قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّي مَا يُوعَدُونَ رَبِّ فَلَا تَجْعَلْنِي فِي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ، أَمَرَ - جَلَّ وَعَلَا - نَبِيَّهُ فِي هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ الْكَرِيمَتَيْنِ أَنْ يَقُولَ: رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّي مَا يُوعَدُونَ، أَيْ: أَنْ تُرِنِي مَا تُوعِدُهُمْ مِنَ الْعَذَابِ، بِأَنْ تُنْزِلَهُ بِهِمْ، وَأَنَا حَاضِرٌ شَاهِدٌ أَرَى نُزُولَهُ بِهِمْ فَلَا تَجْعَلْنِي فِي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ، أَيْ: لَا تَجْعَلْنِي فِي جُمْلَةِ الْمُعَذَّبِينَ الظَّالِمِينَ، بَلْ أَخْرِجْنِي مِنْهُمْ، وَنَجِّنِي مِنْ عَذَابِهِمْ، وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ: أَنَّهُ لَا يَنْزِلُ بِهِمُ الْعَذَابُ، وَهُوَ فِيهِمْ وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ الْآيَةَ [٨ \ ٣٣] ، وَبَيَّنَ هُنَا أَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُرِهِ الْعَذَابَ، الَّذِي وَعَدَهُمْ بِهِ فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّا عَلَى أَنْ نُرِيَكَ مَا نَعِدُهُمْ لَقَادِرُونَ [٢٣ \ ٩٥] وَبَيَّنَ فِي سُورَةِ الزُّخْرُفِ، أَنَّهُ إِنْ ذَهَبَ بِهِ قَبْلَ تَعْذِيبِهِمْ، فَإِنَّهُ مُعَذِّبٌ لَهُمْ وَمُنْتَقِمٌ مِنْهُمْ لَا مَحَالَةَ، وَأَنَّهُ إِنْ عَذَّبَهُمْ، وَهُوَ حَاضِرٌ فَهُوَ مُقْتَدِرٌ عَلَيْهِمْ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ أَوْ نُرِيَنَّكَ الَّذِي وَعَدْنَاهُمْ فَإِنَّا عَلَيْهِمْ مُقْتَدِرُونَ [٤٣ \ ٤١ - ٤٢] .
Allah Teâlâ'nın: { قُلْ رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّي مَا يُوعَدُونَ رَبِّ فَلَا تَجْعَلْنِي فِي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “De ki: 'Rabbim! Eğer onlara vaad olunanı (azabı) mutlaka bana göstereceksen; Rabbim, o takdirde beni o zalimler topluluğunun içinde kılma!'” kavli. Allah -celle ve alâ- bu iki kerim ayette Peygamberine: { رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّي مَا يُوعَدُونَ } yani; 'Onları tehdit ettiğin azabı, üzerlerine indirerek bana gösterecek olursan ve ben de onların üzerine inişine bizzat şahit olursam, { فَلَا تَجْعَلْنِي فِي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } yani beni o azap edilen zalimler topluluğunun arasında kılma, bilakis beni onların arasından çıkar ve onların azabından kurtar' demesini emretmiştir. Nitekim Allah Teâlâ başka yerlerde, Peygamber onların arasındayken azabın üzerlerine inmeyeceğini beyan etmiş ve bunu: { وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ } “Halbuki sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir” [el-Enfâl 8/33] ayetinde belirtmiştir. Burada ise: { وَإِنَّا عَلَى أَنْ نُرِيَكَ مَا نَعِدُهُمْ لَقَادِرُونَ } “Biz, onları tehdit ettiğimiz azabı sana göstermeye de elbette kâdiriz” [el-Mü'minûn 23/95] kavlinde onları tehdit ettiği azabı ona göstermeye muktedir olduğunu beyan etmiştir. Zuhruf Suresi'nde de, eğer onları azaplandırmadan önce [Peygamberi] vefat ettirirse, onlara mutlaka azap edip intikam alacağını; şayet o hayattayken azap ederse onlara karşı mutlak bir kudret sahibi olduğunu şu buyruğunda açıklamıştır: { فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ أَوْ نُرِيَنَّكَ الَّذِي وَعَدْنَاهُمْ فَإِنَّا عَلَيْهِمْ مُقْتَدِرُونَ } “Eğer biz seni alıp götürsek (vefat ettirsek) bile muhakkak onlardan intikam alırız. Yahut onları tehdit ettiğimiz şeyi sana gösteririz; çünkü bizim onlara gücümüz yeter” [ez-Zuhruf 43/41-42].
قَوْلُهُ تَعَالَى: ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَصِفُونَ وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ، هَذَا الَّذِي تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَاتُ الثَّلَاثُ مِمَّا يَنْبَغِي أَنْ يُعَامَلَ بِهِ شَيَاطِينُ الْإِنْسِ وَشَيَاطِينُ الْجِنِّ، قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَيْهِ بِإِيضَاحٍ فِي آخِرِ سُورَةِ الْأَعْرَافِ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ الْآيَةَ [٧ \ ١٩٩ - ٢٠٠] ، وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ، أَيْ: بِالْخَصْلَةِ الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ الْخِصَالِ، وَالسَّيِّئَةُ مَفْعُولُ ادْفَعْ وَوَزْنُ السَّيِّئَةِ، فَيْعَلَةٌ أَصْلُهَا: سَيُّوئَةٌ وَحُرُوفُهَا الْأَصْلِيَّةُ السِّينُ وَالْوَاوُ وَالْهَمْزَةُ، وَقَدْ زِيدَتِ الْيَاءُ السَّاكِنَةُ بَيْنَ الْفَاءِ وَالْعَيْنِ، فَوَجَبَ إِبْدَالُ الْوَاوِ الَّتِي هِيَ عَيْنُ الْكَلِمَةِ يَاءً وَإِدْغَامُ يَاءِ الْفَيْعَلَةِ الزَّائِدَةِ فِيهَا عَلَى الْقَاعِدَةِ التَّصْرِيفِيَّةِ الْمُشَارِ إِلَيْهَا بِقَوْلِ ابْنِ مَالِكٍ فِي الْخُلَاصَةِ:
Allah Teâlâ'nın: { ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَصِفُونَ وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ } “Sen kötülüğü en güzel olanla sav! Biz onların nitelemekte oldukları şeyi çok iyi biliriz. Ve de ki: 'Rabbim! Şeytanların kışkırtmalarından sana sığınırım. Rabbim! Yanımda bulunmalarından da sana sığınırım'” kavli. Bu üç ayetin ihtiva ettiği, insan şeytanlarına ve cin şeytanlarına karşı nasıl muamele edileceğine dair hususu, A'râf Suresi'nin sonunda: { خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ } “Sen af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden yüz çevir. Eğer şeytandan bir kışkırtma seni dürterse...” [el-A'râf 7/199-200] ayetinin açıklamasında açık delilleriyle daha önce zikretmiştik. Bu ayetteki: { بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } ifadesi, 'hasletlerin en güzeli olan haslet ile' demektir. es-Seyyie (السَّيِّئَةُ) kelimesi “idfa'” (ادْفَعْ) fiilinin mefulüdür (nesnesidir). Seyyie kelimesinin vezni fey'ale (فَيْعَلَةٌ) olup aslı “seyvue”dir (سَيُّوئَةٌ). Asıl harfleri sin, vav ve hemzedir. Fâü'l-fiil ile ayne'l-fiil arasına sakin yâ harfi ziyade edilmiş, kelimenin ayne'l-fiili olan vav harfinin yâ'ya dönüştürülmesi ve fey'ale vezninin ziyade yâ'sının bu yâ'ya idgam edilmesi vacip olmuştur. Bu, İbn Mâlik'in el-Hulâsa'sındaki (Elfiye) şu sözüyle işaret edilen sarf kuralına dayanmaktadır:
إِنْ يُسَكَّنِ السَّابِقُ مِنْ وَاوٍ وَيَا ... وَاتَّصَلَا وَمِنْ عَرُوضٍ عُرِّيَا
Vav ile yâ'dan önceki harf sakin olur ve bitişik bulunup arızîlikten uzak kalırlarsa,
فَيَاءُ الْوَاوِ اقْلِبَنَّ مُدْغَمًا ... وَشَذَّ مُعْطَى غَيْرَ مَا قَدْ رَسَمَا
Vav'ı yâ'ya çevirip idgam et; bu kuralın dışına çıkan kullanımlar ise şâzdır.
كَمَا قَدَّمْنَاهُ مِرَارًا.
Nitekim bunu daha önce defalarca zikretmiştik.
وَالسَّيِّئَةُ فِي اللُّغَةِ: الْخَصْلَةُ مِنْ خِصَالِ السُّوءِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَصِفُونَ، أَيْ: بِمَا تَصِفُهُ أَلْسِنَتُهُمْ مِنَ الْكَذِبِ فِي تَكْذِيبِهِمْ لَكَ، وَادِّعَائِهِمْ
Seyyie (السَّيِّئَةُ) lügatte: Kötü hasletlerden bir haslettir. Allah Teâlâ'nın: { نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَصِفُونَ } “Biz onların nitelemekte oldukları şeyi çok iyi biliriz” kavli; yani seni yalanlamalarındaki ve Allah'a
الْأَوْلَادَ وَالشُّرَكَاءَ لِلَّهِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ أَنَّ اللِّينَ وَالصَّفْحَ الْمَطْلُوبَ فِي آيَاتِ الْقُرْآنِ بَعْدَ نُزُولِ الْقِتَالِ إِنَّمَا هُوَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ، دُونَ الْكَافِرِينَ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ [٥ \ ٥٤] وَبَيَّنَّا الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى ذَلِكَ كَقَوْلِهِ فِي النَّبِيِّ ﷺ، وَأَصْحَابِهِ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ [٤٨ \ ٢٩] وَقَوْلِهِ: وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ [١٥ \ ٨٨] ، وَقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ [٩ \ ٧٣] إِلَى آخِرِ مَا تَقَدَّمَ. وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ وَأَعُوذُ: جَمْعُ هَمْزَةٍ وَهِيَ الْمَرَّةُ مِنْ فِعْلِ الْهَمْزِ، وَهُوَ فِي اللُّغَةِ: النَّخْسُ وَالدَّفْعُ، وَهَمَزَاتُ الشَّيَاطِينِ: نَخَسَاتُهُمْ لِبَنِي آدَمَ لِيَحُثُّوهُمْ، وَيَحُضُّوهُمْ عَلَى الْمَعَاصِي، كَمَا أَوْضَحْنَا الْكَلَامَ عَلَيْهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّيَاطِينَ عَلَى الْكَافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا [١٩ \ ٨٣] وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمَنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ وَإِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ الْآيَةَ [٤٣ \ ٣٦ - ٣٧] .
çocuk ve ortaklar isnat etmelerindeki dillerinin nitelediği yalanları [çok iyi biliriz] demektir. Mâide Suresi'nde, kıtal (savaş) emri indikten sonra Kur'an ayetlerinde istenen yumuşaklık ve affediciliğin kâfirlere değil, sadece müminlere yönelik olduğunu; { أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ } “Müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı ise onurlu ve zorludurlar” [el-Mâide 5/54] kavlinin tefsirinde açıklamıştık. Buna delalet eden ayetleri de zikretmiştik; nitekim Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] ve ashabı hakkında: { أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ } “Kâfirlere karşı çetin, kendi aralarında merhametlidirler” [el-Feth 48/29], { وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ } “Müminlere kanatlarını indir” [el-Hicr 15/88] ve { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ } “Ey Peygamber! Kâfirlere ve münafıklara karşı cihat et ve onlara karşı sert davran” [et-Tevbe 9/73] buyrukları daha önce geçen benzeri delillerdendir. Bu ayetteki: { وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ } “Ve de ki: 'Rabbim! Şeytanların kışkırtmalarından sana sığınırım'” kavlinde geçen hemezât (هَمَزَات); hemze (هَمْزَة) kelimesinin çoğuludur ve hemz (هَمْز) fiilinden bir defa oluşu (ism-i merre) ifade eder. Bu kelime lügatte: Dürtmek ve itmek demektir. Şeytanların hemezâtı (kışkırtmaları) ise; Âdemoğlunu günahlara teşvik etmek ve kışkırtmak için dürtmeleridir. Nitekim bunu: { أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّيَاطِينَ عَلَى الْكَافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا } “Bizim, kâfirlerin üzerine onları kışkırttıkça kışkırtan şeytanları gönderdiğimizi görmedin mi?” [Meryem 19/83] ayetinde ve Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمَنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ وَإِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ } “Kim Rahman'ın zikrinden yüz çevirirse, biz ona bir şeytan musallat ederiz de o onun yoldaşı olur. Şüphesiz onlar bunları yoldan çıkarırlar...” [ez-Zuhruf 43/36-37] ayetinde genişçe açıklamıştık.
