertelesek...” [Hûd 11/8] ayetinin izahında ortaya koymuştuk. Bu sebeple burada tekrar etmeye gerek kalmamıştır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ، أَمَرَ - جَلَّ وَعَلَا - نَبِيَّهُ ﷺ أَنْ يَذَرَ الْكُفَّارَ أَيْ: يَتْرُكَهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ إِلَى حِينٍ، أَيْ: وَقْتٍ مُعَيَّنٍ عِنْدَ اللَّهِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ وَقْتُ انْقِضَاءِ آجَالِهِمْ بِقَتْلٍ أَوْ مَوْتٍ، وَصَيْرُورَتُهُمْ إِلَى مَا هُمْ صَائِرُونَ إِلَيْهِ بَعْدَ الْمَوْتِ مِنَ الْعَذَابِ الْبَرْزَخِيِّ، وَالْأُخْرَوِيِّ، وَكَوْنُ الْمُرَادِ بِالْحِينِ الْمَذْكُورِ: وَقْتَ قَتْلِهِمْ، أَوْ مَوْتِهِمْ ذَكَرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ عَنْ عَلِيٍّ ﵁، بِغَيْرِ سَنَدٍ.
Allah Teâlâ'nın: { فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ } “Artık sen onları bir süreye kadar kendi sapkınlık ve gafletleri (dalaletleri) içinde bırak” kavli: Yüce Allah Peygamberine sallallâhu aleyhi ve sellem kâfirleri kendi 'ğamre'leri içinde bir vakte kadar, yani Allah katında belirlenmiş bir süreye kadar bırakmasını, terk etmesini emretmiştir. Zahir olan odur ki, bu süre öldürülme veya ölümle ecellerinin sona erdiği ve ölümden sonra berzah ile ahiret azabından varacakları yere vardıkları andır. Zikredilen 'hîn' (vakit) ile kastedilenin onların öldürülme veya ölüm vakti olduğu hususunu Zemahşerî, senedsiz olarak Ali'den (radıyallâhu anh) nakletmiştir.
وَأَقْوَالُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي مَعْنَى غَمْرَتِهِمْ رَاجِعَةٌ إِلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ ; كَقَوْلِ الْكَلْبِيِّ فِي غَمْرَتِهِمْ أَيْ: جَهَالَتِهِمْ. وَقَوْلُ ابْنِ بَحْرٍ: فِي حَيْرَتِهِمْ. وَقَوْلُ ابْنِ سَلَامٍ: فِي غَفْلَتِهِمْ. وَقَوْلُ بَعْضِهِمْ: فِي ضَلَالَتِهِمْ فَمَعْنَى كُلِّ هَذِهِ الْأَقْوَالِ وَاحِدٌ، وَهُوَ أَنَّهُ، أَمَرَهُ أَنْ يَتْرُكَهُمْ فِيمَا هُمْ فِيهِ مِنَ الْكُفْرِ وَالضَّلَالِ، وَالْغَيِّ وَالْمَعَاصِي. قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: الْغَمْرَةُ: الْمَاءُ الَّذِي يَغْمُرُ الْقَامَةَ فَضُرِبَتْ مَثَلًا لِمَا هُمْ مَغْمُورُونَ فِيهِ مِنْ جَهْلِهِمْ، وَعَمَايَتِهِمْ أَوْ شُبِّهُوا بِاللَّاعِبِينَ فِي غَمْرَةِ الْمَاءِ لِمَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْبَاطِلِ، قَالَ ذُو الرُّمَّةِ:
İlim ehlinin 'ğamratihim' (غَمْرَتِهِمْ) kelimesinin manası hakkındaki görüşleri tek bir noktaya racidir. Kelbî'nin 'ğamratihim' hakkında: 'cehaletleri içinde', İbn Bahr'ın: 'şaşkınlıkları içinde', İbn Sellâm'ın: 'gafletleri içinde' ve bazılarının: 'dalaletleri içinde' demesi böyledir. Bütün bu sözlerin manası birdir; o da [Allah'ın], Resulüne onları içinde bulundukları küfür, dalalet, azgınlık ve günahlar içinde bırakmasını emretmiş olmasıdır. Zemahşerî şöyle demiştir: 'Ğamre (الْغَمْرَةُ), boyu aşan ve insanı içine alan sudur. Bu sebeple içinde boğuldukları cehalet ve körlüklerine bir mesel kılınmıştır; ya da üzerinde bulundukları batıl sebebiyle suyun girdabında debelenip oynayanlara benzetilmişlerdir.' Zü'r-Rimme şöyle demiştir:
لَيَالِي اللَّهْوِ يُطْبِينِي فَأَتْبَعَهُ ... كَأَنَّنِي ضَارِبٌ فِي غَمْرَةٍ لَعِبِ
Eğlence geceleri beni ayartır, ben de peşinden giderim... Sanki derin suya dalıp oyun oynayan bir yüzücü gibiyimdir.
وَصِيغَةُ الْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ [٢٣ \ ٥٤] لِلتَّهْدِيدِ، وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي
{ فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ } “Onları kendi sapkınlıkları içinde bırak” [el-Mü'minûn 23/54] kavlindeki emir kipi, tehdit içindir. Nitekim
فَنِّ الْأُصُولِ فِي مَبْحَثِ الْأَمْرِ وَفِي فَنِّ الْمَعَانِي فِي مَبْحَثِ الْإِنْشَاءِ، أَنَّ مِنَ الْمَعَانِي الَّتِي تَأْتِي لَهَا صِيغَةُ أَفْعَلَ التَّهْدِيدُ وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ، مِنْ تَهْدِيدِ الْكُفَّارِ الَّذِينَ كَذَّبُوا نَبِيَّنَا ﷺ، جَاءَ مُوَضَّحًا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا وَيُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ [١٥ \ ٣] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَهِّلِ الْكَافِرِينَ أَمْهِلْهُمْ رُوَيْدًا [٨٦ \ ١٧] وَقَوْلِهِ: قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ [١٤] وَقَوْلِهِ: قُلْ تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ قَلِيلًا إِنَّكَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ [٣٩ \ ٨] .
usûl ilminde emir bahsinde ve meânî ilminde inşâ bahsinde 'if'al' (أَفْعَلْ) kipinin geldiği manalardan birinin de tehdit olduğu kararlaştırılmıştır. Bu ayet-i kerimenin delalet ettiği, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlayan kâfirlere yönelik tehdit manası, başka yerlerde de açıkça ifade edilmiştir; tıpkı şu ayetlerde olduğu gibi: { ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا وَيُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } “Bırak onları yesinler, yararlansınlar ve boş ümit onları oyalayadursun; yakında bilecekler!” [el-Hicr 15/3], { فَمَهِّلِ الْكَافِرِينَ أَمْهِلْهُمْ رُوَيْدًا } “Kâfirlere mühlet ver, onlara biraz süre tanı” [et-Târık 86/17], { قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ } “De ki: 'Yararlanın bakalım, şüphesiz dönüşünüz ateşedir!'” [İbrâhîm 14/30] ve { قُلْ تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ قَلِيلًا إِنَّكَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ } “De ki: 'Küfrünle birazcık yaşayıp eğlen; çünkü sen mutlaka cehennemliklerdensin!'” [ez-Zümer 39/8].
وَقَدْ أَوْضَحْنَا الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى فِي سُورَةِ الْحِجْرِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا وَيُلْهِهِمُ الْأَمَلُ، الْآيَةَ [١٥ \ ٣] وَتَكَلَّمْنَا هُنَاكَ عَلَى لَفْظِ ذَرْهُمْ.
Bu manaya delalet eden ayetleri Hicr Suresi'nde: { ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا وَيُلْهِهِمُ الْأَمَلُ } “Bırak onları yesinler, yararlansınlar ve boş ümit onları oyalayadursun...” [el-Hicr 15/3] kavlinin izahında açıklamış ve orada 'zerhum' (ذَرْهُمْ) lafzı üzerinde konuşmuştuk.
قَوْلُهُ تَعَالَى: أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَالٍ وَبَنِينَ نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ بَلْ لَا يَشْعُرُونَ، قَدْ أَوْضَحْنَا الْكَلَامَ عَلَى الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةِ لِهَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ فِي سُورَةِ الْكَهْفِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا [١٨ \ ٣٦] فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.
Allah Teâlâ'nın: { أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَالٍ وَبَنِينَ نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ بَلْ لَا يَشْعُرُونَ } “Kendilerine verdiğimiz mal ve çocuklarla onların iyiliklerine acele ettiğimizi (katkıda bulunduğumuzu) mu sanıyorlar? Hayır, farkında değiller!” kavli: Bu iki ayeti açıklayan ayetler hakkındaki izahı Kehf Suresi'nde: { وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا } “Andolsun Rabbime döndürülecek olursam, bundan daha hayırlı bir sonuç bulurum” [el-Kehf 18/36] kavlinin tefsirinde ortaya koymuştuk. Bu sebeple burada tekrar edilmesine gerek kalmamıştır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا، مَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ مِنَ التَّخْفِيفِ فِي هَذِهِ الْحَنِيفِيَّةِ السَّمْحَةِ، الَّتِي جَاءَ بِهَا نَبِيُّنَا ﷺ قَدْ ذَكَرْنَا طَرَفًا مِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَيْهِ فِي سُورَةِ الْحَجِّ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ [٢٢ \ ٧٨] فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.
Allah Teâlâ'nın: { وَلَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا } “Biz hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz” kavli: Bu ayetin ihtiva ettiği, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği bu müsamahakâr hanîf dindeki kolaylık hususuna delalet eden ayetlerin bir kısmını Hac Suresi'nde: { وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } “Din hususunda üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi” [el-Hac 22/78] kavlinin izahında zikretmiştik. Bu sebeple burada tekrar edilmesine gerek kalmamıştır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَدَيْنَا كِتَابٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ، الْحَقُّ أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذَا الْكِتَابِ: كِتَابُ الْأَعْمَالِ الَّذِي يُحْصِيهَا اللَّهُ فِيهِ، كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى هَذَا كِتَابُنَا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [٤٥ \ ٢٩] وَقَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لِهَذَا الْمَعْنَى فِي الْكَهْفِ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ، الْآيَةَ [١٨ \ ٤٩] وَفِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنْشُورًا [١٧ \ ١٣] .
Allah Teâlâ'nın: { وَلَدَيْنَا كِتَابٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } “Katımızda hakkı söyleyen bir kitap vardır ve onlar hiçbir haksızlığa uğratılmazlar” kavli: Doğrusu bu kitaptan maksat, Allah Teâlâ'nın şu kavlinin de delalet ettiği üzere, Allah'ın amelleri içinde tek tek sayıp kaydettiği amel defteridir: { هَذَا كِتَابُنَا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “İşte bu bizim kitabımızdır; size karşı hakkı söyler. Çünkü biz, yapmakta olduklarınızı kaydediyorduk” [el-Câsiye 45/29]. Bu manayı açıklayan ayetleri Kehf Suresi'nde: { وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ } “Kitap ortaya konmuştur; suçluların onda yazılı olanlardan korkup titrediklerini görürsün...” [el-Kehf 18/49] kavlinin ve İsrâ Suresi'nde: { وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنْشُورًا } “Kıyamet günü onun için açılmış olarak bulacağı bir kitap çıkarırız” [el-İsrâ 17/13] kavlinin izahında daha önce takdim etmiştik.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ مَعْنَى نُطْقِ الْكِتَابِ بِالْحَقِّ: أَنَّ جَمِيعَ الْمَكْتُوبِ فِيهِ حَقٌّ، فَمَنْ قَرَأَ الْمَكْتُوبَ فِيهِ، كَأَنَّهُ لَا يَنْطِقُ فِي قِرَاءَتِهِ لَهُ إِلَّا بِالْحَقِّ، وَرُبَّمَا أَطْلَقَتِ الْعَرَبُ اسْمَ الْكَلَامِ عَلَى
Zahir olan şudur ki, kitabın hakkı söylemesinin/konuşmasının anlamı: Onda yazılı olan her şeyin hak olmasıdır. Dolayısıyla onda yazılı olanı okuyan kimse, onu okurken adeta sadece hakkı dile getirmektedir. Nitekim Araplar bazen yazı üzerine kelam (söz/konuşma) ismini de
الْخَطِّ، كَمَا رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا قَالَتْ: مَا بَيْنَ دَفَّتَيِ الْمُصْحَفِ كَلَامُ اللَّهِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
ıtlak ederler; tıpkı Âişe'den rivayet edildiğine göre onun: 'İki kapak arasındaki her şey Allah'ın kelamıdır' demesi gibi. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: حَتَّى إِذَا أَخَذْنَا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذَابِ إِذَا هُمْ يَجْأَرُونَ لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ إِنَّكُمْ مِنَّا لَا تُنْصَرُونَ، حَتَّى هُنَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الَّتِي يُبْتَدَأُ بَعْدَهَا الْكَلَامُ، وَالْكَلَامُ الْجُمْلَةُ الشَّرْطِيَّةُ، وَالْعَذَابُ الَّذِي أَخَذَهُمْ رَبُّهُمْ بِهِ، قِيلَ: هُوَ عَذَابُ يَوْمِ بَدْرٍ بِالْقَتْلِ وَالْأَسْرِ، وَقِيلَ: الْجُوعُ وَالْقَحْطُ الشَّدِيدُ الَّذِي أَصَابَهُمْ، لَمَّا دَعَا عَلَيْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ «اللَّهُمَّ اشْدُدْ وَطْأَتَكَ عَلَى مُضَرَ اللَّهُمَّ اجْعَلْهَا عَلَيْهِمْ سِنِينَ كَسِنِي يُوسُفَ» فَأَصَابَهُمْ بِسَبَبِ دَعْوَتِهِ ﷺ مِنَ الْجُوعِ الشَّدِيدِ، عَذَابٌ أَلِيمٌ، وَأَظْهَرُهَا عِنْدِي أَنَّهُ أَخَذَهُمْ بِالْعَذَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى فِي هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ أَنَّهُ أَخَذَ مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذَابِ، وَالْمُتْرَفُونَ هُمْ أَصْحَابُ النِّعْمَةِ وَالرَّفَاهِيَةِ فِي دَارِ الدُّنْيَا، وَهَذَا الْمَعْنَى أَشَارَ لَهُ بِقَوْلِهِ: وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ وَمَهِّلْهُمْ قَلِيلًا إِنَّ لَدَيْنَا أَنْكَالًا وَجَحِيمًا وَطَعَامًا ذَا غُصَّةٍ وَعَذَابًا أَلِيمًا [٧٣ \ ١١ - ١٣] فَقَوْلُهُ: أُولِي النَّعْمَةِ يُرِيدُ بِهِمُ: الْمُتْرَفِينَ فِي الدُّنْيَا، وَبَيَّنَ أَنَّهُ سَيُعَذِّبُهُمْ بَعْدَ التَّهْدِيدِ بِقَوْلِهِ: إِنَّ لَدَيْنَا أَنْكَالًا وَجَحِيمًا الْآيَةَ، وَقَوْلُهُ: يَجْأَرُونَ، الْجُؤَارُ: الصُّرَاخُ بِاسْتِغَاثَةٍ، وَالْعَرَبُ تَقُولُ: جَأَرَ الثَّوْرُ يَجْأَرُ: صَاحَ، فَالْجُؤَارُ كَالْخُوَارِ وَفِي بَعْضِ الْقِرَاءَاتِ «عِجْلًا جَسَدًا لَهُ جُؤَارٌ» [٧ \ ١٤٨] ، [٢٠ \ ٨٨] بِالْجِيمِ وَالْهَمْزَةِ، أَيْ: خُوَارٌ، وَجَأَرَ الرَّجُلُ إِلَى اللَّهِ: تَضَرَّعَ بِالدُّعَاءِ.
Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى إِذَا أَخَذْنَا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذَابِ إِذَا هُمْ يَجْأَرُونَ لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ إِنَّكُمْ مِنَّا لَا تُنْصَرُونَ } “Nihayet onların refah içinde şımarmış olanlarını azapla yakaladığımız zaman, hemen feryat edip yalvarırlar. [Onlara şöyle denir:] 'Bugün boşuna feryat edip yalvarmayın! Şüphesiz siz bizden hiçbir yardım göremezsiniz!'” kavli: Bu ayette geçen 'hattâ' (حَتَّى), ardından yeni bir söze başlanan ibtidâiyye harfidir; kelam da şart cümlesidir. Rablerinin kendilerini yakaladığı azabın, Bedir günü öldürülme ve esir edilme azabı olduğu söylenmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların aleyhine dua edip: «Allahım, Mudar üzerindeki baskını/cezalandırmanı şiddetlendir! Allahım, o yılları onlar üzerine Yûsuf'un [kıtlık] yılları gibi yap!» buyurduğunda başlarına gelen şiddetli açlık ve kuraklık olduğu da söylenmiştir; böylece onun sallallâhu aleyhi ve sellem duası sebebiyle kendilerine şiddetli açlıktan ibaret acı bir azap isabet etmiştir. Bana göre en açık olan görüş ise, onları kıyamet günü azapla yakalamasıdır. Allah Teâlâ bu iki ayette refah içinde şımarmış olanlarını (mütrefîhim) azapla yakaladığını beyan etmiştir. 'Mütrefûn' (مُتْرَفُونَ), dünya yurdunda nimet ve refah içinde yüzen kimselerdir. Bu manaya şu kavliyle de işaret etmiştir: { وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ وَمَهِّلْهُمْ قَلِيلًا إِنَّ لَدَيْنَا أَنْكَالًا وَجَحِيمًا وَطَعَامًا ذَا غُصَّةٍ وَعَذَابًا أَلِيمًا } “O yalanlayıcı refah sahiplerini bana bırak ve onlara biraz mühlet ver! Şüphesiz bizim katımızda prangalar ve alevli bir ateş, boğazı tıkayan bir yiyecek ve can yakıcı bir azap vardır” [el-Müzzemmil 73/11-13]. { أُولِي النَّعْمَةِ } kavli ile dünyada şımaran refah sahiplerini kastetmektedir. { إِنَّ لَدَيْنَا أَنْكَالًا وَجَحِيمًا } kavlindeki tehdidin ardından onları cezalandıracağını beyan etmiştir. { يَجْأَرُونَ } kavlindeki 'cuâr' (الْجُؤَارُ), yardım istemek amacıyla feryat edip çığlık atmaktır. Araplar: 'Boğa feryat etti' manasında { جَأَرَ الثَّوْرُ يَجْأَرُ } derler. Dolayısıyla cuâr, böğürme (huvâr) gibidir. Bazı kıraatlerde cim ve hemze ile { عِجْلًا جَسَدًا لَهُ جُؤَارٌ } [el-A'râf 7/148, Tâhâ 20/88] şeklinde okunmuştur ki, böğürme manasındadır. 'Adam Allah'a yakardı' manasında { جَأَرَ الرَّجُلُ إِلَى اللَّهِ } denildiğinde, dua ile tazarru etti anlamı kastedilir.
