وَإِذَا عَلِمْتَ أَنَّ مَا ذَكَرْنَا مِنَ النُّصُوصِ الصَّرِيحَةِ فِي الْأَمْرِ بِالْإِذْنِ لَهُنَّ يَقْتَضِي جَوَازَ خُرُوجِهِنَّ إِلَى الْمَسَاجِدِ، فَاعْلَمْ أَنَّهُ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ أَنَّهُنَّ كُنْ يَخْرُجْنَ إِلَى الْمَسْجِدِ، فَيُصَلِّينَ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ قَالَ: أَخْبَرَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ: أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ أَنَّ عَائِشَةَ ﵂ أَخْبَرَتْهُ قَالَتْ: كُنَّ نِسَاءُ الْمُؤْمِنَاتِ يَشْهَدْنَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ صَلَاةَ الْفَجْرِ مُتَلَفِّعَاتٍ بِمُرُوطِهِنَّ، ثُمَّ يَنْقَلِبْنَ إِلَى بُيُوتِهِنَّ حِينَ يَقْضِينَ الصَّلَاةَ لَا يَعْرِفُهُنَّ أَحَدٌ مِنَ الْغَلَسِ اهـ، وَهَذَا الْحَدِيثُ أَخْرَجَهُ أَيْضًا مُسْلِمٌ وَغَيْرُهُ، وَقَدْ جَاءَتْ أَحَادِيثُ صَحِيحَةٌ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا دَالَّةٌ عَلَى مَا دَلَّ عَلَيْهِ حَدِيثُ عَائِشَةَ هَذَا الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ مِنْ كَوْنِ النِّسَاءِ كُنَّ يَشْهَدْنَ الصَّلَاةَ فِي الْمَسْجِدِ مَعَهُ ﷺ
Kadınlara izin verilmesini emreden açık nasslardan zikrettiklerimizin, onların mescitlere çıkmalarının caiz olduğunu gerektirdiğini bildiğinde; kadınların mescide çıktıklarının ve Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte namaz kıldıklarının Sahih'te sabit olduğunu bil! Buhârî rahimehullâh Sahih'inde şöyle demiştir: Bize Yahyâ b. Bükeyr rivayet etti, dedi ki: Bize Leys, Ukayl'den, o İbn Şihâb'dan haber verdi, dedi ki: Bana Urve b. ez-Zübeyr haber verdi ki Âişe radıyallâhu anhâ ona şöyle haber vermiştir: "Mümin kadınlar, bürgülerine (mürût) bürünmüş olarak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte sabah namazında hazır bulunurlar, sonra namazı kıldıklarında, alacakaranlıktan dolayı kimse onları tanıyamadan evlerine dönerlerdi." Bu hadisi Müslim ve başkaları da rivayet etmiştir. Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda, kadınların Mescid'de onunla sallallâhu aleyhi ve sellem beraber namaza iştirak ettiklerine dair üzerinde ittifak edilen bu Âişe hadisinin delalet ettiği hususa delalet eden sahih hadisler gelmiştir.
تَنْبِيهٌ.
UYARI.
قَدْ عَلِمْنَا مِمَّا ذَكَرْنَا فِي رِوَايَاتِ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ: أَنَّ فِي بَعْضِ رِوَايَاتِهِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهَا تَقْيِيدَ أَمْرِ الرِّجَالِ بِالْإِذْنِ لِلنِّسَاءِ فِي الْخُرُوجِ إِلَى الْمَسْجِدِ بِاللَّيْلِ، وَفِي بَعْضِهَا الْإِطْلَاقُ وَعَدَمُ التَّقْيِيدِ بِاللَّيْلِ، وَهُوَ أَكْثَرُ الرِّوَايَاتِ كَمَا أَشَارَ لَهُ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ.
İbn Ömer'in üzerinde ittifak edilen hadisinin rivayetlerinden aktardıklarımızdan bilmiş olduk ki: Üzerinde ittifak edilen bazı rivayetlerinde, erkeklerin kadınlara mescide çıkmaları için izin vermesi emri gece ile kayıtlanmıştır; bazı rivayetlerinde ise mutlaktır ve gece ile kayıtlanmamıştır ki İbn Hacer'in el-Feth'te işaret ettiği gibi rivayetlerin çoğu da böyledir.
وَقَدْ يَتَبَادَرُ لِلنَّاظِرِ أَنَّ الْأَزْوَاجَ لَيْسُوا مَأْمُورِينَ بِالْإِذْنِ لِلنِّسَاءِ إِلَّا فِي خُصُوصِ اللَّيْلِ ; لِأَنَّهُ أَسْتَرُ، وَيَتَرَجَّحُ عِنْدَهُ هَذَا بِمَا هُوَ مُقَرَّرٌ فِي الْأُصُولِ مِنْ حَمْلِ الْمُطْلَقِ عَلَى الْمُقَيَّدِ، فَتُحْمَلُ رِوَايَاتُ الْإِطْلَاقِ عَلَى التَّقْيِيدِ بِاللَّيْلِ، فَيَخْتَصُّ الْإِذْنُ الْمَذْكُورُ بِاللَّيْلِ.
İnceleyen kimsenin aklına, kocaların kadınlara ancak geceye mahsus olmak üzere izin vermekle emrolundukları gelebilir; çünkü gece daha örtücüdür. Fıkıh usulünde yerleşik olan mutlakın mukayyede hamledilmesi kuralı gereğince de bu görüş ona daha kuvvetli görünebilir; böylece mutlak rivayetler gece kaydına hamledilir ve zikredilen izin geceye mahsus olur.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الْأَظْهَرُ عِنْدِي تَقْدِيمُ رِوَايَاتِ الْإِطْلَاقِ وَعَدَمُ التَّقْيِيدِ بِاللَّيْلِ لِكَثْرَةِ الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ الدَّالَّةِ عَلَى حُضُورِ النِّسَاءِ الصَّلَاةَ مَعَهُ ﷺ فِي غَيْرِ اللَّيْلِ، كَحَدِيثِ عَائِشَةَ الْمُتَّفِقِ عَلَيْهِ الْمَذْكُورِ آنِفًا الدَّالِّ عَلَى حُضُورِهِنَّ مَعَهُ ﷺ الصُّبْحَ، وَهِيَ صَلَاةُ نَهَارٍ لَا لَيْلٍ، وَلَا يَكُونُ لَهَا حُكْمُ صَلَاةِ اللَّيْلِ، بِسَبَبِ كَوْنِهِنَّ يَرْجِعْنَ لِبُيُوتِهِنَّ، لَا يُعْرَفْنَ مِنَ الْغَلَسِ ; لِأَنَّ ذَلِكَ الْوَقْتَ مِنَ النَّهَارِ قَطْعًا، لَا مِنَ اللَّيْلِ، وَكَوْنُهُ مِنَ النَّهَارِ مَانِعٌ مِنَ التَّقْيِيدِ بِاللَّيْلِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَمَّا مَا يُشْتَرَطُ فِي جَوَازِ خُرُوجِ النِّسَاءِ إِلَى الْمَسَاجِدِ فَهُوَ:
Bunu kaleme alan [Şankîtî] -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bana göre zahir/kuvvetli olan; kadınların onunla sallallâhu aleyhi ve sellem birlikte gece dışındaki vakitlerde de namazda hazır bulunduklarına delalet eden sahih hadislerin çokluğu sebebiyle, mutlak rivayetlerin öne alınması ve gece ile kayıtlanmamasıdır. Nitekim az önce zikredilen ve onların onunla sallallâhu aleyhi ve sellem birlikte sabah namazında hazır bulunduklarını gösteren Âişe'nin müttefekun aleyh hadisi buna delildir. Sabah namazı ise gece namazı değil, gündüz namazıdır. Kadınların alacakaranlıktan ötürü tanınmayarak evlerine dönmeleri sebebiyle de gece namazı hükmünde olmaz; çünkü o vakit geceden değil, kesin olarak gündüzdendir. Vaktin gündüzden olması ise gece ile kayıtlamaya engeldir. En doğrusunu Yüce Allah bilir. Kadınların mescitlere çıkmasının cevazında şart koşulan hususlara gelince, o da şudur:
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ:
DÖRDÜNCÜ MESELE:
اعْلَمْ أَنَّ خُرُوجَ الْمَرْأَةِ إِلَى الْمَسْجِدِ يُشْتَرَطُ فِيهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ شُرُوطٌ يَرْجِعُ جَمِيعُهَا إِلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ، وَهُوَ كَوْنُ الْمَرْأَةِ وَقْتَ خُرُوجِهَا لِلْمَسْجِدِ لَيْسَتْ مُتَلَبِّسَةً بِمَا يَدْعُو إِلَى الْفِتْنَةِ مَعَ الْأَمْنِ مِنَ الْفَسَادِ.
Bil ki, kadının mescide çıkmasında ilim ehli nezdinde şartlar koşulmuştur ki bunların hepsi tek bir esasa dayanır; o da kadının mescide çıktığı vakitte fesattan emin olmakla birlikte fitneye davet eden şeylere bürünmemiş olmasıdır.
قَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ مُسْلِمٍ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ ﷺ «: لَا تَمْنَعُوا إِمَاءَ اللَّهِ مَسَاجِدَ اللَّهِ» مَا نَصُّهُ: هَذَا وَمَا أَشْبَهَهُ مِنْ أَحَادِيثِ الْبَابِ ظَاهِرٌ فِي أَنَّهَا لَا تُمْنَعُ الْمَسْجِدَ، وَلَكِنْ بِشُرُوطٍ ذَكَرَهَا الْعُلَمَاءُ مَأْخُوذَةٌ مِنَ الْأَحَادِيثِ، وَهِيَ أَلَّا تَكُونَ مُتَطَيِّبَةً، وَلَا مُتَزَيِّنَةً، وَلَا ذَاتَ خَلَاخِلَ يُسْمَعُ صَوْتُهَا، وَلَا ثِيَابٍ فَاخِرَةٍ، وَلَا مُخْتَلِطَةً بِالرِّجَالِ، وَلَا شَابَّةً وَنَحْوَهَا، مِمَّنْ يُفْتَنُ بِهَا، وَأَلَّا يَكُونَ فِي الطَّرِيقِ مَا يُخَافُ مِنْهُ مَفْسَدَةٌ وَنَحْوُهَا، انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِ النَّوَوِيِّ.