وَالظَّاهِرُ فِي قَوْلِهِ: وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ أَنَّ الْمَعْنَى: أَعُوذُ بِكَ أَنْ يَحْضُرَنِي الشَّيْطَانُ فِي أَمْرٍ مِنْ أُمُورِي كَائِنًا مَا كَانَ، سَوَاءٌ كَانَ ذَلِكَ وَقْتَ تِلَاوَةِ الْقُرْآنِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ [١٦ \ ٩٨] أَوْ عِنْدَ حُضُورِ الْمَوْتِ أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ مِنْ جَمِيعِ الشُّؤُونِ فِي جَمِيعِ الْأَوْقَاتِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
{ وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ } “Rabbim! Yanımda bulunmalarından da sana sığınırım” kavlinde zahir olan mana şudur: Ne olursa olsun işlerimden herhangi birinde şeytanın yanımda hazır bulunmasından sana sığınırım. İster bu Kur'an tilaveti anında olsun -nitekim Allah Teâlâ: { فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ } “Kur'an okuduğun zaman, kovulmuş şeytandan Allah'a sığın” [en-Nahl 16/98] buyurmuştur-, ister ölüm anında veya bütün zamanlardaki diğer tüm hallerde olsun. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ كَلَّا، الظَّاهِرُ عِنْدِي: أَنَّ «حَتَّى» فِي هَذِهِ الْآيَةِ: هِيَ الَّتِي يُبْتَدَأُ بَعْدَهَا الْكَلَامُ، وَيُقَالُ لَهَا: حَرْفُ ابْتِدَاءٍ، كَمَا قَالَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ، خِلَافًا لِلزَّمَخْشَرِيِّ الْقَائِلِ: إِنَّهَا غَايَةٌ لِقَوْلِهِ: نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَصِفُونَ [٢٣ \ ٩٦] وَلِأَبِي حَيَّانَ الْقَائِلِ: إِنَّ الظَّاهِرَ لَهُ أَنَّ قَبْلَهَا جُمْلَةً مَحْذُوفَةً هِيَ غَايَةٌ لَهُ يَدُلُّ عَلَيْهَا مَا قَبْلَهَا، وَقَدَّرَ الْجُمْلَةَ الْمَذْكُورَةَ بِقَوْلِهِ فَلَا أَكُونُ كَالْكُفَّارِ الَّذِينَ تَهْمِزُهُمُ الشَّيَاطِينُ وَيَحْضُرُونَهُمْ، حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ. وَنَظِيرُ حَذْفِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ قَوْلُ الشَّاعِرِ وَهُوَ الْفَرَزْدَقُ:
Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ كَلَّا } “Nihayet onlardan birine ölüm geldiği zaman der ki: 'Rabbim! Beni geri döndürün; ta ki terk ettiğim dünyada salih bir amel işleyeyim.' Asla!” kavli. Bana göre zahir olan şudur: Bu ayetteki 'hattâ' (حَتَّى), İbn Atiyye'nin söylediği gibi, kendisinden sonra söze başlanan ve ibtida harfi (harf-i ibtidâ) denilen edattır. Bu, Zemahşerî'nin; onun { نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَصِفُونَ } [el-Mü'minûn 23/96] kavlinin gayesi (sonucu) olduğu görüşüne ve Ebû Hayyân'ın; kendisinden önce önceki cümlenin delalet ettiği hazfedilmiş bir cümlenin gayesi olduğu yönündeki görüşüne muhaliftir. Ebû Hayyân bahsi geçen cümleyi şöyle takdir etmiştir: 'Böylece ben, şeytanların kışkırttığı ve yanlarında hazır bulunduğu kâfirler gibi olmam; nihayet onlardan birine ölüm geldiğinde: Rabbim beni geri döndürün der.' Bu cümlenin hazfedilmesinin benzeri, şair Ferazdak'ın şu sözüdür:
فَوَاعَجَبًا حَتَّى كُلَيْبٌ تَسُبُّنِي ... كَأَنَّ أَبَاهَا نَهْشَلٌ أَوْ مُجَاشِعُ
Şaşarım şu işe ki Küleyb [kabilesi] bile bana sövüyor, sanki onun babası Nehşel ya da Mücâşi' imiş gibi!
قَالَ: الْمَعْنَى: يَسُبُّنِي النَّاسُ حَتَّى كُلَيْبٌ، فَدَلَّ مَا بَعْدَ حَتَّى عَلَى الْجُمْلَةِ الْمَحْذُوفَةِ
[Ebû Hayyân] dedi ki: Mana şudur: İnsanlar bana sövüyor, hatta Küleyb bile sövüyor. Böylece 'hattâ'dan sonraki kısım, hazfedilmiş cümleye delalet etmiştir.
وَفِي الْآيَةِ دَلَّ مَا قَبْلَهَا عَلَيْهَا، انْتَهَى الْغَرَضُ مِنْ كَلَامِ أَبِي حَيَّانَ، وَلَا يَظْهَرُ عِنْدِي كُلَّ الظُّهُورِ.
Ayette ise kendisinden önceki kısım ona delalet etmiştir. Ebû Hayyân'ın kelamından maksat burada sona ermiştir; fakat bu görüş bana bütünüyle zahir (kuvvetli) görünmemektedir.
بَلِ الْأَظْهَرُ عِنْدِي: هُوَ مَا قَدَّمْتُهُ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَطِيَّةَ، وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ، مِنْ أَنَّ الْكَافِرَ وَالْمُفَرِّطَ فِي عَمَلِ الْخَيْرِ إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمَا الْمَوْتُ طَلَبَا الرَّجْعَةَ إِلَى الْحَيَاةِ، لِيَعْمَلَا الْعَمَلَ الصَّالِحَ الَّذِي يُدْخِلُهُمَا الْجَنَّةَ، وَيَتَدَارَكَا بِهِ مَا سَلَفَ مِنْهُمَا مِنَ الْكُفْرِ وَالتَّفْرِيطِ وَأَنَّهُمَا لَا يُجَابَانِ لِذَلِكَ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ حَرْفُ الزَّجْرِ وَالرَّدْعِ الَّذِي هُوَ «كَلَّا» جَاءَ مُوَضَّحًا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Bilakis bana göre en zahir olan, daha önce zikrettiğim İbn Atiyye'nin kavlidir. Bu kerim ayetin ihtiva ettiği mana ise şudur: Kâfir ve hayır amelde kusur eden kimseye ölüm geldiğinde, kendilerini cennete sokacak salih amelleri işlemek ve geçmişteki küfür ve kusurlarını telafi etmek için hayata geri dönmeyi talep ederler; ancak bir men etme ve azarlama harfi olan «كَلَّا» (Asla!) edatının da delalet ettiği üzere bu taleplerine olumlu cevap verilmez. Bu husus başka yerlerde açıkça beyan edilmiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır:
وَأَنْفِقُوا مِنْ مَا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوْلَا أَخَّرْتَنِي إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ وَلَنْ يُؤَخِّرَ اللَّهُ نَفْسًا إِذَا جَاءَ أَجَلُهَا الْآيَةَ [٦٣ \ ١٠ - ١١] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذَابُ فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنَا أَخِّرْنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوَالٍ [١٤ \ ٤٤] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. وَكَمَا أَنَّهُمْ يَطْلُبُونَ الرَّجْعَةَ عِنْدَ حُضُورِ الْمَوْتِ، لِيُصْلِحُوا أَعْمَالَهُمْ فَإِنَّهُمْ يَطْلُبُونَ ذَلِكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمَعْلُومٌ أَنَّهُمْ لَا يُجَابُونَ إِلَى ذَلِكَ.
{ وَأَنْفِقُوا مِنْ مَا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوْلَا أَخَّرْتَنِي إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ وَلَنْ يُؤَخِّرَ اللَّهُ نَفْسًا إِذَا جَاءَ أَجَلُهَا } “Birinize ölüm gelip de: 'Rabbim! Beni yakın bir süreye kadar erteleseydin de sadaka verip salihlerden olsaydım!' demesinden önce, size rızık olarak verdiklerimizden infak edin. Allah, eceli geldiğinde hiçbir kimseyi asla ertelemez...” [el-Münâfikûn 63/10-11] ve Allah Teâlâ: { وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذَابُ فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنَا أَخِّرْنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوَالٍ } “İnsanları, kendilerine azabın geleceği gün ile uyar! O gün zalimler derler ki: 'Rabbimiz! Bizi yakın bir süreye kadar ertele de senin davetine icabet edelim ve elçilere uyalım.' Daha önce sizin için hiçbir zeval olmadığına dair yemin etmemiş miydiniz?” [İbrâhîm 14/44] buyurmuştur; benzeri diğer ayetler de böyledir. Onlar ölüm anında amellerini düzeltmek için geri dönüş talep ettikleri gibi, kıyamet gününde de bunu talep edeceklerdir ve bilinmektedir ki bu istekleri kabul edilmeyecektir.
وَمِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنَا مِنْ شُفَعَاءَ فَيَشْفَعُوا لَنَا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ [٧ \ ٥٣] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ تَرَى إِذِ الْمُجْرِمُونَ نَاكِسُو رُءُوسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ [٣٢ \ ١٢] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ تَرَى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فَقَالُوا يَالَيْتَنَا نُرَدُّ وَلَا نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ بَلْ بَدَا لَهُمْ مَا كَانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ [٦ \ ٢٧ - ٢٨] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ يَقُولُونَ هَلْ إِلَى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ [٤٢ \ ٤٤] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: قَالُوا رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ فَاعْتَرَفْنَا بِذُنُوبِنَا فَهَلْ إِلَى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ [٤٠ \ ١١] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيهَا رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ [٣٥ \ ٣٧] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ الْآيَةَ [٣٤ \ ٥١ - ٥٣] ، وَقَدْ تَضَمَّنَتْ هَذِهِ الْآيَاتُ الَّتِي ذَكَرْنَا، وَأَمْثَالُهَا فِي الْقُرْآنِ: أَنَّهُمْ يَسْأَلُونَ الرَّجْعَةَ فَلَا
Buna delalet eden ayetlerden biri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنَا مِنْ شُفَعَاءَ فَيَشْفَعُوا لَنَا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ } “Onun tevili (haber verdiği akıbet) geldiği gün, daha önce onu unutmuş olanlar derler ki: 'Gerçekten Rabbimizin elçileri hakkı getirmişti. Şimdi bizim için şefaatçiler var mı ki bize şefaat etseler, yahut geri döndürülsek de [önceden] yapmış olduğumuz amellerden başkasını yapsak?'” [el-A'râf 7/53]. Ve Allah Teâlâ'nın şu kavli: { وَلَوْ تَرَى إِذِ الْمُجْرِمُونَ نَاكِسُو رُءُوسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ } “O günahkârları Rablerinin huzurunda başlarını öne eğmiş olarak: 'Rabbimiz! Gördük ve işittik; artık bizi geri döndür de salih amel işleyelim, biz kesin olarak inandık' derlerken bir görsen!” [es-Secde 32/12]. Ve Allah Teâlâ'nın şu kavli: { وَلَوْ تَرَى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فَقَالُوا يَالَيْتَنَا نُرَدُّ وَلَا نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ بَلْ بَدَا لَهُمْ مَا كَانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ } “Ateşin karşısında durdurulup da: 'Ah, keşke [dünyaya] geri döndürülsek de Rabbimizin ayetlerini yalanlamasak ve müminlerden olsak!' dediklerini bir görsen! Hayır, daha önce gizlemekte oldukları şeyler kendilerine apaçık göründü. Şayet geri döndürülselerdi bile, kendilerine yasaklanan şeylere muhakkak tekrar dönerlerdi. Şüphesiz onlar yalancıdırlar” [el-En'âm 6/27-28]. Ve Allah Teâlâ'nın şu kavli: { وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ يَقُولُونَ هَلْ إِلَى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ } “O zalimlerin azabı gördüklerinde: 'Geri dönecek bir yol var mı?' dediklerini görürsün” [eş-Şûrâ 42/44]. Ve Allah Teâlâ'nın şu kavli: { قَالُوا رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ فَاعْتَرَفْنَا بِذُنُوبِنَا فَهَلْ إِلَى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ } “Dediler ki: 'Rabbimiz! Bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin; biz de günahlarımızı itiraf ettik. Acaba [buradan] çıkışa bir yol var mı?'” [el-Mü'min 40/11]. Ve Allah Teâlâ'nın şu kavli: { وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيهَا رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ } “Onlar orada feryat ederler: 'Rabbimiz! Bizi çıkar da [daha önce] yaptıklarımızdan başka salih amel işleyelim!' [Onlara denir ki:] 'Öğüt alacak olanın öğüt alabileceği kadar bir ömür vermedik mi size? Hem size uyarıcı da gelmişti. Öyleyse tadın [azabı]! Zalimler için hiçbir yardımcı yoktur'” [Fâtır 35/37]. Ve Allah Teâlâ'nın şu kavli: { وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ } “Onların korkuya kapıldıkları anı bir görsen! Artık kaçacak hiçbir yer yoktur ve yakın bir yerden yakalanmışlardır. 'Ona inandık' derler; ama uzak bir yerden [imana] ulaşmak onlar için nasıl mümkün olur? Halbuki daha önce onu inkâr etmişlerdi...” [Sebe' 34/51-53]. Zikrettiğimiz bu ayetler ve Kur'an'daki benzerleri, onların geri dönüş talep edeceklerini ancak
يُجَابُونَ عِنْدَ حُضُورِ الْمَوْتِ، وَيَوْمَ النُّشُورِ وَوَقْتَ عَرْضِهِمْ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَوَقْتَ عَرْضِهِمْ عَلَى النَّارِ.
ölüm anında, ba's gününde, Allah Teâlâ'ya arz edildikleri vakitte ve ateşe arz edildikleri vakitte bu taleplerine olumlu cevap verilmeyeceğini ihtiva etmektedir.
وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ سُؤَالٌ مَعْرُوفٌ: وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: مَا وَجْهُ صِيغَةِ الْجَمْعِ فِي قَوْلِهِ: رَبِّ ارْجِعُونِ وَلَمْ يَقُلْ: رَبِّ ارْجِعْنِي بِالْإِفْرَادِ.
Bu kerim ayette meşhur bir soru vardır, o da şudur: 'Rabbim beni döndür' (رَبِّ ارْجِعْنِي) şeklinde tekil olarak söylenmeyip, { رَبِّ ارْجِعُونِ } “Rabbim! Beni geri döndürün” kavlinde çoğul sîgasının kullanılmasının vechi nedir?
وَقَدْ أَوْضَحْنَا الْجَوَابَ عَنْ هَذَا فِي كِتَابِنَا: «دَفْعُ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ» ، وَبَيَّنَّا أَنَّهُ يُجَابُ عَنْهُ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ:
Bunun cevabını “Def'u Îhâmi'l-İztırâb an Âyâti'l-Kitâb” adlı kitabımızda açıklamış ve buna üç vecihle cevap verileceğini beyan etmiştik:
الْأَوَّلُ: وَهُوَ أَظْهَرُهَا: أَنَّ صِيغَةَ الْجَمْعِ فِي قَوْلِهِ: ارْجِعُونِ، لِتَعْظِيمِ الْمُخَاطَبِ وَذَلِكَ النَّادِمُ السَّائِلُ الرَّجْعَةَ يُظْهِرُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ تَعْظِيمَهُ رَبَّهُ، وَنَظِيرُ ذَلِكَ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ قَوْلُ الشَّاعِرِ حَسَّانَ بْنِ ثَابِتٍ أَوْ غَيْرِهِ:
Birincisi -ki en zahir olanıdır-: { ارْجِعُونِ } kavlindeki çoğul sîgası muhataba tazim (saygı) içindir. O pişman olup geri dönüşü isteyen kimse, o anda Rabbine olan tazimini izhar etmektedir. Bunun Arap kelamındaki benzeri, şair Hassân b. Sâbit'in -veya bir başkasının- şu sözüdür:
أَلَا فَارْحَمُونِي يَا إِلَهَ مُحَمَّدٍ ... فَإِنْ لَمْ أَكُنْ أَهْلًا فَأَنْتَ لَهُ أَهْلُ
Ey Muhammed'in İlahı! Bana merhamet ediniz; ben buna layık değilsem de Sen buna layıksın.