فَمَعْنَى الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْمُنَعَّمِينَ فِي الدُّنْيَا مِنَ الْكُفَّارِ، إِذَا أَخَذَهُمُ اللَّهُ بِالْعَذَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، صَاحُوا مُسْتَصْرِخِينَ مُسْتَغِيثِينَ، يَطْلُبُونَ الْخَلَاصَ مِمَّا هُمْ فِيهِ، وَصُرَاخُهُمْ وَاسْتِغَاثَتُهُمُ الْمُشَارُ لَهُ هُنَا، جَاءَ فِي آيَاتٍ أُخَرَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ لَا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا كَذَلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيهَا رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ [٣٥ \ ٣٦ - ٣٧] فَقَوْلُهُ: يَصْطَرِخُونَ: يَفْتَعِلُونَ مِنَ الصُّرَاخِ، مُسْتَغِيثِينَ يُرِيدُونَ الْخُرُوجَ مِمَّا هُمْ فِيهِ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى عَنْهُمْ: رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ فَهَذَا الصُّرَاخُ الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْعَامُّ لِلْمُتْرَفِينَ وَغَيْرِهِمْ، هُوَ الْجُؤَارُ الْمَذْكُورُ عَنِ الْمُتْرَفِينَ هُنَا، وَمِنْ إِطْلَاقِ الْعَرَبِ الْجُؤَارُ عَلَى الصُّرَاخِ وَالدُّعَاءِ لِلِاسْتِغَاثَةِ قَوْلُ الْأَعْشَى:
Ayet-i kerimenin anlamı şudur: Dünyada nimet içinde yüzen kâfirler, kıyamet günü Allah onları azapla yakaladığında, içinde bulundukları durumdan kurtuluş talep ederek feryat eder, çığlık atıp yardım dilerler. Onların burada işaret edilen bu feryat ve yardım dilemeleri, başka ayetlerde de zikredilmiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurur: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ لَا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا كَذَلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيهَا رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ } “İnkâr edenlere ise cehennem ateşi vardır. Ne haklarında ölüm kararı verilir ki ölsünler, ne de onun azabından bir kısmı kendilerinden hafifletilir. İşte biz her nankörü böyle cezalandırırız. Onlar orada: 'Rabbimiz! Bizi çıkar da önceden yaptıklarımızdan başka salih amel işleyelim!' diye bağrışırlar” [Fâtır 35/36-37]. { يَصْطَرِخُونَ } kavli, 'istifrâh' (bağrışmak) kökünden iftiâl babında olup, yardım dileyerek içinde bulundukları durumdan çıkmak istediklerini anlatır; bunun delili de onlar hakkında bildirilen: { رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ } kavlidir. Bu ayette zikredilen ve gerek refah düşkünleri gerekse başkaları için genel olan bu bağrışma, burada refah düşkünleri hakkında zikredilen 'cuâr'ın (feryadın) ta kendisidir. Arapların 'cuâr' lafzını çığlık atmak ve yardım istemek maksadıyla dua etmek anlamında kullanmalarına el-A'şâ'nın şu beyti örnektir:
يُرَاوِحُ مِنْ صَلَوَاتِ الْمَلِيكِ ... فَطَوْرًا سُجُودًا وَطَوْرًا جُؤَارًا
Hükümran olan [Allah'a] dualarını nöbetleşe sürdürür; kimi zaman secdelerle, kimi zaman da feryat ve yakarışlarla.
وَالْجُؤَارُ الْمَذْكُورُ: هُوَ النِّدَاءُ فِي قَوْلِهِ كَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ فَنَادَوْا وَلَاتَ حِينَ مَنَاصٍ [٣٨ \ ٣] ; لِأَنَّ نِدَاءَهُمْ نِدَاءُ اسْتِغَاثَةٍ وَاسْتِصْرَاخٍ وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَنَادَوْا يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ الْآيَةَ [٤٣ \ ٧٧] ; لِأَنَّ الْقَضَاءَ عَلَيْهِمْ مِنْ أَعْظَمِ الْأُمُورِ الَّتِي يَطْلُبُونَهَا، فَيَسْتَغِيثُونَ بِالْمَوْتِ مِنْ دَوَامِ ذَلِكَ الْعَذَابِ الشَّدِيدِ، أَجَارَنَا اللَّهُ وَإِخْوَانَنَا الْمُسْلِمِينَ مِنْهُ وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذَا أُلْقُوا مِنْهَا مَكَانًا ضَيِّقًا مُقَرَّنِينَ دَعَوْا هُنَالِكَ ثُبُورًا لَا تَدْعُوا الْيَوْمَ ثُبُورًا وَاحِدًا وَادْعُوا ثُبُورًا كَثِيرًا [٢٥ \ ١٣ - ١٤] وَذَلِكَ الدُّعَاءُ بِالثُّبُورِ الَّذِي هُوَ أَعْظَمُ الْهَلَاكِ، وَالْوَيْلُ عَنْ أَنْوَاعِ جُؤَارِهِمْ وَالْعِيَاذُ بِاللَّهِ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ إِنَّكُمْ مِنَّا لَا تُنْصَرُونَ [٢٣ \ ٦٥] يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ إِنِ اسْتَغَاثُوا لَمْ يُغَاثُوا، وَإِنِ اسْتَرْحَمُوا لَمْ يُرْحَمُوا، وَقَدْ أَشَارَ تَعَالَى إِلَى ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ وَسَاءَتْ مُرْتَفَقًا [١٨ \ ٢٩] .
Zikredilen bu 'cuâr' (feryat), şu ayetteki nidadır: { كَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ فَنَادَوْا وَلَاتَ حِينَ مَنَاصٍ } “Onlardan önce nice nesilleri helak ettik de feryat ettiler; fakat artık kurtuluş vakti değildi” [Sâd 38/3]; zira onların nidası bir yardım isteme ve çığlık nidasıdır. Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın şu kavli de böyledir: { وَنَادَوْا يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ } “'Ey Mâlik! Rabbin bizim işimizi bitirsin (bizi öldürsün)!' diye seslendiler...” [ez-Zuhruf 43/77]; zira haklarında ölüm hükmü verilmesi, talep ettikleri en büyük şeydir; bu sürekli ve şiddetli azaptan kurtulmak için ölüme sığınarak yardım isterler. Allah bizi ve Müslüman kardeşlerimizi bundan muhafaza buyursun. Yine Allah Teâlâ'nın şu kavli de böyledir: { وَإِذَا أُلْقُوا مِنْهَا مَكَانًا ضَيِّقًا مُقَرَّنِينَ دَعَوْا هُنَالِكَ ثُبُورًا لَا تَدْعُوا الْيَوْمَ ثُبُورًا وَاحِدًا وَادْعُوا ثُبُورًا كَثِيرًا } “Elleri boyunlarına bağlı olarak oranın dar bir yerine atıldıkları zaman, orada yok olmayı isterler. [Onlara şöyle denir:] 'Bugün bir kere yok olmayı istemeyin, defalarca yok olmayı isteyin!'” [el-Furkân 25/13-14]. En büyük helak ve helak feryadı olan o 'sübur' (yok oluş) çağrısı da -Allah'a sığınırız- onların feryat ve figan çeşitlerindendir. Allah Teâlâ'nın bu ayetteki: { لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ إِنَّكُمْ مِنَّا لَا تُنْصَرُونَ } “Bugün boşuna feryat edip yalvarmayın! Şüphesiz siz bizden hiçbir yardım göremezsiniz!” [el-Mü'minûn 23/65] kavli delalet eder ki, onlar yardım isteseler de yardım edilmezler, merhamet dileseler de merhamet olunmazlar. Allah Teâlâ buna şu kavlinde de işaret etmiştir: { وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ وَسَاءَتْ مُرْتَفَقًا } “Eğer yardım isterlerse, kendilerine erimiş maden gibi yüzleri kavuran bir su verilir. O ne kötü bir içecektir ve orası ne kötü bir dayanaktır!” [el-Kehf 18/29].
قَوْلُهُ تَعَالَى: قَدْ كَانَتْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ تَنْكِصُونَ، لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ الْمُتْرَفِينَ مِنَ الْكُفَّارِ إِذَا أَخَذَهُمْ رَبُّهُمْ بِالْعَذَابِ، ضَجُّوا وَصَاحُوا وَاسْتَغَاثُوا، وَبَيَّنَ أَنَّهُمْ لَا يُغَاثُونَ كَمَا أَوْضَحْنَاهُ آنِفًا بَيَّنَ سَبَبَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: قَدْ كَانَتْ آيَاتِي، أَيِ: الَّتِي أَرْسَلْتُ بِهَا رُسُلِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ: تُقْرَأُ عَلَيْكُمْ وَاضِحَةً مُفَصَّلَةً، فَكُنْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ تَنْكِصُونَ: تَرْجِعُونَ عَنْهَا الْقَهْقَرَى، وَالْعَقِبُ: مُؤَخَّرُ الْقَدَمِ، وَالنُّكُوصُ: الرُّجُوعُ عَنِ الْأَمْرِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَمَّا تَرَاءَتِ الْفِئَتَانِ نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ [٨ \ ٤٨] وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Allah Teâlâ'nın: { قَدْ كَانَتْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ تَنْكِصُونَ } “Ayetlerim size okunurdu da siz ökçeleriniz üzerinde gerisin geri dönerdiniz” kavli: Kâfirlerin refah düşkünlerini Rableri azapla yakaladığı zaman feryat edip çığlık atacaklarını ve az önce açıkladığımız üzere kendilerine yardım edilmeyeceğini beyan edince, bunun sebebini şöyle açıklamıştır: { قَدْ كَانَتْ آيَاتِي } yani peygamberlerimi kendisiyle gönderdiğim ayetlerim, { تُتْلَى عَلَيْكُمْ } size apaçık ve tafsilatlı bir şekilde okunurdu da, { فَكُنْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ تَنْكِصُونَ } siz onlardan gerisin geri yüz çevirip kaçardınız. 'Akib' (الْعَقِبُ), ayağın arkası/ökçedir. 'Nukûs' (النُّكُوصُ) ise bir işten gerisin geri dönmektir. Allah Teâlâ'nın şu kavli de bu kabildendir: { فَلَمَّا تَرَاءَتِ الْفِئَتَانِ نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ } “İki topluluk birbirini görünce, ökçeleri üzerinde gerisin geri döndü” [el-Enfâl 8/48]. Şairin şu sözü de bu manadadır:
زَعَمُوا بِأَنَّهُمْ عَلَى سُبُلِ النَّجَاةِ ... وَإِنَّمَا نَكَصَ عَلَى الْأَعْقَابِ
Kurtuluş yollarında olduklarını iddia ettiler... Halbuki ancak ökçeleri üzerinde gerisin geri dönmüşlerdi.
وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي ذَكَرَهُ هُنَا: أَشَارَ لَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى قَالُوا رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ فَاعْتَرَفْنَا بِذُنُوبِنَا فَهَلْ إِلَى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ ذَلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذَا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ وَإِنْ يُشْرَكْ بِهِ تُؤْمِنُوا فَالْحُكْمُ لِلَّهِ الْعَلِيِّ الْكَبِيرِ [٤٠ \ ١١ - ١٢] فَكُفْرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ ذِكْرُ اللَّهِ وَحْدَهُ، مِنْ نُكُوصِهِمْ عَلَى أَعْقَابِهِمْ، وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّهُمْ إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُهُ، لَمْ يَقْتَصِرُوا عَلَى النُّكُوصِ عَنْهَا، عَلَى أَعْقَابِهِمْ، بَلْ يَكَادُونَ يَبْطِشُونَ بِالَّذِي يَتْلُوهَا عَلَيْهِمْ، لِشِدَّةِ بُغْضِهِمْ لَهَا، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكَادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا [٢٢ \ ٧٢]
Burada zikrettiği bu manaya başka yerlerde de işaret etmiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurur: { قَالُوا رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ فَاعْتَرَفْنَا بِذُنُوبِنَا فَهَلْ إِلَى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ ذَلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذَا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ وَإِنْ يُشْرَكْ بِهِ تُؤْمِنُوا فَالْحُكْمُ لِلَّهِ الْعَلِيِّ الْكَبِيرِ } “Dediler ki: 'Rabbimiz! Bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin. Artık günahlarımızı itiraf ettik; çıkış için bir yol var mıdır?' [Onlara şöyle denir:] 'Bunun sebebi şudur: Yalnızca Allah'a çağrıldığı zaman inkâr ettiniz, O'na ortak koşulunca ise inandınız. Artık hüküm, yüce ve büyük olan Allah'ındır'” [el-Mü'min 40/11-12]. Yalnızca Allah anıldığı zaman onların küfre sapmaları, ökçeleri üzerinde gerisin geri dönmelerindendir. Bir başka yerde ise kendilerine ayetleri okunduğu zaman yalnızca ökçeleri üzerinde geri dönmekle kalmadıklarını, bilakis ayetlere karşı besledikleri aşırı nefret yüzünden onları kendilerine okuyan kimselere neredeyse saldıracaklarını beyan etmiştir; bu da Allah Teâlâ'nın şu kavlindedir: { وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكَادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا } “Ayetlerimiz kendilerine apaçık olarak okunduğu zaman, inkâr edenlerin yüzlerinde hoşnutsuzluk ve inkârı hemen anlarsın. Neredeyse kendilerine ayetlerimizi okuyanlara saldıracaklar!” [el-Hac 22/72].
وَهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا أَنَّ الْعَذَابَ عَذَابُ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، أَظْهَرُ عِنْدَنَا مِنْ قَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ يَوْمُ بَدْرٍ أَوِ الْجُوعُ، وَمِنْ قَوْلِ مَنْ زَعَمَ: أَنَّ الَّذِينَ يَجْأَرُونَ: هُمُ الَّذِينَ لَمْ يُقْتَلُوا يَوْمَ بَدْرٍ وَأَنَّ جُؤَارَهُمْ مِنْ قِبَلِ إِخْوَانِهِمْ، فَكُلُّ ذَلِكَ خِلَافُ الظَّاهِرِ، وَإِنْ قَالَهُ مَنْ قَالَهُ:
Azabın kıyamet günü azabı olduğu yönündeki tercihimiz; bunun Bedir günü veya kıtlık/açlık azabı olduğunu söyleyenlerin görüşünden de, feryat edenlerin Bedir günü öldürülmeyip sağ kalanlar olduğu ve feryatlarının kardeşlerinin başına gelenlerden kaynaklandığını iddia edenlerin görüşünden de bize göre daha açıktır. Bunların hepsi, söyleyen her kim olursa olsun, lafzın zahirine muhaliftir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ، يَتَضَمَّنُ حَضَّهُمْ، عَلَى تَدَبُّرِ هَذَا الْقَوْلِ الَّذِي هُوَ الْقُرْآنُ الْعَظِيمُ ; لِأَنَّهُمْ إِنْ تَدَبَّرُوهُ تَدَبُّرًا صَادِقًا، عَلِمُوا أَنَّهُ حَقٌّ، وَأَنَّ اتِّبَاعَهُ وَاجِبٌ وَتَصْدِيقُ مَنْ جَاءَ بِهِ لَازِمٌ، وَقَدْ أَشَارَ لِهَذَا الْمَعْنَى فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا [٤ \ ٨٢] وَقَوْلِهِ: أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا [٤٧ \ ٢٤] وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَمْ جَاءَهُمْ مَا لَمْ يَأْتِ آبَاءَهُمُ الْأَوَّلِينَ [٢٣ \ ٦٨] قَالَ الْقُرْطُبِيُّ:
Allah Teâlâ'nın: { أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ } “Onlar o sözü (Kur'an'ı) hiç düşünmediler mi?” kavli: Bu sözü, yani yüce Kur'an'ı derinlemesine düşünmeye (tedebbür etmeye) onları teşvik etmeyi içermektedir; zira onu samimiyetle düşündükleri takdirde onun hak olduğunu, ona uymanın vacip ve onu getireni tasdik etmenin kaçınılmaz olduğunu bileceklerdir. Bu manaya başka yerlerde de işaret etmiştir; Allah Teâlâ'nın şu kavillerinde olduğu gibi: { أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا } “Onlar Kur'an'ı derinlemesine düşünmüyorlar mı? Eğer o Allah'tan başkasının katından olsaydı, elbette içinde birçok çelişki bulurlardı” [en-Nisâ 4/82] ve { أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا } “Onlar Kur'an'ı derinlemesine düşünmüyorlar mı? Yoksa kalpler üzerinde kilitleri mi var?” [Muhammed 47/24]. Bu ayet-i kerimede geçen: { أَمْ جَاءَهُمْ مَا لَمْ يَأْتِ آبَاءَهُمُ الْأَوَّلِينَ } “Yoksa onlara, önceki atalarına gelmeyen bir şey mi geldi?” [el-Mü'minûn 23/68] kavli hakkında Kurtubî şöyle demiştir:
فَأَنْكَرُوهُ، وَأَعْرَضُوا عَنْهُ، وَقِيلَ: أَمْ بِمَعْنَى: بَلْ جَاءَهُمْ مَا لَا عَهْدَ لِآبَائِهِمْ بِهِ، فَلِذَلِكَ أَنْكَرُوهُ، وَتَرَكُوا التَّدَبُّرَ لَهُ.
Onu inkâr edip ondan yüz çevirdiler. Şöyle de denilmiştir: 'Em' (أَمْ), 'bel' (بَلْ - bilakis) manasındadır; yani bilakis onlara atalarının hiç alışık olmadığı bir şey geldi, bu yüzden onu inkâr ettiler ve onu derinlemesine düşünmeyi terk ettiler.
