Binûn

Nûr — 14. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ [٦٦ \ ٦] ، وَإِطْلَاقُ اسْمِ الْمَعْصِيَةِ عَلَى مُخَالَفَةِ الْأَمْرِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مُخَالِفَهُ عَاصٍ، وَلَا يَكُونُ عَاصِيًا إِلَّا بِتَرْكِ وَاجِبٍ، أَوِ ارْتِكَابِ مُحَرَّمٍ ; وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ [٣٣ \ ٣٦] فَإِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَمْرَ اللَّهِ، وَأَمْرَ رَسُولِهِ مَانِعٌ مِنَ الِاخْتِيَارِ مُوجِبٌ لِلِامْتِثَالِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى اقْتِضَائِهِ الْوُجُوبَ، كَمَا تَرَى، وَأَشَارَ إِلَى أَنَّ مُخَالَفَتَهُ مَعْصِيَةٌ بِقَوْلِهِ بَعْدَهُ: وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا مُبِينًا [٣٣ \ ٣٦] .

{ لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ } “Allah'ın kendilerine emrettiği şeylerde O'na isyan etmezler ve kendilerine emredileni yaparlar.” [et-Tahrîm 66/6]. Emre muhalefet etmeye masiyet (isyan) isminin verilmesi, ona muhalefet edenin âsi olduğuna delalet eder; kişi ise ancak bir vacibi terk etmekle veya haram bir şeyi işlemekle âsi olur. Yüce Allah'ın şu buyruğu da böyledir: { وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ } “Allah ve Resulü bir işe hükmettiği zaman, hiçbir mümin erkek ve hiçbir mümin kadın için kendi işlerinde bir tercih hakkı yoktur.” [el-Ahzâb 33/36]. Zira bu ayet, Allah'ın ve Resulünün emrinin seçim yapmayı engellediğine ve emre uymayı gerektirdiğine delalet etmektedir. Gördüğün gibi bu da [emrin] vücub ifade ettiğini gösterir. Nitekim ardından gelen: { وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا مُبِينًا } “Kim Allah'a ve Resulüne isyan ederse, apaçık bir sapıklıkla sapmış olur.” [el-Ahzâb 33/36] buyruğuyla da O'na muhalefetin bir masiyet (isyan) olduğuna işaret etmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ اللُّغَةَ تَدُلُّ عَلَى اقْتِضَاءِ الْأَمْرِ الْمُطْلَقِ الْوُجُوبِ، بِدَلِيلِ أَنَّ السَّيِّدَ لَوْ قَالَ لِعَبْدِهِ: اسْقِنِي مَاءً مَثَلًا، وَلَمْ يَمْتَثِلِ الْعَبْدُ أَمْرَ سَيِّدِهِ فَعَاقَبَهُ السَّيِّدُ، فَلَيْسَ لِلْعَبْدِ أَنْ يَقُولَ عِقَابُكَ لِي ظُلْمٌ ; لِأَنَّ صِيغَةَ الْأَمْرِ فِي قَوْلِكَ: اسْقِنِي مَاءً لَمْ تُوجِبْ عَلَيَّ الِامْتِثَالَ، فَقَدْ عَاقَبْتَنِي عَلَى تَرْكِ مَا لَا يَلْزَمُنِي، بَلْ يُفْهَمُ مِنْ نَفْسِ الصِّيغَةِ أَنَّ الِامْتِثَالَ يَلْزَمُهُ، وَأَنَّ الْعِقَابَ عَلَى عَدَمِ الِامْتِثَالِ وَاقِعٌ مَوْقِعَهُ، وَالْفِتْنَةُ فِي قَوْلِهِ: أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ قِيلَ: هِيَ الْقَتْلُ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَقِيلَ: الزَّلَازِلُ وَالْأَهْوَالُ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ عَطَاءٍ، وَقِيلَ: السُّلْطَانُ الْجَائِرُ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، قَالَ بَعْضُهُمْ: هِيَ الطَّبْعُ عَلَى الْقُلُوبِ بِسَبَبِ شُؤْمِ مُخَالَفَةِ أَمْرِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ ﷺ وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: فِتْنَةٌ مِحْنَةٌ فِي الدُّنْيَا أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ فِي الْآخِرَةِ.