وَقَوْلُ الْآخَرِ يُخَاطِبُ امْرَأَةً:
Diğer bir şairin bir kadına hitaben söylediği şu söz de bunun gibidir:
وَإِنْ شِئْتِ حَرَّمْتُ النِّسَاءَ سِوَاكُمُ ... وَإِنْ شِئْتِ لَمْ أَطْعَمْ نُقَاخًا وَلَا بَرْدًا
Eğer dilerseniz sizden başka kadınları kendime haram kılarım; eğer dilerseniz ne tatlı soğuk bir su tadarım ne de uyku.
وَالنُّقَاخُ: الْمَاءُ الْبَارِدُ. وَالْبَرْدُ: النَّوْمُ، وَقِيلَ: ضِدُّ الْحَرِّ، وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ.
en-Nukâh (النُّقَاخُ): Soğuk ve tatlı su demektir. el-Berd (الْبَرْدُ) ise: Uyku demektir; sıcağın zıddı olduğu da söylenmiştir, ancak birinci mana daha zahirdir.
الْوَجْهُ الثَّانِي: قَوْلُهُ: رَبِّ اسْتِغَاثَةٌ بِهِ تَعَالَى، وَقَوْلُهُ: ارْجِعُونِ: خِطَابٌ لِلْمَلَائِكَةِ، وَيُسْتَأْنَسُ لِهَذَا الْوَجْهِ بِمَا ذَكَرَهُ ابْنُ جَرِيرٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِعَائِشَةَ: «إِذَا عَايَنَ الْمُؤْمِنُ الْمَلَائِكَةَ قَالُوا نُرْجِعُكَ إِلَى دَارِ الدُّنْيَا فَيَقُولُ: إِلَى دَارِ الْهُمُومِ وَالْأَحْزَانِ، فَيَقُولُ: بَلْ قَدِّمُونِي إِلَى اللَّهِ. وَأَمَّا الْكَافِرُ فَيَقُولُونَ لَهُ: نُرْجِعُكَ؟ فَيَقُولُ: رَبِّ ارْجِعُونِ» .
İkinci vecih: 'Rabbim' (رَبِّ) sözü Allah Teâlâ'ya bir istiğasedir (yardım dilemedir); { ارْجِعُونِ } 'beni geri döndürün' ifadesi ise meleklere hitaptır. İbn Cerîr'in İbn Cüreyc'den naklettiği şu rivayet bu vechi desteklemektedir: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] Âişe'ye şöyle buyurdu: «Mümin melekleri gördüğü vakit melekler: 'Seni dünya yurduna geri döndürelim mi?' derler. O da: 'Kederler ve hüzünler yurduna mı? Bilakis beni Allah'a ulaştırın' der. Kâfire gelince; melekler ona: 'Seni geri döndürelim mi?' derler. O da: 'Rabbim! Beni geri döndürün' der.»
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: وَهُوَ قَوْلُ الْمَازِنِيِّ: إِنَّهُ جَمَعَ الضَّمِيرَ لِيَدُلَّ عَلَى التَّكْرَارِ فَكَأَنَّهُ قَالَ: رَبِّ ارْجِعْنِي ارْجِعْنِي ارْجِعْنِي، وَلَا يَخْفَى بُعْدُ هَذَا الْقَوْلِ كَمَا تَرَى، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Üçüncü vecih: Bu el-Mâzinî'nin görüşü olup; zamiri tekrarı ifade etmek üzere çoğul getirmiştir, sanki şöyle demiştir: 'Rabbim beni geri döndür, beni geri döndür, beni geri döndür.' Gördüğün gibi bu görüşün uzaklığı açıktır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا الظَّاهِرُ أَنَّ لَعَلَّ فِيهِ لِلتَّعْلِيلِ، أَيِ: ارْجِعُونِ ; لِأَجْلِ أَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا، وَقِيلَ: هِيَ لِلتَّرَجِّي وَالتَّوَقُّعِ ; لِأَنَّهُ غَيْرُ جَازِمٍ، بِأَنَّهُ إِذَا رُدَّ لِلدُّنْيَا عَمِلَ صَالِحًا، وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ. وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَشْمَلُ جَمِيعَ الْأَعْمَالِ مِنَ الشَّهَادَتَيْنِ وَالْحَجِّ الَّذِي كَانَ قَدْ فَرَّطَ فِيهِ وَالصَّلَوَاتِ وَالزَّكَاةَ وَنَحْوَ ذَلِكَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، وَقَوْلُهُ كَلَّا: كَلِمَةُ زَجْرٍ: وَهِيَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الرَّجْعَةَ الَّتِي طَلَبَهَا لَا يُعْطَاهَا كَمَا هُوَ وَاضِحٌ.
Allah Teâlâ'nın bu kerim ayetteki: { لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا } “Ta ki salih amel işleyeyim” kavlinde zahir olan; 'lealle' (لَعَلَّ) edatının ta'lil (gerekçe bildirme) için olmasıdır. Yani: 'Salih amel işleyebilmem için beni geri döndürün' demektir. Teraccî ve beklenti (tevakku') için olduğu da söylenmiştir; zira o kimse dünyaya geri döndürüldüğünde salih amel işleyeceğinden kesin olarak emin değildir. Ancak birinci mana daha zahirdir. Salih amel; kelime-i şehâdet, daha önce terk ettiği hac, namazlar, zekât ve benzeri bütün amelleri kapsar. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Allah Teâlâ'nın: { كَلَّا } “Asla!” kavli bir red ve azarlama kelimesidir; açıkça görüldüğü üzere, talep ettiği geri dönüşün kendisine verilmeyeceğine delalet etmektedir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلَا يَتَسَاءَلُونَ، فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، سُؤَالَانِ مَعْرُوفَانِ يَحْتَاجَانِ إِلَى جَوَابٍ مُبَيِّنٍ لِلْمَقْصُودِ مُزِيلٍ لِلْإِشْكَالِ.
Allah Teâlâ'nın: { فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلَا يَتَسَاءَلُونَ } “Sûra üflendiği zaman, artık o gün aralarında soy sop (bağları) kalmaz ve birbirlerine [bir şey de] soramazlar” kavli. Bu kerim ayette, maksadı beyan eden ve müşkülatı gideren bir cevaba muhtaç meşhur iki soru bulunmaktadır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: أَنَّهُ إِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ - وَالظَّاهِرُ أَنَّهَا النَّفْخَةُ الثَّانِيَةُ - أَنَّهُمْ لَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ، فَيُقَالُ: مَا وَجْهُ نَفْيِ الْأَنْسَابِ بَيْنَهُمْ، مَعَ أَنَّهَا بَاقِيَةٌ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِذَا جَاءَتِ الصَّاخَّةُ يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ وَصَاحِبَتِهِ وَبَنِيهِ [٨٠ \ ٣٣ - ٣٦] فَفِي هَذِهِ الْآيَةِ ثُبُوتُ الْأَنْسَابِ بَيْنَهُمْ.
Birinci Soru: Allah Teâlâ bu ayette Sûr'a üflendiğinde -ki zahir olan bunun ikinci üfleme olduğudur- o gün aralarında neseplerin olmayacağını zikretmiştir. Bu durumda şöyle denilir: Nesepler baki iken aralarındaki neseplerin nefyedilmesinin vechi nedir? Nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَإِذَا جَاءَتِ الصَّاخَّةُ يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ وَصَاحِبَتِهِ وَبَنِيهِ } “Kulakları sağır eden o ses geldiği zaman, o gün kişi kardeşinden, annesinden, babasından, eşinden ve oğullarından kaçar” [Abese 80/33-36] kavli buna delalet etmektedir; zira bu ayette aralarındaki nesepler sabittir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: أَنَّهُ قَالَ: وَلَا يَتَسَاءَلُونَ مَعَ أَنَّهُ ذَكَرَ فِي آيَاتٍ أُخَرَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ يَتَسَاءَلُونَ، كَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ الطُّورِ وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ [٥٢ \ ٢٥] وَقَوْلِهِ فِي الصَّافَّاتِ وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ [٣٧ \ ٢٧] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
İkinci Soru: Ayette: { وَلَا يَتَسَاءَلُونَ } “Ve birbirlerine [bir şey de] soramazlar” buyurulduğu halde, başka ayetlerde onların ahirette birbirlerine sorular soracakları zikredilmiştir; nitekim Tûr Suresi'nde: { وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ } “Birbirlerine dönüp sorarlar” [et-Tûr 52/25] ve Sâffât Suresi'nde: { وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ } “Birbirlerine dönüp sorarlar” [es-Sâffât 37/27] buyrulmuştur; diğer ayetler de böyledir.
وَقَدْ ذَكَرْنَا الْجَوَابَ عَنْ هَذَيْنِ السُّؤَالَيْنِ فِي كِتَابِنَا: «دَفْعُ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ» بِمَا حَاصِلُهُ:
Biz bu iki sorunun cevabını “Def'u Îhâmi'l-İztırâb an Âyâti'l-Kitâb” adlı kitabımızda özetle şöyle zikrettik:
إِنَّ الْجَوَابَ عَنِ السُّؤَالِ الْأَوَّلِ: هُوَ أَنَّ الْمُرَادَ بِنَفْيِ الْأَنْسَابِ انْقِطَاعُ آثَارِهَا، الَّتِي كَانَتْ مُتَرَتِّبَةً عَلَيْهَا فِي دَارِ الدُّنْيَا، مِنَ التَّفَاخُرِ بِالْآبَاءِ، وَالنَّفْعِ وَالْعَوَاطِفِ وَالصِّلَاتِ، فَكُلُّ ذَلِكَ يَنْقَطِعُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَيَكُونُ الْإِنْسَانُ لَا يُهِمُّهُ إِلَّا نَفْسُهُ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ نَفْيَ حَقِيقَةِ الْأَنْسَابِ، مِنْ أَصْلِهَا بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ الْآيَةَ [٨٠ \ ٣٤ - ٣٥] .
Birinci sorunun cevabı şudur: Neseplerin nefyedilmesinden murat; dünya yurdunda atalarla övünmek, fayda sağlamak, şefkat ve sıla-i rahim gibi neseple irtibatlı olan eserlerin kesilmesidir. Kıyamet gününde bunların tümü kesilir ve insanın derdi sadece kendi nefsi olur. Yoksa neseplerin hakikatinin aslen nefyedilmesi murat edilmemiştir; zira { يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ } “O gün kişi kardeşinden, annesinden, babasından kaçar...” [Abese 80/34-35] kavli buna delildir.
وَإِنَّ الْجَوَابَ عَنِ السُّؤَالِ الثَّانِي مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ:
İkinci sorunun cevabı ise üç vecihledir:
الْأَوَّلُ: هُوَ قَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّ نَفْيَ السُّؤَالِ بَعْدَ النَّفْخَةِ الْأُولَى، وَقَبْلَ الثَّانِيَةِ، وَإِثْبَاتَهُ بَعْدَهُمَا مَعًا، وَهَذَا الْجَوَابُ فِيمَا يَظْهَرُ لَا يَخْلُو مِنْ نَظَرٍ.
Birincisi: Soru sormanın nefyedilmesi birinci üflemeden sonra ve ikinci üflemeden öncedir; soru sormanın ispatı ise her iki üflemeden sonradır diyenlerin görüşüdür. Görünen odur ki bu cevap tenkide açıktır.
الثَّانِي: أَنَّ نَفْيَ السُّؤَالِ عِنْدَ اشْتِغَالِهِمْ بِالصَّعْقِ وَالْمُحَاسَبَةِ، وَالْجَوَازِ عَلَى الصِّرَاطِ وَإِثْبَاتَهُ فِيمَا عَدَا ذَلِكَ وَهُوَ عَنِ السُّدِّيِّ، مِنْ طَرِيقِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ.
İkincisi: Soru sormanın nefyedilmesi dehşet (sa'ka), hesaplaşma ve sırat üzerinden geçişle meşgul oldukları andadır; bunun dışındaki durumlarda ise ispat edilmiştir. Bu görüş es-Süddî'den, Ali b. Ebî Talha tarikiyle İbn Abbâs'tan nakledilmiştir.
الثَّالِثُ: أَنَّ السُّؤَالَ الْمَنْفِيَّ سُؤَالٌ خَاصٌّ، وَهُوَ سُؤَالُ بَعْضِهِمُ الْعَفْوَ مِنْ بَعْضٍ، فِيمَا
Üçüncüsü: Nefyedilen soru sorma özel bir soru sormadır; o da aralarındaki haklar hususunda
بَيْنَهُمْ مِنَ الْحُقُوقِ، لِقُنُوطِهِمْ مِنَ الْإِعْطَاءِ، وَلَوْ كَانَ الْمَسْؤُولُ أَبًا أَوِ ابْنًا أَوْ أُمًّا أَوْ زَوْجَةً، ذَكَرَ هَذِهِ الْأَوْجُهَ الثَّلَاثَةَ صَاحِبُ الْإِتْقَانِ.
kendisine başvurulan kimse baba, oğul, anne veya eş dahi olsa, [hakkını] vermesinden ümit kestikleri için birbirlerinden af ve bağışlanma talep etmeleridir. Bu üç vechi el-İtkân sahibi zikretmiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِي جَهَنَّمَ خَالِدُونَ، قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ، لِمَعْنَى هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ الْآيَةَ [٧ \ ٨ - ٩] ، وَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ الْكَهْفِ: فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكَافِرِينَ [١٨ \ ١٠٥] وَغَيْرِ ذَلِكَ، فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.
Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِي جَهَنَّمَ خَالِدُونَ } “Artık kimin tartıları ağır gelirse, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir. Kimin de tartıları hafif gelirse, işte onlar da kendilerine yazık edenlerdir, cehennemde ebedî kalacaklardır” kavli. Bu iki ayetin manasını açıklayan ayetleri A'râf Suresi'nde: { وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ } “O gün tartı haktır. Artık kimin tartıları ağır gelirse, işte onlar kurtuluşa erenlerdir. Kimin de tartıları hafif gelirse...” [el-A'râf 7/8-9] kavlini ve Kehf Suresi'ndeki { فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكَافِرِينَ } [el-Kehf 18/105] ayetini tefsir ederken daha önce zikretmiştik; bu sebeple burada tekrarına gerek kalmamıştır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ، مَا ذَكَرَهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْكُفَّارَ تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ، أَيْ: تَحْرِقُهَا إِحْرَاقًا شَدِيدًا، جَاءَ مُوَضَّحًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ الْآيَةَ [٣٣ \ ٦٦] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ [٢٧ \ ٩٠] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا حِينَ لَا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلَا عَنْ ظُهُورِهِمْ الْآيَةَ [٢١ \ ٣٩] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: سَرَابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرَانٍ وَتَغْشَى وُجُوهَهُمُ النَّارُ الْآيَةَ [١٤ \ ٥٠] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ [٣٩ \ ٢٤] وَقَوْلِهِ: يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ الْآيَةَ [١٨ \ ٢٩] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Allah Teâlâ'nın: { تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ } “Ateş onların yüzlerini yalar da orada dişleri sırıtıp kalır” kavli. Allah -celle ve alâ-'nın bu kerim ayette zikrettiği, ateşin kâfirlerin yüzlerini yalayacağı, yani şiddetle yakacağı hususu, bu yerin dışındaki ayetlerde de açıklanmıştır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ } “Yüzlerinin ateşte evrilip çevrileceği gün...” [el-Ahzâb 33/66], { وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ } “Kim de kötülükle gelirse, yüzleri ateşe sürtülür” [en-Neml 27/90], { لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا حِينَ لَا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلَا عَنْ ظُهُورِهِمْ } “O inkâr edenler, yüzlerinden ve sırtlarından ateşi savamayacakları vakti bir bilselerdi...” [el-Enbiyâ 21/39], { سَرَابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرَانٍ وَتَغْشَى وُجُوهَهُمُ النَّارُ } “Gömlekleri katrandandır, yüzlerini de ateş bürür...” [İbrâhîm 14/50], { أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ } “Kıyamet gününde o kötü azaptan yüzüyle korunan kimse mi...” [ez-Zümer 39/24] ve { يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ } “Yüzleri kavurur; o ne kötü bir içecektir!” [el-Kehf 18/29]; benzeri diğer ayetler de böyledir.
وَقَوْلِهِ: وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ [٢٣ \ ١٠٤] الْكَالِحُ: هُوَ الَّذِي تَقَلَّصَتْ شَفَتَاهُ حَتَّى بَدَتْ أَسْنَانُهُ، وَالنَّارُ وَالْعِيَاذُ بِاللَّهِ تَحْرِقُ شِفَاهَهُمْ، حَتَّى تَتَقَلَّصَ عَنْ أَسْنَانِهِمْ، كَمَا يُشَاهَدُ مَثَلُهُ فِي رَأْسِ الشَّاةِ الْمَشْوِيِّ فِي نَارٍ شَدِيدَةِ الْحَرِّ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْأَعْشَى:
Allah Teâlâ'nın: { وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ } [el-Mü'minûn 23/104] kavline gelince; kâlih (الْكَالِحُ), dudakları çekilip büzülerek dişleri açığa çıkan kimsedir. Ateş -Allah korusun- dudaklarını öyle yakar ki, şiddetli ateşte kızartılmış koyun başında müşahede edilen manzara gibi dişleri açıkta kalacak şekilde büzülür. el-A'şâ'nın şu beyti de bu köktendir:
وَلَهُ الْمُقَدَّمُ لَا مَثَلَ لَهُ ... سَاعَةَ الشِّدْقِ عَنِ النَّابِ كَلِحُ
Avurtların köpek dişlerinden çekilip büzüldüğü [savaş] anında en önde olmak ona aittir, onun bir benzeri yoktur.
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: كَالِحُونَ: عَابِسُونَ.
İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre kâlihûn (كَالِحُونَ): Yüzleri asık ve çatık kimselerdir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَمْ تَكُنْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ قَالُوا رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا وَكُنَّا قَوْمًا ضَالِّينَ
Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ تَكُنْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ قَالُوا رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا وَكُنَّا قَوْمًا ضَالِّينَ } “Âyetlerim size okunurdu da siz onları yalanlardınız, değil mi? Dediler ki: 'Rabbimiz! Bedbahtlığımız bize üstün geldi de sapan bir topluluk olduk'” kavli.
مَا ذَكَرَهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: مِنْ أَنَّ أَهْلَ النَّارِ يُسْأَلُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، فَيَقُولُ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَلَمْ تَكُنْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ، أَيْ: فِي دَارِ الدُّنْيَا عَلَى أَلْسِنَةِ الرُّسُلِ فَكُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ، وَأَنَّهُمُ اعْتَرَفُوا بِذَلِكَ، وَأَنَّهُمْ لَمْ يُجِيبُوا الرُّسُلَ لِمَا دَعَوْهُمْ إِلَيْهِ مِنَ الْإِيمَانِ ; لِأَنَّ اللَّهَ أَرَادَ بِهِمُ الشَّقَاءَ وَهُمْ مُيَسَّرُونَ لِمَا خُلِقُوا لَهُ، فَلِذَلِكَ كَفَرُوا، وَكَذَّبُوا الرُّسُلَ.
Allah -celle ve alâ-'nın bu kerim ayette zikrettiği; cehennem ehline kıyamet gününde sual olunacağı, Rablerinin onlara: { أَلَمْ تَكُنْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ } yani; 'Dünya yurdunda resullerin dilleriyle ayetlerim size okunurdu da siz onları yalanlardınız, değil mi?' diyeceği, onların da bunu itiraf edecekleri ve resullerin kendilerini davet ettiği imana icabet etmeyişlerinin sebebinin; Allah'ın onlar hakkında şakavet (bedbahtlık) murat etmesi ve kendileri için yaratıldıkları şeye meyilli kılınmaları olduğunu, bu sebeple inkâr edip resulleri yalanladıklarını beyan etmesi hususunu,
قَدْ أَوْضَحْنَا الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَيْهِ فِي سُورَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا [١٧ \ ١٥] فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.
İsrâ Suresi'nde: { وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } “Biz, bir resul göndermedikçe azap edici değiliz” [el-İsrâ 17/15] kavlinin tefsirinde buna delalet eden ayetlerle izah etmiştik; bu sebeple burada tekrarına gerek kalmamıştır.
وَقَوْلِهِ هُنَا: قَالُوا رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا وَكُنَّا قَوْمًا ضَالِّينَ الظَّاهِرُ أَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِمْ: غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا أَنَّ الرُّسُلَ بَلَّغَتْهُمْ، وَأَنْذَرَتْهُمْ وَتَلَتْ عَلَيْهِمْ آيَاتِ رَبِّهِمْ، وَلَكِنْ مَا سَبَقَ فِي عِلْمِ اللَّهِ مِنْ شَقَاوَتِهِمُ الْأَزَلِيَّةِ، غَلَبَ عَلَيْهِمْ، فَكَذَّبُوا الرُّسُلَ، لِيَصِيرُوا إِلَى مَا سَبَقَ فِي عِلْمِهِ - جَلَّ وَعَلَا -، مِنْ شَقَاوَتِهِمْ، وَنَظِيرُ الْآيَةِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ [١٠ \ ٩٦ - ٩٧] وَقَوْلُهُ عَنْ أَهْلِ النَّارِ قَالُوا بَلَى وَلَكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَى الْكَافِرِينَ [٣٩ \ ٧١] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَيَزِيدُ ذَلِكَ إِيْضَاحًا قَوْلُهُ ﷺ «كُلٌّ مُيَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ لَهُ» وَقَوْلُهُ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ فَمِنْكُمْ كَافِرٌ وَمِنْكُمْ مُؤْمِنٌ [٦٤ \ ٢] وَقَوْلُهُ: وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ [١١ \ ١١٨ - ١١٩] عَلَى أَصَحِّ التَّفْسِيرَيْنِ وَقَوْلُهُ عَنْهُمْ وَكُنَّا قَوْمًا ضَالِّينَ، اعْتِرَافٌ مِنْهُمْ بِضَلَالِهِمْ، حَيْثُ لَا يَنْفَعُ الِاعْتِرَافُ بِالذَّنْبِ وَلَا النَّدَمُ عَلَيْهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقًا لِأَصْحَابِ السَّعِيرِ [٦٧ \ ١١] وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Buradaki: { قَالُوا رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا وَكُنَّا قَوْمًا ضَالِّينَ } kavlinde zahir olan; 'Bedbahtlığımız bize üstün geldi' sözlerinin manasının şudur: Resuller onlara tebliğ etmiş, uyarmış ve Rablerinin ayetlerini okumuştur; fakat Allah'ın ilminde önceden geçmiş olan ezelî bedbahtlıkları kendilerine üstün gelmiş, böylece Allah'ın -celle ve alâ- ilminde önceden takdir edilen şakavetlerine doğru gitmek üzere resulleri yalanlamışlardır. Ayetin bu vechile benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ } “Şüphesiz haklarında Rabbinin sözü (hükmü) kesinleşmiş olanlar, kendilerine her türlü ayet gelse bile can yakıcı azabı görünceye kadar inanmazlar” [Yûnus 10/96-97]. Cehennem ehli hakkındaki şu ayet de bunun gibidir: { قَالُوا بَلَى وَلَكِنْ حَقَّt كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَى الْكَافِرِينَ } “Dediler ki: 'Evet [uyarıcı geldi], fakat azap sözü kâfirlerin üzerine hak oldu'” [ez-Zümer 39/71]; diğer benzer ayetler de böyledir. Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Herkes ne için yaratılmışsa ona muvaffak kılınır (kolaylaştırılır)» hadisi, Allah Teâlâ'nın: { هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ فَمِنْكُمْ كَافِرٌ وَمِنْكُمْ مُؤْمِنٌ } “Sizi yaratan O'dur; böyle iken kiminiz kâfirdir, kiminiz mümin” [et-Teğâbün 64/2] kavli ve iki tefsirden en sahih olanına göre: { وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ } “Rabbinin merhamet ettikleri müstesna, onlar ihtilaf edip durmaktadırlar; zaten O, onları bunun için yaratmıştır” [Hûd 11/118-119] kavli bunu daha da açıklamaktadır. Onların: { وَكُنَّا قَوْمًا ضَالِّينَ } sözü ise; günahı itiraf etmenin ve ona pişman olmanın fayda vermeyeceği bir anda sapıklıklarını itiraf etmeleridir; nitekim Allah Teâlâ: { فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقًا لِأَصْحَابِ السَّعِيرِ } “Böylece günahlarını itiraf ettiler. Artık o alevli ateşin ehline [rahmetten] uzaklık olsun!” [el-Mülk 67/11] buyurmuştur ve benzeri ayetler de böyledir.
وَهَذَا الَّذِي فَسَّرْنَا بِهِ الْآيَةَ، هُوَ الْأَظْهَرُ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ الْكِتَابُ وَالسُّنَّةُ، وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ قَوْلَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْقُرْطُبِيِّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَأَحْسَنُ مَا قِيلَ فِي مَعْنَاهُ: غَلَبَتْ عَلَيْنَا لَذَّاتُنَا وَأَهْوَاؤُنَا، فَسَمَّى اللَّذَّاتِ وَالْأَهْوَاءَ شِقْوَةً ; لِأَنَّهُمَا يُؤَدِّيَانِ إِلَيْهَا كَمَا قَالَ اللَّهُ ﷿: إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا [٤ \ ١٠] ; لِأَنَّ ذَلِكَ يُؤَدِّيهِمْ إِلَى النَّارِ. اهـ، تَكَلُّفٌ مُخَالِفٌ لِلتَّحْقِيقِ.
Ayet hakkında yaptığımız bu tefsir, Kitap ve Sünnet'in delalet ettiği en zahir manadır. Bundan anlaşılmaktadır ki Ebû Abdillâh el-Kurtubî'nin bu ayetin tefsirinde söylediği: 'Bunun manası hakkında söylenenlerin en güzeli: Lezzetlerimiz ve hevalarımız bize galebe çaldı demektir. Lezzetleri ve hevaları şakavet (bedbahtlık) olarak isimlendirmiştir; çünkü bunlar kişiyi ona götürür; nitekim Allah Azze ve Celle: { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا } “Yetimlerin mallarını haksız yere yiyenler, karınlarına ancak bir ateş yemiş olurlar” [en-Nisâ 4/10] buyurmuştur, zira bu onları ateşe götürür' şeklindeki sözü, hakikate (tahkike) muhalif bir tekellüftür.
ثُمَّ حَكَى الْقُرْطُبِيُّ مَا ذَكَرْنَا أَنَّهُ الصَّوَابُ بِقِيلٍ ثُمَّ قَالَ: وَقِيلَ حُسْنُ الظَّنِّ بِالنَّفْسِ، وَسُوءُ الظَّنِّ بِالْخُلُقِ اهـ.
Ardından Kurtubî, bizim doğru olduğunu belirttiğimiz görüşü 'denildi ki' (kîle) sîgasıyla nakletmiş ve sonra: 'Nefse hüsnüzan beslemek ve yaratılışa (kader/kaza) sûizan beslemektir de denildi' demiştir.
وَلَا يَخْفَى أَنَّ الصَّوَابَ هُوَ مَا ذَكَرْنَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، وَقَوْلُهُ هُنَا: قَوْمًا ضَالِّينَ
Açıkça bellidir ki doğru olan, inşâallahu teâlâ bizim zikrettiğimiz görüştür. Buradaki: { قَوْمًا ضَالِّينَ } kavli,
أَيْ: عَنِ الْإِسْلَامِ إِلَى الْكُفْرِ، وَعَنْ طَرِيقِ الْجَنَّةِ إِلَى طَرِيقِ النَّارِ، وَقَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ: حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ: شَقَاوَتُنَا بِفَتْحِ الشِّينِ، وَالْقَافِ وَأَلِفٌ بَعْدَهَا، وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ: بِكَسْرِ الشِّينِ، وَإِسْكَانِ الْقَافِ وَحَذْفِ الْأَلِفِ.