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَقِيلَ الْمَعْنَى: أَمْ جَاءَهُمْ أَمَانٌ مِنَ الْعَذَابِ، وَهُوَ شَيْءٌ لَمْ يَأْتِ آبَاءَهُمُ الْأَوَّلِينَ، قَالَ أَبُو حَيَّانَ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: قَرَّعَهُمْ أَوَّلًا بِتَرْكِ الِانْتِفَاعِ بِالْقُرْآنِ، ثُمَّ ثَانِيًا بِأَنَّ مَا جَاءَهُمْ جَاءَ آبَاءَهُمُ الْأَوَّلِينَ، أَيْ: إِرْسَالُ الرُّسُلِ لَيْسَ بِدْعًا، وَلَا مُسْتَغْرَبًا، بَلْ أُرْسِلَتِ الرُّسُلُ لِلْأُمَمِ قَبْلَهُمْ، وَعَرِفُوا ذَلِكَ بِالتَّوَاتُرِ وَنَجَاةِ مَنْ آمَنَ، وَاسْتِئْصَالِ مَنْ كَذَبَ وَآبَاؤُهُمْ إِسْمَاعِيلُ وَأَعْقَابُهُ إِلَى آخِرِ كَلَامِهِ، وَهَذَا الْوَجْهُ مِنَ التَّفْسِيرِ لَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ وَعَلَيْهِ فَالْآيَةُ كَقَوْلِهِ: قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعًا مِنَ الرُّسُلِ الْآيَةَ [٤٦ \ ٩] وَنَحْوِهَا مِنَ الْآيَاتِ.
İbn Abbâs şöyle demiştir: Mananın şöyle olduğu da söylenmiştir: 'Yoksa onlara önceki atalarına gelmemiş olan azaptan bir güvence mi geldi?' Ebû Hayyân bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Önce onları Kur'an'dan istifade etmeyi terk ettikleri için azarlamış, sonra ikinci olarak onlara gelenin önceki atalarına da geldiğini, yani peygamber gönderilmesinin türedi (ilk defa görülen) ve garipsenecek bir durum olmadığını, bilakis onlardan önceki ümmetlere de peygamberlerin gönderildiğini, iman edenlerin kurtulduğunu, yalanlayanların kökünün kazındığını mütevatir yolla bildiklerini ve atalarının İsmâil ile onun soyu olduğunu bildirerek azarlamıştır -sözünün sonuna kadar-. Tefsirin bu vechi kayda değer bir yaklaşımdır ve buna göre ayet: { قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعًا مِنَ الرُّسُلِ } “De ki: 'Ben peygamberlerden bir türedi (ilk peygamber) değilim'” [el-Ahkâf 46/9] ayeti ve benzeri ayetler gibidir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ، قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لِهَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ يُونُسَ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُرًا مِنْ قَبْلِهِ الْآيَةَ [١٠ \ ١٦] فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.
Allah Teâlâ'nın: { أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ } “Yoksa peygamberlerini tanımadılar da bu yüzden mi onu inkâr ediyorlar?” kavli: Bu ayeti açıklayan ayetleri Yûnus Suresi'nde: { فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُرًا مِنْ قَبْلِهِ } “Ben bundan önce aranızda bir ömür boyu kalmıştım...” [Yûnus 10/16] ayetinin tefsirinde zikretmiştik. Bu sebeple burada tekrar edilmesine gerek kalmamıştır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جَاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ، أَمِ الْمَذْكُورَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هِيَ الْمَعْرُوفَةُ عِنْدَ النَّحْوِيِّينَ بِأَمِ الْمُنْقَطِعَةِ، وَضَابِطُهَا أَلَّا تَتَقَدَّمَ عَلَيْهَا هَمْزَةُ تَسْوِيَةٍ نَحْوَ سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ الْآيَةَ [٢ \ ٦] أَوْ هَمْزَةٌ مُغْنِيَةٌ، عَنْ لَفْظَةٍ، أَيْ: كَقَوْلِكَ أَزَيْدٌ عِنْدَكَ أَمْ عَمْرٌو؟ أَيْ: أَيُّهُمَا عِنْدَكَ فَالْمَسْبُوقَةُ
Allah Teâlâ'nın: { أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جَاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ } “Yoksa 'Onda bir delilik var' mı diyorlar? Hayır, o kendilerine hakkı getirdi; fakat onların çoğu haktan hoşlanmamaktadırlar” kavli: Bu ayette zikredilen 'em' (أَمْ), nahivciler katında 'münkati'a' (kopuk em) olarak bilinen harftir. Bunun kuralı, kendisinden önce: { سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ } “Onları uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir” [el-Bakara 2/6] ayetinde olduğu gibi bir tesviye hemzesinin veya: 'Yanındaki Zeyd midir yoksa Amr mı?' (yani hangisi yanındadır?) sözündeki gibi 'eyyühümâ' (أَيُّهُمَا) lafzının yerini tutan bir istifham hemzesinin geçmemiş olmasıdır. Bahsedilen
بِإِحْدَى الْهَمْزَتَيْنِ الْمَذْكُورَتَيْنِ، هِيَ الْمَعْرُوفَةُ عِنْدَهُمْ بِأَمِ الْمُتَّصِلَةِ، وَالَّتِي لَمْ تُسْبَقْ بِوَاحِدَةٍ مِنْهُمَا هِيَ الْمَعْرُوفَةُ بِالْمُنْقَطِعَةِ كَمَا هُنَا، وَأَمِ الْمُنْقَطِعَةُ تَأْتِي لِثَلَاثَةِ مَعَانٍ.
bu iki hemzeden biriyle öncelenmiş olan harf, onların nezdinde 'muttasıla' (bitişik em) olarak bilinir. Bu ikisinden biriyle öncelenmemiş olan ise, burada olduğu gibi 'münkati'a' (kopuk em) olarak adlandırılır. Münkati'a olan 'em', üç mana için gelir:
الْأَوَّلُ: أَنْ تَكُونَ بِمَعْنَى: بَلِ الْإِضْرَابِيَّةِ.
Birincisi: İdrâb (fikirden vazgeçiş/dönüş) ifade eden 'bel' (بَلْ - bilakis) manasında olmasıdır.
الثَّانِي: أَنْ تَكُونَ بِمَعْنَى هَمْزَةِ اسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِ.
İkincisi: İnkâr ifade eden istifham hemzesi manasında olmasıdır.
الثَّالِثُ: أَنْ تَكُونَ بِمَعْنَاهُمَا مَعًا فَتَكُونُ جَامِعَةً بَيْنَ الْإِضْرَابِ وَالْإِنْكَارِ، وَهَذَا الْأَخِيرُ هُوَ الْأَكْثَرُ فِي مَعْنَاهَا، خِلَافًا لِابْنِ مَالِكٍ فِي الْخُلَاصَةِ فِي اقْتِصَارِهِ عَلَى أَنَّهَا بِمَعْنَى: بَلْ فِي قَوْلِهِ:
Üçüncüsü: Her iki manayı birden taşıması, yani idrâb ile inkârı bir arada toplamasıdır. İbn Mâlik'in el-Hulâsa'sındaki şu sözünde sadece 'bel' (بَلْ) manasında olduğunu belirtmesinin aksine, onun manasında yaygın olan kullanım da bu sonuncusudur:
وَبِانْقِطَاعٍ وَبِمَعْنَى بَلْ وَفَتْ ... إِنْ تَكُ مِمَّا قُيِّدَتْ بِهِ خَلَتْ
Kayıtlandığı şartlardan beri olduğunda kopukluk (inkıtâ) ifade eder ve 'bel' manasını tastamam karşılar.
وَمُرَادُهُ بِخُلُوِّهَا مِمَّا قُيِّدَتْ بِهِ: أَلَّا تَسْبِقَهَا إِحْدَى الْهَمْزَتَيْنِ الْمَذْكُورَتَيْنِ، فَإِنْ سَبَقَتْهَا إِحْدَاهُمَا، فَهِيَ الْمُتَّصِلَةُ كَمَا تَقَدَّمَ قَرِيبًا، وَعَلَى مَا ذَكَرْنَا فَيَكُونُ الْمَعْنَى مُتَضَمِّنًا لِلْإِضْرَابِ عَمَّا قَبْلَهُ إِضْرَابًا انْتِقَالِيًّا، مَعَ مَعْنَى اسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِ، فَتَضَمُّنُ الْآيَةِ الْإِنْكَارَ عَلَى الْكُفَّارِ فِي دَعْوَاهُمْ: أَنَّ نَبِيَّنَا ﷺ بِهِ جِنَّةٌ أَيْ: جُنُونٌ يَعْنُونَ: أَنَّ هَذَا الْحَقَّ الَّذِي جَاءَهُمْ بِهِ هَذَيَانُ مَجْنُونٍ، قَبَّحَهُمُ اللَّهُ مَا أَجْحَدَهُمْ لِلْحَقِّ! وَمَا أَكْفَرَهُمْ! وَدَعْوَاهُمْ عَلَيْهِ هَذِهِ أَنَّهُ مَجْنُونٌ كَذَّبَهَا اللَّهُ هُنَا بِقَوْلِهِ: بَلْ جَاءَهُمْ بِالْحَقِّ [٢٣ \ ٧٠] فَالْإِضْرَابُ بِبَلْ إِبْطَالِيٌّ.
Kayıtlandığı şeyden beri olmasından kastı: Zikredilen iki hemzeden birinin onun öncesinde geçmemesidir; şayet bu ikisinden biri önce geçerse, az önce anlatıldığı gibi muttasıla olur. Belirttiğimize göre ayetin manası, inkârî istifham manasıyla birlikte kendisinden önceki konudan intikal (geçiş) ifade eden bir idrâbı ihtiva eder. Dolayısıyla ayet, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında 'cinneti var' yani 'delidir' şeklindeki iddialarından ötürü kâfirlere yönelik bir kınama ve reddiye (inkâr) içermektedir; bununla, getirdiği bu hakkın bir mecnunun hezeyanı olduğunu ima etmektedirler. Allah onları çirkinleştirsin, hakkı ne kadar da inkâr etmektedirler ve ne kadar da kâfirdirler! Onların Peygamber aleyhine ileri sürdükleri 'o bir delidir' iddiasını Allah Teâlâ burada: { بَلْ جَاءَهُمْ بِالْحَقِّ } “Hayır, o kendilerine hakkı getirdi” [el-Mü'minûn 23/70] buyurarak yalanlamıştır. Buradaki 'bel' (بَلْ) ile yapılan idrâb, ibtâlîdir (önceki iddiayı tamamen iptal edicidir).
وَالْمَعْنَى: لَيْسَ بِمَجْنُونٍ بَلْ هُوَ رَسُولٌ كَرِيمٌ جَاءَكُمْ بِالْحَقِّ الْوَاضِحِ، الْمُؤَيَّدِ بِالْمُعْجِزَاتِ الَّذِي يَعْرِفُ كُلُّ عَاقِلٍ، أَنَّهُ حَقٌّ، وَلَكِنْ عَانَدْتُمْ وَكَفَرْتُمْ لِشِدَّةِ كَرَاهِيَتِكُمْ لِلْحَقِّ، وَمَا نَفَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ دَعْوَاهُمْ عَلَيْهِ الْجُنُونَ صَرَّحَ اللَّهُ بِنَفْيِهِ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا صَاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ [٨١ \ ٢٢] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِكَاهِنٍ وَلَا مَجْنُونٍ [٥٢ \ ٢٩] وَهَذَا الْجُنُونُ الَّذِي افْتُرِيَ عَلَى آخِرِ الْأَنْبِيَاءِ، افْتُرِيَ أَيْضًا عَلَى أَوَّلِهِمْ، كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ عَنْ قَوْمِ نُوحٍ أَنَّهُمْ قَالُوا فِيهِ: إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ فَتَرَبَّصُوا بِهِ حَتَّى حِينٍ [٢٣ \ ٢٥] وَقَدْ بَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ اللَّهَ لَمْ يُرْسِلْ رَسُولًا إِلَّا قَالَ قَوْمُهُ: إِنَّهُ سَاحِرٌ، أَوْ مَجْنُونٌ، كَأَنَّهُمُ اجْتَمَعُوا فَتَوَاصَوْا عَلَى ذَلِكَ لِتَوَاطُؤِ أَقْوَالِهِمْ لِرُسُلِهِمْ عَلَيْهِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كَذَلِكَ مَا أَتَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا قَالُوا سَاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ أَتَوَاصَوْا بِهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ [٥١ \ ٥٢ - ٥٣] فَبَيَّنَ أَنَّ سَبَبَ تَوَاطُئِهِمْ عَلَى ذَلِكَ لَيْسَ التَّوَاصِي بِهِ ; لِاخْتِلَافِ أَزْمِنَتِهِمْ، وَأَمْكِنَتِهِمْ، وَلَكِنَّ الَّذِي جَمَعَهُمْ عَلَى ذَلِكَ هُوَ مُشَابَهَةُ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ فِي الطُّغْيَانِ، وَقَدْ أَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي سُورَةِ
Manası şudur: O deli değildir; bilakis size her akıl sahibinin hak olduğunu kabul edeceği, mucizelerle desteklenmiş apaçık hakkı getiren şerefli bir elçidir. Fakat siz, haktan aşırı derecede hoşlanmadığınız için inat edip inkâr ettiniz. Bu ayet-i kerimenin ondan nefyettiği delilik iddiasını Allah Teâlâ başka yerlerde de açıkça nefyetmiştir; nitekim şöyle buyurmaktadır: { وَمَا صَاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ } “Arkadaşınız asla bir deli değildir” [et-Tekvîr 81/22] ve { فَمَا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِكَاهِنٍ وَلَا مَجْنُونٍ } “Rabbinin nimeti sayesinde sen ne bir kâhinsin ne de bir deli!” [et-Tûr 52/29]. Peygamberlerin sonuncusuna isnat edilen bu delilik iftirası, onların ilkine de isnat edilmişti; nitekim Allah Teâlâ bu sure-i celilede Nûh'un kavminin onun hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: { إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ فَتَرَبَّصُوا بِهِ حَتَّى حِينٍ } “O, kendisinde delilik bulunan bir adamdan başkası değildir; öyleyse bir süreye kadar onu gözetleyin” [el-Mü'minûn 23/25]. Bir başka yerde de Allah'ın gönderdiği her bir elçiye kavminin mutlaka 'o bir büyücüdür veya bir delidir' dediğini, peygamberlerine karşı söz birliği içinde bulunmalarından ötürü sanki toplanıp bunu birbirlerine tavsiye etmiş gibi olduklarını beyan etmiştir; bu da Allah Teâlâ'nın şu kavlindedir: { كَذَلِكَ مَا أَتَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا قَالُوا سَاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ أَتَوَاصَوْا بِهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ } “İşte böyle, onlardan öncekilere de hiçbir elçi gelmedi ki, 'O bir büyücüdür veya bir delidir' demiş olmasınlar. Bunu birbirlerine vasiyet mi ettiler? Hayır, onlar azgın bir topluluktur” [ez-Zâriyât 51/52-53]. Bu söz birliğinin sebebinin bunu birbirlerine vasiyet etmeleri olmadığını -çünkü zamanları ve mekânları farklıdır- açıklamış; fakat onları bu noktada birleştiren sebebin taşkınlık ve azgınlıkta birbirlerine benzemeleri olduğunu ortaya koymuştur. Bu manayı
الْبَقَرَةِ فِي قَوْلِهِ كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشَابَهَتْ قُلُوبُهُمْ [٢ \ ١١٨] فَهَذِهِ الْآيَاتُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ سَبَبَ تَشَابُهِ مَقَالَاتِهِمْ لِرُسُلِهِمْ، هُوَ تَشَابُهُ قُلُوبِهِمْ فِي الْكُفْرِ وَالطُّغْيَانِ، وَكَرَاهِيَةِ الْحَقِّ وَقَوْلُهُ: وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ [٢٣ \ ٧٠] ذَكَرَ نَحْوَ مَعْنَاهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَقَدْ جِئْنَاكُمْ بِالْحَقِّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ الْآيَةَ [٢٢ \ ٧٢] وَذَلِكَ الْمُنْكَرُ الَّذِي تَعْرِفُهُ فِي وُجُوهِهِمْ، إِنَّمَا هُوَ لِشِدَّةِ كَرَاهِيَتِهِمْ لِلْحَقِّ، وَمِنَ الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةِ لِكَرَاهِيَتِهِمْ لِلْحَقِّ، أَنَّهُمْ يَمْتَنِعُونَ مِنْ سَمَاعِهِ، وَيَسْتَعْمِلُونَ الْوَسَائِلَ الَّتِي تَمْنَعُهُمْ مِنْ أَنْ يَسْمَعُوهُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي قِصَّةِ أَوَّلِ الرُّسُلِ الَّذِينَ أَرْسَلَهُمْ بِتَوْحِيدِهِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْإِشْرَاكِ بِهِ، وَهُوَ نُوحٌ: وَإِنِّي كُلَّمَا دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ وَاسْتَغْشَوْا ثِيَابَهُمْ وَأَصَرُّوا وَاسْتَكْبَرُوا اسْتِكْبَارًا [٧١ \ ٧] وَإِنَّمَا جَعَلُوا أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ، وَاسْتَغْشَوْا ثِيَابَهُمْ خَوْفَ أَنْ يَسْمَعُوا مَا يَقُولُهُ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ نُوحٌ عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، مِنَ الْحَقِّ، وَالدَّعْوَةِ إِلَيْهِ، وَقَالَ تَعَالَى فِي أُمَّةِ آخِرِ الْأَنْبِيَاءِ ﷺ وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ الْآيَةَ [٤١ \ ٢٦] فَتَرَى بَعْضَهُمْ يَنْهَى بَعْضًا عَنْ سَمَاعِهِ، وَيَأْمُرُهُمْ بِاللَّغْوِ فِيهِ، كَالصِّيَاحِ وَالتَّصْفِيقِ الْمَانِعِ مِنَ السَّمَاعِ لِكَرَاهَتِهِمْ لِلْحَقِّ، وَمُحَاوَلَتِهِمْ أَنْ يَغْلِبُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ.