Nevevî, Şerhu Müslim'de onun sallallâhu aleyhi ve sellem: «لَا تَمْنَعُوا إِمَاءَ اللَّهِ مَسَاجِدَ اللَّهِ» "Allah'ın kadın kullarını Allah'ın mescitlerinden engellemeyiniz" sözünü açıklarken aynen şöyle demiştir: "Bu ve babdaki benzeri hadisler, kadının mescitten menedilmeyeceği hususunda açıktır; ancak âlimlerin hadislerden çıkardığı şartlarla böyledir: Kadının koku sürünmemiş, süslenmemiş, sesi işitilen halhallar takmamış, gösterişli elbiseler giymemiş, erkeklerle karışmamış, kendisiyle fitneye düşülebilecek genç ve benzeri bir kadın olmaması ve yolda bir fitne veya benzerinden korkulacak bir durum bulunmamasıdır." Nevevî'nin sözünden kastedilen kısım burada bitti.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: هَذِهِ الشُّرُوطُ الَّتِي ذَكَرَهَا النَّوَوِيُّ وَغَيْرُهُ مِنْهَا مَا هُوَ ثَابِتٌ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَمِنْهَا مَا لَا نَصَّ فِيهِ، وَلَكِنَّهُ مُلْحَقٌ بِالنُّصُوصِ لِمُشَارَكَتِهِ لَهُ فِي عِلَّتِهِ، وَإِلْحَاقُ بَعْضِهَا لَا يَخْلُو مِنْ مُنَاقَشَةٍ ; كَمَا سَتَرَى إِيضَاحَ ذَلِكَ كُلِّهِ إِنْ شَاءَ تَعَالَى، أَمَّا مَا هُوَ ثَابِتٌ عِنْهُ ﷺ مِنْ تِلْكَ الشُّرُوطِ، فَهُوَ عَدَمُ التَّطَيُّبِ، فَشَرْطُ جَوَازِ خُرُوجِ الْمَرْأَةِ إِلَى الْمَسْجِدِ أَلَّا تَكُونَ مُتَطَيِّبَةً.
Bunu kaleme alan [Şankîtî] -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Nevevî ve başkalarının zikrettiği bu şartlardan bir kısmı Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabittir; bir kısmı hakkında ise doğrudan nass bulunmayıp illetindeki ortaklık sebebiyle nasslara ilhak edilmiştir. Bazısının ilhak edilmesi ise tartışmadan uzak değildir; Yüce Allah dilerse bütün bunların açıklaması görülecektir. O şartlardan onun sallallâhu aleyhi ve sellem katından sabit olanına gelince, o da koku sürünmemektir. Dolayısıyla kadının mescide çıkmasının caiz olmasının şartı, koku sürünmemiş olmasıdır.
قَالَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ سَعِيدٍ الْأَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي مَخْرَمَةُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ أَنَّ زَيْنَبَ الثَّقَفِيَّةَ كَانَتْ تُحَدِّثُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ «: إِذَا شَهِدَتْ إِحْدَاكُنَّ الْعِشَاءَ، فَلَا تَطَيَّبُ تِلْكَ اللَّيْلَةَ» .
Müslim b. el-Haccâc rahimehullâh Sahih'inde şöyle demiştir: Bize Mervân b. Saîd el-Eylî rivayet etti, bize İbn Vehb rivayet etti, bana Mahreme babasından, o Busr b. Saîd'den haber verdi ki Zeyneb es-Sekafiyye, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etmekteydi: «إِذَا شَهِدَتْ إِحْدَاكُنَّ الْعِشَاءَ، فَلَا تَطَيَّبُ تِلْكَ اللَّيْلَةَ» "Sizden biri yatsı namazına katılacağı zaman o gece koku sürünmesin."
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلَانَ
Bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe rivayet etti, bize Yahyâ b. Saîd el-Kattân, Muhammed b. Aclân'dan rivayet etti,
حَدَّثَنِي بُكَيْرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْأَشَجِّ، عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ زَيْنَبَ امْرَأَةِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَتْ: قَالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «: إِذَا شَهِدَتْ إِحْدَاكُنَّ الْمَسْجِدَ فَلَا تَمَسَّ طِيبًا» .
[Muhammed b. Aclân dedi ki:] Bana Bükeyr b. Abdillâh b. el-Eşec, Busr b. Saîd'den, o da Abdullah'ın eşi Zeyneb'den rivayet etti; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize: «إِذَا شَهِدَتْ إِحْدَاكُنَّ الْمَسْجِدَ فَلَا تَمَسَّ طِيبًا» "Sizden biri mescide iştirak ettiğinde sakın kokuya dokunmasın (sürünmesin)" buyurdu.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ يَحْيَى: أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي فَرْوَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ خُصَيْفَةَ، عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «: أَيُّمَا امْرَأَةٍ أَصَابَتْ بَخُورًا فَلَا تَشْهَدَنَّ مَعَنَا الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ» اهـ.
Bize Yahyâ b. Yahyâ ve İshâk b. İbrâhîm rivayet etti; Yahyâ dedi ki: Bize Abdullah b. Muhammed b. Abdillâh b. Ebî Ferve, Yezîd b. Husayfe'den, o Busr b. Saîd'den, o da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan haber verdi; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «أَيُّمَا امْرَأَةٍ أَصَابَتْ بَخُورًا فَلَا تَشْهَدَنَّ مَعَنَا الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ» "Hangi kadın buhur (tütsü/koku) sürünürse, sakın bizimle yatsı namazına katılmasın" buyurdu.
فَهَذَا الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ الَّذِي أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ عَنْ صَحَابِيَّيْنِ، وَهَمَا: أَبُو هُرَيْرَةَ، وَزَيْنَبُ امْرَأَةُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ - رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْجَمِيعِ - صَرِيحٌ فِي أَنَّ الْمُتَطَيِّبَةَ لَيْسَ لَهَا الْخُرُوجُ إِلَى الْمَسْجِدِ، وَيُؤَيِّدُ ذَلِكَ مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، ثَنَا حَمَّادٌ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ «: لَا تَمْنَعُوا إِمَاءَ اللَّهِ مَسَاجِدَ اللَّهِ وَلَكِنْ لِيَخْرُجْنَ وَهُنَّ تَفِلَاتٌ» اهـ، وَقَوْلُهُ: وَهُنَّ تَفِلَاتٌ، أَيْ: غَيْرُ مُتَطَيِّبَاتٍ، وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ، فِي هَذَا الْحَدِيثِ رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ عَلَى شَرْطِ الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ، وَتَفِلَاتٌ بِفَتْحِ التَّاءِ الْمُثَنَّاةِ فَوْقَ وَكَسْرِ الْفَاءِ، أَيْ: تَارِكَاتٌ الطِّيبِ اهـ، وَمِنْهُ قَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ:
Müslim'in Sahih'inde iki sahabiden -yani Ebû Hüreyre ile Abdullah b. Mes'ûd'un hanımı Zeyneb'den radıyallâhu anhüm- rivayet ettiği bu sahih hadis, koku sürünmüş kadının mescide çıkamayacağı hususunda açıktır. Ebû Dâvûd'un Sünen'inde rivayet ettiği şu hadis de bunu teyit etmektedir: Bize Mûsâ b. İsmâîl rivayet etti, bize Hammâd, Muhammed b. Amr'dan, o Ebû Seleme'den, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «لَا تَمْنَعُوا إِمَاءَ اللَّهِ مَسَاجِدَ اللَّهِ وَلَكِنْ لِيَخْرُجْنَ وَهُنَّ تَفِلَاتٌ» "Allah'ın kadın kullarını Allah'ın mescitlerinden engellemeyiniz; fakat koku sürünmemiş (tefilât) olarak çıksınlar." [Hadis] bitti. Onun: "Ve hünne tefilât" sözü; yani koku sürünmemiş halde demektir. Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de bu hadis hakkında şöyle demiştir: "Bunu Ebû Dâvûd, Buhârî ve Müslim'in şartına uygun sahih bir isnadla rivayet etmiştir. Tefilât (تَفِلَاتٌ), üstteki iki noktalı te'nin fethası ve fe'nin kesresiyle olup kokuyu terk edenler demektir." İmruülkays'ın şu sözü de bu köktendir:
إِذَا مَا الضَّجِيعُ ابْتَزَّهَا مِنْ ثِيَابِهَا
Yatak arkadaşı onu elbiselerinden soyduğunda,
تَمِيلُ عَلَيْهِ هَوْنَةَ غَيْرِ مِتْفَالِي
Kokusu çirkin olmayan, zarif bir halde ona meyleder.
وَهَذَا الْحَدِيثُ أَخْرَجَهُ أَيْضًا الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَابْنُ خُزَيْمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ وَأَخْرَجَهُ ابْنُ حِبَّانَ مِنْ حَدِيثِ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ، قَالَهُ الشَّوْكَانِيُّ وَغَيْرُهُ.
Bu hadisi İmam Ahmed ve İbn Huzeyme de Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan; İbn Hibbân ise Zeyd b. Hâlid hadisinden rivayet etmiştir; bunu Şevkânî ve başkaları belirtmiştir.
وَإِذَا عَلِمْتَ أَنَّ هَذِهِ الْأَحَادِيثَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ الْمُتَطَيِّبَةَ لَيْسَ لَهَا الْخُرُوجُ إِلَى الْمَسْجِدِ ; لِأَنَّهَا تُحَرِّكُ شَهْوَةَ الرِّجَالِ بِرِيحِ طِيبِهَا.