Yani; İslam'dan küfre, cennet yolundan cehennem yoluna sapan [bir topluluk idik] demektir. Bu kelimeyi Hamza ve Kisâî, şîn ve kâf harflerinin fethası ve kâf'tan sonra gelen bir elif ile 'şekâvetünâ' (شَقَاوَتُنَا) şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise şîn'in kesresi, kâf'ın sükûnu ve elifsiz olarak 'şikvetünâ' (شِقْوَتُنَا) şeklinde okumuşlardır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ قَالَ اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ أَهْلَ النَّارِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ فِيهَا فَيَقُولُونَ: رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا إِلَى مَا لَا يُرْضِيكَ بَعْدَ إِخْرَاجِنَا مِنْهَا، فَإِنَّا ظَالِمُونَ، وَأَنَّ اللَّهَ يُجِيبُهُمْ بِقَوْلِهِ: اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ، أَيِ: امْكُثُوا فِيهَا خَاسِئِينَ، أَيْ: أَذِلَّاءَ صَاغِرَيْنِ حَقِيرِينَ ; لِأَنَّ لَفْظَةَ اخْسَأْ إِنَّمَا تُقَالُ لِلْحَقِيرِ الذَّلِيلِ، كَالْكَلْبِ وَنَحْوِهِ، فَقَوْلُهُ: اخْسَئُوا فِيهَا، أَيْ: ذِلُّوا فِيهَا مَاكِثِينَ فِي الصَّغَارِ وَالْهَوَانِ.
Allah Teâlâ'nın: { رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ قَالَ اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ } “'Rabbimiz! Bizi buradan çıkar; eğer bir daha [küfre] dönersek, artık şüphesiz biz zalimleriz.' Buyurur ki: 'Aşağılık olarak sinin orada ve benimle konuşmayın!'” kavli. Allah -celle ve alâ- bu kerim ayette cehennem ehlinin orada Rablerine şöyle dua edeceklerini zikretmiştir: 'Rabbimiz! Bizi buradan çıkar; eğer buradan çıkarıldıktan sonra senin razı olmayacağın şeylere tekrar dönersek, şüphesiz biz zalimleriz.' Allah da onlara: { اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ } buyruğu ile cevap verir; yani 'Zelil, hor ve hakir kimseler olarak orada kalın.' Zira 'ihse'' (اخْسَأْ) lafzı ancak köpek ve benzeri hakir ve zelil varlıklara söylenir. Dolayısıyla O'nun: { اخْسَئُوا فِيهَا } kavli; 'Küçüklük ve zillet içinde orada zelil kalarak sinin' demektir.
وَهَذَا الْخُرُوجُ مِنَ النَّارِ الَّذِي طَلَبُوهُ قَدْ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُمْ لَا يَنَالُونَهُ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنْهَا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ [٥ \ ٣٧] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ [٢ \ ١٦٧] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا مِنْ غَمٍّ أُعِيدُوا فِيهَا الْآيَةَ [٢٢ \ ٢٢] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا أُعِيدُوا فِيهَا [٣٢ \ ٢٠] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Onların cehennemden talep ettikleri bu çıkışa kesinlikle nail olamayacaklarını Allah Teâlâ; { يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنْهَا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ } “Ateşten çıkmak isterler; fakat onlar oradan çıkacak değillerdir. Onlar için sürekli bir azap vardır” [el-Mâide 5/37], { كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ } “Böylece Allah onlara yaptıklarını, kendilerine hasretler (büyük pişmanlıklar) olarak gösterecektir. Onlar ateşten çıkacak değillerdir” [el-Bakara 2/167], { كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا مِنْ غَمٍّ أُعِيدُوا فِيهَا } “Oradaki gamdan her çıkmak istediklerinde tekrar oraya iade edilirler...” [el-Hac 22/22] ve { كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا أُعِيدُوا فِيهَا } “Oradan her çıkmak istediklerinde tekrar oraya iade edilirler” [es-Secde 32/20] buyrukları gibi ve bunlardan başka daha pek çok ayette açıklamıştır.
وَقَدْ جَاءَ فِي الْقُرْآنِ أَجْوِبَةٌ مُتَعَدِّدَةٌ لِطَلَبِ أَهْلِ النَّارِ فَهُنَا قَالُوا: رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَأُجِيبُوا اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ وَفِي السَّجْدَةِ رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا [٣٢ \ ١٢] فَأُجِيبُوا وَلَكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ الْآيَةَ [٣٢ \ ١٣] ، وَفِي سُورَةِ الْمُؤْمِنِ قَالُوا رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ فَاعْتَرَفْنَا بِذُنُوبِنَا فَهَلْ إِلَى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ [٤٠ \ ١١] فَأُجِيبُوا ذَلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذَا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ وَإِنْ يُشْرَكْ بِهِ تُؤْمِنُوا فَالْحُكْمُ لِلَّهِ الْعَلِيِّ الْكَبِيرِ [٤٠ \ ١٢] وَفِي الزُّخْرُفِ وَنَادَوْا يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ [٤٣ \ ٧٧] فَأُجِيبُوا إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ [٤٣ \ ٧٧] وَفِي سُورَةِ إِبْرَاهِيمَ فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنَا أَخِّرْنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ [١٤ \ ٤٤] فَيُجَابُونَ أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوَالٍ [١٤ \ ٤٤] وَفِي سُورَةِ فَاطِرٍ وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيهَا رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ [٣٥ \ ٣٧] فَيُجَابُونَ
Kur'an'da cehennem ehlinin talebine karşı pek çok cevap gelmiştir: Burada: { رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا } “Rabbimiz! Bizi buradan çıkar” demişler ve onlara: { اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ } “Aşağılık olarak sinin orada ve benimle konuşmayın!” diye cevap verilmiştir. Secde Suresi'nde: { رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا } “Rabbimiz! Gördük ve işittik; artık bizi geri döndür de salih amel işleyelim” [es-Secde 32/12] demişler ve onlara: { وَلَكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ } “Fakat benden: 'Cehennemi mutlaka dolduracağım' sözü hak olmuştur...” [es-Secde 32/13] diye cevap verilmiştir. el-Mü'min (Gâfir) Suresi'nde: { قَالُوا رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ فَاعْتَرَفْنَا بِذُنُوبِنَا فَهَلْ إِلَى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ } “Dediler ki: 'Rabbimiz! Bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin. Biz de günahlarımızı itiraf ettik; artık [buradan] çıkışa bir yol var mı?'” [el-Mü'min 40/11] demişler ve onlara: { ذَلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذَا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ وَإِنْ يُشْرَكْ بِهِ تُؤْمِنُوا فَالْحُكْمُ لِلَّهِ الْعَلِيِّ الْكَبِيرِ } “Bu böyledir; çünkü bir olarak Allah'a çağrıldığında inkâr ederdiniz. O'na ortak koşulunca ise inanırdınız. Artık hüküm, çok yüce ve çok büyük olan Allah'ındır” [el-Mü'min 40/12] diye cevap verilmiştir. ez-Zuhruf Suresi'nde: { وَنَادَوْا يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ } “'Ey Mâlik! Rabbin bizim işimizi bitirsin (bizi öldürsün)!' diye seslendiler” [ez-Zuhruf 43/77] ve onlara: { إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ } “'Şüphesiz siz [burada ebedî] kalıcılarsınız'” [ez-Zuhruf 43/77] diye cevap verilmiştir. İbrâhîm Suresi'nde: { فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنَا أَخِّرْنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ } “Zulmedenler derler ki: 'Rabbimiz! Bizi yakın bir süreye kadar ertele de senin davetine icabet edelim ve peygamberlere uyalım'” [İbrâhîm 14/44] denilmiş ve onlara şöyle cevap verilir: { أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوَالٍ } “'Daha önce sizin için hiçbir zeval (son) olmadığına yemin etmemiş miydiniz?'” [İbrâhîm 14/44]. Fâtır Suresi'nde: { وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيهَا رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ } “Onlar orada şöyle feryat ederler: 'Rabbimiz! Bizi çıkar da [daha önce] yapmış olduğumuzdan başka salih bir amel işleyelim!'” [Fâtır 35/37] ve onlara şöyle cevap verilir:
أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ [٥٣ \ ٣٧] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى مِثْلِ هَذِهِ الْأَجْوِبَةِ.
{ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ } “'Öğüt alacak kimsenin öğüt alabileceği kadar bir ömür vermedik mi size? Hem size uyarıcı da gelmişti. Öyleyse tadın [azabı]! Artık zalimler için hiçbir yardımcı yoktur'” [Fâtır 35/37]. Bu tür cevaplara delalet eden ayetler bunlardan ibaret değildir.
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ بَيْنَ كُلِّ طَلَبٍ مِنْهَا وَجَوَابِهِ أَلْفَ سَنَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَلَا تُكَلِّمُونِ أَيْ: فِي رَفْعِ الْعَذَابِ عَنْكُمْ، وَلَا إِخْرَاجِكُمْ مِنَ النَّارِ أَعَاذَنَا اللَّهُ، وَإِخْوَانَنَا الْمُسْلِمِينَ مِنْهَا.
İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre bu taleplerin her biri ile ona verilen cevap arasında bin yıl vardır; doğrusunu en iyi Allah bilir. Bu ayetteki: { وَلَا تُكَلِّمُونِ } “ve benimle konuşmayın!” buyruğu; azabın sizden kaldırılması hususunda da cehennemden çıkarılmanız hususunda da [konuşmayın] demektir. Allah bizi ve Müslüman kardeşlerimizi oradan muhafaza buyursun.
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّهُ كَانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبَادِي يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ. قَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ فِي مَسْلَكِ الْإِيمَاءِ وَالتَّنْبِيهِ، أَنَّ إِنَّ الْمَكْسُورَةَ الْمُشَدَّدَةَ مِنْ حُرُوفِ التَّعْلِيلِ، كَقَوْلِكَ: عَاقِبْهُ إِنَّهُ مُسِئٌ، أَيْ: لِأَجْلِ إِسَاءَتِهِ، وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: إِنَّهُ كَانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبَادِي، يَدُلُّ فِيهِ لَفْظُ إِنَّ الْمَكْسُورَةِ الْمُشَدَّدَةِ، عَلَى أَنَّ الْأَسْبَابَ الَّتِي أَدْخَلَتْهُمُ النَّارَ هُوَ اسْتِهْزَاؤُهُمْ، وَسُخْرِيَتُهُمْ مِنَ الْفَرِيقِ الْمُؤْمِنِ الَّذِي يَقُولُ: رَبَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ، فَالْكُفَّارُ يَسْخَرُونَ مِنْ ضُعَفَاءِ الْمُؤْمِنِينَ فِي الدُّنْيَا حَتَّى يُنْسِيَهُمْ ذَلِكَ ذِكْرَ اللَّهِ، وَالْإِيمَانَ بِهِ فَيَدْخُلُونَ بِذَلِكَ النَّارَ.
Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ كَانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبَادِي يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ } “Kullarımdan bir zümre vardı ki onlar: 'Rabbimiz! İman ettik; artık bizi bağışla, bize merhamet et; sen merhamet edenlerin en hayırlısısın' diyorlardı. Siz ise onları alaya aldınız; nihayet onlar size benim zikrimi unutturdu ve siz onlara gülüyordunuz” kavli. Fıkıh usulünde îmâ ve tenbih mesleğinde karara bağlanmıştır ki kesreli ve şeddeli 'inne' (إِنَّ) illet/gerekçe harflerindendir. Tıpkı: 'Onu cezalandır, zira o kötülük yapandır (عَاقِبْهُ إِنَّهُ مُسِئٌ)' yani 'kötülük yapması sebebiyle' demen gibidir. O'nun bu ayetteki: { إِنَّهُ كَانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبَادِي } kavminde yer alan kesreli ve şeddeli 'inne' lafzı, onları ateşe sokan sebeplerin; { رَبَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ } diyen mümin fırkayla alay etmeleri ve onları eğlenceye almaları olduğuna delalet etmektedir. Kâfirler dünyada zayıf müminlerle alay ederler, nihayet bu durum onlara Allah'ı anmayı ve O'na iman etmeyi unutturur ve bu sebeple de ateşe girerler.
وَمَا ذَكَرَهُ تَعَالَى فِي هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ الْكَرِيمَتَيْنِ أَشَارَ لَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كَانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ وَإِذَا مَرُّوا بِهِمْ يَتَغَامَزُونَ [٨٣ \ ٢٩ - ٣٠] وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهَؤُلَاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا الْآيَةَ [٦ \ ٥٣] وَكُلُّ ذَلِكَ احْتِقَارٌ مِنْهُمْ لَهُمْ، وَإِنْكَارُهُمْ أَنَّ اللَّهَ يَمُنُّ عَلَيْهِمْ بِخَيْرٍ، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ الْآيَةَ [٧ \ ٤٩] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى عَنْهُمْ: لَوْ كَانَ خَيْرًا مَا سَبَقُونَا إِلَيْهِ [٤٦ \ ١١] وَكُلُّ ذَلِكَ احْتِقَارٌ مِنْهُمْ لَهُمْ، وَقَوْلُهُ: فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا [٢٣ \ ١١٠] وَالسُّخْرِيُّ بِالضَّمِّ وَالْكَسْرِ: مَصْدَرُ سَخِرَ مِنْهُ، إِذَا اسْتَهْزَأَ بِهِ عَلَى سَبِيلِ الِاحْتِقَارِ، قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي يَاءِ النَّسَبِ: زِيَادَةٌ فِي الْفِعْلِ، كَمَا قِيلَ فِي الْخُصُوصِيَّةِ بِمَعْنَى الْخُصُوصِ، وَمَعْنَاهُ: أَنَّ الْيَاءَ الْمُشَدَّدَةَ فِي آخِرِهِ تَدُلُّ عَلَى زِيَادَةِ سُخْرِهِمْ مِنْهُمْ وَمُبَالَغَتِهِمْ فِي ذَلِكَ، وَقَرَأَ نَافِعٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: سُخْرِيًّا بِضَمِّ السِّينِ، وَالْبَاقُونَ بِكَسْرِهَا وَمَعْنَى الْقِرَاءَتَيْنِ وَاحِدٌ، وَهُوَ سُخْرِيَةُ الْكُفَّارِ وَاسْتِهْزَاؤُهُمْ بِضُعَفَاءِ الْمُؤْمِنِينَ، كَمَا بَيَّنَّا، وَمِمَّنْ قَالَ بِأَنَّ مَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ: الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ، وَهُوَ الْحَقُّ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَعَنِ الْكِسَائِيِّ وَالْفَرَّاءِ: أَنَّ السِّخْرِيَّ بِكَسْرِ السِّينِ مِنْ قَبِيلِ مَا ذَكَرْنَا مِنَ الِاسْتِهْزَاءِ، وَأَنَّ السُّخْرِيَّ بِضَمِّ السِّينِ مِنَ التَّسْخِيرِ، الَّذِي هُوَ التَّذْلِيلُ وَالْعُبُودِيَّةُ.