Bakara Suresi'nde şu kavliyle açıklamıştır: { كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشَابَهَتْ قُلُوبُهُمْ } “Onlardan öncekiler de tıpkı onların söyledikleri gibi söylemişti. Kalpleri birbirine benzedi” [el-Bakara 2/118]. Bu ayetler delalet eder ki, peygamberlerine söyledikleri sözlerin benzeşmesinin sebebi, küfür, tuğyan ve haktan nefret hususunda kalplerinin birbirine benzemesidir. { وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ } “Fakat onların çoğu haktan hoşlanmamaktadırlar” [el-Mü'minûn 23/70] kavlinin benzer manasını Allah Teâlâ şu kavlinde de zikretmiştir: { لَقَدْ جِئْنَاكُمْ بِالْحَقِّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ } “Andolsun size hakkı getirdik; fakat çoğunuz haktan hoşlanmamaktasınız” [ez-Zuhruf 43/78] ve { وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ } “Ayetlerimiz kendilerine apaçık olarak okunduğu zaman, inkâr edenlerin yüzlerinde hoşnutsuzluk ve inkârı hemen anlarsın...” [el-Hac 22/72]. Yüzlerinde fark ettiğin o münker (hoşnutsuzluk ve inkâr), sadece haktan aşırı derecede nefret etmelerinden kaynaklanmaktadır. Haktan nefret ettiklerini açıklayan delillerden biri de onu dinlemekten kaçınmaları ve onu dinlemelerini engelleyecek vesilelere başvurmalarıdır; nitekim Allah Teâlâ, tevhidiyle ve O'na şirk koşmayı yasaklamak üzere gönderdiği ilk elçi olan Nûh'un kıssasında şöyle buyurmuştur: { وَإِنِّي كُلَّمَا دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ وَاسْتَغْشَوْا ثِيَابَهُمْ وَأَصَرُّوا وَاسْتَكْبَرُوا اسْتِكْبَارًا } “Doğrusu ben onları senin bağışlaman için her davet ettiğimde, parmaklarını kulaklarına tıkadılar, elbiselerine büründüler, direndiler ve büyüklendikçe büyüklendiler” [Nûh 71/7]. Parmaklarını kulaklarına tıkamaları ve elbiselerine bürünmeleri, peygamberleri Nûh'un (aleyhi ve alâ nebiyyinassalâtü vesselâm) kendilerine söylediği hakkı ve hakka daveti işitme korkusundan ibaretti. Allah Teâlâ son peygamberin (sallallâhu aleyhi ve sellem) ümmeti hakkında da şöyle buyurmuştur: { وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ } “İnkâr edenler: 'Bu Kur'an'ı dinlemeyin ve onda gürültü yapın/boş sözler söyleyin...' dediler” [Fussilet 41/26]. Haktan nefret ettikleri ve batıl ile hakkı bastırmaya çalıştıkları için bazılarının diğerlerini onu dinlemekten nehyettiğini ve dinlemeye mani olacak şekilde bağırıp çağırmak ve el çırpmak gibi yaygaralar koparmayı emrettiğini görürsün.
وَهَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ سُؤَالُ مَعْرُوفٍ وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: قَوْلُهُ: وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ [٢٣ \ ٧٠] يُفْهَمُ مِنْ مَفْهُومِ مُخَالَفَتِهِ، أَنَّ قَلِيلًا مِنَ الْكُفَّارِ، لَيْسُوا كَارِهِينَ لِلْحَقِّ، وَهَذَا السُّؤَالُ وَارِدٌ أَيْضًا عَلَى آيَةِ الزُّخْرُفِ الَّتِي ذَكَرْنَا آنِفًا، وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ [٤٣ \ ٧٨] .
Bu ayet-i kerime hakkında bilinen bir soru vardır ki o da şöyle denmesidir: { وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ } “Fakat onların çoğu haktan hoşlanmamaktadırlar” [el-Mü'minûn 23/70] kavlinin mefhûm-ı muhalefetinden, kâfirlerin az bir kısmının haktan hoşnutsuzluk duymadığı anlaşılmaktadır. Bu soru, az önce zikrettiğimiz Zuhruf Suresi'ndeki şu ayet için de geçerlidir: { وَلَكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ } “Fakat çoğunuz haktan hoşlanmamaktasınız” [ez-Zuhruf 43/78].
وَالْجَوَابُ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ: هُوَ مَا أَجَابَ بِهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ بِأَنَّ قَلِيلًا مِنَ الْكُفَّارِ، كَانُوا لَا يَكْرَهُونَ الْحَقَّ، وَسَبَبُ امْتِنَاعِهِمْ عَنِ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ لَيْسَ هُوَ كَرَاهِيَتُهُمْ لِلْحَقِّ، وَلَكِنَّ سَبَبَهُ الْأَنَفَةُ وَالِاسْتِنْكَافُ مِنْ تَوْبِيخِ قَوْمِهِمْ، وَأَنْ يَقُولُوا صَبَؤُوا وَفَارَقُوا دِينَ آبَائِهِمْ، وَمِنْ أَمْثِلَةِ مَنْ وَقَعَ لَهُ هَذَا أَبُو طَالِبٍ فَإِنَّهُ لَا يَكْرَهُ الْحَقَّ، الَّذِي جَاءَ بِهِ النَّبِيُّ ﷺ، وَقَدْ كَانَ يَشُدُّ عَضُدَهُ فِي تَبْلِيغِهِ رِسَالَتَهُ كَمَا قَدَّمْنَا فِي شِعْرِهِ فِي قَوْلِهِ:
Bu soruya verilecek cevap, bazı ilim ehlinin verdiği şu cevaptır: Kâfirlerin az bir kısmı haktan nefret etmiyordu; onların Allah'a ve Resulüne iman etmekten geri durmalarının sebebi haktan nefret etmeleri değil, kavimlerinin kınamasından ve 'dinden çıkıp atalarının dinini terk ettiler' demelerinden çekinip gurur ve kibir yapmalarıydı. Bu durumun başına geldiği kimselerden biri Ebû Tâlib'dir; zira o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği haktan nefret etmiyordu ve daha önce şiirinde geçtiği üzere risaletini tebliğ etmesi hususunda ona arka çıkıyordu:
اصْدَعْ بِأَمْرِكَ مَا عَلَيْكَ غَضَاضَةٌ
Emrolunduğun şeyi açıkça tebliğ et, senin için hiçbir eksiklik ve ayıp yoktur.
الْأَبْيَاتِ وَقَالَ فِيهَا:
Bu kasidede şöyle de demiştir:
وَلَقَدْ عَلِمْتُ بِأَنَّ دِينَ مُحَمَّدٍ ... مِنْ خَيْرِ أَدْيَانِ الْبَرِيَّةِ دِينًا
Andolsun kesinlikle bildim ki Muhammed'in dini, insanlığın dinlerinin en hayırlısıdır.
وَقَالَ فِيهِ ﷺ أَيْضًا:
Onun sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında ayrıca şöyle demiştir:
لَقَدْ عَلِمُوا أَنَّ ابْنَنَا لَا مُكَذَّبَ ... لَدَيْنَا وَلَا يَعْنِي بِقَوْلِ الْأَبَاطِلِ
Çok iyi bildiler ki oğlumuz bizim yanımızda asla yalanlanmaz ve o batıl sözlerle meşgul olmaz.
وَقَدْ بَيَّنَ أَبُو طَالِبٍ فِي شِعْرِهِ: أَنَّ السَّبَبَ الْمَانِعَ لَهُ مِنَ اعْتِنَاقِ الْإِسْلَامِ لَيْسَ كَرَاهِيَةَ الْحَقِّ، وَلَكِنَّهُ الْأَنَفَةُ وَالْخَوْفُ مِنْ مَلَامَةِ قَوْمِهِ أَوْ سَبِّهِمْ لَهُ كَمَا فِي قَوْلِهِ:
Ebû Tâlib şiirinde, kendisini İslam'a girmekten alıkoyan sebebin haktan nefret etmek olmadığını, bilakis kavminin kınaması ya da kendisine sövmesi korkusu ve gurur olduğunu şu sözünde açıkça belirtmiştir:
لَوْلَا الْمَلَامَةُ أَوْ حَذَارِ مَسَبَّةٍ ... لَوَجَدْتَنِي سَمْحًا بِذَاكَ يَقِينًا
Kınanma veya sövülme korkusu olmasaydı, beni kesinlikle buna açık yüreklilikle uymuş bulurdun.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْوَاءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ، اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمُرَادِ بِالْحَقِّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْحَقُّ: هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْحَقَّ مِنْ أَسْمَائِهِ الْحُسْنَى، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ [٢٤ \ ٢٥] وَقَوْلُهُ: ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ [٢٢ \ ٦] وَكَوْنُ الْمُرَادِ بِالْحَقِّ فِي الْآيَةِ: هُوَ اللَّهَ عَزَاهُ الْقُرْطُبِيُّ لِلْأَكْثَرِينَ، وَمِمَّنْ قَالَ بِهِ: مُجَاهِدٌ وَابْنُ جُرَيْجٍ، وَأَبُو صَالِحٍ، وَالسُّدِّيُّ، وَرُوِيَ عَنْ قَتَادَةَ، وَغَيْرِهِمْ.
Allah Teâlâ'nın: { وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْوَاءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ } “Eğer hak onların heva (ve heveslerine) uysaydı, gökler, yer ve bunlarda bulunanlar kesinlikle fesada uğrar (düzenleri bozulur) giderdi” kavli: Âlimler bu ayette geçen 'el-Hakk' ile ne kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: 'Hak, Allah Teâlâ'dır; nitekim Hak lafzının O'nun el-Esmâü'l-Hüsnâ'sından olduğu malumdur' demişlerdir; tıpkı Allah Teâlâ'nın şu kavillerinde olduğu gibi: { وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ } “Ve onlar Allah'ın apaçık hakkın ta kendisi olduğunu bileceklerdir” [en-Nûr 24/25] ve { ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ } “Bu böyledir; çünkü Allah, hakkın ta kendisidir” [el-Hac 22/6]. Ayetteki 'Hak'tan maksadın Allah Teâlâ olduğu görüşünü Kurtubî çoğunluğa (ekseriyete) nispet etmiştir. Bu görüşü savunanlar arasında Mücâhid, İbn Cüreyc, Ebû Sâlih, es-Süddî yer almakta olup Katâde ve başkalarından da rivayet edilmiştir.
وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَالْمَعْنَى لَوْ أَجَابَهُمُ اللَّهُ إِلَى تَشْرِيعِ مَا أَحَبُّوا تَشْرِيعَهُ وَإِرْسَالِ مَنِ اقْتَرَحُوا إِرْسَالَهُ، بِأَنْ جَعَلَ أَمْرَ التَّشْرِيعِ وَإِرْسَالِ الرُّسُلِ وَنَحْوِ ذَلِكَ تَابِعًا لِأَهْوَائِهِمُ الْفَاسِدَةِ، لَفَسَدَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ، وَمَنْ فِيهِنَّ ; لِأَنَّ أَهْوَاءَهُمُ الْفَاسِدَةَ وَشَهَوَاتِهِمُ الْبَاطِلَةَ، لَا يُمْكِنُ أَنْ تَقُومَ عَلَيْهَا السَّمَاءُ وَالْأَرْضُ وَذَلِكَ لِفَسَادِ أَهْوَائِهِمْ، وَاخْتِلَافِهَا. فَالْأَهْوَاءُ الْفَاسِدَةُ الْمُخْتَلِفَةُ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَقُومَ عَلَيْهَا نِظَامُ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَمَنْ فِيهِنَّ، بَلْ لَوْ كَانَتْ هِيَ الْمُتَّبَعَةَ لَفَسَدَ الْجَمِيعُ.
Bu görüşe göre mana şudur: Eğer Allah onların konulmasını istedikleri şeyleri teşri kılma ve gönderilmesini teklif ettikleri kimseleri elçi gönderme hususundaki isteklerine icabet edip de teşri kılma, elçi gönderme ve benzeri işleri onların bozuk hevalarına tabi kılsaydı, gökler, yer ve bunlarda bulunanlar mutlaka fesada uğrardı. Zira gök ve yerin onların bozuk hevaları ve batıl arzuları üzerine ayakta durması mümkün değildir; bu da hevalarının bozukluğundan ve ihtilaflı oluşundan ileri gelir. Çünkü fesat dolu ve birbiriyle çelişen arzular üzerine göklerin, yerin ve içindekilerin nizamının ayakta durması imkânsızdır; aksine tabi olunan onlar olsaydı hepsi bozulup helak olurdu.
وَمِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ أَهْوَاءَهُمْ لَا تَصْلُحُ ; لِأَنْ تَكُونَ مُتَّبَعَةً قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَالُوا لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ [٤٣ \ ٣١] ; لِأَنَّ الْقُرْآنَ لَوْ أُنْزِلَ عَلَى أَحَدِ الرَّجُلَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ، وَهُوَ كَافِرٌ يَعْبُدُ الْأَوْثَانَ فَلَا فَسَادَ أَعْظَمُ مِنْ ذَلِكَ، وَقَدْ رَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَةَ رَبِّكَ الْآيَةَ [٤٣ \ ٣٢] ، وَقَالَ تَعَالَى: قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزَائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذًا لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفَاقِ وَكَانَ الْإِنْسَانُ قَتُورًا [٧ \ ١٠٠] وَقَالَ تَعَالَى: أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذًا لَا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيرًا [٤ \ ٥٣] قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ ﵀: فَفِي هَذَا كُلِّهِ تَبْيِينُ عَجْزِ الْعِبَادِ، وَاخْتِلَافُ آرَائِهِمْ وَأَهْوَائِهِمْ، وَأَنَّهُ تَعَالَى هُوَ
Onların arzularının uyulmaya elverişli olmadığına delalet eden ayetlerden biri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَقَالُوا لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ } “Dediler ki: 'Bu Kur'an iki şehirden büyük bir adama indirilmeli değil miydi?'” [ez-Zuhruf 43/31]. Zira Kur'an bu iki adamdan birine indirilseydi -ki o putlara tapan bir kâfirdir- bundan daha büyük bir fesat olamazdı. Allah onlara şu sözüyle cevap vermiştir: { أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَةَ رَبِّكَ } “Rabbinin rahmetini onlar mı paylaştırıyorlar?...” [ez-Zuhruf 43/32]. Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزَائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذًا لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفَاقِ وَكَانَ الْإِنْسَانُ قَتُورًا } “De ki: 'Eğer Rabbimin rahmet hazinelerine siz sahip olsaydınız, tükenir korkusuyla yine de elinizde tutardınız. İnsan pek cimridir'” [el-İsrâ 17/100] ve { أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذًا لَا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيرًا } “Yoksa onların mülkten bir payı mı var? Öyle olsaydı insanlara çekirdeğin sırtındaki bir zerre kadar bile bir şey vermezlerdi” [en-Nisâ 4/53]. İbn Kesîr (rahimehullâh) şöyle demiştir: 'Bütün bunlarda kulların acziyeti, fikir ve hevalarının birbiriyle ihtilaflı olduğu; Allah Teâlâ'nın ise
الْكَامِلُ فِي جَمِيعِ صِفَاتِهِ وَأَقْوَالِهِ وَأَفْعَالِهِ وَشَرْعِهِ وَقَدَرِهِ وَتَدْبِيرِهِ لِخَلْقِهِ ﷾ عُلُوًّا كَبِيرًا.
bütün sıfatlarında, sözlerinde, fiillerinde, şeriatında, takdirinde ve mahlukatını sevk ve idare etmesinde kâmil olduğu açıklanmaktadır. O, pek yücedir ve çok büyüktür.'
وَمِمَّا يُوَضِّحُ أَنَّ الْحَقَّ لَوِ اتَّبَعَ الْأَهْوَاءَ الْفَاسِدَةَ الْمُخْتَلِفَةَ لَفَسَدَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا [٢١ \ ٢٢] فَسُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ.
Hakkın, bozuk ve ihtilaflı arzulara uyması durumunda göklerin, yerin ve içindekilerin fesada uğrayacağını açıklayan delillerden biri de Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا } “Eğer her ikisinde (yerde ve gökte) Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de mutlaka fesada uğrar (düzenleri bozulur)du” [el-Enbiyâ 21/22]. Arş'ın Rabbi olan Allah, onların nitelediklerinden münezzehtir.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْحَقِّ فِي الْآيَةِ: الْحَقُّ الَّذِي هُوَ ضِدُّ الْبَاطِلِ الْمَذْكُورِ فِي قَوْلِهِ قَبْلَهُ: وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ [٢٣ \ ٧٠] وَهَذَا الْقَوْلُ الْأَخِيرُ اخْتَارَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ، وَأَنْكَرَ الْأَوَّلَ.
İkinci görüş: Ayetteki “Hak”tan kasıt, bundan önceki { وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ } “Halbuki onların çoğu haktan hoşlanmamaktadırlar” [el-Mu'minûn 23/70] kavlinde zikredilen ve batılın zıddı olan haktır. Bu son görüşü İbn Atiyye tercih etmiş ve birinci görüşü kabul etmemiştir.
وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَالْمَعْنَى: أَنَّهُ لَوْ فُرِضَ كَوْنَ الْحَقِّ مُتَّبِعًا لِأَهْوَائِهِمْ، الَّتِي هِيَ الشِّرْكُ بِاللَّهِ، وَادِّعَاءُ الْأَوْلَادِ، وَالْأَنْدَادِ لَهُ وَنَحْوُ ذَلِكَ لَفَسَدَ كُلُّ شَيْءٍ ; لِأَنَّ هَذَا الْفَرْضَ يَصِيرُ بِهِ الْحَقُّ، هُوَ أَبْطَلُ الْبَاطِلِ، وَلَا يُمْكِنُ أَنْ يَقُومَ نِظَامُ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ عَلَى شَيْءٍ، هُوَ أَبْطَلُ الْبَاطِلِ ; لِأَنَّ اسْتِقَامَةَ نِظَامِ هَذَا الْعَالَمِ لَا تُمْكِنُ إِلَّا بِقُدْرَةِ وَإِرَادَةِ إِلَهٍ هُوَ الْحَقُّ مُنْفَرِدٌ بِالتَّشْرِيعِ، وَالْأَمْرِ وَالنَّهْيِ كَمَا لَا يَخْفَى عَلَى عَاقِلٍ وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bu görüşe göre anlam şöyledir: Şayet hakkın, onların Allah'a şirk koşmak, O'na çocuklar ve ortaklar isnat etmek ve benzeri hevalarına uyduğu varsayılsaydı her şey fesada uğrardı. Çünkü bu varsayımla hak, batılların en batılı haline gelirdi; göklerin ve yerin nizamının ise batılların en batılı olan bir şey üzerine ayakta durması mümkün değildir. Zira bu âlemin nizamının doğruluğu ve sürekliliği, ancak hak olan, kanun koymada, emir ve yasaklamada tek olan bir İlah'ın kudreti ve iradesiyle mümkündür; nitekim bu durum akıl sahibi hiç kimseye gizli değildir. İlim Allah Teâlâ katındadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: بَلْ أَتَيْنَاهُمْ بِذِكْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِكْرِهِمْ مُعْرِضُونَ، اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الذِّكْرِ فِي الْآيَةِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: ذِكْرُهُمْ: فَخْرُهُمْ، وَشَرَفُهُمْ ; لِأَنَّ نُزُولَ هَذَا الْكِتَابِ عَلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ فِيهِ لَهُمْ أَكْبَرُ الْفَخْرِ وَالشَّرَفِ، وَعَلَى هَذَا، فَالْآيَةُ كَقَوْلِهِ: وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ [٤٣ \ ٤٤] عَلَى تَفْسِيرِ الذِّكْرِ بِالْفَخْرِ وَالشَّرَفِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الذِّكْرُ فِي الْآيَةِ: الْوَعْظُ وَالتَّوْصِيَةُ، وَعَلَيْهِ فَالْآيَةُ كَقَوْلِهِ: ذَلِكَ نَتْلُوهُ عَليْكَ مِنَ الْآيَاتِ وَالذِّكْرِ الْحَكِيمِ [٣ \ ٥٨] وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الذِّكْرُ هُوَ مَا كَانُوا يَتَمَنَّوْنَهُ فِي قَوْلِهِ: لَوْ أَنَّ عِنْدَنَا ذِكْرًا مِنَ الْأَوَّلِينَ لَكُنَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ [٣٧ \ ١٦٨ - ١٦٩] وَعَلَيْهِ، فَالْآيَةُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدَى مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ [٣٥ \ ٤٢] وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَقَوْلُهُ: فَلَمَّا جَاءَهُمْ نَذِيرٌ مَا زَادَهُمْ إِلَّا نُفُورًا الْآيَةَ [٣٥ \ ٤٢] كَقَوْلِهِ هُنَا، فَهُمْ عَنْ ذِكْرِهِمْ مُعْرِضُونَ، وَكَقَوْلِهِ: أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ [٦ \ ١٥٧] وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ هَذَا عَلَى الْقَوْلِ الْأَخِيرِ كَثِيرَةٌ وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Allah Teâlâ'nın: { بَلْ أَتَيْنَاهُمْ بِذِكْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِكْرِهِمْ مُعْرِضُونَ } “Hayır, biz onlara kendi şan ve şereflerini getirdik; fakat onlar kendi şereflerinden yüz çevirmektedirler” kavlinde geçen "zikir" hakkında âlimler ihtilaf etmişlerdir: Onlardan bazıları şöyle demiştir: Zikirleri, onların övünç ve şerefleridir. Çünkü bu Kitabın içlerinden bir adama indirilmesinde onlar için en büyük övünç ve şeref vardır. Buna göre ayet, zikrin övünç ve şeref olarak tefsir edilmesi doğrultusunda tıpkı { وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ } “Şüphesiz o (Kur'an), senin ve kavmin için bir şandır (öğüttür)” [ez-Zuhruf 43/44] kavli gibidir. Bazıları da şöyle demiştir: Ayetteki zikir, vaaz ve öğüttür. Buna göre ayet, { ذَلِكَ نَتْلُوهُ عَليْكَ مِنَ الْآيَاتِ وَالذِّكْرِ الْحَكِيمِ } “Bu (anlatılanları) sana ayetlerden ve hikmet dolu Zikir'den okuyoruz” [Âl-i İmrân 3/58] kavli gibidir. Bazıları ise şöyle demiştir: Zikir, onların şu kavillerinde temenni ettikleri şeydir: { لَوْ أَنَّ عِنْدَنَا ذِكْرًا مِنَ الْأَوَّلِينَ لَكُنَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ } “'Eğer yanımızda öncekilerden bir zikir (kitap/öğüt) olsaydı, elbette biz Allah'ın ihlaslı kulları olurduk'” [es-Sâffât 37/168-169]. Buna göre ayet, Allah Teâlâ'nın şu kavli gibidir: { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدَى مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ } “Eğer kendilerine bir uyarıcı gelirse, ümmetlerin herhangi birinden daha doğru yolda olacaklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin ettiler” [Fâtır 35/42]. Bu görüşe göre, { فَلَمَّا جَاءَهُمْ نَذِيرٌ مَا زَادَهُمْ إِلَّا نُفُورًا } “Fakat kendilerine bir uyarıcı gelince, bu onların sadece nefretini artırdı” [Fâtır 35/42] ayeti, buradaki { فَهُمْ عَنْ ذِكْرِهِمْ مُعْرِضُونَ } “fakat onlar kendi zikirlerinden (şereflerinden/öğütlerinden) yüz çevirmektedirler” kavli gibi ve keza { أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ } “Yahut 'Eğer bize de Kitap indirilseydi, muhakkak onlardan daha doğru yolda olurduk' demeyesiniz diye...” [el-En'âm 6/157] kavli gibidir. Son görüşe göre buna benzer ayetler pek çoktur. İlim Allah Teâlâ katındadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجًا فَخَرَاجُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ
Allah Teâlâ'nın kavli: { أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجًا فَخَرَاجُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ } “Yoksa sen onlardan bir ücret mi istiyorsun? Rabbinin karşılığı (verdiği rızık) daha hayırlıdır. O, rızık verenlerin en hayırlısıdır.”
الْمُرَادُ بِالْخَرْجِ وَالْخَرَاجِ هُنَا: الْأَجْرُ وَالْجَزَاءُ.
Burada harc (خَرْج) ve harâc (خَرَاج) ile kastedilen: Ücret ve karşılıktır.
وَالْمَعْنَى: أَنَّكَ لَا تَسْأَلُهُمْ عَلَى مَا بَلَّغْتَهُمْ مِنَ الرِّسَالَةِ الْمُتَضَمِّنَةِ لِخَيْرَيِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، أُجْرَةً وَلَا جُعْلًا، وَأَصْلُ الْخَرْجِ وَالْخَرَاجِ: هُوَ مَا تُخْرِجُهُ إِلَى كُلِّ عَامِلٍ فِي مُقَابَلَةِ أَجْرِهِ، أَوْ جَعْلٍ، وَهَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ تَتَضَمَّنُ أَنَّهُ ﷺ، لَا يَسْأَلُهُمْ أَجْرًا، فِي مُقَابَلَةِ تَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ.
Anlamı şudur: Dünya ve ahiret hayırlarını içeren tebliğ ettiğin risalete karşılık sen onlardan ne bir ücret ne de bir karşılık istiyorsun. Harc ve harâcın aslı: Yaptığı işe karşılık veya bir bedel olarak her bir çalışana ödediğin şeydir. Bu ayet-i kerime, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in risaleti tebliğ etmesine karşılık onlardan bir ücret istemediğini ihtiva etmektedir.
وَقَدْ أَوْضَحْنَا الْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةَ الدَّالَّةَ عَلَى أَنَّ الرُّسُلَ لَا يَأْخُذُونَ الْأُجْرَةَ عَلَى التَّبْلِيغِ فِي سُورَةِ هُودٍ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى عَنْ نُوحٍ: وَيَا قَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مَالًا إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ الْآيَةَ [١١ \ ٢٩] وَبَيَّنَّا وَجْهَ الْجَمْعِ بَيْنَ تِلْكَ الْآيَاتِ، مَعَ آيَةِ: قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى [٤٢ \ ٢٣] وَبَيَّنَّا هُنَاكَ حُكْمَ أَخْذِ الْأُجْرَةِ، عَلَى تَعْلِيمِ الْقُرْآنِ وَغَيْرِهِ، فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا. وَقَرَأَ هَذَيْنِ الْحَرْفَيْنِ ابْنُ عَامِرٍ: خَرْجًا فَخَرْجُ رَبِّكَ، بِإِسْكَانِ الرَّاءِ فِيهِمَا مَعًا، وَحَذْفِ الْأَلِفِ فِيهِمَا، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: خَرَاجًا فَخَرَاجُ رَبِّكَ بِفَتْحِ الرَّاءِ بَعْدَهَا أَلِفٌ فِيهِمَا مَعًا، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: خَرْجًا فَخَرَاجُ رَبِّكَ بِإِسْكَانِ الرَّاءِ، وَحَذْفِ الْأَلِفِ فِي الْأَوَّلِ، وَفَتْحِ الرَّاءِ وَإِثْبَاتِ الْأَلِفِ فِي الثَّانِي، وَالتَّحْقِيقُ: أَنَّ مَعْنَى الْخَرْجِ وَالْخَرَاجِ وَاحِدٌ، وَأَنَّهُمَا لُغَتَانِ فَصِيحَتَانِ وَقِرَاءَتَانِ سَبْعِيَّتَانِ، خِلَافًا لِمَنْ زَعَمَ أَنَّ بَيْنَ مَعْنَاهُمَا فَرْقًا زَاعِمًا أَنَّ الْخَرْجَ مَا تَبَرَّعْتَ بِهِ، وَالْخَرَاجُ: مَا لَزِمَكَ أَدَاؤُهُ.
Peygamberlerin tebliğ karşılığında ücret almadıklarına delalet eden Kur'an ayetlerini Hûd Suresi'nde, Nuh'tan nakledilen { وَيَا قَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مَالًا إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ } “Ey kavmim! Buna karşılık ben sizden bir mal istemiyorum. Benim mükâfatım ancak Allah'a aittir...” [Hûd 11/29] kavlini açıklarken izah etmiş; bu ayetler ile { قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى } “De ki: 'Buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum'” [eş-Şûrâ 42/23] ayetinin arasını telif etme ve uzlaştırma şeklini beyan etmiştik. Orada Kur'an öğretimi ve benzeri işler karşılığında ücret almanın hükmünü de açıklamıştık; bu sebeple burada tekrar edilmesine gerek kalmamıştır. İbn Âmir bu iki kelimeyi, her ikisinde de ra harfinin sükûnu ve elifin hazfiyle { خَرْجًا فَخَرْجُ رَبِّكَ } şeklinde okumuştur. Hamza ve Kisâî her ikisinde de ra harfinin fethası ve ardından elif ile { خَرَاجًا فَخَرَاجُ رَبِّكَ } şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise birincisinde ra'nın sükûnu ve elifin hazfiyle, ikincisinde ise ra'nın fethası ve elifin ispatıyla { خَرْجًا فَخَرَاجُ رَبِّكَ } şeklinde okumuşlardır. Tahkik edilen neticeye göre: Harc ve harâcın anlamı birdir; bunlar iki fasih lügat ve yedi mütevatir kıraat şeklidir. Harcın gönüllü verilen şey, harâcın ise ödenmesi zorunlu olan şey olduğunu iddia ederek anlamları arasında bir fark bulunduğunu öne sürenlerin görüşü isabetli değildir.
وَمَعْنَى الْآيَةِ: لَا يُسَاعِدُ عَلَى هَذَا الْفَرْقِ كَمَا تَرَى، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، وَصِيغَةُ التَّفْضِيلِ فِي قَوْلِهِ: وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ [٢٣ \ ٧٢] نَظَرًا إِلَى أَنَّ بَعْضَ الْمَخْلُوقِينَ يَرْزُقُ بَعْضَهُمْ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَارْزُقُوهُمْ فِيهَا وَاكْسُوهُمْ [٤ \ ٥] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ الْآيَةَ [٢ \ ٢٣٣] ، وَلَا شَكَّ أَنَّ فَضْلَ رِزْقِ اللَّهِ خَلْقَهُ، عَلَى رِزْقِ بَعْضِ خَلْقِهِ بَعْضِهِمْ كَفَضْلِ ذَاتِهِ، وَسَائِرِ صِفَاتِهِ عَلَى ذَوَاتِ خَلْقِهِ، وَصِفَاتِهِمْ.
Gördüğün gibi ayetin anlamı da bu ayrıma elvermemektedir. İlim Allah Teâlâ katındadır. { وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ } “O, rızık verenlerin en hayırlısıdır” [el-Mu'minûn 23/72] kavlindeki üstünlük kalıbı (ism-i tafdil), mahlukattan bazılarının diğer bazılarını rızıklandırması (doyurması ve giydirmesi) cihetiyledir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَارْزُقُوهُمْ فِيهَا وَاكْسُوهُمْ } “Onları oradan rızıklandırın ve giydirin” [en-Nisâ 4/5] ve { وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ } “Onların (annelerin) yiyeceği ve giyeceği çocuk kendisinin olan babaya aittir...” [el-Bakara 2/233]. Şüphe yok ki Allah'ın mahlukatına olan rızkının, mahlukatın bazısının diğerlerine verdiği rızka olan üstünlüğü; Zât'ının ve sair sıfatlarının mahlukatının zatlarına ve sıfatlarına olan üstünlüğü gibidir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ، قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ، لِمَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ الْحَجِّ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ إِنَّكَ لَعَلَى هُدًى مُسْتَقِيمٍ [٢٢ \ ٦٧] فَأَغْنَى عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.
Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Şüphesiz sen onları dosdoğru bir yola çağırıyorsun” kavli ile ilgili olarak; bu ayetin anlamını açıklayan delilleri daha önce Hac Suresi'nde, Allah Teâlâ'nın: { وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ إِنَّكَ لَعَلَى هُدًى مُسْتَقِيمٍ } “Sen Rabbine çağır; şüphesiz sen dosdoğru bir hidayet üzerindesin” [el-Hac 22/67] kavlini açıklarken zikretmiştik. Bu sebeple burada tekrarına gerek kalmamıştır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّرَاطِ لَنَاكِبُونَ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ لِإِنْكَارِهِمُ الْبَعْثَ وَالْجَزَاءَ، نَاكِبُونَ عَنِ الصِّرَاطِ، وَالْمُرَادُ بِالصِّرَاطِ، الَّذِي هُمْ نَاكِبُونَ عَنْهُ: الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِيمُ
Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّرَاطِ لَنَاكِبُونَ } “Ahirete inanmayanlar ise şüphesiz o yoldan sapmaktadırlar” kavli. Allah (celle ve 'alâ) bu ayet-i kerimede; yeniden dirilmeyi ve hesap gününü inkâr etmeleri sebebiyle ahirete iman etmeyenlerin yoldan sapan kimseler olduğunu zikretmiştir. Onların saptıkları yoldan (es-Sırât) maksat ise; dosdoğru yoldur (es-Sırâtü'l-Müstakîm).
الْمُوَصِّلُ إِلَى الْجَنَّةِ الْمَذْكُورِ فِي قَوْلِهِ قَبْلَهُ: وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ [٢٣ \ ٧٣] وَمَنْ نَكَبَ عَنْ هَذَا الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ، دَخَلَ النَّارَ بِلَا شَكٍّ.
O, bundan önceki { وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Şüphesiz sen onları dosdoğru bir yola çağırıyorsun” [el-Mu'minûn 23/73] kavlinde zikredilen ve cennete ulaştıran yoldur. Kim bu dosdoğru yoldan saparsa şüphesiz cehenneme girer.
وَالْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى ذَلِكَ كَثِيرَةٌ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الرُّومِ: وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَلِقَاءِ الْآخِرَةِ فَأُولَئِكَ فِي الْعَذَابِ مُحْضَرُونَ [٣٠ \ ١٦] وَمَعْنَى قَوْلِهِ: لَنَاكِبُونَ: عَادِلُونَ عَنْهُ، حَائِدُونَ غَيْرُ سَالِكِينَ إِيَّاهُ وَهُوَ مَعْنًى مَعْرُوفٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَمِنْهُ قَوْلُ نُصَيْبٍ:
Buna delalet eden ayetler pek çoktur; Allah Teâlâ'nın Rûm Suresi'ndeki şu kavli gibi: { وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَلِقَاءِ الْآخِرَةِ فَأُولَئِكَ فِي الْعَذَابِ مُحْضَرُونَ } “Kâfir olup ayetlerimizi ve ahiret buluşmasını yalanlayanlara gelince, işte onlar azap içinde hazır bulundurulurlar” [er-Rûm 30/16]. Ayette geçen { لَنَاكِبُونَ } kelimesinin anlamı: Ondan sapanlar, meyledenler ve o yolda yürümeyenler demektir. Bu, Arap kelamında bilinen bir anlamdır; Nuseyb'in şu sözü de bundandır:
خَلِيلِيَّ مِنْ كَعْبٍ أَلَمًا هَدَيْتُمَا ... بِزَيْنَبَ لَا تَفْقِدْكُمَا أَبَدًا كَعْبُ
Ka'b kabilesinden iki dostum! Zeyneb'e uğrayın, hidayete eresiniz; Ka'b kabilesi sizi asla kaybetmesin.
مِنَ الْيَوْمِ زُورَاهَا فَإِنَّ رِكَابَنَا ... غَدَاةَ غَدٍ عَنْهَا وَعَنْ أَهْلِهَا نَكْبُ
Bugünden itibaren onu ziyaret edin; zira yarın sabah bineklerimiz ondan ve ailesinden sapıp uzaklaşacaktır.
جَمْعُ نَاكِبَةٍ، عَنْهَا أَيْ: عَادِلَةٌ عَنْهَا مُتَبَاعِدَةٌ عَنْهَا، وَعَنْ أَهْلِهَا.