Bu hadislerin, koku sürünmüş kadının mescide çıkamayacağına delalet ettiğini bildiğinde; çünkü o, kokusunun esintisiyle erkeklerin şehvetini harekete geçirir.
فَاعْلَمْ أَنَّ أَهْلَ الْعِلْمِ أَلْحَقُوا بِالطِّيبِ مَا فِي مَعْنَاهُ كَالزِّينَةِ الظَّاهِرَةِ، وَصَوْتِ الْخَلْخَالِ وَالثِّيَابِ الْفَاخِرَةِ، وَالِاخْتِلَاطِ بِالرِّجَالِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ بِجَامِعِ أَنَّ الْجَمِيعَ سَبَبُ الْفِتْنَةِ بِتَحْرِيكِ شَهْوَةِ الرِّجَالِ، وَوَجْهُهُ ظَاهِرٌ كَمَا تَرَى. وَأَلْحَقَ الشَّافِعِيَّةُ بِذَلِكَ الشَّابَّةَ مُطْلَقًا ; لِأَنَّ الشَّابَّ مَظِنَّةُ الْفِتْنَةِ، وَخَصَّصُوا الْخُرُوجَ إِلَى الْمَسَاجِدِ بِالْعَجَائِزِ، وَالْأَظْهَرُ أَنَّ الشَّابَّةَ إِذَا خَرَجَتْ مُسْتَتِرَةً غَيْرَ مُتَطَيِّبَةٍ، وَلَا مُتَلَبِّسَةٍ بِشَيْءٍ آخَرَ مِنْ أَسْبَابِ الْفِتْنَةِ أَنَّ لَهَا الْخُرُوجَ إِلَى الْمَسْجِدِ لِعُمُومِ النُّصُوصِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bil ki ilim ehli; açık ziynet, halhal sesi, gösterişli elbiseler, erkeklerle ihtilat (iç içe olmak) ve benzeri kokunun manasında olan hususları, hepsinin erkeklerin şehvetini tahrik ederek fitne sebebi olması ortak paydasında kokuya ilhak etmişlerdir. Gördüğün gibi bunun gerekçesi açıktır. Şâfiîler genç kadını da mutlak olarak buna ilhak etmişlerdir; çünkü genç kadın fitne odağıdır (fitne zannı taşır). Onlar mescitlere çıkmayı yaşlı kadınlara has kılmışlardır. Ancak zahir/kuvvetli olan şudur ki, genç kadın örtülü olarak, koku sürünmeksizin ve fitne sebeplerinden başka bir şeye bürünmeksizin çıktığı takdirde, daha önce geçen nassların umumundan ötürü mescide çıkma hakkına sahiptir. En doğrusunu Yüce Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّ صَلَاةَ النِّسَاءِ فِي بُيُوتِهِنَّ أَفْضَلُ لَهُنَّ مِنَ الصَّلَاةِ فِي الْمَسَاجِدِ، وَلَوْ كَانَ الْمَسْجِدُ مَسْجِدَ النَّبِيِّ ﷺ وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ قَوْلَهُ ﷺ «: صَلَاةٌ فِي مَسْجِدِي هَذَا خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ صَلَاةٍ فِيمَا سِوَاهُ إِلَّا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ» خَاصٌّ بِالرِّجَالِ، أَمَّا النِّسَاءُ فَصَلَاتُهُنَّ فِي بُيُوتِهِنَّ خَيْرٌ لَهُنَّ مِنَ الصَّلَاةِ فِي الْجَمَاعَةِ فِي الْمَسْجِدِ.
BEŞİNCİ MESELE: Bil ki kadınların evlerinde namaz kılmaları, mescit Mescid-i Nebevî bile olsa, onlar için mescitlerde namaz kılmaktan daha faziletlidir. Bununla anlarsın ki onun sallallâhu aleyhi ve sellem: «صَلَاةٌ فِي مَسْجِدِي هَذَا خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ صَلَاةٍ فِيمَا سِوَاهُ إِلَّا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ» "Şu benim mescidimde kılınan bir namaz, Mescid-i Haram müstesna, diğer mescitlerde kılınan bin namazdan daha hayırlıdır" buyruğu erkeklere hastır. Kadınlara gelince, onların evlerinde kılacakları namaz, mescitte cemaatle kılacakları namazdan kendileri için daha hayırlıdır.
قَالَ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، ثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا الْعَوَّامُ بْنُ حَوْشَبٍ، حَدَّثَنِي حَبِيبُ بْنُ أَبِي ثَابِتٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «: لَا تَمْنَعُوا نِسَاءَكُمُ الْمَسَاجِدَ وَبُيُوتُهُنَّ خَيْرٌ لَهُنَّ» وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ: وَحَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ صَحِيحٌ رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ بِلَفْظِهِ هَذَا، بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ عَلَى شَرْطِ الْبُخَارِيِّ اهـ.
Ebû Dâvûd Sünen'inde şöyle demiştir: Bize Osmân b. Ebî Şeybe rivayet etti, bize Yezîd b. Hârûn rivayet etti, bize el-Avvâm b. Havşeb haber verdi, bana Habîb b. Ebî Sâbit, İbn Ömer'den rivayet etti; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «لَا تَمْنَعُوا نِسَاءَكُمُ الْمَسَاجِدَ وَبُيُوتُهُنَّ خَيْرٌ لَهُنَّ» "Kadınlarınızı mescitlerden engellemeyiniz; evleri ise onlar için daha hayırlıdır." Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de bu hadis hakkında şöyle demiştir: "İbn Ömer hadisi sahihtir. Bunu Ebû Dâvûd bu lafzıyla, Buhârî'nin şartına uygun sahih bir isnadla rivayet etmiştir."
وَهَذَا الْحَدِيثُ أَخْرَجَهُ أَيْضًا الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي فَتْحِ الْبَارِي: وَقَدْ وَرَدَ فِي بَعْضِ رِوَايَاتِ هَذَا الْحَدِيثِ وَغَيْرِهِ، مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ صَلَاةَ الْمَرْأَةِ فِي بَيْتِهَا أَفْضَلُ مِنْ صَلَاتِهَا فِي الْمَسْجِدِ، وَذَلِكَ فِي رِوَايَةِ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ بِلَفْظِ «: لَا تَمْنَعُوا نِسَاءَكُمُ الْمَسَاجِدَ وَبُيُوتُهُنَّ خَيْرٌ لَهُنَّ» أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ، وَصَحَّحَهُ ابْنُ خُزَيْمَةَ، وَلِأَحْمَدَ وَالطَّبَرَانِيِّ مِنْ حَدِيثِ أُمِّ حُمَيْدٍ السَّاعِدِيَّةِ أَنَّهَا جَاءَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أُحِبُّ الصَّلَاةَ مَعَكَ، فَقَالَ «: قَدْ عَلِمْتُ، وَصَلَاتُكِ فِي بَيْتِكِ خَيْرٌ لَكِ مِنْ صَلَاتِكِ فِي حُجْرَتِكِ، وَصَلَاتُكِ فِي حُجْرَتِكِ خَيْرٌ مِنْ صَلَاتِكِ فِي دَارِكِ، وَصَلَاتُكِ فِي دَارِكِ خَيْرٌ مِنْ صَلَاتِكِ فِي مَسْجِدِ قَوْمِكِ، وَصَلَاتُكِ فِي مَسْجِدِ قَوْمِكِ خَيْرٌ مِنْ صَلَاتِكِ فِي مَسْجِدِ الْجَمَاعَةِ» وَإِسْنَادُ أَحْمَدَ حَسَنٌ وَلَهُ شَاهِدٌ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ، وَوَجْهُ كَوْنِ صَلَاتِهَا فِي الْإِخْفَاءِ أَفْضَلُ تَحَقُّقُ الْأَمْنِ فِيهِ مِنَ الْفِتْنَةِ، انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِ ابْنِ حَجَرٍ.
Bu hadisi İmam Ahmed de rivayet etmiştir. İbn Hacer Fethu'l-Bârî'de şöyle demiştir: "Bu hadisin ve diğerlerinin bazı rivayetlerinde, kadının evindeki namazının mescitteki namazından daha faziletli olduğuna delalet eden lafızlar gelmiştir. Bu da Habîb b. Ebî Sâbit'in İbn Ömer'den rivayetinde: «لَا تَمْنَعُوا نِسَاءَكُمُ الْمَسَاجِدَ وَبُيُوتُهُنَّ خَيْرٌ لَهُنَّ» 'Kadınlarınızı mescitlerden engellemeyiniz; evleri ise onlar için daha hayırlıdır' lafzıyla yer alır; bunu Ebû Dâvûd rivayet etmiş ve İbn Huzeyme sahih kabul etmiştir. Ahmed ve Taberânî'de Ümmü Humeyd es-Sâidiyye'nin hadisinden [rivayet edildiğine göre] o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Yâ Resûlallah! Ben seninle namaz kılmayı çok seviyorum' dedi. Bunun üzerine [Resûlullah]: «قَدْ عَلِمْتُ، وَصَلَاتُكِ فِي بَيْتِكِ خَيْرٌ لَكِ مِنْ صَلَاتِكِ فِي حُجْرَتِكِ، وَصَلَاتُكِ فِي حُجْرَتِكِ خَيْرٌ مِنْ صَلَاتِكِ فِي دَارِكِ، وَصَلَاتُكِ فِي دَارِكِ خَيْرٌ مِنْ صَلَاتِكِ فِي مَسْجِدِ قَوْمِكِ، وَصَلَاتُكِ فِي مَسْجِدِ قَوْمِكِ خَيْرٌ مِنْ صَلَاتِكِ فِي مَسْجِدِ الْجَمَاعَةِ» 'Bunu biliyorum. Fakat senin en mahrem odanda (beyt) kıldığın namaz odanda (hucra) kıldığın namazdan daha hayırlıdır. Odanda kıldığın namaz avlunda (dâr) kıldığın namazdan daha hayırlıdır. Avlunda kıldığın namaz kabilenin mescidinde kıldığın namazdan daha hayırlıdır. Kabilenin mescidinde kıldığın namaz da [benim kıldırdığım] cemaat mescidinde kıldığın namazdan daha hayırlıdır' buyurdu. Ahmed'in isnadı hasendir; Ebû Dâvûd nezdinde İbn Mes'ûd hadisinden de şahidi vardır. Kadının daha gizli yerde namaz kılmasının daha faziletli olmasının gerekçesi, onda fitneden emin olmanın tam gerçekleşmesidir." İbn Hacer'in sözünden kastedilen kısım burada bitti.
وَحَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ الَّذِي أَشَارَ لَهُ هُوَ مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُثَنَّى، أَنَّ عَمْرَو بْنَ عَاصِمٍ حَدَّثَهُمْ قَالَ: ثَنَا هَمَّامٌ عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ مُوَرِّقٍ عَنْ أَبِي الْأَحْوَصِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ «: صَلَاةُ الْمَرْأَةِ فِي بَيْتِهَا أَفْضَلُ مِنْ صَلَاتِهَا فِي حُجْرَتِهَا وَصَلَاتُهَا فِي مَخْدَعِهَا أَفْضَلُ مِنْ صَلَاتِهَا فِي بَيْتِهَا» ، اهـ.
Onun işaret ettiği İbn Mes'ûd hadisi, Ebû Dâvûd'un Sünen'inde rivayet ettiği şu hadistir: Bize İbnu'l-Müsennâ rivayet etti, Amr b. Âsım onlara rivayet edip dedi ki: Bize Hemmâm, Katâde'den, o Muvərrik'ten, o Ebu'l-Ahvas'tan, o Abdullah'tan, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti ki şöyle buyurmuştur: «صَلَاةُ الْمَرْأَةِ فِي بَيْتِهَا أَفْضَلُ مِنْ صَلَاتِهَا فِي حُجْرَتِهَا وَصَلَاتُهَا فِي مَخْدَعِهَا أَفْضَلُ مِنْ صَلَاتِهَا فِي بَيْتِهَا» "Kadının odasında (beyt) kıldığı namaz, avlusunda (hucra) kıldığı namazdan daha faziletlidir. İç odasında (mahda') kıldığı namaz ise odasında (beyt) kıldığı namazdan daha faziletlidir."
وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ: رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ عَلَى شَرْطِ مُسْلِمٍ، وَقَدْ رَوَى أَحْمَدُ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ عَنْهُ ﷺ «: خَيْرُ مَسَاجِدِ النِّسَاءِ قَعْرُ بُيُوتِهِنَّ» .
Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de bu hadis hakkında şöyle demiştir: "Ebû Dâvûd bunu Müslim'in şartına uygun sahih bir isnadla rivayet etmiştir." Ahmed de Ümmü Seleme'den, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «خَيْرُ مَسَاجِدِ النِّسَاءِ قَعْرُ بُيُوتِهِنَّ» "Kadınların mescitlerinin en hayırlısı, evlerinin en dip/iç köşeleridir."
وَبِمَا ذَكَرْنَا مِنَ النُّصُوصِ تَعْلَمُ أَنَّ صَلَاةَ النِّسَاءِ فِي بُيُوتِهِنَّ أَفْضَلُ لَهُنَّ مِنْ صَلَاتِهِنَّ فِي الْجَمَاعَةِ فِي مَسْجِدِ النَّبِيِّ ﷺ وَغَيْرِهِ مِنَ الْمَسَاجِدِ لِثُبُوتِ ذَلِكَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ.
Zikrettiğimiz nasslarla bilirsin ki, kadınların evlerinde namaz kılmaları, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olması sebebiyle onlar için Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidinde ve diğer mescitlerde cemaatle namaz kılmalarından daha faziletlidir.
وَمِمَّا يُؤَكِّدُ صَلَاتَهُنَّ فِي بُيُوتِهِنَّ مَا أَحْدَثْنَهُ مِنْ دُخُولِ الْمَسْجِدِ فِي ثِيَابٍ قَصِيرَةٍ هِيَ مَظِنَّةُ الْفِتْنَةِ، وَمُزَاحَمَتُهُنَّ لِلرِّجَالِ فِي أَبْوَابِ الْمَسْجِدِ عِنْدَ الدُّخُولِ وَالْخُرُوجِ، وَقَدْ رَوَى الشَّيْخَانِ فِي صَحِيحَيْهِمَا عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: لَوْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ رَأَى مِنَ النِّسَاءِ مَا رَأَيْنَا، لَمَنَعَهُنَّ مِنَ الْمَسْجِدِ كَمَا مَنَعَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ نِسَاءَهَا.
Kadınların evlerinde namaz kılmalarını pekiştiren hususlardan biri de, fitne ihtimali taşıyan kısa elbiselerle mescide girmeleri ve giriş-çıkışta mescit kapılarında erkeklerle sıkışıp izdiham oluşturmaları şeklinde sonradan ortaya çıkardıkları hallerdir. Nitekim Şeyhân (Buhârî ve Müslim) Sahîhayn'larında Âişe radıyallâhu anhâ'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Eğer Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kadınlardan bizim gördüğümüz şeyleri görseydi, İsrâiloğulları kadınlarının menedildiği gibi onları da mescitten kesinlikle menederdi."
وَقَدْ عَلِمْتَ مِمَّا ذَكَرْنَا مِنَ الْأَحَادِيثِ أَنَّ مَفْهُومَ الْمُخَالَفَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ رِجَالٌ الْآيَةَ، مُعْتَبَرٌ وَأَنَّهُ لَيْسَ مَفْهُومَ لَقَبٍ، وَقَدْ أَوْضَحْنَا الْمَفْهُومَ الْمَذْكُورَ بِالسُّنَّةِ كَمَا رَأَيْتَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Zikrettiğimiz hadislerden bilmiş oldun ki, Yüce Allah'ın: { يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ رِجَالٌ } “Orada sabah akşam O'nu birtakım adamlar tesbih eder...” ayetindeki mefhûm-ı muhâlefet (zıt anlam) muteberdir ve bu bir lakap mefhumu değildir. Gördüğün gibi zikredilen bu mefhumu sünnetle açıklamış olduk. En doğrusunu Yüce Allah bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الرِّجَالَ الَّذِينَ يُسَبِّحُونَ لَهُ فِي الْمَسَاجِدِ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ، إِلَى آخِرِ مَا ذُكِرَ مِنْ صِفَاتِهِمْ: أَنَّهُمْ يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ، وَهُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ لِشِدَّةِ هَوْلِهِ، وَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ عِظَمِ هَوْلِ ذَلِكَ الْيَوْمَ، وَتَأْثِيرُهُ فِي الْقُلُوبِ وَالْأَبْصَارِ، جَاءَ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ الْعَظِيمِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ وَاجِفَةٌ أَبْصَارُهَا خَاشِعَةٌ [٧٩ \ ٨ - ٩] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصَارُ [١٤ \ ٤٢] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَنَاجِرِ الْآيَةَ [٤٠ \ ١٨] ، وَنَحْوُ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى عِظَمِ ذَلِكَ الْيَوْمِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَكَيْفَ تَتَّقُونَ إِنْ كَفَرْتُمْ يَوْمًا يَجْعَلُ الْوِلْدَانَ شِيبًا السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ الْآيَةَ [٧٣ \ ١٧ - ١٨] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزَاءً وَلَا شُكُورًا إِنَّا نَخَافُ مِنْ رَبِّنَا يَوْمًا عَبُوسًا قَمْطَرِيرًا [٧٦ \ ٩ - ١٠] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَفِي مَعْنَى تُقَلِّبِ الْقُلُوبِ وَالْأَبْصَارِ أَقْوَالٌ مُتَعَدِّدَةٌ لِأَهْلِ التَّفْسِيرِ، ذَكَرَهَا الْقُرْطُبِيُّ وَغَيْرُهُ.
Yüce Allah'ın: { يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ } “Onlar, kalplerin ve gözlerin döneceği bir günden korkarlar” buyruğunda O -celle ve alâ- bu kerim ayette, sabah akşam mescitlerde O'nu tesbih eden o erlerin -sıfatlarından zikredilenlerin sonuna kadar- dehşetinin şiddetinden ötürü kalplerin ve gözlerin döneceği bir günden, yani kıyamet gününden korktuklarını zikretmiştir. Bu kerim ayetin delalet ettiği o günün dehşetinin büyüklüğü ve bunun kalpler ile gözler üzerindeki tesiri, Yüce Allah'ın Kitabı'nda pek çok ayette gelmiştir; nitekim Yüce Allah'ın: { قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ وَاجِفَةٌ أَبْصَارُهَا خَاشِعَةٌ } “O gün kalpler korkudan titrer, gözleri ise yere eğilmiştir” [en-Nâziât 79/8-9], Yüce Allah'ın: { إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصَارُ } “[Allah] onları sadece gözlerin dehşetle donup kalacağı bir güne ertelemektedir” [İbrâhîm 14/42], Yüce Allah'ın: { وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَنَاجِرِ } “Onları, kalplerin gırtlaklara dayandığı o yaklaşan gün ile uyar...” [el-Mü'min 40/18] buyrukları ve o günün büyüklüğüne delalet eden şu benzeri ayetler gibi: Yüce Allah'ın: { فَكَيْفَ تَتَّقُونَ إِنْ كَفَرْتُمْ يَوْمًا يَجْعَلُ الْوِلْدَانَ شِيبًا السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ } “Peki inkâr ederseniz, çocukları ak saçlı ihtiyarlara çeviren, göğün kendisiyle yarılacağı o günden nasıl korunacaksınız?” [el-Müzzemmil 73/17-18] buyruğu ve Yüce Allah'ın: { إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزَاءً وَلَا شُكُورًا إِنَّا نَخَافُ مِنْ رَبِّنَا يَوْمًا عَبُوسًا قَمْطَرِيرًا } “Biz sizi yalnız Allah rızası için doyuruyoruz; sizden ne bir karşılık ne de bir teşekkür bekliyoruz. Doğrusu biz, son derece asık suratlı, çok çetin bir günde Rabbimizden korkarız” [el-İnsân 76/9-10] buyruğu ve diğer ayetler böyledir. Kalplerin ve gözlerin dönmesinin (tekallüb) anlamı hususunda tefsir ehlinin Kurtubî ve başkalarının zikrettiği muhtelif görüşleri vardır.