Allah Teâlâ'nın bu iki kerim ayette zikrettiği hususa, başka yerlerde de işaret edilmiştir; nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كَانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ وَإِذَا مَرُّوا بِهِمْ يَتَغَامَزُونَ } “Şüphesiz suç işleyenler, iman edenlere gülerlerdi. Yanlarından geçtiklerinde birbirlerine kaş göz işareti yaparlardı” [el-Mutaffifîn 83/29-30], { وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهَؤُلَاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا } “Böylece: 'Aramızdan Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mı?' desinler diye onları birbiriyle imtihan ettik...” [el-En'âm 6/53] buyurmuştur ki bütün bunlar kâfirlerin müminleri küçümsemesi ve Allah'ın onlara bir hayır lütfetmesini inkâr etmeleridir. Yine Allah Teâlâ'nın: { أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ } “'Allah bunları hiçbir rahmete eriştirmez' diye yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı?...” [el-A'râf 7/49] ve kâfirlerden naklen: { لَوْ كَانَ خَيْرًا مَا سَبَقُونَا إِلَيْهِ } “'Eğer bir hayır olsaydı, ona ulaşmakta bizi geçemezlerdi'” [el-Ahkâf 46/11] buyrukları da böyledir; bunların tamamı onların müminleri hakir görmesidir. O'nun: { فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا } [el-Mü'minûn 23/110] kavlindeki 'sıhriyyen' (سِخْرِيًّا) kelimesi, sin'in dammesi ve kesresi ile; birini hakir görerek onunla alay ettiğinde kullanılan 'sahire minhu' (سَخِرَ مِنْهُ) fiilinin masdarıdır. Zemahşerî nisbet yâ'sı hakkında şöyle demiştir: 'Tıpkı husûs (özel olma) anlamındaki husûsiyyet lafzında olduğu gibi, fiildeki ziyadeliktir.' Bunun anlamı şudur: Kelimenin sonundaki şeddeli yâ harfi, onların müminlerle olan alaylarının fazlalığına ve bu husustaki mübalağalarına delalet eder. Nâfi', Hamza ve Kisâî bu kelimeyi sin harfinin dammesiyle 'sühriyyen' (سُخْرِيًّا), diğer kıraat imamları ise kesresiyle 'sıhriyyen' (سِخْرِيًّا) okumuşlardır. İki kıraatin anlamı da birdir; o da açıkladığımız üzere kâfirlerin zayıf müminlerle eğlenmesi ve alay etmesidir. İki okuyuşun anlamının bir olduğunu söyleyenler arasında Halîl ve Sîbeveyh de vardır ve inşâallahu teâlâ hak olan da budur. Kisâî ve Ferrâ'dan ise; sin'in kesresiyle olan 'sıhriyy' kelimesinin zikrettiğimiz alay kabilinden olduğu, sin'in dammesiyle olan 'sühriyy' kelimesinin ise boyun eğdirme ve köleleştirme anlamına gelen teshîrden (تسخير) türediği nakledilmiştir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْكُفَّارَ يُسَخِّرُونَ ضُعَفَاءَ الْمُؤْمِنِينَ، وَيَسْتَعْبِدُونَهُمْ كَمَا كَانَ يَفْعَلُهُ أُمَيَّةُ بْنُ خَلَفٍ بِبِلَالٍ، وَلَا يَخْفَى أَنَّ الصَّوَابَ هُوَ مَا ذَكَرْنَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، وَحَتَّى فِي قَوْلِهِ: حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي حَرْفُ غَايَةٍ ; لِاتِّخَاذِهِمْ إِيَّاهُمْ سِخْرِيًّا، أَيْ: لَمْ يَزَالُوا كَذَلِكَ، حَتَّى أَنْسَاهُمْ ذَلِكَ ذِكْرَ اللَّهِ وَالْإِيمَانَ بِهِ، فَكَانَ مَأْوَاهُمُ النَّارَ، وَالْعِيَاذُ بِاللَّهِ.
Buna göre mana: Ümeyye b. Halef'in Bilâl'e yaptığı gibi kâfirlerin zayıf müminleri angaryaya koştukları ve onları köle gibi kullandıkları şeklinde olur. Açıkça bellidir ki doğru olan, inşâallahu teâlâ bizim zikrettiğimizdir. { حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي } kavlindeki 'hattâ' (حَتَّى), onları alaya almalarının nihai sınırını belirten gaye harfidir; yani onlar bu halde devam edip durdular, nihayet bu durum onlara Allah'ı anmayı ve O'na iman etmeyi unutturdu ve varacakları yer de ateş oldu. Allah'a sığınırız.
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِمَا صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفَائِزُونَ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ جَزَى أُولَئِكَ الْمُؤْمِنِينَ الْمُسْتَضْعَفِينَ فِي الدُّنْيَا بِالْفَوْزِ بِالْجَنَّةِ فِي الْآخِرَةِ، وَقَوْلُهُ: بِمَا صَبَرُوا، أَيْ: بِسَبَبِ صَبْرِهِمْ فِي دَارِ الدُّنْيَا، عَلَى أَذَى الْكُفَّارِ الَّذِينَ اتَّخَذُوهُمْ سِخْرِيًّا، وَعَلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ امْتِثَالِ أَمْرِ اللَّهِ، وَاجْتِنَابِ نَهْيِهِ، وَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ، مِنْ أَنَّ أُولَئِكَ الْمُسْتَضْعَفِينَ الَّذِينَ كَانَ الْكُفَّارُ يَسْتَهْزِئُونَ بِهِمْ، جَزَاهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الْفَوْزَ بِجَنَّتِهِ، وَرِضْوَانَهُ، جَاءَ مُبَيَّنًا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ مَعَ بَيَانِ أَنَّهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَهْزَؤُونَ بِالْكُفَّارِ، وَيَضْحَكُونَ مِنْهُمْ، وَالْكُفَّارُ فِي النَّارِ، وَالْعِيَاذُ بِاللَّهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ عَلَى الْأَرَائِكِ يَنْظُرُونَ هَلْ ثُوِّبَ الْكُفَّارُ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ [٨٣ \ ٣٤ - ٣٥] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ [٧ \ ٤٩] وَقَوْلِهِ: زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ [٢ \ ٢١٢] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: إِنَّهُمْ هُمُ الْفَائِزُونَ بِكَسْرِ هَمْزَةِ إِنَّ، وَعَلَى قِرَاءَتِهِمَا فَمَفْعُولُ جَزَيْتُهُمْ: مَحْذُوفٌ، أَيْ: جَزَيْتُهُمْ جَنَّتِي إِنَّهُمْ هُمُ الْفَائِزُونَ، وَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ فَإِنَّ لِاسْتِئْنَافِ الْكَلَامِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: أَنَّهُمْ هُمُ الْفَائِزُونَ، بِفَتْحِ هَمْزَةِ أَنَّ، وَعَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ هَذِهِ فَالْمَصْدَرُ الْمُنْسَبِكُ، مِنْ أَنَّ وَصِلَتِهَا مَفْعُولٌ بِهِ لِجَزَيْتُهُمْ، أَيْ: جَزَيْتُهُمْ فَوْزَهُمْ كَمَا لَا يَخْفَى، وَالْفَوْزُ نَيْلُ الْمَطْلُوبِ الْأَعْظَمِ.
Allah Teâlâ'nın: { إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِمَا صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفَائِزُونَ } “Sabretmiş olmaları sebebiyle bugün onları mükâfatlandırdım; şüphesiz onlar, kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” kavli. Allah -celle ve alâ- bu kerim ayette; dünyada hor görülen o müminleri, ahirette cenneti kazanmakla mükâfatlandırdığını zikretmiştir. { بِمَا صَبَرُوا } kavli; dünya yurdunda kendilerini alaya alan kâfirlerin eziyetlerine ve bunun dışında Allah'ın emrine uyup yasağından kaçınmaya sabretmeleri sebebiyle demektir. Bu kerim ayetin delalet ettiği üzere; kâfirlerin kendileriyle alay ettiği o zayıf kimseleri Allah'ın kıyamet gününde cennetine ve rızasına nail ederek mükâfatlandırması hususu, kıyamet gününde kâfirler ateşte iken -Allah'a sığınırız- onların kâfirlerle eğlenecekleri ve onlara güleceklerinin beyanıyla birlikte başka yerlerde de açıklanmıştır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ عَلَى الْأَرَائِكِ يَنْظُرُونَ هَلْ ثُوِّبَ الْكُفَّارُ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ } “Artık bugün de iman edenler kâfirlere gülerler. Koltuklar üzerinde [onlara] bakarlar: Kâfirler yaptıklarının cezasını buldular mı?” [el-Mutaffifîn 83/34-35], { أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ } “'Allah bunları hiçbir rahmete eriştirmez' diye yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı? Girin cennete; sizin için hiçbir korku yoktur ve siz mahzun da olmayacaksınız” [el-A'râf 7/49] ve { زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ } “İnkâr edenlere dünya hayatı süslü gösterildi; onlar iman edenlerle alay ederler. Oysa takva sahipleri kıyamet gününde onların üstündedir” [el-Bakara 2/212]. Hamza ve Kisâî, inne'nin hemzesinin kesresiyle: { إِنَّهُمْ هُمُ الْفَائِزُونَ } şeklinde okumuşlardır. Onların kıraatine göre 'cezaytühüm' fiilinin mefulü hazfedilmiştir, yani: 'Kurtuluşa erenler kesinlikle onlar olduğu için onları cennetimle mükâfatlandırdım' demektir ve bu kıraate göre 'inne' sözün başlangıcı (isti'nâf) içindir. Diğer kıraat imamları ise enne'nin hemzesinin fethasıyla: { أَنَّهُمْ هُمُ الْفَائِزُونَ } şeklinde okumuşlardır. Cumhurun bu kıraatine göre 'enne' ve sılasından meydana gelen müevvel masdar 'cezaytühüm' fiilinin mefulübihidir; yani açıkça görüleceği üzere 'Onları kurtuluşlarıyla mükâfatlandırdım' demektir. Fevz (الفوز) ise en büyük matluba (arzu edilen şeye) nail olmaktır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَاسْأَلِ الْعَادِّينَ، فِي هَذِهِ الْآيَةِ سُؤَالٌ مَعْرُوفٌ: وَهُوَ أَنَّهُمْ لَمَّا سُئِلُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَنْ قَدْرِ مُدَّةِ لُبْثِهِمْ فِي الْأَرْضِ فِي الدُّنْيَا أَجَابُوا بِأَنَّهُمْ لَبِثُوا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ، مَعَ أَنَّهُ قَدْ دَلَّتْ آيَاتٌ أُخَرُ عَلَى أَنَّهُمْ أَجَابُوا بِغَيْرِ هَذَا الْجَوَابِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَتَخَافَتُونَ بَيْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْرًا [٢٠ \ ١٠٣] وَالْعَشْرُ أَكْثَرُ مِنْ يَوْمٍ أَوْ بَعْضِهِ، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيْرَ سَاعَةٍ [٣٠ \ ٥٥]
Allah Teâlâ'nın: { قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَاسْأَلِ الْعَادِّينَ } “Buyurur ki: 'Yeryüzünde yıl sayısı olarak ne kadar kaldınız?' Derler ki: 'Bir gün veya günün bir kısmı kadar kaldık; sayanlara sor'” kavli. Bu ayette bilinen bir soru vardır: Onlara kıyamet gününde dünyada yeryüzünde kalış sürelerinin miktarı sorulduğunda; 'bir gün veya günün bir kısmı kadar kaldık' diye cevap vermişlerdir; oysa başka ayetler onların bundan farklı bir cevap verdiklerine delalet etmiştir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { يَتَخَافَتُونَ بَيْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْرًا } “Aralarında fısıldaşırlar: 'Ancak on [gün] kaldınız'” [Tâhâ 20/103]; oysa on gün, bir günden veya günün bir kısmından daha fazladır. Yine Allah Teâlâ: { وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيْرَ سَاعَةٍ } “Kıyametin kopacağı gün, suçlular [dünyada] ancak bir saat kaldıklarına yemin ederler” [er-Rûm 30/55] buyurmuştur;
وَالسَّاعَةُ: أَقَلُّ مِنْ يَوْمٍ أَوْ بَعْضِهِ، وَقَوْلِهِ: كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَهَا لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا عَشِيَّةً أَوْ ضُحَاهَا [٧٩ \ ٤٦] وَقَوْلِهِ: كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنَ النَّهَارِ يَتَعَارَفُونَ بَيْنَهُمْ [١٠ \ ٤٥] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ بَلَاغٌ فَهَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفَاسِقُونَ [٤٦ \ ٣٥] .
saat ise bir günden veya günün bir kısmından daha azdır. Yine O'nun: { كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَهَا لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا عَشِيَّةً أَوْ ضُحَاهَا } “Onu gördükleri gün, sanki [dünyada] ancak bir akşam veya onun kuşluk vakti kadar kalmış gibi olurlar” [en-Nâziât 79/46], { كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنَ النَّهَارِ يَتَعَارَفُونَ بَيْنَهُمْ } “Sanki gündüzün birbirleriyle tanışacakları bir saati kadar kalmış gibi olurlar” [Yûnus 10/45] ve { لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ بَلَاغٌ فَهَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفَاسِقُونَ } “Gündüzün sadece bir saati kadar kalmış gibi olurlar. [Bu] bir tebliğdir. Artık yoldan çıkmışlar topluluğundan başkası helak edilir mi?” [el-Ahkâf 46/35] buyrukları da böyledir.