Buradaki "nekb" (نَكْبُ), "nâkibe" (نَاكِبَة) kelimesinin çoğuludur; yani ondan sapan, ondan ve ailesinden uzaklaşan demektir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ رَحِمْنَاهُمْ وَكَشَفْنَا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ، قَدْ بَيَّنَّا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لِمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ أَنَّهُ تَعَالَى يَعْلَمُ الْمَعْدُومَ الَّذِينَ سَبَقَ فِي عِلْمِهِ أَنَّهُ لَا يُوجَدُ أَنْ لَوْ وُجِدَ، كَيْفَ يَكُونُ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ [٦ \ ٢٨] فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا، وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: لَلَجُّوا فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ [٢٣ \ ٧٥] اللَّجَاجُ هُنَا: التَّمَادِي فِي الْكُفْرِ وَالضَّلَالِ، وَالطُّغْيَانُ: مُجَاوَزَةُ الْحَدِّ، وَهُوَ كُفْرُهُمْ بِاللَّهِ، وَادِّعَاؤُهُمْ لَهُ الْأَوْلَادَ وَالشُّرَكَاءَ، وَقَوْلُهُ: يَعْمَهُونَ: يَتَرَدَّدُونَ مُتَحَيِّرِينَ لَا يُمَيِّزُونَ حَقًّا، مِنْ بَاطِلٍ، وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: الْعَمَهُ: عَمَى الْقَلْبِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ رَحِمْنَاهُمْ وَكَشَفْنَا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ } “Eğer biz onlara merhamet edip de başlarındaki sıkıntıyı giderseydik, yine de taşkınlıkları içinde bocalayıp dururlardı” kavli. Bu ayetin delalet ettiği; Allah Teâlâ'nın ilahi ilminde vuku bulmayacağı geçmiş olan madum bir şeyin, şayet vuku bulsaydı nasıl olacağını bildiği hususunu En'âm Suresi'nde, Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ } “Eğer (dünyaya) geri döndürülselerdi, yine kendilerine yasaklanan şeylere dönerlerdi. Şüphesiz onlar yalancıdırlar” [el-En'âm 6/28] kavlini açıklarken beyan etmiştik; dolayısıyla burada tekrarına gerek kalmamıştır. Bu ayetteki { لَلَجُّوا فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ } “yine de taşkınlıkları içinde bocalayıp dururlardı” [el-Mu'minûn 23/75] kavlinde geçen “lecâc” (لَجَاج): Küfür ve sapıklıkta ısrar edip ileri gitmektir. “Tuğyân” (طُغْيَان): Haddi aşmaktır ki bu da onların Allah'a küfretmeleri ve O'na evlatlar ile ortaklar isnat etmeleridir. { يَعْمَهُونَ } kavli ise: Haktan batılı ayırt edemeyerek şaşkın bir halde bocalayıp dururlar demektir. Bazı ilim ehli: “Ameh (عَمَه), kalp körlüğüdür” demiştir. İlim Allah Teâlâ katındadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ أَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ فَمَا اسْتَكَانُوا لِرَبِّهِمْ وَمَا يَتَضَرَّعُونَ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ أَخَذَ الْكُفَّارَ بِالْعَذَابِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ هُنَا: الْعَذَابُ الدُّنْيَوِيُّ كَالْجُوعِ وَالْقَحْطِ وَالْمَصَائِبِ، وَالْأَمْرَاضِ وَالشَّدَائِدِ، فَمَا اسْتَكَانُوا لِرَبِّهِمْ أَيْ: مَا خَضَعُوا لَهُ، وَلَا ذَلُّوا وَمَا يَتَضَرَّعُونَ أَيْ: مَا يَبْتَهِلُونَ إِلَيْهِ بِالدُّعَاءِ مُتَضَرِّعِينَ لَهُ، لِيَكْشِفَ عَنْهُمْ ذَلِكَ الْعَذَابَ لِشِدَّةِ قَسْوَةِ قُلُوبِهِمْ، وَبُعْدِهِمْ مِنَ الِاتِّعَاظِ، وَلَوْ كَانُوا مُتَّصِفِينَ بِمَا يَسْتَوْجِبُ ذَلِكَ مِنْ إِصَابَةِ عَذَابِ اللَّهِ لَهُمْ، وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي ذَكَرَهُ هُنَا جَاءَ مُوَضَّحًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ: وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ فَلَوْلَا إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا وَلَكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ [٦ \ ٤٢ - ٤٣] وَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ
Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ أَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ فَمَا اسْتَكَانُوا لِرَبِّهِمْ وَمَا يَتَضَرَّعُونَ } “Andolsun, biz onları azap ile yakaladık da yine Rablerine boyun eğmediler ve yalvarıp yakarmıyorlar” kavli. Allah (celle ve 'alâ) bu ayet-i kerimede kâfirleri azapla yakaladığını zikretmiştir; zahir olan odur ki buradaki azap açlık, kıtlık, musibetler, hastalıklar ve sıkıntılar gibi dünyevi azaptır. { فَمَا اسْتَكَانُوا لِرَبِّهِمْ } yani O'na boyun eğmediler, tezellül göstermediler. { وَمَا يَتَضَرَّعُونَ } yani kalplerinin aşırı katılığı ve ibret almaktan uzak olmaları sebebiyle, üzerlerindeki o azabı kaldırsın diye O'na yalvararak dua edip yakarmadılar; her ne kadar Allah'ın azabına çarptırılmaları dolayısıyla bunu yapmayı gerektiren bir durumda olsalar bile. Burada zikredilen bu mana, bu yerin dışında da açıklanmıştır; nitekim Allah Teâlâ En'âm Suresi'nde şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ فَلَوْلَا إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا وَلَكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Andolsun, senden önceki ümmetlere de [peygamberler] gönderdik; yalvarsınlar diye onları darlık ve sıkıntıyla yakaladık. Hiç olmazsa azabımız onlara geldiğinde yalvarsalardı ya! Fakat kalpleri katılaştı ve şeytan yapmakta olduklarını kendilerine süslü gösterdi” [el-En'âm 6/42-43] ve
الْأَعْرَافِ: وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ ثُمَّ بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقَالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ [٧ \ ٩٤ - ٩٥] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
A'râf Suresi'nde: { وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ ثُمَّ بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقَالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } “Biz hangi memlekete bir peygamber gönderdiysek, yalvarıp yakarsınlar diye onun halkını mutlaka darlık ve sıkıntıya uğrattık. Sonra kötülüğün (sıkıntının) yerine iyiliği (bolluğu) verdik de nihayet çoğaldılar ve: 'Atalarımıza da darlık ve sevinç dokunmuştu' dediler. Biz de onları hiç farkında değillerken ansızın yakalayıverdik” [el-A'râf 7/94-95] buyurmuştur. Buna benzer diğer ayetler de böyledir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ، قَدْ ذَكَرْنَا الْآيَاتِ الَّتِي فِيهَا إِيضَاحٌ لِمَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ النَّحْلِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ [١٦ \ ٧٨] وَبَيَّنَّا هُنَاكَ وَجْهَ إِفْرَادِ السَّمْعِ مَعَ الْجَمْعِ لِلْأَبْصَارِ وَالْأَفْئِدَةِ، فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.
Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ } “O, sizin için işitmeyi, gözleri ve gönülleri var edendir. Ne kadar da az şükrediyorsunuz!” kavli. Bu ayetin manasını açıklayan ayetleri Nahl Suresi'nde, Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Şükredesiniz diye size işitmeyi, gözleri ve gönülleri verdi” [en-Nahl 16/78] kavlini açıklarken zikretmiştik; orada gözler ve gönüller çoğul olarak zikredilirken işitmenin tekil kılınmasının hikmetini de beyan etmiştik. Bu sebeple burada tekrar edilmesine gerek kalmamıştır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ، ذَرَأَكُمْ مَعْنَاهُ: خَلَقَكُمْ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ الْآيَةَ [٧ \ ١٧٩] وَقَوْلُهُ فِي الْأَرْضِ، أَيْ: خَلَقَكُمْ وَبَثَّكُمْ فِي الْأَرْضِ، عَنْ طَرِيقِ التَّنَاسُلِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيرًا وَنِسَاءً الْآيَةَ [٤ \ ١] وَقَالَ: ثُمَّ إِذَا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ [٣٠ \ ٢٠] وَقَوْلُهُ: وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ أَيْ: إِلَيْهِ وَحْدَهُ، تُجْمَعُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَحْيَاءً بَعْدَ الْبَعْثِ لِلْجَزَاءِ وَالْحِسَابِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “O, sizi yeryüzünde yaratıp yayan ve huzuruna toplanacağınız kimsedir” kavli. { ذَرَأَكُمْ } kavlinin anlamı: Sizi yarattı demektir; Allah Teâlâ'nın şu kavli de bundandır: { وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ } “Andolsun ki biz, cinlerden ve insanlardan birçoğunu cehennem için yarattık...” [el-A'râf 7/179]. { فِي الْأَرْضِ } kavli ise: Sizi üreme yoluyla yarattı ve yeryüzüne dağıttı demektir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيرًا وَنِسَاءً } “Ve ikisinden birçok erkek ve kadın üretip yaydı...” [en-Nisâ 4/1] ve { ثُمَّ إِذَا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ } “Sonra bir de bakarsınız ki siz yeryüzüne yayılan bir beşersiniz” [er-Rûm 30/20]. { وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } kavli ise: Karşılık ve hesap için yeniden diriltildikten sonra kıyamet gününde diriler olarak yalnızca O'nun huzuruna toplanacaksınız demektir.
وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ، مِنْ أَنَّهُ خَلَقَهُمْ، وَبَثَّهُمْ فِي الْأَرْضِ، وَأَنَّهُ سَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، جَاءَ مَعْنَاهُ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ طِينٍ إِلَى قَوْلِهِ: ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تُبْعَثُونَ [٢٣ \ ١٢ - ١٦] وَذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - أَيْضًا هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ فِي سُورَةِ الْمُلْكِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ قُلْ هُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ [٦٧ \ ٢٣ - ٢٥] وَالْآيَاتُ فِي هَذَا الْمَعْنَى كَثِيرَةٌ.
Bu ayetin içerdiği; Allah'ın onları yarattığı, yeryüzüne yaydığı ve kıyamet gününde onları kendi huzuruna toplayacağı manası pek çok ayette gelmiştir; bu surenin başında yer alan: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ طِينٍ } kavlinden başlayıp { ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تُبْعَثُونَ } “Sonra şüphesiz siz, kıyamet gününde diriltileceksiniz” [el-Mu'minûn 23/12-16] kavline kadar olan ayetler gibi. Allah (celle ve 'alâ) bu iki ayeti Mülk Suresi'nde de şu şekilde zikretmiştir: { قُلْ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ قُلْ هُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ } “De ki: 'Sizi yaratan, size işitme, gözler ve gönüller veren O'dur. Ne kadar da az şükrediyorsunuz!' De ki: 'Sizi yeryüzünde yaratıp yayan O'dur ve ancak O'nun huzurunda toplanacaksınız.' Derler ki: 'Eğer doğru sözlü iseniz bu vaat ne zamandır?'” [el-Mülk 67/23-25]. Bu manadaki ayetler çoktur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ، قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى الْإِمَاتَتَيْنِ وَالْإِحْيَاءَتَيْنِ، وَأَنَّ ذَلِكَ مِنْ أَكْبَرِ الدَّوَاعِي لِلْإِيمَانِ بِهِ - جَلَّ وَعَلَا - فِي سُورَةِ الْحَجِّ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: وَهُوَ الَّذِي أَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ [٢٢ \ ٢٦] وَفِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ [٢ \ ٢٨] ، فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.
Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ } “O, dirilten ve öldürendir” kavli. İki öldürme ve iki diriltmeye delalet eden ve bunun Allah (celle ve 'alâ)'ya imanın en büyük gerekçelerinden olduğuna işaret eden ayetleri, Hac Suresi'nde { وَهُوَ الَّذِي أَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ } “O, size hayat veren, sonra sizi öldürecek, sonra yine diriltecek olandır” [el-Hac 22/66] kavlini açıklarken ve Bakara Suresi'nde { كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ } “Siz ölü iken sizi dirilten Allah'ı nasıl inkâr edersiniz?...” [el-Bakara 2/28] kavlini açıklarken zikretmiştik; bu sebeple burada tekrar edilmesine gerek kalmamıştır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَهُ اخْتِلَافُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ، بَيَّنَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ لَهُ اخْتِلَافَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، يَعْنِي: أَنَّ ذَلِكَ هُوَ الْفَاعِلُ لَهُ وَهُوَ الَّذِي يَذْهَبُ بِاللَّيْلِ، وَيَأْتِي بِالنَّهَارِ، ثُمَّ يَذْهَبُ بِالنَّهَارِ وَيَأْتِي بِاللَّيْلِ، وَاخْتِلَافُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، مِنْ أَعْظَمِ آيَاتِهِ الدَّالَّةِ عَلَى كَمَالِ قُدْرَتِهِ، وَمِنْ أَعْظَمِ مِنَنِهِ عَلَى خَلْقِهِ كَمَا بَيَّنَ الْأَمْرَيْنِ فِي سُورَةِ الْقَصَصِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِيَاءٍ أَفَلَا تَسْمَعُونَ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهَارَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلَا تُبْصِرُونَ وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ الْآيَةَ [٢٨ \ ٧١ - ٧٣] ، أَيْ: لِتَسْكُنُوا فِي اللَّيْلِ وَتَطْلُبُوا مَعَايِشَكُمْ بِالنَّهَارِ. وَالْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى اخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مَنْ أَعْظَمِ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى عَظَمَةِ اللَّهِ، وَاسْتِحْقَاقِهِ لِلْعِبَادَةِ وَحْدَهُ كَثِيرَةٌ جِدًّا ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنْ آيَاتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ الْآيَةَ [٤١ \ ٣٧] وَقَوْلِهِ: وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهَارَ فَإِذَا هُمْ مُظْلِمُونَ [٣٦ \ ٣٧] وَقَوْلِهِ: يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ الْآيَةَ [٧ \ ٥٤] وَقَوْلِهِ: وَلَا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ [٣٦ \ ٤٠] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ الْآيَةَ [١٤ \ ٣٣] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ فِي اخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَمَا خَلَقَ اللَّهُ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَّقُونَ [١٠ \ ٦] وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ هَذَا كَثِيرَةٌ جِدًّا. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَلَا تَعْقِلُونَ أَيْ: تُدْرِكُونَ بِعُقُولِكُمْ أَنَّ الَّذِي يُنْشِئُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ، ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ، وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ وَيُخَالِفُ بَيْنَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ أَنَّهُ الْإِلَهُ الْحَقُّ الْمَعْبُودُ وَحْدَهُ - جَلَّ وَعَلَا -، الَّذِي لَا يَصِحُّ أَنْ يُسَوَّى بِهِ غَيْرُهُ ﷾ عُلُوًّا كَبِيرًا.
Allah Teâlâ'nın: { وَلَهُ اخْتِلَافُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ } “Gece ile gündüzün birbiri ardınca gelmesi de O'na aittir. Hâlâ aklınızı kullanmayacak mısınız?” kavli. Allah (celle ve 'alâ) bu ayet-i kerimede gece ile gündüzün ihtilafının (ardışık gelmesinin) O'na ait olduğunu beyan etmiştir; yani bunu yapan bizzat O'dur; geceyi giderip gündüzü getiren, sonra gündüzü giderip geceyi getiren O'dur. Gece ile gündüzün ardışık gelmesi, O'nun kâmil kudretine delalet eden en büyük ayetlerinden ve mahlukatı üzerindeki en büyük nimetlerindendir; nitekim bu iki hususu Kasas Suresi'nde şu kavliyle açıklamıştır: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِيَاءٍ أَفَلَا تَسْمَعُونَ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهَارَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلَا تُبْصِرُونَ وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “De ki: 'Gördünüz mü, eğer Allah geceyi üzerinizde kıyamet gününe kadar sürekli kılsaydı, Allah'tan başka size ışık getirecek ilah kimdir? Hâlâ işitmeyecek misiniz?' De ki: 'Gördünüz mü, eğer Allah gündüzü üzerinizde kıyamet gününe kadar sürekli kılsaydı, Allah'tan başka içinde dinleneceğiniz geceyi size getirecek ilah kimdir? Hâlâ görmeyecek misiniz?' Rahmetinden ötürü O, geceyi ve gündüzü; dinlenesiniz, lütfundan (rızkınızı) arayasınız ve şükredesiniz diye sizin için var etti...” [el-Kasas 28/71-73]; yani gecede dinlenesiniz ve gündüzün maişetinizi arayasınız diye. Gece ile gündüzün ardışık gelişine delalet eden ve Allah'ın azametini, yalnızca O'nun ibadete layık olduğunu gösteren ayetler pek çoktur; Allah Teâlâ'nın şu kavilleri gibi: { وَمِنْ آيَاتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ } “Gece ve gündüz O'nun ayetlerindendir...” [Fussilet 41/37], { وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهَارَ فَإِذَا هُمْ مُظْلِمُونَ } “Gece de onlar için bir ayettir. Biz ondan gündüzü sıyırıp çekeriz de onlar karanlıkta kalıverirler” [Yâsîn 36/37], { يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ } “Geceyi gündüze bürür...” [el-A'râf 7/54], { وَلَا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ } “Gece de gündüzün önüne geçemez” [Yâsîn 36/40], { وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ } “Geceyi ve gündüzü sizin hizmetinize verdi...” [İbrâhîm 14/33] ve { إِنَّ فِي اخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَمَا خَلَقَ اللَّهُ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَّقُونَ } “Şüphesiz gece ve gündüzün birbiri ardınca gelişinde ve Allah'ın göklerde ve yerde yarattığı şeylerde, sakınan bir kavim için elbette ayetler vardır” [Yûnus 10/6]. Buna benzer ayetler pek çoktur. Allah Teâlâ'nın: { أَفَلَا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ aklınızı kullanmayacak mısınız?” kavli ise; işitmeyi, gözleri ve gönülleri yaratanın, sizi yeryüzünde var edip yayanın, huzurunda toplanacağınız zâtın, dirilten ve öldürenin, gece ile gündüzü birbiri ardınca getirenin; ancak tek başına ibadete layık hak İlah olduğunu, başkasının O'na denk tutulmasının asla caiz olamayacağını aklınızla idrak etmiyor musunuz demektir. O (celle ve 'alâ), pek yücedir ve çok büyüktür.
قَوْلُهُ تَعَالَى: بَلْ قَالُوا مِثْلَ مَا قَالَ الْأَوَّلُونَ قَالُوا أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ، لَفَظَةُ بَلْ هُنَا لِلْإِضْرَابِ الِانْتِقَالِيِّ.