وَأَظْهَرُهَا عِنْدِي: أَنَّ تُقَلُّبَ الْقُلُوبِ هُوَ حَرَكَتُهَا مِنْ أَمَاكِنِهَا مِنْ شِدَّةِ الْخَوْفِ ; كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَنَاجِرِ وَأَنَّ تُقَلَّبَ الْأَبْصَارِ هُوَ زَيْغُوغَتُهَا وَدَوَرَانُهَا بِالنَّظَرِ فِي جَمِيعِ الْجِهَاتِ مِنْ شِدَّةِ الْخَوْفِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى
Bana göre bunların en zahir/kuvvetli olanı: Kalplerin dönmesi, Yüce Allah'ın: { إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَنَاجِرِ } “Kalpler gırtlaklara dayandığı zaman” buyurduğu gibi korkunun şiddetinden yerlerinden oynamasıdır; gözlerin dönmesi ise Yüce Allah'ın şöyle buyurduğu gibi:
فَإِذَا جَاءَ الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشَى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ الْآيَةَ [٣٣ \ ١٩] ، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ زَاغَتِ الْأَبْصَارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ [٣٣ \ ١٠] فَالدَّوَرَانُ وَالزَّيْغُوغَةُ الْمَذْكُورَانِ يُعْلَمُ بِهِمَا مَعْنَى تُقَلِّبِ الْأَبْصَارِ، وَإِنْ كَانَا مَذْكُورَيْنِ فِي الْخَوْفِ مِنَ الْمَكْرُوهِ فِي الدُّنْيَا.
{ فَإِذَا جَاءَ الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشَى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ } “Korku geldiği zaman, ölüm baygınlığı geçiren kimse gibi gözleri dönerek sana baktıklarını görürsün...” [el-Ahzâb 33/19] ve Yüce Allah'ın: { وَإِذْ زَاغَتِ الْأَبْصَارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ } “Hani gözler kaymış, kalpler gırtlaklara dayanmıştı” [el-Ahzâb 33/10] buyruğu gibi korkunun şiddetinden her yöne bakarak şaşkınlıkla kayması ve dönmesidir. Dünyada hoşa gitmeyen bir şeyden duyulan korku hakkında zikredilmiş olsalar bile, zikredilen bu dönme ve kayma ile gözlerin dönmesinin (tekallüb) anlamı anlaşılmaktadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ.
Yüce Allah'ın buyruğu: { لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ } “Ta ki Allah onları yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlandırsın ve onlara lütfundan daha fazlasını versin.”
الظَّاهِرُ أَنَّ اللَّامَ فِي قَوْلِهِ: «لِيَجْزِيَهُمُ» مُتَعَلِّقَةٌ بِقَوْلِهِ: «يُسِبِّحُ» ، أَيْ: يُسَبِّحُونَ لَهُ، وَيَخَافُونَ يَوْمًا لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا، وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ، الظَّاهِرُ أَنَّ هَذِهِ الزِّيَادَةَ مِنْ فَضْلِهِ تَعَالَى، هِيَ مُضَاعَفَةُ الْحَسَنَاتِ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا [٦ \ ١٦٠] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا [٤ \ ٤٠] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ [٢ \ ٢٦١] .
Zahir olan şudur ki: «لِيَجْزِيَهُمُ» sözündeki lâm harfi, «يُسَبِّحُ» fiiline mütealliktir; yani Allah onları yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlandırsın diye O'nu tesbih ederler ve bir günden korkarlar. Bu kerim ayetteki: { وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ } “Ve onlara lütfundan daha fazlasını versin” buyruğunda zahir olan, Yüce Allah'ın lütfundan olan bu artırmanın, Yüce Allah'ın: { مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا } “Kim bir iyilikle gelirse, ona bunun on katı vardır” [el-En'âm 6/160], Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا } “Şüphesiz Allah zerre kadar haksızlık yapmaz; [yapılan iş] bir iyilik olursa onu kat kat artırır” [en-Nisâ 4/40] ve Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ } “Allah dilediğine kat kat verir” [el-Bakara 2/261] buyruklarının delalet ettiği gibi sevapların katlanması olduğudur.
وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: الزِّيَادَةُ هُنَا كَالزِّيَادَةِ فِي قَوْلِهِ: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ [١٠ \ ٢٦] وَالْأَصَحُّ: أَنَّ الْحُسْنَى الْجَنَّةُ، وَالزِّيَادَةَ النَّظَرُ إِلَى وَجْهِ اللَّهِ الْكَرِيمِ، وَذَلِكَ هُوَ أَحَدُ الْقَوْلَيْنِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ فِيهَا وَلَدَيْنَا مَزِيدٌ [٥٠ \ ٣٥] .
Bazı ilim ehli şöyle demiştir: Buradaki fazlalık (ziyâde), Yüce Allah'ın: { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ } “Güzel davrananlara daha güzeli ve fazlası vardır” [Yûnus 10/26] buyruğundaki fazlalık gibidir. En sahih olan görüşe göre "el-hüsnâ" cennet, "ziyâde" ise Yüce Allah'ın kerim vechine bakmaktır. Bu da Yüce Allah'ın: { لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ فِيهَا وَلَدَيْنَا مَزِيدٌ } “Orada kendileri için diledikleri her şey vardır; katımızda ise daha fazlası da vardır” [Kâf 50/35] buyruğu hakkındaki iki görüşten biridir.
وَقَدْ قَدَّمْنَا قَوْلَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَنَحْوَهَا مِنَ الْآيَاتِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُبَاحَ حَسَنٌ; لِأَنَّ قَوْلَهُ: «أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا» صِيغَةُ تَفْضِيلٍ، وَصِيغَةُ التَّفْضِيلِ الْمَذْكُورَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ مِنْ أَعْمَالِهِمْ حَسَنًا لَمْ يُجْزَوْهُ وَهُوَ الْمُبَاحُ، قَالَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ:
Daha önce bazı ilim ehlinin şu sözünü aktarmıştık: Yüce Allah'ın: { لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا } “Ta ki Allah onları yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlandırsın” buyruğu ve benzeri ayetler, mübahın da hasen (güzel) olduğuna delalet eder; çünkü «أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا» sözü bir ism-i tafdîl kipi olup zikredilen bu tafdîl kipi, onların amelleri arasında karşılık verilmemiş hasen (güzel) bir kısmın bulunduğuna delalet eder ki o da mübahtır. Merâkı's-Suûd müellifi şöyle demiştir:
مَا رَبُّنَا لَمْ يَنْهَ عَنْهُ حَسَنٌ
Rabbimizin nehyetmediği her şey hasendir (güzeldir),
وَغَيْرُهُ الْقَبِيحُ وَالْمُسْتَهْجَنُ
Bunun dışındaki ise kabîh ve çirkindir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذَا جَاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا. ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ أَعْمَالَ الْكُفَّارِ بَاطِلَةٌ، وَأَنَّهَا لَا شَيْءَ ; لِأَنَّهُ قَالَ فِي السَّرَابِ الَّذِي مَثَّلَهَا بِهِ: حَتَّى إِذَا جَاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا وَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ
Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذَا جَاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا } “İnkâr edenlere gelince; onların amelleri ıssız düzlükteki serap gibidir; susayan kimse onu su sanır. Nihayet ona vardığında hiçbir şey bulamaz...” buyruğunda O -celle ve alâ- bu kerim ayette, kâfirlerin amellerinin batıl olduğunu ve hiçbir şey ifade etmediğini zikretmiştir; zira amellerini benzettiği serap hakkında: { حَتَّى إِذَا جَاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا } “Nihayet ona vardığında hiçbir şey bulamaz” buyurmuştur. Bu kerim ayetin
الْكَرِيمَةُ مِنْ بُطْلَانِ أَعْمَالِ الْكُفَّارِ، جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمَالُهُمْ كَرَمَادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عَاصِفٍ لَا يَقْدِرُونَ مِمَّا كَسَبُوا عَلَى شَيْءٍ الْآيَةَ [١٤ \ ١٨] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَدِمْنَا إِلَى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَنْثُورًا [٢٥ \ ٢٣] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
kâfirlerin amellerinin batıllığına dair delalet ettiği husus, başka ayetlerde açıklanarak gelmiştir; nitekim Yüce Allah'ın: { مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمَالُهُمْ كَرَمَادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عَاصِفٍ لَا يَقْدِرُونَ مِمَّا كَسَبُوا عَلَى شَيْءٍ } “Rablerini inkâr edenlerin amellerinin durumu, fırtınalı bir günde rüzgârın şiddetle savurduğu bir küle benzer. Kazandıklarından hiçbir şeyi elde tutamazlar...” [İbrâhîm 14/18] ve Yüce Allah'ın: { وَقَدِمْنَا إِلَى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَنْثُورًا } “Yaptıkları her bir amelin önüne geçtik de onu saçılmış toz zerreleri haline getirdik” [el-Furkân 25/23] buyrukları ve diğer ayetler böyledir.
وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ عَمَلَ الْكَافِرِ إِذَا كَانَ عَلَى الْوَجْهِ الصَّحِيحِ أَنَّهُ يُجْزَى بِهِ فِي الدُّنْيَا ; كَمَا أَوْضَحْنَاهُ فِي سُورَةِ «النَّحْلِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ الْآيَةَ [١٦ \ ٩٧] .