وَقَدْ بَيَّنَّا الْجَوَابَ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ فِي كِتَابِنَا: دَفْعُ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ فِي الْكَلَامِ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا حَاصِلُهُ: أَنَّ بَعْضَهُمْ يَقُولُ لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ، وَيَقُولُ بَعْضٌ آخَرُ مِنْهُمْ: لَبِثْنَا سَاعَةً وَيَقُولُ بَعْضٌ آخَرُ مِنْهُمْ: لَبِثْنَا عَشْرًا.
Bu soruya verdiğimiz cevabı Def'u Îhâmi'l-Iztırâb an Âyâti'l-Kitâb adlı eserimizde bu ayetin açıklamasında ortaya koymuştuk; özeti şudur: Onlardan bazısı 'bir gün veya bir günün bir kısmı kadar kaldık' der; diğer bir kısmı 'bir saat kaldık' der; bir başka kısmı ise 'on [gün] kaldık' der.
وَالدَّلِيلُ عَلَى هَذَا الْجَوَابِ مِنَ الْقُرْآنِ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ أَقْوَاهُمْ إِدْرَاكًا، وَأَرْجَحَهُمْ عَقْلًا، وَأَمْثَلَهُمْ طَرِيقَةً هُوَ مَنْ يَقُولُ: إِنَّهُمْ مَا لَبِثُوا إِلَّا يَوْمًا وَاحِدًا، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَتَخَافَتُونَ بَيْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْرًا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْمًا [٢٠ \ ١٠٣ - ١٠٤] فَالْآيَةُ صَرِيحَةٌ فِي اخْتِلَافِ أَقْوَالِهِمْ، وَعَلَى ذَلِكَ فَلَا إِشْكَالَ وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bu cevabın Kur'an'daki delili şudur: Allah Teâlâ, aralarında idraki en kuvvetli, aklı en üstün ve tuttuğu yol en isabetli olanın 'ancak bir gün kaldık' diyen kimse olduğunu açıklamıştır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { يَتَخَافَتُونَ بَيْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْرًا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْمًا } “Aralarında fısıldaşırlar: 'Ancak on [gün] kaldınız.' Onların en tutarlı olanı: 'Sadece bir gün kaldınız' dediği zaman, söylediklerini biz daha iyi biliriz” [Tâhâ 20/103-104]. Bu ayet onların sözlerinin farklılığı hususunda açıktır; buna göre hiçbir müşkillik yoktur. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَاسْأَلِ الْعَادِّينَ، أَيِ: الْحَاسِبِينَ، الَّذِينَ يَضْبُطُونَ مُدَّةَ لُبْثِنَا، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَالْكِسَائِيُّ بِنَقْلِ حَرَكَةِ الْهَمْزَةِ إِلَى السِّينِ، وَحَذْفِ الْهَمْزَةِ، وَالْبَاقُونَ: فَاسْأَلْ بِغَيْرِ نَقْلٍ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: قُلْ كَمْ لَبِثْتُمْ بِضَمِّ الْقَافِ وَسُكُونِ اللَّامِ بِصِيغَةِ الْأَمْرِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ بِفَتْحِ الْقَافِ بَعْدَهَا أَلِفٌ وَفَتْحِ اللَّامِ بِصِيغَةِ الْفِعْلِ الْمَاضِي.
Allah Teâlâ'nın: { فَاسْأَلِ الْعَادِّينَ } kavli; yani 'Kalış süremizi zabtedip hesaplayanlara sor' demektir. İbn Kesîr ve Kisâî hemzenin harekesini sin harfine naklederek ve hemzeyi hazfederek [fes'el / فَسَلِ] okumuşlar; diğerleri ise nakilsiz olarak: { فَاسْأَلْ } şeklinde okumuşlardır. İbn Kesîr, Hamza ve Kisâî, kâf'ın dammesi ve lâm'ın sükûnu ile emir sîgasında { قُلْ كَمْ لَبِثْتُمْ } okumuşlar; diğerleri ise kâf'ın fethası, ardından bir elif ve lâm'ın fethası ile mazi fiil sîgasında { قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ } okumuşlardır.
وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ مَا حَاصِلُهُ: إِنَّهُ عَلَى قِرَاءَةِ قَالَ بِصِيغَةِ الْمَاضِي فَالْفَاعِلُ ضَمِيرٌ يَعُودُ إِلَى اللَّهِ، أَوْ إِلَى مَنْ أُمِرَ بِسُؤَالِهِمْ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، وَعَلَى قِرَاءَةِ قُلْ بِصِيغَةِ الْأَمْرِ، فَالضَّمِيرُ رَاجِعٌ إِلَى الْمَلَكِ الْمَأْمُورِ بِسُؤَالِهِمْ أَوْ بَعْضِ رُؤَسَاءِ أَهْلِ النَّارِ هَكَذَا قَالَ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Zemahşerî özetle şöyle demiştir: Mazi sîgasındaki { قَالَ } kıraatine göre fail, Allah'a veya meleklere onlara sormaları emredilen kimseye dönen bir zamirdir. Emir sîgasındaki { قُلْ } kıraatine göre ise zamir, kendilerine sorması emredilen meleğe yahut cehennem ehlinin bazı elebaşlarına döner. O böyle demiştir; Allah Teâlâ en iyisini bilir.
وَقَدْ صَدَّقَهُمُ اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي قِلَّةِ لَبْثِهِمْ فِي الدُّنْيَا بِقَوْلِهِ: قَالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ [٢٣ \ ١١٤] .
Allah -celle ve alâ-, dünyada kalış sürelerinin azlığı konusunda: { قَالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Buyurur ki: 'Eğer bilmiş olsaydınız, ancak çok az bir süre kaldınız'” [el-Mü'minûn 23/114] buyurarak onları doğrulamıştır.
لِأَنَّ مُدَّةَ مُكْثِهِمْ فِي الدُّنْيَا قَلِيلَةٌ جِدًّا، بِالنِّسْبَةِ إِلَى طُولِ مُدَّتِهِمْ خَالِدِينَ فِي النَّارِ، وَالْعِيَاذُ بِاللَّهِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: قُلْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا بِصِيغَةِ الْأَمْرِ وَالْبَاقُونَ بِصِيغَةِ الْمَاضِي.
Çünkü ateşte ebedî olarak kalacakları uzun süreye nispetle onların dünyada kalış süreleri gerçekten pek azdır; Allah'a sığınırız. Hamza ve Kisâî emir sîgasıyla: { قُلْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا } okumuşlar, diğerleri ise mazi sîgasıyla okumuşlardır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ، الِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: أَفَحَسِبْتُمْ لِلْإِنْكَارِ، وَالْحُسْبَانُ هُنَا مَعْنَاهُ: الظَّنُّ، يَعْنِي: أَظْنَنْتُمْ أَنَّا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا لَا لِحِكْمَةٍ، وَأَنَّكُمْ لَا تُرْجَعُونَ إِلَيْنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ، فَنُجَازِيكُمْ عَلَى أَعْمَالِكُمْ، إِنْ خَيْرًا فَخَيْرٌ، وَإِنْ شَرًّا فَشَرٌّ، ثُمَّ نَزَّهَ - جَلَّ وَعَلَا - نَفْسَهُ، عَنْ أَنْ يَكُونَ خَلْقُهُمْ عَبَثًا، وَأَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ إِلَيْهِ لِلْحِسَابِ وَالْجَزَاءِ.
Allah Teâlâ'nın: { أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ } “Sizi ancak boşuna yarattığımızı ve bize döndürülmeyeceğinizi mi sandınız?” kavli. O'nun: { أَفَحَسِبْتُمْ } buyruğundaki istifham (soru) inkâr içindir. Buradaki 'husbân' (حُسْبَان) zannetmek anlamındadır; yani: Sizi bir hikmete bağlı olmaksızın boş yere yarattığımızı ve amellerinizin karşılığını vermek -iyilikse iyilik, kötülükse kötülük olarak cezalandırmak- üzere kıyamet gününde bize döndürülmeyeceğinizi mi zannettiniz? Sonra Allah -celle ve alâ- kendisini, onları yaratmasının abes olmasından ve hesap ile ceza için O'na döndürülmeyecekleri vehminden tenzih buyurmuştur.
وَقَوْلُهُ: فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ أَيْ تَعَاظَمَ وَتَقَدَّسَ، وَتَنَزَّهَ عَنْ كُلِّ مَا لَا يَلِيقُ بِكَمَالِهِ وَجَلَالِهِ، وَمِنْهُ خَلْقُكُمْ عَبَثًا ﷾، عَنْ ذَلِكَ عُلُوًّا كَبِيرًا.
O'nun: { فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ } “Mutlak hâkim ve hak olan Allah çok yücedir. O'ndan başka ilah yoktur; kerim olan arşın Rabbidir” kavli; yani O, kendi kemaline ve celaline layık olmayan her şeyden yücedir, mukaddestir ve münezzehtir; sizi boş yere yaratmış olması da böyledir. O, bundan pek büyük bir yücelikle münezzehtir.
وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ إِنْكَارِ الظَّنِّ الْمَذْكُورِ جَاءَ مُوَضَّحًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلًا ذَلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ [٣٨ \ ٢٧] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا لَاعِبِينَ مَا خَلَقْنَاهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ [٤٤ \ ٣٨ - ٣٩] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنَى ثُمَّ كَانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّى فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى [٧٥ \ ٣٦ - ٣٩] وَقَوْلُهُ: سُدًى، أَيْ: مُهْمَلًا لَا يُحَاسَبُ وَلَا يُجَازَى، وَهُوَ مَحَلُّ إِنْكَارِ ظَنِّ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى وَقَوْلُهُ: عَبَثًا: يَجُوزُ إِعْرَابُهُ حَالًا، لِأَنَّهُ مَصْدَرٌ مُنْكَرٌ، أَيْ: إِنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ فِي حَالِ كَوْنِنَا عَابِثِينَ، وَيَجُوزُ أَنْ يُعْرَبَ مَفْعُولًا مِنْ أَجْلِهِ، أَيْ: إِنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ ; لِأَجْلِ الْعَبَثِ لَا لِحِكْمَةٍ اقْتَضَتْ خَلْقَنَا إِيَّاكُمْ، وَأَعْرَبَهُ بَعْضُهُمْ مَفْعُولًا مُطْلَقًا، وَلَيْسَ بِظَاهِرٍ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ عَبَثًا: أَيْ مُهْمَلِينَ، وَالْعَبَثُ فِي اللُّغَةِ: اللَّعِبُ، وَيَدُلُّ عَلَى تَفْسِيرِهِ فِي الْآيَةِ بِاللَّعِبِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا لَاعِبِينَ [٤٤ \ ٣٨] وَقَوْلُهُ: الْمَلِكُ الْحَقُّ [٢٣ \ ١٦١] ، قَالَ بَعْضُهُمْ: أَيِ: الَّذِي يَحِقُّ لَهُ الْمُلْكُ ; لِأَنَّ كُلَّ شَيْءٍ مِنْهُ وَإِلَيْهِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْمَلِكُ الْحَقُّ: الثَّابِتُ الَّذِي لَا يَزُولُ مُلْكُهُ، كَمَا قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ فِي سُورَةِ النَّحْلِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا [١٦ \ ٥٢] وَإِنَّمَا وُصِفَ عَرْشُهُ بِالْكَرَمِ لِعَظَمَتِهِ وَكِبَرِ شَأْنِهِ وَالظَّاهِرُ أَنَّ قَوْلَهُ: وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا خِلَافًا لِمَنْ قَالَ: إِنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: عَبَثًا ; لِأَنَّ الْأَوَّلَ أَظْهَرُ مِنْهُ وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bu ayetin ihtiva ettiği mezkûr zannı inkâr etme hususu, başka yerlerde de açıklanmıştır; nitekim Allah Teâlâ: { وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلًا ذَلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ } “Göğü, yeri ve ikisi arasındakileri batıl (boş yere) yaratmadık. Bu, inkâr edenlerin zannıdır. O inkâr edenlerin ateşten çekecekleri var!” [Sâd 38/27], { وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا لَاعِبِينَ مَا خَلَقْنَاهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ } “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri oyun olsun diye yaratmadık. Biz onları ancak hak ile yarattık...” [ed-Duhân 44/38-39] ve { أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنَى ثُمَّ كَانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّى فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى } “İnsan başıboş bırakılacağını mı sanır? O, dökülen meniden bir nutfe değil miydi? Sonra bir alaka (embriyo) oldu da [Allah onu] yarattı ve ona şekil verdi; ondan erkek ve dişi iki cinsi var etti” [el-Kıyâme 75/36-39] buyurmuştur. { سُدًى } kavli; hesaba çekilmeden ve cezalandırılmadan başıboş bırakılmış demektir; nitekim { أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى } buyruğundaki bu zannı inkârın mevzusu da budur. { عَبَثًا } kavline gelince: Nekre bir masdar olduğu için hâl olarak irab edilmesi caizdir; yani 'biz abesle uğraşanlar halinde iken sizi yarattık' takdirindedir. Mef'ûlün leh olarak irab edilmesi de caizdir; yani 'sizi yaratmamızı gerektiren bir hikmete bağlı olmaksızın, sırf abes olsun diye yarattık' takdirindedir. Bazıları onu mef'ûl-i mutlak olarak irab etmişse de bu açık değildir. Kurtubî şöyle demiştir: 'Abeşen (عَبَثًا): yani başıboş demektir; lügatte abes ise oyun/oyalanma demektir.' Ayetteki manasının oyun olduğuna Allah Teâlâ'nın: { وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا لَاعِبِينَ } “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri oyun olsun diye yaratmadık” [ed-Duhân 44/38] kavli delalet eder. { الْمَلِكُ الْحَقُّ } [el-Mü'minûn 23/116] kavli hakkında bazısı; 'Mülk kendisine layık ve hak olan demektir, çünkü her şey O'ndandır ve O'na dönecektir' demiştir. Bazıları ise; 'el-Melikü'l-Hakk; mülkü zeval bulmayan sâbit olandır' demiştir; nitekim bunu Nahl Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: { وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا } “Din de sürekli O'nundur” [en-Nahl 16/52] kavlinin açıklamasında önceden ortaya koymuştuk. Arşının 'kerem' ile vasıflanması ise büyüklüğü ve şanının yüceliğinden dolayıdır. Zahir olan odur ki: { وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ } kavli; bunun { عَبَثًا } kavline matuf olduğunu söyleyenlerin aksine, { أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا } kavline matuftur; zira birinci ihtimal bundan daha açıktır. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لَا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّمَا حِسَابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ.
Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لَا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّمَا حِسَابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ } “Kim, hakkında hiçbir delili olmadığı halde Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarırsa, onun hesabı ancak Rabbinin katındadır. Şüphesiz kâfirler kurtuluşa eremezler” kavli.
الْبُرْهَانُ: الدَّلِيلُ الَّذِي لَا يَتْرُكُ فِي الْحَقِّ لَبْسًا، وَقَوْلُهُ: لَا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ كَقَوْلِهِ وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا الْآيَةَ [٢٢ \ ٧١] ، وَالسُّلْطَانُ: هُوَ الْحُجَّةُ الْوَاضِحَةُ وَهُوَ بِمَعْنَى: الْبُرْهَانُ، وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ فَإِنَّمَا حِسَابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ قَدْ بَيَّنَ أَنَّ حِسَابَهُ الَّذِي عِنْدَ رَبِّهِ، لَا فَلَاحَ لَهُ فِيهِ بِقَوْلِهِ بَعْدَهُ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ وَأَعْظَمُ الْكَافِرِينَ كُفْرًا هُوَ مَنْ يَدْعُو مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ، لَا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ، وَنَفْيُ الْفَلَاحِ عَنْهُ يَدُلُّ عَلَى هَلَاكِهِ وَأَنَّهُ مِنْ أَهْلِ النَّارِ، وَقَدْ حَذَّرَ اللَّهُ مِنْ دُعَاءِ إِلَهٍ مَعَهُ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ كَقَوْلِهِ: وَلَا تَجْعَلُوا مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ إِنِّي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ مُبِينٌ [٥١ \ ٥١] وَقَوْلِهِ: وَلَا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ [٢٨ \ ٨٨] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُومًا مَخْذُولًا [١٧ \ ٢٢] وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ جِدًّا، وَلَا خِلَافَ بَيْنِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ قَوْلَهُ هُنَا: لَا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ لَا مَفْهُومَ مُخَالَفَةٍ لَهُ، فَلَا يَصِحُّ لِأَحَدٍ أَنْ يَقُولَ: أَمَّا مَنْ عَبَدَ مَعَهُ إِلَهًا آخَرَ لَهُ بُرْهَانٌ بِهِ فَلَا مَانِعَ مِنْ ذَلِكَ ; لِاسْتِحَالَةِ وُجُودِ بُرْهَانٍ عَلَى عِبَادَةِ إِلَهٍ آخَرَ مَعَهُ، بَلِ الْبَرَاهِينُ الْقَطْعِيَّةُ الْمُتَوَاتِرَةُ، دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ هُوَ الْمَعْبُودُ وَحْدَهُ - جَلَّ وَعَلَا - وَلَا يُمْكِنُ أَنْ يُوجَدَ دَلِيلٌ عَلَى عِبَادَةِ غَيْرِهِ أَلْبَتَّةَ.
Burhan (الْبُرْهَانُ); hakta hiçbir şüphe bırakmayan kesin delildir. O'nun: { لَا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ } buyruğu; { وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا } “Allah'ı bırakıp, O'nun hakkında hiçbir delil indirmediği şeylere tapıyorlar...” [el-Hac 22/71] kavli gibidir. Sultan (السُّلْطَانُ); apaçık hüccettir ve burhan anlamındadır. Bu kerim ayetteki: { فَإِنَّمَا حِسَابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ } kavline gelince, Allah Teâlâ onun Rabbinin katındaki hesabında kendisi için hiçbir kurtuluş bulunmadığını ardından gelen: { إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ } “Şüphesiz kâfirler kurtuluşa eremezler” buyruğuyla açıklamıştır. Kâfirlerin küfrü en büyük olanı ise hakkında hiçbir delili bulunmadığı halde Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarandır. Ondan kurtuluşun nefyedilmesi, onun helak olduğuna ve cehennem ehlinden olduğuna delalet eder. Allah Teâlâ kendisiyle beraber bir ilaha dua etmekten/yalvarmaktan pek çok ayette sakındırmıştır; nitekim şöyle buyurmaktadır: { وَلَا تَجْعَلُوا مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ إِنِّي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ مُبِينٌ } “Allah ile beraber başka bir ilah kılmayın; şüphesiz ben size O'ndan [gelen] apaçık bir uyarıcıyım” [ez-Zâriyât 51/51], { وَلَا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarma! O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O'nun vechi (zatı) hariç her şey helak olucudur. Hüküm O'nundur ve ancak O'na döndürüleceksiniz” [el-Kasas 28/88] ve { لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُومًا مَخْذُولًا } “Allah ile beraber başka bir ilah edinme, yoksa kınanmış ve kendi haline terk edilmiş olarak kalakalırsın” [el-İsrâ 17/22]. Bu minvaldeki ayetler pek çoktur. İlim ehli arasında buradaki: { لَا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ } buyruğunun bir mefhum-ı muhalefetinin (zıt anlamının) bulunmadığı hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Dolayısıyla hiç kimsenin: 'Hakkında delili olan kimsenin O'nunla beraber başka bir ilaha ibadet etmesine bir engel yoktur' demesi sahih olamaz; zira O'nunla beraber başka bir ilaha ibadet etmeye delil bulunması imkânsızdır. Bilakis kat'î ve mütevatir burhanlar, ibadet edilen tek varlığın sadece O -celle ve alâ- olduğuna delalet etmektedir ve O'ndan başkasına ibadete dair kesinlikle bir delil bulunması mümkün değildir.
وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي فَنِّ الْأُصُولِ أَنَّ مِنْ مَوَانِعِ اعْتِبَارِ مَفْهُومِ الْمُخَالَفَةِ، كَوْنَ تَخْصِيصِ الْوَصْفِ بِالذِّكْرِ لِمُوَافَقَتِهِ لِلْوَاقِعِ فَيَرِدُ النَّصُّ ذَاكِرًا لِوَصْفِ الْمُوَافِقِ لِلْوَاقِعِ لِيُطَبَّقَ عَلَيْهِ الْحُكْمُ، فَتَخْصِيصُهُ بِالذِّكْرِ إِذًا لَيْسَ لِإِخْرَاجِ الْمَفْهُومِ عَنْ حُكْمِ الْمَنْطُوقِ، بَلْ لِتَخْصِيصِ الْوَصْفِ بِالذِّكْرِ لِمُوَافَقَتِهِ لِلْوَاقِعِ.
Usul ilminde karara bağlanmıştır ki mefhum-ı muhalefetin geçerli sayılmasının engellerinden biri, vasfın zikredilmesinin vakıaya uygunluk (vâkıaya muvafakat) sebebine dayalı olmasıdır; böylece nass, hükmün kendisine uygulanması için vakıaya uygun olan vasfı zikrederek gelir. Dolayısıyla vasfın zikredilmesi, mefhumu mantukun hükmünden çıkarmak için değil, bilakis vasfın vakıaya uygun olmasından ötürü zikre tahsis edilmesidir.
وَمِنْ أَمْثِلَتِهِ فِي الْقُرْآنِ هَذِهِ الْآيَةُ ; لِأَنَّ قَوْلَهُ: لَا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ وَصْفٌ مُطَابِقٌ لِلْوَاقِعِ ; لِأَنَّهُمْ يَدْعُونَ مَعَهُ غَيْرَهُ بِلَا بُرْهَانٍ، فَذَكَرَ الْوَصْفَ لِمُوَافَقَتِهِ الْوَاقِعَ، لَا لِإِخْرَاجِ الْمَفْهُومِ عَنْ حُكْمِ الْمَنْطُوقِ.
Bunun Kur'an'daki örneklerinden biri bu ayettir; zira: { لَا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ } buyruğu vakıaya mutabık bir vasıftır; çünkü onlar O'nunla beraber başkasına hiçbir delilleri olmaksızın yalvarmaktadırlar. Bu sebeple vasıf, mefhumu mantukun hükmünden çıkarmak için değil, vakıaya uygun olduğu için zikredilmiştir.
وَمِنْ أَمْثِلَتِهِ فِي الْقُرْآنِ أَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ [٣ \ ٢٨] ; لِأَنَّهُ نَزَلَ فِي قَوْمٍ وَالُوا الْيَهُودَ دُونَ الْمُؤْمِنِينَ، فَقَوْلُهُ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ ذِكْرٌ لِمُوَافَقَتِهِ لِلْوَاقِعِ لَا لِإِخْرَاجِ الْمَفْهُومِ، عَنْ حُكْمِ الْمَنْطُوقِ وَمَعْلُومٌ أَنَّ اتِّخَاذَ
Bunun Kur'an'daki örneklerinden bir diğeri de Allah Teâlâ'nın: { لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminler, müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinmesinler” [Âl-i İmrân 3/28] kavlidir; çünkü bu ayet müminleri bırakıp Yahudileri dost edinen bir topluluk hakkında inmiştir. Dolayısıyla ayetteki: { مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } kaydı, mefhumu mantukun hükmünden çıkarmak için değil, vakıaya uygun olduğu için zikredilmiştir. Malumdur ki
الْمُؤْمِنِينَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ، مَمْنُوعٌ عَلَى كُلِّ حَالٍ، وَإِلَى هَذَا أَشَارَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ فِي ذِكْرِهِ مَوَانِعَ اعْتِبَارِ مَفْهُومِ الْمُخَالَفَةِ بِقَوْلِهِ:
müminlerin kâfirleri dost edinmesi her halükarda yasaktır. Merâkı's-Su'ûd müellifi, mefhum-ı muhalefetin geçerli sayılmasının engellerini zikrederken şu sözüyle buna işaret etmiştir:
أَوِ امْتِنَانٌ أَوْ وِفَاقُ الْوَاقِعِ ... وَالْجَهْلُ وَالتَّأْكِيدُ عِنْدَ السَّامِعِ
'Veya [kayıt] minnet içindir yahut vakıaya uygunluktur... Muhatap nezdindeki cehalet ve tekit de böyledir.'
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي خَاتِمَةِ هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ: وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ فِيهِ الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْفَرِيقَ، الَّذِينَ كَانُوا يَقُولُونَ: (رَبَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ) . مُوَفَّقُونَ فِي دُعَائِهِمْ ذَلِكَ وَلِذَا أَثْنَى اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِهِ، وَأَمَرَ بِهِ نَبِيَّهُ ﷺ لِتَقْتَدِيَ بِهِ أُمَّتُهُ فِي ذَلِكَ، وَمَعْمُولُ اغْفِرْ وَارْحَمْ حُذِفَ هُنَا، لِدَلَالَةِ مَا تَقَدَّمَ عَلَيْهِ فِي قَوْلِهِ: فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا [٧ \ ١٥٥] وَالْمَغْفِرَةُ: سَتْرُ الذُّنُوبِ بِعَفْوِ اللَّهِ وَحِلْمِهِ حَتَّى لَا يَظْهَرَ لَهَا أَثَرٌ يَتَضَرَّرُ بِهِ صَاحِبُهَا، وَالرَّحْمَةُ صِفَةُ اللَّهِ الَّتِي اشْتَقَّ لِنَفْسِهِ مِنْهَا اسْمَهُ الرَّحْمَنَ، وَاسْمَهُ الرَّحِيمَ، وَهِيَ صِفَةٌ تَظْهَرُ آثَارُهَا فِي خَلْقِهِ الَّذِينَ يَرْحَمُهُمْ، وَصِيغَةُ التَّفْضِيلِ فِي قَوْلِهِ: وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ ; لِأَنَّ الْمَخْلُوقِينَ قَدْ يَرْحَمُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، وَلَا شَكَّ أَنَّ رَحْمَةَ اللَّهِ تُخَالِفُ رَحْمَةَ خَلْقِهِ، كَمُخَالَفَةِ ذَاتِهِ وَسَائِرِ صِفَاتِهِ لِذَوَاتِهِمْ، وَصِفَاتِهِمْ كَمَا أَوْضَحْنَاهُ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ [٧ \ ٥٤] وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Allah Teâlâ'nın bu kerim surenin hitamındaki: { وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ } “De ki: 'Rabbim! Bağışla, merhamet et; sen merhamet edenlerin en hayırlısısın'” kavlinde; { رَبَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ } diyen o fırkanın bu dualarında isabet ve muvaffakiyet üzere olduklarına delil vardır. Bundan dolayı Allah onları bu duayla övmüş ve ümmeti de bu hususta kendisine uysun diye Peygamberi'ne [sallallâhu aleyhi ve sellem] bunu emretmiştir. { فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا } [el-A'râf 7/155] kavlinde daha önce geçen ifadenin delaletinden ötürü, buradaki { اغْفِرْ وَارْحَمْ } fiillerinin mefulü hazfedilmiştir. Mağfiret; günahların sahibine zarar verecek bir eseri kalmayacak şekilde Allah'ın affı ve hilmiyle örtülmesidir. Rahmet ise Allah'ın zatı için Rahmân ve Rahîm isimlerini kendisinden türettiği sıfatıdır; o, merhamet ettiği mahlukatında eserleri tecelli eden bir sıfattır. { وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ } buyruğundaki tafdil (üstünlük) sîgasına gelince; çünkü mahluklar da birbirlerine merhamet edebilirler. Şüphesiz ki A'râf Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ } “Sonra arşa istivâ etti” [el-A'râf 7/54] kavlinin açıklamasında ortaya koyduğumuz üzere, zatı ve diğer sıfatları mahlukların zatlarına ve sıfatlarına muhalif olduğu gibi, Allah'ın rahmeti de mahlukatının merhametine muhaliftir (benzemez). İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.