Allah Teâlâ'nın: { بَلْ قَالُوا مِثْلَ مَا قَالَ الْأَوَّلُونَ قَالُوا أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ } “Hayır, onlar öncekilerin dediği gibi dediler: 'Ölüp de bir toprak ve kemik yığını haline geldiğimiz zaman mı, gerçekten biz mi diriltileceğiz?' dediler” kavli. Buradaki { بَلْ } kelimesi intikal ifade eden idrab içindir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْكُفَّارَ الَّذِينَ كَذَّبُوا نَبِيَّنَا ﷺ، قَالُوا مِثْلَ مَا قَالَتِ الْأُمَمُ قَبْلَهُمْ، مِنْ إِنْكَارِ الْبَعْثِ ; لِأَنَّ الِاسْتِفْهَامَ فِي قَوْلِهِ: أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ إِنْكَارٌ مِنْهُمْ لِلْبَعْثِ، وَالْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى إِنْكَارِهِمْ لِلْبَعْثِ كَثِيرَةٌ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى عَنْهُمْ: مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ [٣٦ \ ٧٨] وَكَقَوْلِهِ عَنْهُمْ: وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ [٦ \ ٢٩]
Anlamı şudur: Peygamberimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i yalanlayan kâfirler, kendilerinden önceki ümmetlerin söylediği gibi yeniden dirilmeyi inkâr eden sözler söylediler; çünkü { أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ } “gerçekten biz mi diriltileceğiz?” kavlindeki soru (istifham), onların dirilişi inkâr ettiklerini ifade eder. Onların dirilişi inkâr ettiklerine delalet eden ayetler pek çoktur; Allah Teâlâ'nın onlardan naklettiği: { مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ } “Çürümüş kemikleri kim diriltecek?” [Yâsîn 36/78] kavli ve yine onlardan naklettiği: { وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ } “Biz diriltilecek değiliz” [el-En'âm 6/29]
وَمَا نَحْنُ بِمُنْشَرِينَ [٤٤ \ ٣٥] وَقَوْلِهِ عَنْهُمْ: أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا نَخِرَةً قَالُوا تِلْكَ إِذًا كَرَّةٌ خَاسِرَةٌ [٧٩ \ ١١ - ١٢] ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ هَذَا فِي إِنْكَارِهِمُ الْبَعْثَ كَثِيرَةٌ: وَقَدْ بَيَّنَّا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ الْآيَةَ [٢ \ ٢١] ، وَفِي أَوَّلِ سُورَةِ النَّحْلِ، وَغَيْرِهِمَا الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى الْبَعْثِ بَعْدَ الْمَوْتِ، وَأَوْرَدْنَا مِنْهَا كَثِيرًا كَقَوْلِهِ: قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ الْآيَةَ [٣٦ \ ٧٩] ، وَقَوْلِهِ: وَهُوَ الَّذِي يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ [٣٠ \ ٢٧] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ الْآيَاتِ [٢٢ \ ٥] ، وَأَوْضَحْنَا أَرْبَعَةَ بَرَاهِينَ قُرْآنِيَّةٍ دَالَّةٍ عَلَى الْبَعْثِ بَعْدَ الْمَوْتِ، وَأَكْثَرْنَا مِنْ ذِكْرِ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى ذَلِكَ، فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنِ التَّطْوِيلِ هُنَا، وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَئِذَا مِتْنَا قَرَأَ نَافِعٌ وَالْكِسَائِيُّ، بِالِاسْتِفْهَامِ فِي: أَئِذَا مِتْنَا، وَحَذَفَ هَمْزَةَ الِاسْتِفْهَامِ، فِي أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ، بَلْ قَرَأَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ بِصِيغَةِ الْخَبَرِ لِدَلَالَةِ الِاسْتِفْهَامِ الْأَوَّلِ، عَلَى الِاسْتِفْهَامِ الثَّانِي الْمَحْذُوفِ وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ بِالْعَكْسِ، فَحَذَفَ هَمْزَةَ الِاسْتِفْهَامِ، مِنْ أَئِذَا، وَقَرَأَ إِذَا بِدُونِ اسْتِفْهَامٍ، وَأَثْبَتَ هَمْزَةَ الِاسْتِفْهَامِ فِي قَوْلِهِ: أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ وَقَدْ دَلَّ الِاسْتِفْهَامُ الثَّانِي الْمُثْبَتُ فِي قِرَاءَةِ ابْنِ عَامِرٍ، عَلَى الِاسْتِفْهَامِ الْأَوَّلِ الْمَحْذُوفِ فِيهَا، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَعَاصِمٌ، وَحَمْزَةُ بِالِاسْتِفْهَامِ فِيهِمَا مَعًا: أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ وَهُمْ عَلَى أُصُولِهِمْ فِي الْهَمْزَتَيْنِ، فَنَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو يُسَهِّلُونَ الثَّانِيَةَ، وَالْبَاقُونَ يُحَقِّقُونَهَا، وَأَدْخَلَ قَالُونُ، وَأَبُو عَمْرٍو وَهِشَامٌ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ أَلِفًا بَيْنَ الْهَمْزَتَيْنِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْقَصْرِ دُونَ الْأَلِفِ، وَقَرَأَ نَافِعٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ، عَنْ عَاصِمٍ: مِتْنَا بِكَسْرِ الْمِيمِ، وَالْبَاقُونَ: بِضَمِّ الْمِيمِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ مَرْيَمَ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: قَالَتْ يَالَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَذَا الْآيَةَ [١٩ \ ٢٣] وَجْهَ كَسْرِ الْمِيمِ فِي إِسْنَادِ الْفِعْلِ الَّذِي هُوَ مَاتَ إِلَى تَاءِ الْفَاعِلِ، وَبَيَّنَّا أَنَّهُ يَخْفَى عَلَى كَثِيرٍ مِنْ طَلَبَةِ الْعِلْمِ، وَأَوْضَحْنَا وُجْهَةَ غَايَةٍ مَعَ بَعْضِ الشَّوَاهِدِ الْعَرَبِيَّةِ، فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.
{ وَمَا نَحْنُ بِمُنْشَرِينَ } “Biz yeniden diriltilecek değiliz” [ed-Duhân 44/35] ve { أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا نَخِرَةً قَالُوا تِلْكَ إِذًا كَرَّةٌ خَاسِرَةٌ } “'Biz çürümüş kemikler olduğumuz zaman mı?' Dediler ki: 'Öyleyse bu, ziyanlı bir dönüştür!'” [en-Nâzi'ât 79/11-12] kavilleri gibi. Onların dirilişi inkârlarına dair buna benzer ayetler pek çoktur. Bakara Suresi'nde, Allah Teâlâ'nın { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ } “Ey insanlar! Sizi yaratan Rabbinize ibadet edin...” [el-Bakara 2/21] kavlini açıklarken, Nahl Suresi'nin başında ve diğer yerlerde ölümden sonra dirilişe delalet eden ayetleri açıklamış ve { قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ } “De ki: Onları ilk defa yaratan diriltecektir...” [Yâsîn 36/79], { وَهُوَ الَّذِي يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ } “O, yaratmayı ilkin başlatan, sonra onu tekrarlayacak olandır; bu O'na göre pek kolaydır” [er-Rûm 30/27] ve { يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ } “Ey insanlar! Eğer yeniden dirilmekten şüphede iseniz, şüphesiz biz sizi topraktan yarattık...” [el-Hac 22/5] kavilleri gibi pek çoğunu zikretmiştik. Ayrıca ölümden sonra dirilişe delalet eden dört Kur'anî burhanı açıklamış ve buna delalet eden çok sayıda ayeti zikretmiştik; dolayısıyla burada sözü uzatmaya gerek kalmamıştır. Bu ayetteki { أَئِذَا مِتْنَا } kavmini Nâfi ve Kisâî, { أَئِذَا مِتْنَا } kısmında istifhamla; { أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ } kısmında ise istifham hemzesini hazfedip haber kipiyle { إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ } şeklinde okumuşlardır; zira birinci istifham hazfedilen ikinci istifhama delalet etmektedir. İbn Âmir ise bunun tam tersine okuyarak { أَئِذَا } kelimesindeki istifham hemzesini hazfetmiş ve istifhamsız olarak { إِذَا } şeklinde okumuş; { أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ } kavlindeki istifham hemzesini ise ispat etmiştir (okumuştur). İbn Âmir'in kıraatinde ispat edilen ikinci istifham, hazfedilen birinci istifhama delalet etmiştir. İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım ve Hamza ise her iki kelimede de istifhamla: { أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ } şeklinde okumuşlardır. Bu imamlar iki hemze konusundaki kendi usullerine uymuşlardır: Nâfi, İbn Kesîr ve Ebû Amr ikinci hemzeyi teshil etmiş (yumuşatmış), diğerleri ise tahkik etmişlerdir (açıkça okumuşlardır). Kālûn, Ebû Amr ve İbn Âmir'den Hişâm iki hemze arasına bir elif idhal etmişlerdir; diğerleri ise araya elif koymaksızın kasr ile okumuşlardır. Nâfi, Hamza, Kisâî ve Âsım'dan Hafs: { مِتْنَا } kelimesini mim harfinin kesresiyle; diğerleri ise mim harfinin dammesiyle { مُتْنَا } şeklinde okumuşlardır. Meryem Suresi'nde, Allah Teâlâ'nın: { قَالَتْ يَالَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَذَا } “(Meryem) 'Keşke bundan önce ölseydim...' dedi” [Meryem 19/23] kavlini açıklarken, mâte (مَاتَ) fiilinin fail zamiri olan tâ'ya isnat edildiğinde mim harfinin kesreli kılınış şeklini ve bunun ilim talebelerinden pek çoğuna kapalı kaldığını açıklamış; Arap dilinden bazı şahitlerle birlikte bu yönelişin nihai illetini izah etmiştik; bu sebeple burada tekrarına gerek kalmamıştır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: لَقَدْ وُعِدْنَا نَحْنُ وَآبَاؤُنَا هَذَا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ.
Allah Teâlâ'nın kavli: { لَقَدْ وُعِدْنَا نَحْنُ وَآبَاؤُنَا هَذَا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Andolsun, bu bize ve daha önce de atalarımıza vaat edilmişti. Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir.”
ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، أَنَّ الْكُفَّارَ الْمُنْكِرِينَ لِلْبَعْثِ قَالُوا: إِنَّهُمْ وُعِدُوا بِالْبَعْثِ، وَوُعِدَ بِهِ آبَاؤُهُمْ مِنْ قَبْلِهِمْ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُمْ يَعْنُونَ أَجْدَادَهُمْ، الَّذِينَ جَاءَتْهُمُ الرُّسُلُ، وَأَخْبَرَتْهُمْ بِأَنَّهُمْ يُبْعَثُونَ بَعْدَ الْمَوْتِ لِلْحِسَابِ وَالْجَزَاءِ، وَقَالُوا: إِنَّ الْبَعْثَ الَّذِي وُعِدُوا بِهِ
Allah (celle ve 'alâ) bu ayet-i kerimede, dirilişi inkâr eden kâfirlerin şöyle dediklerini zikretmiştir: Kendilerine ve daha önce atalarına diriliş vaat edilmişti. Zahir olan odur ki onlar bununla kendilerine peygamberler gelip ölümden sonra hesap ve ceza için diriltileceklerini haber veren ecdatlarını kastetmektedirler. Onlar dediler ki: Kendilerine ve
هُمْ وَآبَاؤُهُمْ كَذِبٌ لَا حَقِيقَةَ لَهُ، وَأَنَّهُ مَا هُوَ إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ أَيْ: مَا سَطَّرُوهُ وَكَتَبُوهُ مِنَ الْأَبَاطِيلِ وَالتُّرَّهَاتِ، وَالْأَسَاطِيرُ: جَمْعُ أُسْطُورَةٍ، وَقِيلَ: جَمْعُ أُسْطَارَةٍ، وَهَذَا الَّذِي ذَكَرَهُ عَنْهُمْ مِنْ إِنْكَارِهِمُ الْبَعْثَ ذُكِرَ مِثْلُهُ فِي سُورَةِ النَّمْلِ فِي قَوْلِهِ: وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَئِذَا كُنَّا تُرَابًا وَآبَاؤُنَا أَئِنَّا لَمُخْرَجُونَ لَقَدْ وُعِدْنَا هَذَا نَحْنُ وَآبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ [٢٧ \ ٦٧ - ٦٨] ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَقَامَ الْبُرْهَانَ عَلَى الْبَعْثِ، الَّذِي أَنْكَرُوهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِقَوْلِهِ: قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيهَا إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ إِلَى قَوْلِهِ: فَأَنَّى تُسْحَرُونَ [٢٣ \ ٨٤ - ٨٩] ; لِأَنَّ مَنْ لَهُ الْأَرْضُ، وَمَنْ فِيهَا، وَمَنْ هُوَ رَبُّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ، وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ، وَمَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ، وَهُوَ يُجِيرُ وَلَا يُجَارُ عَلَيْهِ، لَا شَكَّ أَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى بَعْثِ النَّاسِ بَعْدَ الْمَوْتِ، كَمَا أَوْضَحْنَا فِيمَا مَرَّ الْبَرَاهِينَ الْقُرْآنِيَّةَ الْقَطْعِيَّةَ، الدَّالَّةَ عَلَى ذَلِكَ.
atalarına vaat edilen bu diriliş aslı astarı olmayan bir yalandır; o ancak öncekilerin masallarıdır (esâtîrü'l-evvelîn), yani onların yazdıkları ve kaydettikleri batıl ve asılsız hezeyanlardır. Esâtîr (الْأَسَاطِير), üstûre (أُسْطُورَة) kelimesinin çoğuludur; ustâre (أُسْطَارَة) kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir. Onların dirilişi inkâr ettiklerine dair burada zikredilen bu hususun benzeri Neml Suresi'nde şöyle zikredilmiştir: { وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَئِذَا كُنَّا تُرَابًا وَآبَاؤُنَا أَئِنَّا لَمُخْرَجُونَ لَقَدْ وُعِدْنَا هَذَا نَحْنُ وَآبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “İnkâr edenler dediler ki: 'Biz ve atalarımız toprak olduktan sonra gerçekten (kabirlerimizden) çıkarılacak mıyız? Andolsun, bu tehdit bize ve daha önce atalarımıza da yapılmıştı. Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir'” [en-Neml 27/67-68]. Sonra Allah Teâlâ bu ayette inkâr ettikleri dirilişe dair şu kavliyle delil getirmiştir: { قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيهَا إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “De ki: 'Eğer biliyorsanız, yeryüzü ve içindekiler kime aittir?'...” ayetinden başlayarak { فَأَنَّى تُسْحَرُونَ } “Öyleyse nasıl büyüleniyorsunuz?” [el-Mu'minûn 23/84-89] kavline kadar; zira yeryüzü ve içindekiler kendisine ait olan, yedi göğün ve yüce Arş'ın Rabbi olan, her şeyin mülkü ve hükümranlığı elinde bulunan, himaye eden fakat himayesine karşı durulamayan zâtın, insanları ölümden sonra diriltmeye kadir olduğunda şüphe yoktur; nitekim buna delalet eden kesin Kur'anî burhanları daha önce açıklamıştık.
قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيهَا إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلَا تَتَّقُونَ قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ يُجِيرُ وَلَا يُجَارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ، قَدَّمْنَا مَا دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَاتُ الْكَرِيمَةُ، مِنْ كَمَالِهِ وَجَلَالِهِ وَأَوْصَافِ رُبُوبِيَّتِهِ الْمُسْتَلْزِمَةِ لِإِخْلَاصِ الْعِبَادَةِ لَهُ وَحْدَهُ، فِي سُورَةِ يُونُسَ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: يَفْتَرُونَ قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ فَقُلْ أَفَلَا تَتَّقُونَ [١٠ \ ٣١] وَفِي سُورَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ [١٧ \ ٩] وَأَوْضَحْنَا دَلَالَةَ تَوْحِيدِهِ فِي رُبُوبِيَّتِهِ، عَلَى تَوْحِيدِهِ فِي عِبَادَتِهِ وَقَدْ ذَكَرْنَا كَثِيرًا مِنَ الْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى ذَلِكَ، مَعَ الْإِيضَاحِ، فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.
Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيهَا إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلَا تَتَّقُونَ قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ يُجِيرُ وَلَا يُجَارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ } “De ki: 'Eğer biliyorsanız, yeryüzü ve içindekiler kime aittir?' 'Allah'a aittir' diyecekler. De ki: 'Hâlâ öğüt alıp düşünmeyecek misiniz?' De ki: 'Yedi göğün Rabbi ve yüce Arş'ın Rabbi kimdir?' 'Allah'a aittir (Allah'tır)' diyecekler. De ki: 'Hâlâ sakınmayacak mısınız?' De ki: 'Eğer biliyorsanız, her şeyin mülk ve hâkimiyeti elinde olan, koruyup gözeten fakat kendisine karşı korunulamayan kimdir?' 'Allah'a aittir (Allah'tır)' diyecekler. De ki: 'Öyleyse nasıl büyüleniyorsunuz?'” kavli. Bu ayet-i kerimelerin delalet ettiği; O'nun kemali, celali ve yalnızca Kendisine ihlasla ibadet edilmesini gerektiren rubûbiyyet vasıflarını Yûnus Suresi'nde, Allah Teâlâ'nın: { قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ فَقُلْ أَفَلَا تَتَّقُونَ } “De ki: 'Gökten ve yerden size kim rızık veriyor? Ya da o işitme ve gözlerin sahibi kimdir? Ölüden diriyi, diriden ölüyü kim çıkarıyor? Bütün işleri kim idare ediyor?' 'Allah' diyecekler. De ki: 'O halde sakınmıyor musunuz?'” [Yûnus 10/31] kavlini tefsir ederken ve İsrâ Suresi'nde: { إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ } “Şüphesiz bu Kur'an en doğru olana iletir” [el-İsrâ 17/9] kavlini açıklarken zikretmiştik. Orada O'nun rubûbiyyetindeki tevhidin, ibadetindeki tevhide nasıl delalet ettiğini beyan etmiş ve buna dair delil teşkil eden pek çok Kur'an ayetini açıklamalarıyla birlikte aktarmıştık; bu sebeple burada tekrar edilmesine gerek kalmamıştır.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ الْمَلَكُوتُ: فَعَلُوتُ مِنَ الْمُلْكِ أَيْ: مَنْ بِيَدِهِ مُلْكُ كُلِّ شَيْءٍ، بِمَعْنَى: مَنْ هُوَ مَالِكُ كُلِّ شَيْءٍ كَائِنًا مَا كَانَ. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: زِيَادَةُ الْوَاوِ وَالتَّاءِ فِي نَحْوِ: الْمَلَكُوتِ، وَالرَّحَمُوتِ، وَالرَّهَبُوتِ بِمَعْنَى الْمُلْكِ وَالرَّحْمَةِ، وَالرَّهْبَةِ: تُفِيدُ الْمُبَالَغَةَ فِي ذَلِكَ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Bu ayet-i kerimedeki: { مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ } “Her şeyin melekûtu (mülk ve hâkimiyeti) elinde olan kimdir?” kavlinde geçen Melekût (الْمَلَكُوتُ): Mülk (mülkiyet/egemenlik) kelimesinden türetilmiş fe'alût (فَعَلُوتُ) veznindedir; yani her şeyin mülkiyeti elinde olan, her ne olursa olsun her şeyin gerçek maliki ve sahibi olan kimdir demektir. Bazı ilim ehli şöyle demiştir: Mülk, rahmet ve korku manasındaki melekût (الْمَلَكُوتِ), rahamût (الرَّحَمُوتِ) ve rahebût (الرَّهَبُوتِ) gibi kelimelerde vav ve tâ harflerinin ziyade kılınması bu manalarda mübalağa ifade eder. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَهُوَ يُجِيرُ وَلَا يُجَارُ عَلَيْهِ، أَيْ: هُوَ يَمْنَعُ مَنْ
Allah Teâlâ'nın bu ayet-i kerimedeki: { وَهُوَ يُجِيرُ وَلَا يُجَارُ عَلَيْهِ } “O korur, fakat O'na karşı korunulamaz” kavli; yani O, dilediği kimseyi dilediğinden
شَاءَ مِمَّنْ شَاءَ، وَلَا يَمْنَعُ أَحَدٌ مِنْهُ أَحَدًا شَاءَ أَنْ يُهْلِكَهُ أَوْ يُعَذِّبَهُ ; لِأَنَّهُ هُوَ الْقَادِرُ وَحْدَهُ، عَلَى كُلِّ شَيْءٍ، وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
korur ve hiç kimse, O'nun helak etmeyi yahut azap etmeyi dilediği bir kimseyi O'ndan koruyamaz demektir. Çünkü her şeye tek başına kadir olan O'dur; kullarının üzerinde mutlak kahredici ve hâkim olan O'dur; O, Hakîm ve Habîr'dir. Şairin şu sözü de bu manadadır:
أَرَاكَ طَفِقْتَ تَظْلِمُ مَنْ أَجَرْنَا ... وَظُلْمُ الْجَارِ إِذْلَالُ الْمُجِيرِ
Görüyorum ki himaye ettiğimiz kişiye zulmetmeye başladın; zira himaye edilene zulmetmek, himaye edeni zelil kılmaktır.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَنَّى تُسْحَرُونَ أَيْ: كَيْفَ تُخْدَعُونَ، وَتُصْرَفُونَ عَنْ تَوْحِيدِ رَبِّكُمْ، وَطَاعَتِهِ مَعَ ظُهُورِ بَرَاهِينِهِ الْقَاطِعَةِ وَأَدِلَّتِهِ السَّاطِعَةِ، وَقِيلَ: فَأَنَّى تُسْحَرُونَ، أَيْ: كَيْفَ يُخَيَّلُ إِلَيْكُمْ: أَنْ تُشْرِكُوا بِهِ مَا لَا يَضُرُّ، وَلَا يَنْفَعُ، وَلَا يُغْنِي عَنْكُمْ شَيْئًا بِنَاءً عَلَى أَنَّ السِّحْرَ هُوَ التَّخْيِيلُ.