Daha önce kâfirin amelinin, eğer meşru bir yönde ise dünyada karşılığının verileceğini aktarmıştık; nitekim bunu Nahl sûresinde, Yüce Allah'ın: { مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ } “Erkek olsun kadın olsun, kim mümin olarak salih amel işlerse...” [en-Nahl 16/97] ayetinin açıklamasında beyan etmiştik.
وَقَدْ دَلَّتْ آيَاتٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ عَلَى انْتِفَاعِ الْكَافِرِ بِعَمَلِهِ فِي الدُّنْيَا، دُونَ الْآخِرَةِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ وَمَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ نَصِيبٍ [٤٢ \ ٢٠] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمَالَهُمْ فِيهَا وَهُمْ فِيهَا لَا يُبْخَسُونَ أُولَئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ وَحَبِطَ مَا صَنَعُوا فِيهَا وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ [١١ \ ١٥ - ١٦] ، وَهَذَا الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَاتُ مِنَ انْتِفَاعِ الْكَافِرِ بِعَمَلِهِ الصَّالِحِ فِي الدُّنْيَا، دُونَ الْآخِرَةِ ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ ﵁ ; كَمَا أَوْضَحْنَاهُ فِي الْكَلَامِ عَلَى آيَةِ «النَّحْلِ» الْمَذْكُورَةِ، وَهُوَ أَحَدُ التَّفْسِيرَيْنِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسَابَهُ [٢٤ \ ٣٩] ، أَيْ:: وَفَّاهُ حِسَابَهُ فِي الدُّنْيَا عَلَى هَذَا الْقَوْلِ، وَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» أَنَّ مَا دَلَّتْ عَلَيْهِ الْآيَاتُ مِنَ انْتِفَاعِ الْكَافِرِ بِعَمَلِهِ الصَّالِحِ فِي الدُّنْيَا، أَنَّهُ مُقَيَّدٌ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ لِمَنْ نُرِيدُ ثُمَّ جَعَلْنَا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلَاهَا مَذْمُومًا مَدْحُورًا [١٧ \ ١٨] .
Allah'ın Kitabı'ndan bazı ayetler, kâfirin ahirette değil sadece dünyada amelinden faydalanacağına delalet etmiştir; nitekim Yüce Allah'ın: { مَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ وَمَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ نَصِيبٍ } “Kim ahiret kazancını isterse, onun kazancını artırırız. Kim de dünya kazancını isterse, ona da ondan veririz; fakat onun ahirette hiçbir nasibi yoktur” [eş-Şûrâ 42/20] buyruğu ve Yüce Allah'ın: { مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمَالَهُمْ فِيهَا وَهُمْ فِيهَا لَا يُبْخَسُونَ أُولَئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ وَحَبِطَ مَا صَنَعُوا فِيهَا وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Kim dünya hayatını ve onun süsünü isterse, orada onlara amellerinin karşılığını tastamam veririz ve onlar orada hiçbir eksikliğe uğratılmazlar. İşte onlar, ahirette kendileri için ateşten başka bir şey olmayan kimselerdir. Orada yaptıkları boşa gitmiştir ve yapmakta oldukları şeyler de batıldır” [Hûd 11/15-16] buyruğu böyledir. Bu ayetlerin kâfirin salih amelinden ahirette değil de dünyada faydalanacağına dair delaleti, Sahih-i Müslim ve diğerlerinde Enes radıyallâhu anh hadisinden sabit olmuştur; nitekim bunu zikredilen Nahl ayetinin tefsirinde açıklamıştık. Bu durum, Yüce Allah'ın: { وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسَابَهُ } “Fakat yanında Allah'ı buldu, O da hesabını tastamam gördü” [en-Nûr 24/39] buyruğundaki iki tefsirden biridir; yani bu kavle göre [Allah] hesabını dünyada tastamam görmüştür. Yüce Allah -celle ve alâ- Benî İsrâîl (İsrâ) sûresinde, kâfirin salih amelinden dünyada faydalanacağına delalet eden ayetlerin Allah Teâlâ'nın dilemesiyle kayıtlı olduğunu şu buyruğunda beyan etmiştir: { مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ لِمَنْ نُرِيدُ ثُمَّ جَعَلْنَا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلَاهَا مَذْمُومًا مَدْحُورًا } “Kim şu geçici dünyayı isterse, orada dilediğimiz kimseye dilediğimiz kadarını çarçabuk veririz. Sonra da onun için kınanmış ve kovulmuş olarak gireceği cehennemi hazırlarız” [el-İsrâ 17/18].
تَنْبِيهٌ.
UYARI.
فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ سُؤَالٌ مَعْرُوفٌ ذَكَرْنَاهُ وَذَكَرْنَا الْجَوَابَ عَنْهُ فِي كِتَابِنَا «دَفْعِ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ» ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِنَا فِيهِ: لَا يَخْفَى مَا يَسْبِقُ إِلَى الذِّهْنِ مِنْ أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: جَاءَهُ يَدُلُّ عَلَى شَيْءٍ مَوْجُودٍ وَاقِعٍ عَلَيْهِ الْمَجِيءُ ; لِأَنَّ وُقُوعَ الْمَجِيءِ عَلَى الْعَدَمِ لَا يُعْقَلُ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الصِّفَةَ الْإِضَافِيَّةَ لَا تَتَقَوَّمُ إِلَّا بَيْنَ مُتَضايِفَيْنِ، فَلَا تُدْرَكُ إِلَّا بِإِدْرَاكِهِمَا، فَلَا يُعْقَلُ وُقُوعُ الْمَجِيءِ بِالْفِعْلِ، إِلَّا بِإِدْرَاكِ فَاعِلٍ وَاقِعٍ مِنْهُ الْمَجِيءُ، وَمَفْعُولٍ بِهِ
Bu kerim ayette, «Def‘u Îhâmi'l-İdtırâb ‘an Âyâti'l-Kitâb» adlı kitabımızda zikrettiğimiz ve cevabını verdiğimiz meşhur bir soru vardır; nitekim orada şöyle demiştik: Zihne ilk gelen şeyin, { جَاءَهُ } "ona vardığında" buyruğundaki zamirin, var olan ve üzerine varma fiili gerçekleşen bir şeye delalet etmesi olduğu gizli değildir; çünkü yokluk üzerine varma fiilinin vuku bulması aklen tasavvur olunamaz. Malumdur ki izâfî sıfat ancak iki izâfet unsuru (mütadâyifeyn) arasında varlık bulur ve ancak ikisinin idrakiyle kavranabilir. Dolayısıyla varma (meci') fiilinin bilfiil vuku bulması, ancak kendisinden varma eylemi sadır olan bir fail ile üzerine varma eylemi
وَاقِعٍ عَلَيْهِ الْمَجِيءُ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ وُجُودِ شَيْءٍ يَقَعُ عَلَيْهِ الْمَجِيءُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: جَاءَهُ.
vuku bulan bir mef'ulün idrakiyle aklen anlaşılabilir. Yüce Allah'ın: { لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا } “Onu hiçbir şey bulamadı” buyruğu ise Yüce Allah'ın: { جَاءَهُ } “Ona vardığında” buyruğundaki üzerine varma fiilinin vaki olacağı bir şeyin mevcut olmadığına delalet eder.
وَالْجَوَابُ عَنْ هَذَا مِنْ وَجْهَيْنِ، ذَكَرَهُمَا ابْنُ جَرِيرٍ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ.
Bunun cevabı, İbn Cerîr'in bu kerim ayetin tefsirinde zikrettiği iki vechiledir:
قَالَ: فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ كَيْفَ قِيلَ: حَتَّى إِذَا جَاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا فَإِنْ لَمْ يَكُنِ السَّرَابُ شَيْئًا فَعَلَامَ دَخَلَتِ الْهَاءُ فِي قَوْلِهِ: حَتَّى إِذَا جَاءَهُ؟ قِيلَ: إِنَّهُ شَيْءٌ يُرَى مِنْ بَعِيدٍ كَالضَّبَابِ الَّذِي يُرَى كَثِيفًا مِنْ بَعِيدٍ، فَإِذَا قَرُبَ مِنْهُ رَقَّ وَصَارَ كَالْهَوَاءِ، وَقَدْ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ حَتَّى إِذَا جَاءَ مَوْضِعَ السَّرَابِ لَمْ يَجِدِ السَّرَابَ شَيْئًا، فَاكْتَفَى بِذِكْرِ السَّرَابِ عَنْ ذِكْرِ مَوْضِعِهِ، انْتَهَى مِنْهُ.
Dedi ki: "Eğer biri: { حَتَّى إِذَا جَاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا } 'Nihayet ona vardığında hiçbir şey bulamaz' nasıl denilmiştir? Şayet serap bir şey değil idiyse, { حَتَّى إِذَا جَاءَهُ } 'ona vardığında' sözündeki 'he' zamiri neye racidir? derse; şöyle denir: O, uzaktan yoğun görünen, ancak yanına yaklaşıldığında incelip hava gibi olan sis misali uzaktan görünen bir şeydir. Ayetin manasının: 'Nihayet serabın bulunduğu yere vardığında, serabı hiçbir şey bulamadı' şeklinde olması da muhtemeldir; böylece mekânı zikretmek yerine serabı zikretmekle yetinilmiştir." İbn Cerîr'in sözü bitti.
وَالْوَجْهُ الْأَوَّلُ أَظْهَرُ عِنْدِي، وَعِنْدَهُ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: وَقَدْ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ، إِلَخْ، انْتَهَى كَلَامُنَا فِي «دَفْعِ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ» ، وَقَدْ رَأَيْتَ فِيهِ جَوَابَ ابْنِ جَرِيرٍ الطَّبَرِيِّ عَنِ السُّؤَالِ الْمَذْكُورِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ: بِقِيعَةٍ قِيلَ: جَمْعُ قَاعٍ، كَجَارٍ وَجِيرَةٍ، وَقِيلَ: الْقِيعَةُ وَالْقَاعُ بِمَعْنًى، وَهُوَ الْمُنْبَسِطُ الْمُسْتَوِي الْمُتَّسِعُ مِنَ الْأَرْضِ، وَعَلَى هَذَا فَالْقَاعُ وَاحِدُ الْقِيعَانِ، كَجَارٍ وَجِيرَانٍ.