Bil ki dil [kuralları da] mutlak emrin vücub ifade ettiğine delalet eder. Bunun delili şudur: Bir efendi kölesine mesela: "Bana su ver!" dese ve köle efendisinin emrine uymayıp efendisi de onu cezalandırsa, kölenin: "Beni cezalandırman zulümdür; çünkü senin 'Bana su ver!' sözündeki emir kipi bana emre uymayı vacip kılmamıştı, dolayısıyla sen beni yerine getirmem zorunlu olmayan bir şeyi terk ettiğim için cezalandırdın" demeye hakkı yoktur. Bilakis bizzat bu kipten, emre uymanın ona gerekli olduğu ve gereğini yapmamaktan dolayı verilen cezanın yerinde olduğu anlaşılır. { أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ } “...başlarına bir fitne gelmesinden...” buyruğundaki fitne hakkında; bunun öldürülmek (katl) olduğu söylenmiştir ki bu İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Depremler ve korkunç hadiseler olduğu da söylenmiştir ki bu Atâ'dan rivayet edilmiştir. Zalim hükümdar olduğu da söylenmiştir ki bu Ca'fer b. Muhammed'den rivayet edilmiştir. Bazıları ise bunun, Allah'ın ve Resulü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) emrine muhalefet etmenin uğursuzluğu sebebiyle kalplerin mühürlenmesi olduğunu söylemiştir. Bazı âlimler de şöyle demiştir: [Buradaki] fitne, dünyada bir mihnet (sıkıntı/imtihan), { أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “veya kendilerine elem dolu bir azabın isabet etmesidir” ifadesi ise ahirettedir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: قَدْ دَلَّ اسْتِقْرَاءُ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ أَنَّ الْفِتْنَةَ فِيهِ أُطْلِقَتْ عَلَى أَرْبَعَةِ مَعَانٍ:

Bu eseri kaleme alan [Şinkîtî] -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Yüce Kur'an'ın tümevarımı (istikra), fitne lafzının Kur'an'da dört manada kullanıldığına delalet etmiştir:

الْأَوَّلُ: أَنْ يُرَادَ بِهَا الْإِحْرَاقُ بِالنَّارِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ [٥١ \ ١٣] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ الْآيَةَ [٨٥ \ ١٠] ، أَيْ: أَحْرَقُوهُمْ بِنَارِ الْأُخْدُودِ عَلَى الْقَوْلِ بِذَلِكَ.

Birincisi: Bununla ateşle yakmanın kastedilmesidir; nitekim Yüce Allah'ın şu buyrukları böyledir: { يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ } “O gün onlar ateşin üzerinde azaba uğratılırlar (yakılırlar).” [ez-Zâriyât 51/13] ve Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ } “Mümin erkeklere ve mümin kadınlara işkence edenler (onları yakanlar)...” ayeti [el-Burûc 85/10], yani bu görüşe göre: Onları Uhdûd ateşinde yaktılar [demektir].

الثَّانِي وَهُوَ أَشْهَرُهَا: إِطْلَاقُ الْفِتْنَةِ عَلَى الِاخْتِبَارِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً الْآيَةَ [٢١ \ ٣٥] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْ لَوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ [٧٢ \ ١٦ - ١٧] .

İkincisi ve en meşhuru: Fitne kelimesinin sınama/imtihan anlamında kullanılmasıdır; nitekim Yüce Allah'ın şu buyrukları böyledir: { وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً } “Sizi bir imtihan olarak şerle de hayırla da deneriz...” ayeti [el-Enbiyâ 21/35] ve Yüce Allah'ın: { وَأَنْ لَوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ } “Eğer doğru yolda dosdoğru yürüselerdi, kendilerini onda sınamak için onlara bol su içirirdik.” [el-Cin 72/16-17].

وَالثَّالِثُ: إِطْلَاقُ الْفِتْنَةِ عَلَى نَتِيجَةِ الِاخْتِيَارِ إِنْ كَانَتْ سَيِّئَةً ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ [٢ \ ١٩٣] ، وَفِي «الْأَنْفَالِ» :

Üçüncüsü: Kötü olması durumunda imtihanın (seçimin) sonucu için fitne kelimesinin kullanılmasıdır; nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğu böyledir: { وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ } “Fitne kalmayıncaya ve din yalnız Allah'ın oluncaya kadar onlarla savaşın.” [el-Bakara 2/193] ve el-Enfâl [suresinde de]:

وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ [٨ \ ٣٩] ، فَقَوْلُهُ: حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ أَيْ: حَتَّى لَا يَبْقَى شِرْكٌ عَلَى أَصَحِّ التَّفْسِيرَيْنِ، وَيَدُلُّ عَلَى صِحَّتِهِ قَوْلُهُ بَعْدَهُ: وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ ; لِأَنَّ الدِّينَ لَا يَكُونُ كُلُّهُ لِلَّهِ حَتَّى لَا يَبْقَى شِرْكٌ، كَمَا تَرَى. وَيُوَضِّحُ ذَلِكَ قَوْلُهُ ﷺ «: أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» ، كَمَا لَا يَخْفَى.

{ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ } “...ve din bütünüyle Allah'ın oluncaya kadar...” [el-Enfâl 8/39]. O'nun: { حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ } “Fitne kalmayıncaya kadar...” buyruğu, iki tefsirden en sahih olanına göre: Hiçbir şirk kalmayıncaya kadar demektir. Bunun sahihliğine, peşinden gelen { وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ } “...ve din Allah'ın oluncaya kadar” ifadesi delalet eder; zira gördüğün üzere şirk kalmadığı sürece din bütünüyle Allah'ın olmuş olmaz. Gizli kalmayacağı üzere Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): «أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» “İnsanlarla Lâ ilâhe illallâh deyinceye kadar savaşmakla emrolundum” hadisi de bunu açıklamaktadır.

وَالرَّابِعُ: إِطْلَاقُ الْفِتْنَةِ عَلَى الْحُجَّةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ [٦ \ ٢٣] ، أَيْ: لَمْ تَكُنْ حُجَّتُهُمْ، كَمَا قَالَ بِهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ.

Dördüncüsü: Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi, fitnenin hüccet/mazeret anlamında kullanılmasıdır: { ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Sonra onların mazeretleri: 'Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik' demekten başka bir şey olmadı.” [el-En'âm 6/23]; yani ilim ehlinden bazılarının dediği gibi: Onların hüccetleri/mazeretleri [bundan ibaret] olmadı [demektir].

وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي: أَنَّ الْفِتْنَةَ فِي قَوْلِهِ هُنَا: أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَنَّهُ مِنَ النَّوْعِ الثَّالِثِ مِنَ الْأَنْوَاعِ الْمَذْكُورَةِ.

Bana göre en açık olan şudur: Buradaki { أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ } “...başlarına bir fitne gelmesinden...” buyruğundaki fitne, zikredilen türlerin üçüncüsündendir.

وَأَنَّ مَعْنَاهُ أَنْ يَفْتِنَهُمُ اللَّهُ، أَيْ: يَزِيدَهُمْ ضَلَالًا بِسَبَبِ مُخَالَفَتِهِمْ عَنْ أَمْرِهِ، وَأَمْرِ رَسُولِهِ ﷺ.

Ve bunun manası, Allah'ın onları fitneye düşürmesi, yani O'nun emrine ve Resulü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) emrine muhalefet etmeleri sebebiyle sapıklıklarını artırmasıdır.

وَهَذَا الْمَعْنَى تَدُلُّ عَلَيْهِ آيَاتٌ كَثِيرَةٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى ; كَقَوْلِهِ - جَلَّ وَعَلَا -: كَلَّا بَلْ رَانَ عَلَى قُلُوبِهِمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ [٨٣ \ ١٤] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ [٦١ \ ٥] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا الْآيَةَ [٢ \ ١٠] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ الْآيَةَ [٩ \ ١٢٥] ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bu manaya Yüce Allah'ın kitabından pek çok ayet delalet etmektedir; O -celle ve alâ-'nın şu buyrukları gibi: { كَلَّا بَلْ رَانَ عَلَى قُلُوبِهِمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ } “Hayır! Bilakis onların kazanmakta oldukları şeyler kalplerinin üzerine pas bağlamıştır.” [el-Mutaffifîn 83/14], Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ } “Onlar sapınca, Allah da kalplerini saptırdı.” [es-Saf 61/5], Yüce Allah'ın: { فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا } “Onların kalplerinde bir hastalık vardır, Allah da hastalıklarını artırmıştır...” ayeti [el-Bakara 2/10], Yüce Allah'ın: { وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ } “Kalplerinde hastalık bulunanlara gelince, bu onların pisliklerine pislik katmıştır...” ayeti [et-Tevbe 9/125]. Buna benzer ayetler pek çoktur. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بَيَّنَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ يَعْلَمُ مَا عَلَيْهِ خَلْقُهُ، أَيْ: مِنَ الطَّاعَةِ وَالْمَعْصِيَةِ وَغَيْرِ ذَلِكَ.

Yüce Allah'ın: { قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ } “Şüphesiz O, sizin ne durumda olduğunuzu bilir” buyruğu. [Allah] -celle ve alâ- bu kerim ayette, yarattıklarının ne durumda olduğunu, yani itaat, masiyet ve benzeri hallerini bildiğini beyan etmiştir.

وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ مَعَ أَنَّهُ مَعْلُومٌ بِالضَّرُورَةِ مِنَ الدِّينِ، جَاءَ مُبَيَّنًا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلَا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ وَلَا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ [١٠ \ ٦١] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَا إِنَّهُمْ يَثْنُونَ صُدُورَهُمْ لِيَسْتَخْفُوا مِنْهُ أَلَا حِينَ يَسْتَغْشُونَ ثِيَابَهُمْ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ [١١ \ ٥] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ [١٣ \ ٣٣] أَيْ: هُوَ شَهِيدٌ عَلَى عِبَادِهِ بِمَا هُمْ فَاعِلُونَ مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ. وَقَوْلِهِ

Bu ayetin delalet ettiği mana, dinden zarureten bilinmekle birlikte pek çok ayette de açıklanmıştır; nitekim Yüce Allah'ın şu buyrukları böyledir: { وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلَا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ وَلَا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ } “Sen hangi işte bulunsan, ona dair Kur'an'dan ne okusan ve siz ne iş yapsanız, siz ona daldığınızda biz mutlaka üzerinizde şahidizdir. Ne yerde ne de gökte zerre ağırlığınca bir şey Rabbinden gizli kalmaz; bundan daha küçüğü de daha büyüğü de apaçık bir kitaptadır.” [Yûnus 10/61], Yüce Allah'ın: { أَلَا إِنَّهُمْ يَثْنُونَ صُدُورَهُمْ لِيَسْتَخْفُوا مِنْهُ أَلَا حِينَ يَسْتَغْشُونَ ثِيَابَهُمْ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ } “Dikkat edin! Onlar O'ndan gizlenmek için göğüslerini bükerler. Dikkat edin! Elbiselerine büründükleri zaman bile O, onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir. Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.” [Hûd 11/5] ve Yüce Allah'ın: { أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ } “Her nefsin kazandığını gözetip koruyan [Allah, inkâr edilen putlar gibi midir]?” [er-Ra'd 13/33], yani: O, kullarının işlediği hayır ve şerre şahittir; ve Yüce Allah'ın şu buyruğu:

تَعَالَى: وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ الَّذِي يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ [٢٦ \ ٢١٧ - ٢٢٠] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: سَوَاءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَمَنْ جَهَرَ بِهِ وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ [١٣ \ ١٠] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَسِرُّوا قَوْلَكُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ [٦٧ \ ١٣] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُهَا وَلَا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ [٦ \ ٥٩] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا كُلٌّ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ [١١ \ ٦] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ [٦٧ \ ١٤] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

{ وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ الَّذِي يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “O Azîz ve Rahîm olana tevekkül et. O ki, kıyama kalktığında ve secde edenler arasındaki dolaşmanı görür. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” [eş-Şuarâ 26/217-220], Yüce Allah'ın: { سَوَاءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَمَنْ جَهَرَ بِهِ وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ } “Sizden sözü gizleyen ile onu açığa vuran, geceleyin gizlenen ile gündüzün serbestçe gezen [O'nun ilminde] birdir.” [er-Ra'd 13/10], Yüce Allah'ın: { وَأَسِرُّوا قَوْلَكُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ } “Sözünüzü ister gizleyin ister açığa vurun; şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.” [el-Mülk 67/13], Yüce Allah'ın: { وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُهَا وَلَا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır, onları ancak O bilir. Karada ve denizde olanı bilir. O'nun ilmi dışında bir yaprak dahi düşmez. Yerin karanlıklarındaki bir dane, yaş ve kuru ne varsa hepsi apaçık bir kitaptadır.” [el-En'âm 6/59], Yüce Allah'ın: { وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا كُلٌّ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ } “Yeryüzünde hiçbir canlı yoktur ki, rızkı Allah'a ait olmasın. O, onun yerleştiği yeri de emanet bırakıldığı yeri de bilir. Hepsi apaçık bir kitaptadır.” [Hûd 11/6] ve Yüce Allah'ın: { أَلَا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ } “Yaratan bilmez mi hiç? O, Latîf'tir, Habîr'dir.” [el-Mülk 67/14] buyruğu ve bunlardan başka ayetler.