Allah Teâlâ'nın: { فَأَنَّى تُسْحَرُونَ } kavli; yani O'nun kesin burhanları ve parıldayan delilleri ortada iken Rabbinizin tevhidinden ve O'na itaatten nasıl aldatılıp saptırılıyorsunuz demektir. Şöyle de denilmiştir: { فَأَنَّى تُسْحَرُونَ }; sihrin gözbağcılık ve hayal gösterme olduğu esasına dayanılarak; size hiçbir zarar ve fayda veremeyen, sizden hiçbir şeyi savamayan varlıkları O'na ortak koşmak size nasıl hayal ettirilip süsleniyor demektir.
وَقَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَى السِّحْرِ مُسْتَوْفًى فِي سُورَةِ طه فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَى [٢٠ \ ٦٩] وَالظَّاهِرُ أَنَّ مَعْنَى تُسْحَرُونَ هُنَا: تُخْدَعُونَ بِالشُّبَهِ الْبَاطِلَةِ فَيَذْهَبُ بِعُقُولِكُمْ، عَنِ الْحَقِّ كَمَا يُفْعَلُ بِالْمَسْحُورِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Sihir konusundaki açıklamaları Tâhâ Suresi'nde, Allah Teâlâ'nın: { وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَى } “Büyücü ise nereye varsa iflah olmaz” [Tâhâ 20/69] kavlini açıklarken etraflıca vermiştik. Zahir olan odur ki buradaki { تُسْحَرُونَ } kelimesinin anlamı: Büyülenmiş kimseye yapıldığı gibi batıl şüphelerle aldatılıp akıllarınız haktan uzaklaştırılıyor demektir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
وَقَوْلُهُ: أَفَلَا تَذَكَّرُونَ قَرَأَهُ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ بِتَخْفِيفِ الذَّالِ بِحَذْفِ إِحْدَى التَّاءَيْنِ، وَالْبَاقُونَ بِالتَّشْدِيدِ لِإِدْغَامِ إِحْدَى التَّاءَيْنِ فِي الذَّالِ.
{ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ } kavlini Âsım'dan Hafs, Hamza ve Kisâî iki te harfinden birini hazfederek zâl harfinin tahfifiyle (şeddesiz olarak) okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise iki te'den birini zâl harfine idğam ederek şeddeli okumuşlardır.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: سَيَقُولُونَ لِلَّهِ جَاءَ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، الْأَوَّلُ: سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ، وَهَذِهِ اتَّفَقَ جَمِيعُ السَّبْعَةِ عَلَى قِرَاءَتِهَا بِلَامِ الْجَرِّ الدَّاخِلَةِ عَلَى لَفْظِ الْجَلَالَةِ ; لِأَنَّهَا جَوَابُ الْمَجْرُورِ بِلَامِ الْجَرِّ، وَهُوَ قَوْلُهُ: قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيهَا فَجَوَابُ لِمَنِ الْأَرْضُ، هُوَ أَنْ تَقُولَ: لِلَّهِ، وَأَمَّا الثَّانِي الَّذِي هُوَ: سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلَا تَتَّقُونَ. وَالثَّالِثُ: الَّذِي هُوَ قَوْلُهُ: سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ فَقَدْ قَرَأَهُمَا أَبُو عَمْرٍو بِحَذْفِ لَامِ الْجَرِّ وَرَفْعِ الْهَاءِ مِنْ لَفْظِ الْجَلَالَةِ.
Allah Teâlâ'nın: { سَيَقُولُونَ لِلَّهِ } kavli bu ayetlerde üç defa geçmektedir: Birincisi: { سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ } kavlidir ki, yedi kıraat imamının hepsi lafzatullahın başına gelen cer lamı ile okunmasında ittifak etmişlerdir; zira bu, cer lamı ile mecrur olan { قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيهَا } “Yeryüzü ve içindekiler kime aittir?” kavlinin cevabıdır; nitekim “Kime aittir?” sorusunun cevabı “Allah'a aittir (lillâh)” demektir. İkincisi olan { سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلَا تَتَّقُونَ } ve üçüncüsü olan { سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ } kavillerine gelince; Ebû Amr bu ikisini cer lamını hazfederek ve lafzatullahın sonundaki he harfini merfu kılarak okumuştur.
وَالْمَعْنَى عَلَى قِرَاءَةِ أَبِي عَمْرٍو الْمَذْكُورَةِ وَاضِحٌ لَا إِشْكَالَ فِيهِ ; لِأَنَّ الظَّاهِرَ فِي جَوَابِ مَنْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ، وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ، أَنْ تَقُولَ: اللَّهُ بِالرَّفْعِ، أَيْ: رَبُّ مَا ذُكِرَ هُوَ اللَّهُ، وَكَذَلِكَ جَوَابُ قَوْلِهِ: مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ الْآيَةَ. فَالظَّاهِرُ فِي جَوَابِهِ أَيْضًا أَنْ يُقَالَ: اللَّهُ بِالرَّفْعِ، أَيْ: الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ، فَقِرَاءَةُ أَبِي عَمْرٍو جَارِيَةٌ عَلَى الظَّاهِرِ، الَّذِي لَا إِشْكَالَ فِيهِ، وَقَرَأَ الْحَرْفَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ غَيْرُهُ مِنَ السَّبْعَةِ، بِحَرْفِ الْجَرِّ وَخَفْضِ الْهَاءِ مِنْ لَفْظِ الْجَلَالَةِ كَالْأَوَّلِ.
Ebû Amr'ın zikredilen bu kıraatine göre anlam gayet açık olup hiçbir müşkillik taşımaz; zira “Yedi göğün ve yüce Arş'ın Rabbi kimdir?” sorusunun cevabında zahir olan, merfu olarak “Allah'tır (Allâhü)” denilmesidir; yani zikredilenlerin Rabbi Allah'tır. Aynı şekilde: { مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ } “Her şeyin melekûtu elinde olan kimdir?” kavlinin cevabında da zahir olan, merfu olarak “Allah'tır (Allâhü)” denilmesidir; yani her şeyin melekûtu elinde olan Allah'tır. Dolayısıyla Ebû Amr'ın kıraati, hiçbir müşkillik taşımayan zahir üzere cereyan etmiştir. Yedi imamdan onun dışındakiler ise bu iki kelimeyi birincisinde olduğu gibi harf-i cer ile ve lafzatullahın sonundaki he harfini mecrur (kesreli) kılarak okumuşlardır.
وَفِي هَذِهِ الْقِرَاءَةِ الَّتِي هِيَ قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ سُؤَالٌ مَعْرُوفٌ، وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: مَا وَجْهُ الْإِتْيَانِ بِلَامِ الْجَرِّ، مَعَ أَنَّ السُّؤَالَ لَا يَسْتَوْجِبُ الْجَوَابَ بِهَا ; لِأَنَّ قَوْلَ
Cumhurun kıraati olan bu okuyuşta meşhur bir soru vardır ki o da şudur: Soru cer lamı ile cevap vermeyi gerektirmediği halde cer lamının getirilmesinin gerekçesi nedir? Zira
مَنْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ الظَّاهِرُ أَنْ يُقَالَ فِي جَوَابِهِ: رَبُّهُمَا اللَّهُ، وَإِذًا يُشْكِلُ وَجْهُ الْإِتْيَانِ بِلَامِ الْجَرِّ. وَالْجَوَابُ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ مَعْرُوفٌ وَاضِحٌ ; لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: مَنْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ الْآيَةَ، وَقَوْلَهُ: مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ فِيهِ مَعْنًى: مَنْ هُوَ مَالِكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، وَالْعَرْشِ، وَكُلِّ شَيْءٍ فَيُحْسِنُ الْجَوَابَ بِأَنْ يُقَالَ: لِلَّهِ، أَيْ: كُلُّ ذَلِكَ مِلْكٌ لِلَّهِ، وَنَظِيرُهُ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
“Yedi göğün Rabbi ve yüce Arş'ın Rabbi kimdir?” kavlinin cevabında zahir olan: “Her ikisinin Rabbi Allah'tır” denilmesidir; bu durumda cer lamının getirilme yönü müşkil olmaktadır. Bu soruya verilen cevap ise bilinen ve açık bir cevaptır: Çünkü Allah Teâlâ'nın: “Göklerin Rabbi kimdir?...” kavlinde ve “Her şeyin melekûtu elinde olan kimdir?” kavlinde; “Göklerin, yerin, Arş'ın ve her şeyin maliki kimdir?” manası bulunmaktadır. Dolayısıyla “Allah'a aittir (lillâh)”, yani bütün bunlar Allah'ın mülküdür denilerek cevap verilmesi güzel düşmüştür. Bunun Arap kelamındaki benzeri şairin şu sözüdür:
إِذَا قِيلَ مَنْ رَبُّ الْمَزَالِفِ وَالْقُرَى ... وَرَبُّ الْجِيَادِ الْجُرْدِ قُلْتُ لِخَالِدِ
Mezâlifin, köylerin ve yağız atların rabbi (sahibi) kimdir denildiğinde: 'Hâlid'e aittir' derim.
لِأَنَّ قَوْلَهُ: مَنْ رَبُّ الْمَزَالِفِ فِيهِ مَعْنَى مَنْ هُوَ مَالِكُهَا، فَحَسُنَ الْجَوَابُ بِاللَّامِ: أَيْ هِيَ لِخَالِدٍ، وَالْمَزَالِفُ: مَزْلَفَةٌ كَمَرْحَلَةٍ، قَالَ فِي الْقَامُوسِ: هِيَ كُلُّ قَرْيَةٍ تَكُونُ بَيْنَ الْبَرِّ وَالرِّيفِ، وَجَمْعُهَا مَزَالِفُ.
Zira onun: “Mezâlifin rabbi kimdir?” sözünde onun malikinin kim olduğu manası vardır; bu sebeple lam ile “yani Hâlid'e aittir” şeklinde cevap verilmesi fasih olmuştur. Mezâlif (الْمَزَالِفُ); merhale gibi mezlefe (مَزْلَفَةٌ) kelimesinin çoğuludur. el-Kāmûs'ta şöyle demiştir: Çöl ile kırsal/ekili alan arasında bulunan her köye mezlefe denir, çoğulu mezâliftir.
حب
Bölüm
قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَمَا كَانَ مَعَهُ مِنْ إِلَهٍ إِذًا لَذَهَبَ كُلُّ إِلَهٍ بِمَا خَلَقَ وَلَعَلَا بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ، بَيَّنَ اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ ثَلَاثَ مَسَائِلَ:
Allah Teâlâ'nın: { مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَمَا كَانَ مَعَهُ مِنْ إِلَهٍ إِذًا لَذَهَبَ كُلُّ إِلَهٍ بِمَا خَلَقَ وَلَعَلَا بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ } “Allah hiçbir çocuk edinmemiştir; O'nunla beraber hiçbir ilah da yoktur. Öyle olsaydı, her ilah kendi yarattığını alıp götürür ve mutlaka biri diğerine üstün gelmeye çalışırdı. Allah, onların nitelediklerinden münezzehtir” kavli. Allah (celle ve 'alâ) bu ayet-i kerimede üç meseleyi açıklamıştır:
الْأُولَى: أَنَّهُ لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا ﷾ عَنْ ذَلِكَ عُلُوًّا كَبِيرًا.
Birincisi: O hiçbir çocuk edinmemiştir. O, bundan pek yücedir ve çok büyüktür.
وَالثَّانِيَةُ: أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ مَعَهُ إِلَهٌ آخَرُ ﷾ عَنْ ذَلِكَ عُلُوًّا كَبِيرًا.
İkincisi: O'nunla beraber başka hiçbir ilah yoktur. O, bundan pek yücedir ve çok büyüktür.
وَالثَّالِثَةُ: أَنَّهُ أَقَامَ الْبُرْهَانَ عَلَى اسْتِحَالَةِ تَعَدُّدِ الْآلِهَةِ بِقَوْلِهِ:
Üçüncüsü: İlahların birden fazla olmasının imkânsızlığına şu kavliyle burhan getirmiştir:
إِذًا لَذَهَبَ كُلُّ إِلَهٍ بِمَا خَلَقَ وَلَعَلَا بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ. أَمَّا ادِّعَاؤُهُمْ لَهُ الْأَوْلَادَ، فَقَدْ بَيَّنَّا الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى عِظَمِ فِرْيَتِهِمْ فِي ذَلِكَ، وَظُهُورِ بُطْلَانِ دَعْوَاهُمْ، وَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فِي ذَلِكَ في مَوَاضِعَ مُتَعَدِّدَةً، فَقَدْ أَوْضَحْنَا فِي سُورَةِ النَّحْلِ فِي الْكَلَامِ، عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَاتِ سُبْحَانَهُ وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثَى الْآيَةَ [١٦ \ ٥٧ - ٥٨] ، وَقَدْ ذَكَرْنَا طَرَفًا مِنْهُ فِي أَوَّلِ الْكَهْفِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: وَيُنْذِرَ الَّذِينَ قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا [١٨ \ ٤] ، وَفِي مَوَاضِعَ غَيْرِ مَا ذُكِرَ، فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.
{ إِذًا لَذَهَبَ كُلُّ إِلَهٍ بِمَا خَلَقَ وَلَعَلَا بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ } “Öyle olsaydı, her ilah kendi yarattığını alıp götürür ve mutlaka biri diğerine üstün gelmeye çalışırdı.” Onların Allah'a çocuk isnat etmelerine gelince; bu husustaki iftiralarının büyüklüğüne, iddialarının batıllığının açıklığına ve Allah'ın birçok yerde onlara verdiği cevaplara dair ayetleri daha önce açıklamıştık: Nahl Suresi'nde { وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَاتِ سُبْحَانَهُ وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثَى } “Kızları Allah'a nispet ediyorlar -ki O bundan münezzehtir-, kendilerine ise canlarının istediğini (oğulları)... Onlardan birine kız müjdelendiğinde...” [en-Nahl 16/57-58] kavlini açıklarken izah etmiştik. Kehf Suresi'nin başında { وَيُنْذِرَ الَّذِينَ قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا } “'Allah çocuk edindi' diyenleri uyarmak için...” [el-Kehf 18/4] kavlini açıklarken ve zikredilenlerin dışındaki yerlerde de bundan bir kısmını aktarmıştık; bu sebeple burada tekrar edilmesine gerek kalmamıştır.
وَأَمَّا تَفَرُّدُهُ تَعَالَى بِالْأُلُوهِيَّةِ مَعَ إِقَامَةِ الدَّلِيلِ عَلَى ذَلِكَ فَقَدْ بَيَّنَّاهُ، وَذَكَرْنَا مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ مِنَ الْآيَاتِ فِي سُورَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ لَوْ كَانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ إِذًا لَابْتَغَوْا إِلَى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا [١٧ \ ٤٢] وَلَمْ نَتَعَرَّضْ لِمَا يُسَمِّيهِ الْمُتَكَلِّمُونَ دَلِيلَ التَّمَانُعِ، لِكَثْرَةِ الْمُنَاقَشَاتِ الْوَارِدَةِ عَلَى أَهْلِ الْكَلَامِ فِيهِ، وَإِنَّمَا بَيَّنَّا الْآيَاتِ بِالْقُرْآنِ عَلَى طَرِيقِ الِاسْتِدْلَالِ الْقُرْآنِيِّ بِهَا فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.
Allah Teâlâ'nın uluhiyette tek olduğuna ve buna dair delil getirilmesine gelince; bunu da İsrâ Suresi'nde, Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لَوْ كَانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ إِذًا لَابْتَغَوْا إِلَى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا } “De ki: 'Eğer söyledikleri gibi O'nunla beraber ilahlar olsaydı, o takdirde onlar Arş'ın sahibine mutlaka bir yol ararlardı'” [el-İsrâ 17/42] kavlini tefsir ederken açıklamış ve buna delalet eden ayetleri zikretmiştik. Kelamcıların "delîlü't-temânu'" (birbirini engelleme delili) dedikleri şeye, kelamcılar arasında bu hususta çok fazla tartışma cereyan ettiği için değinmedik; biz sadece ayetleri Kur'an ile Kur'anî istidlal metodu üzere açıkladık; bu sebeple burada tekrarına gerek kalmamıştır.