Onun: "Ayetin manasının şöyle olması da muhtemeldir..." sözünün delaletiyle birinci vecih bana göre de ona göre de daha zahirdir/kuvvetlidir. «Def‘u Îhâmi'l-İdtırâb ‘an Âyâti'l-Kitâb»daki sözümüz burada bitti. Orada İbn Cerîr et-Taberî'nin mezkûr soruya verdiği cevabı görmüş oldun. Yüce Allah'ın bu ayetteki: { بِقِيعَةٍ } “Issız düzlükteki” sözü hakkında; câr (komşu) ve cîretun gibi, kā' (düzlük) kelimesinin çoğulu olduğu söylenmiştir. Kî'atun ve kā' kelimelerinin aynı anlamda olduğu da söylenmiştir ki o da yeryüzünün düz, engebesiz ve geniş olan kısmıdır. Buna göre kā', câr ve cîrân gibi kıyân kelimesinin tekilidir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلَاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ
Yüce Allah'ın buyruğu: { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلَاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ } “Görmedin mi ki göklerde ve yerde olanlar ile kanat çırparak uçan kuşlar Allah'ı tesbih ederler? Her biri duasını ve tesbihini kesinlikle bilmiştir. Allah da onların yaptıklarını hakkıyla bilendir.”
اعْلَمْ أَنَّ الضَّمِيرَ الْمَحْذُوفَ الَّذِي هُوَ فَاعِلُ عَلِمَ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى اللَّهِ فِي قَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَعَلَى هَذَا فَالْمَعْنَى كُلٌّ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ وَالْمُصَلِّينَ، قَدْ عَلِمَ اللَّهُ صَلَاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ، وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ الضَّمِيرَ الْمَذْكُورَ رَاجِعٌ إِلَى قَوْلِهِ: كُلٌّ أَيْ: كُلٌّ مِنَ الْمُصَلِّينَ وَالْمُسَبِّحِينَ، قَدْ عَلِمَ صَلَاةَ نَفْسِهِ وَتَسْبِيحَ نَفْسِهِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ «النَّحْلِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ الْآيَةَ [١٦ \ ٩٧] ، كَلَامُ الْأُصُولِيِّينَ فِي أَنَّ اللَّفْظَ إِنِ احْتَمَلَ التَّوْكِيدَ وَالتَّأْسِيسَ حُمِلَ عَلَى التَّأْسِيسِ، وَبَيَّنَّا أَمْثِلَةً مُتَعَدِّدَةً لِذَلِكَ مِنَ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ.
Bil ki, «عَلِمَ» fiilinin faili olan mahzuf zamir hakkında bazı ilim ehli şöyle demiştir: O, { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ } ayetindeki "Allah" lafzına racidir. Buna göre mana: Tesbih eden ve namaz/dua kılanların her birinin duasını ve tesbihini Allah bilmiştir, demektir. Bazı ilim ehli de şöyle demiştir: Zikredilen zamir { كُلٌّ } kelimesine racidir; yani namaz/dua kılan ve tesbih edenlerin her biri kendi duasını ve kendi tesbihini bilmiştir. Nahl sûresinde, Yüce Allah'ın: { مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ } “Erkek olsun kadın olsun, kim mümin olarak salih amel işlerse...” [en-Nahl 16/97] ayetinin açıklamasında usulcülerin: "Bir lafız tekit ile te'sise (yeni bir anlam kurmaya) ihtimalliyse, te'sise hamledilir" sözünü aktarmış ve Kur'ân-ı Azîm'den buna dair pek çok örnek açıklamıştık.
وَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ، فَاعْلَمْ أَنَّ الْأَظْهَرَ عَلَى مُقْتَضَى مَا ذَكَرْنَا عَنِ الْأُصُولِيِّينَ، أَنْ يَكُونَ ضَمِيرُ الْفَاعِلِ الْمَحْذُوفِ فِي قَوْلِهِ: كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلَاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ رَاجِعًا إِلَى قَوْلِهِ:
Bunu bildiğinde bil ki, usulcülerden aktardığımız kuralın gereğince daha zahir/kuvvetli olan; { كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلَاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ } buyruğundaki mahzuf fail zamirinin şu söze raci olmasıdır:
كُلٌّ أَيْ: كُلٌّ مِنَ الْمُصَلِّينَ قَدْ عَلِمَ صَلَاةَ نَفْسِهِ، وَكُلٌّ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ قَدْ عَلِمَ تَسْبِيحَ نَفْسِهِ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ تَأْسِيسٌ لَا تَأْكِيدٌ، أَمَّا عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ الضَّمِيرَ رَاجِعٌ إِلَى اللَّهِ، أَيْ: قَدْ عَلِمَ اللَّهُ صَلَاتَهُ يَكُونُ قَوْلُهُ: وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ كَالتَّكْرَارِ مَعَ ذَلِكَ، فَيَكُونُ مِنْ قَبِيلِ التَّوْكِيدِ اللَّفْظِيِّ.
{ كُلٌّ } lafzına; yani namaz/dua kılanların her biri kendi duasını bilmiş, tesbih edenlerin her biri kendi tesbihini bilmiştir. Bu kavle göre Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ } “Allah da onların yaptıklarını hakkıyla bilendir” buyruğu tekit değil, te'sis (müstakil bir mana getirme) olur. Zamirin Allah'a raci olduğu -yani onların duasını ve tesbihini Allah bilmiştir- kavline göre ise { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ } buyruğu bununla birlikte bir tekrar gibi olup lafzî tekit kabilinden olur.
وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّ الْمُقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ أَنَّ الْحَمْلَ عَلَى التَّأْسِيسِ أَرْجَحُ مِنَ الْحَمْلِ عَلَى التَّوْكِيدِ ; كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ الطَّيْرَ تُسَبِّحُ وَتُصَلِّي صَلَاةً وَتَسْبِيحًا يَعْلَمُهُمَا اللَّهُ، وَنَحْنُ لَا نَعْلَمُهُمَا ; كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ [١٧ \ ٤٤] .
Daha önce açıklandığı üzere, usulde yerleşik olan kuralın, te'sise (yeni bir anlam kurmaya) hamletmenin tekite hamletmekten daha racih olduğu bilinmektedir. Zahir olan şudur ki, kuşlar da Allah'ın bildiği, bizim ise bilmediğimiz bir namaz ve tesbih ile tesbih edip namaz kılarlar; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ } “Hiçbir şey yoktur ki O'nu överek tesbih etmesin; fakat siz onların tesbihini anlamazsınız.” [el-İsrâ 17/44]
وَمِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ غَيْرَ الْعُقَلَاءِ مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ لَهَا إِدْرَاكٌ يَعْلَمُهُ اللَّهُ وَنَحْنُ لَا نَعْلَمُهُ، قَوْلُهُ تَعَالَى فِي الْحِجَارَةِ: وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ [٢ \ ٧٤] ، فَأَثْبَتَ خَشْيَتَهُ لِلْحِجَارَةِ، وَالْخَشْيَةُ تَكُونُ بِإِدْرَاكٍ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خَاشِعًا مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ [٥٩ \ ٢١] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا الْآيَةَ [٣٣ \ ٧٢] ، وَالْإِبَاءُ وَالْإِشْفَاقُ إِنَّمَا يَكُونَانِ بِإِدْرَاكٍ، وَالْآيَاتُ وَالْأَحَادِيثُ وَارِدَةٌ بِذَلِكَ، وَهُوَ الْحَقُّ، وَظَاهِرُ الْآيَةِ أَنَّ لِلطَّيْرِ صَلَاةً وَتَسْبِيحًا، وَلَا مَانِعَ مِنَ الْحَمْلِ عَلَى الظَّاهِرِ، وَنَقَلَ الْقُرْطُبِيُّ عَنْ سُفْيَانَ: أَنَّ لِلطَّيْرِ صَلَاةً لَيْسَ فِيهَا رُكُوعٌ وَلَا سُجُودٌ، اهـ.
Akıl sahibi olmayan varlıkların da Allah'ın bildiği, bizim ise bilmediğimiz bir idrakleri olduğuna delalet eden ayetlerden biri, Yüce Allah'ın taşlar hakkındaki şu buyruğudur: { وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ } “Taşlardan öylesi vardır ki, Allah korkusundan aşağı yuvarlanır.” [el-Bakara 2/74]. Böylece taşlar için Allah korkusunu sabit kılmıştır; korku (haşyet) ise ancak bir idrak ile olur. Yüce Allah'ın şu buyruğu da böyledir: { لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خَاشِعًا مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ } “Eğer biz bu Kur'an'ı bir dağa indirseydik, elbette onu Allah korkusundan baş eğmiş, parça parça olmuş görürdün.” [el-Haşr 59/21]. Yine Yüce Allah'ın şu buyruğu da buna örnektir: { إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا } “Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar onu yüklenmekten kaçındılar ve ondan korktular...” [el-Ahzâb 33/72]. Kaçınma ve korkma (işfak) ise ancak bir idrak ile gerçekleşir. Ayetler ve hadisler buna delalet etmektedir ve hak olan da budur. Ayetin zahiri, kuşların da bir namazı/duası ve tesbihi olduğunu gösterir; zahirine hamletmeye hiçbir engel yoktur. Kurtubî, Süfyân'dan şöyle nakletmiştir: Kuşların içinde rükû ve secde bulunmayan bir namazı/duası vardır.