وَفِي هَذِهِ الْآيَاتِ وَمَا فِي مَعْنَاهَا أَحْسَنُ وَعْدٍ لِلْمُطِيعِينَ، وَأَشَدُّ وَعِيدٍ لِلْعُصَاةِ الْمُجْرِمِينَ، وَلَفْظَةُ قَدْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ لِلتَّحْقِيقِ، وَإِتْيَانُ قَدْ لِلتَّحْقِيقِ مَعَ الْمُضَارِعِ كَثِيرٌ جِدًّا فِي الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا [٢٤ \ ٦٣] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ الْآيَةَ [٣٣ \ ١٨] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ الْآيَةَ [٦ \ ٣٣] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ الْآيَةَ [٢ \ ١٤٤] .

Bu ayetlerde ve aynı manadaki diğer nasslarda, itaat edenler için en güzel vaad, âsi ve mücrim olanlar için ise en şiddetli tehdit bulunmaktadır. Bu kerim ayetteki Yüce Allah'ın: { قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ } “Şüphesiz O, sizin ne durumda olduğunuzu bilir” buyruğunda yer alan «قَدْ» (kad) lafzı tahkik (kesinlik) içindir. Muzari fiille birlikte «قَدْ» edatının tahkik için gelmesi Yüce Kur'an'da pek çoktur; nitekim Yüce Allah'ın şu buyrukları böyledir: { قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا } “Allah, içinizden birbirini siper ederek sıvışıp gidenleri muhakkak bilir.” [en-Nûr 24/63], Yüce Allah'ın: { قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ } “Allah, içinizden engel olanları muhakkak bilir...” ayeti [el-Ahzâb 33/18], Yüce Allah'ın: { قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ } “Onların söylediklerinin seni üzdüğünü muhakkak biliyoruz...” ayeti [el-En'âm 6/33] ve Yüce Allah'ın: { قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ } “Biz senin yüzünü göğe çevirip durduğunu muhakkak görüyoruz...” ayeti [el-Bakara 2/144].

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ الظَّاهِرُ أَنَّهُ لَيْسَ بِظَرْفٍ، بَلْ هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى الْمَفْعُولِ بِهِ الَّذِي هُوَ مَا مِنْ قَوْلِهِ: قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ أَيْ: وَيَعْلَمُ يَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ، وَقَدْ ذَكَرَ اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُنَبِّئُ الْخَلَائِقَ بِكُلِّ مَا عَمِلُوا، أَيْ: يُخْبِرُهُمْ بِهِ ثُمَّ يُجَازِيهِمْ عَلَيْهِ.

Yüce Allah'ın: { وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “O'na döndürülecekleri gün, yaptıklarını onlara haber verecektir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir” buyruğu. Yüce Allah'ın bu ayetteki: { وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ } “O'na döndürülecekleri gün...” buyruğunun, zarf olmayıp bilakis { قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ } “Şüphesiz O, sizin ne durumda olduğunuzu bilir” ifadesindeki mefulün bih olan «مَا» lafzına matuf olduğu zâhir (açık) olandır; yani: “O'na döndürülecekleri günü de bilir” demektir. Allah -celle ve alâ- bu kerim ayette, kıyamet gününde yaratılmışlara işledikleri her şeyi haber vereceğini, yani [önce] bunu onlara bildirip sonra da karşılığını cezalandırma/mükafatlandırma şeklinde vereceğini zikretmiştir.

وَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ كَوْنِهِ - جَلَّ وَعَلَا - يُخْبِرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِمَا عَمِلُوا جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يُنَبَّأُ الْإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ [٧٥ \ ١٣] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَاوَيْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصَاهَا وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا وَلَا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا [١٨ \ ٤٩] ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bu kerim ayetin delalet ettiği, O'nun -celle ve alâ- kıyamet gününde yaptıklarını kendilerine haber vereceği hususu pek çok ayette açıklanmıştır; nitekim Yüce Allah'ın şu buyrukları böyledir: { يُنَبَّأُ الْإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ } “O gün insana önden gönderdiği ve geride bıraktığı şeyler haber verilir.” [el-Kıyâme 75/13] ve Yüce Allah'ın: { وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَاوَيْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصَاهَا وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا وَلَا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا } “Kitap ortaya konmuştur; suçluların onda yazılı olanlardan korkup titrediklerini görürsün. 'Vay halimize! Bu nasıl bir kitaptır ki, küçük büyük hiçbir şey bırakmadan hepsini sayıp dökmüş!' derler. Yaptıklarını hazır bulmuşlardır. Rabbin hiç kimseye zulmetmez.” [el-Kehf 18/49]. Buna benzer ayetler pek çoktur. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.