وَمَعْلُومٌ أَنَّ الصَّلَاةَ فِي اللُّغَةِ الدُّعَاءُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْأَعْشَى:
Bilindiği üzere dilde salât (الصَّلَاة), dua demektir. el-A'şâ'nın şu sözü de bu kabildendir:
تَقُولُ بِنْتِي وَقَدْ غَرَّبْتُ مُرْتَحِلًا
Kızım der ki, ben uzaklara göç edip giderken,
يَا رَبِّ جَنِّبْ أَبِي الْأَوْصَابَ وَالْوَجَعَا
Ey Rabbim! Babamı dertlerden ve acılardan uzak tut!
عَلَيْكِ مِثْلُ الَّذِي صَلَّيْتِ فَاغْتَبِطِي
Dua ettiğin şeyin bir misli de senin üzerine olsun, öyleyse sevinçle,
نَوْمًا فَإِنَّ لِجَنْبِ الْمَرْءِ مَضْطَجَعَا
Uyu! Çünkü insanın yanı için yatacak bir yer vardır.
فَقَوْلُهُ: مِثْلَ الَّذِي صَلَّيْتِ، أَيْ: دَعَوْتِ، يَعْنِي قَوْلَهَا: يَا رَبِّ جَنِّبْ أَبِي الْأَوْصَابَ وَالْوَجَعَا.
Şairin: «مِثْلَ الَّذِي صَلَّيْتِ» sözü; yani "dua ettiğin gibi" demektir. Bununla kızının: «يَا رَبِّ جَنِّبْ أَبِي الْأَوْصَابَ وَالْوَجَعَا» (Ey Rabbim! Babamı dertlerden ve acılardan uzak tut) sözünü kastetmiştir.
وَقَوْلُهُ: صَافَّاتٍ أَيْ: صَافَّاتٍ أَجْنِحَتُهَا فِي الْهَوَاءِ، وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ أَنَّ إِمْسَاكَهُ الطَّيْرَ صَافَّاتٍ أَجْنِحَتُهَا فِي الْهَوَاءِ وَقَابِضَاتٍ لَهَا مِنْ آيَاتِ قُدْرَتِهِ، وَاسْتِحْقَاقِهِ الْعِبَادَةَ وَحْدَهُ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صَافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا الرَّحْمَنُ الْآيَةَ [٦٧ \ ١٩] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Yüce Allah'ın: { صَافَّاتٍ } buyruğu; yani havada kanatlarını sıra sıra açarak uçanlar, demektir. Yüce Allah bundan başka bir yerde de, kuşları havada kanatlarını açıp kapayarak tutmasının Kendi kudretinin ve yalnızca Kendisinin ibadete layık olduğunun delillerinden olduğunu açıklamıştır. Bu da Yüce Allah'ın şu buyruğundadır: { أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صَافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا الرَّحْمَنُ } “Üstlerinde kanat çırparak ve [kanatlarını] toplayarak uçan kuşları görmediler mi? Onları Rahmân'dan başkası havada tutmuyor...” [el-Mülk 67/19] ve Yüce Allah'ın şu buyruğunda:
أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّرَاتٍ فِي جَوِّ السَّمَاءِ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ [١٦ \ ٧٩] .
{ أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّرَاتٍ فِي جَوِّ السَّمَاءِ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Göğün boşluğunda emre boyun eğdirilmiş kuşları görmediler mi? Onları Allah'tan başkası tutmuyor. Şüphesiz bunda inanan bir kavim için ayetler (ibretler) vardır.” [en-Nahl 16/79].
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ وَعَدَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ: لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ أَيْ: لَيَجْعَلَنَّهُمْ خُلَفَاءَ الْأَرْضِ، الَّذِينَ لَهُمُ السَّيْطَرَةُ فِيهَا، وَنُفُوذُ الْكَلِمَةِ، وَالْآيَاتُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ طَاعَةَ اللَّهِ بِالْإِيمَانِ بِهِ، وَالْعِلْمِ الصَّالِحِ سَبَبٌ لِلْقُوَّةِ وَالِاسْتِخْلَافِ فِي الْأَرْضِ وَنُفُوذِ الْكَلِمَةِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الْأَرْضِ تَخَافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ فَآوَاكُمْ وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ الْآيَةَ [٨ \ ٢٦] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَلِلَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ [٢٢ \ ٤٠ - ٤١] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ وَيُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ [٤٧ \ ٧] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Yüce Allah'ın: { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Allah, içinizden iman edip salih ameller işleyenlere, kendilerinden öncekileri egemen kıldığı gibi onları da yeryüzünde mutlaka egemen kılacağını vadetmiştir...” buyruğunda Yüce Allah, bu ümmetten iman edip salih ameller işleyenlere { لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ } yani onları yeryüzünde hakimiyet sahibi ve sözü geçer halifeler kılacağını vadettiğini zikretmiştir. Ayetler; Allah'a iman ve salih amelle O'na itaat etmenin, gücün, yeryüzünde egemen olmanın ve sözün geçerli kılınmasının sebebi olduğuna delalet etmektedir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الْأَرْضِ تَخَافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ فَآوَاكُمْ وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ } “Hatırlayın ki bir zamanlar siz yeryüzünde azdınız, zayıf bırakılmıştınız; insanların sizi kapıp götürmesinden korkuyordunuz. Derken Allah sizi barındırdı ve yardımıyla sizi destekledi...” [el-Enfâl 8/26]; Yüce Allah'ın şu buyruğu: { وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَلِلَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ } “...Allah, kendi [dini]ne yardım edene elbette yardım eder. Şüphesiz Allah kavîdir, azîzdir. Onlar ki, kendilerine yeryüzünde iktidar verirsek namazı dosdoğru kılarlar, zekâtı verirler, iyiliği emreder ve kötülükten sakındırırlar. İşlerin sonu Allah'a aittir.” [el-Hac 22/40-41]; Yüce Allah'ın şu buyruğu: { إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ وَيُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ } “Eğer siz Allah'a yardım ederseniz, O da size yardım eder ve ayaklarınızı sabit kılar.” [Muhammed 47/7] ve benzeri diğer ayetler böyledir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ أَيْ: كَبَنِي إِسْرَائِيلَ.
Bu kerim ayetteki: { كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “...kendilerinden öncekileri egemen kıldığı gibi...” buyruğu; yani İsrâiloğulları gibi, demektir.
وَمِنَ الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةِ لِذَلِكَ، قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ وَنُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَنُرِيَ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا مِنْهُمْ مَا كَانُوا يَحْذَرُونَ [٢٨ \ ٥ - ٦] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى عَنْ مُوسَى - عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ -: عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ [٧ \ ١٢٩] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا الْآيَةَ [٧ \ ١٣٧] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ اللَّامُ مُوَطِّئَةٌ لِقَسَمٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: وَعَدَهُمُ اللَّهُ، وَأَقْسَمَ فِي وَعْدِهِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ.
Bunu açıklayan ayetlerden biri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ وَنُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَنُرِيَ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا مِنْهُمْ مَا كَانُوا يَحْذَرُونَ } “Biz ise yeryüzünde zayıf bırakılanlara lütufta bulunmak, onları önderler yapmak ve onları varisler kılmak istiyorduk. Ve yeryüzünde onları iktidara getirmek, Firavun'a, Hâmân'a ve askerlerine onlardan korkup çekindikleri şeyi göstermek [istiyorduk].” [el-Kasas 28/5-6]. Yüce Allah'ın Mûsâ'dan -ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun- naklettiği şu buyruk da böyledir: { عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ } “Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helak eder de nasıl davranacağınızı görmek için sizi yeryüzünde onların yerine geçirir.” [el-A'râf 7/129]. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: { وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا } “Zayıf bırakılmış olan o kavmi de bereketli kıldığımız yeryüzünün doğularına ve batılarına varis kıldık...” [el-A'râf 7/137] ve diğer ayetler. Yüce Allah'ın: { لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ } buyruğundaki lâm harfi mahzuf bir yemine hazırlık (müvattie) içindir; yani Allah onlara vadetmiş ve vaadinde onları kesinlikle yeryüzünde egemen kılacağına yemin etmiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ هَذَا الدِّينُ الَّذِي ارْتَضَاهُ لَهُمْ هُوَ دِينُ الْإِسْلَامِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا [٥ \ ٣] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى:
Yüce Allah'ın: { وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ } “...ve onlar için razı olduğu dinlerini onlar adına mutlaka sağlamlaştırıp yerleştirecektir...” buyruğunda, onlar için razı olduğu bu din, İslâm dinidir. Bunun delili Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا } “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim, üzerinizdeki nimetimi tamamladım ve sizin için din olarak İslâm'dan razı oldum.” [el-Mâide 5/3] ve Yüce Allah'ın şu buyruğu:
إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ [٣ \ ١٩] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ [٣ \ ٨٥] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: تَمْكِينُهُ هُوَ تَثْبِيتُهُ وَتَوْطِيدُهُ.
{ إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ } “Şüphesiz Allah katında din İslâm'dır.” [Âl-i İmrân 3/19] ve Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ } “Kim İslâm'dan başka bir din ararsa, bilsin ki ondan asla kabul edilmeyecek ve o ahirette hüsrana uğrayanlardan olacaktır.” [Âl-i İmrân 3/85] buyruğudur. Bu kerim ayette geçen: { وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ } buyruğu hakkında Zemahşerî: "Dinin temkini, onun sabit kılınması ve sağlamlaştırılmasıdır" demiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ إِقَامَةَ الصَّلَاةِ، وَإِيتَاءَ الزَّكَاةِ، وَطَاعَةَ الرَّسُولِ ﷺ لِرَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى سَوَاءٌ قُلْنَا إِنَّ لَعَلَّ فِي قَوْلِهِ: لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ حَرْفُ تَعْلِيلٍ أَوْ تَرَجٍّ ; لِأَنَّهَا إِنْ قُلْنَا: إِنَّهَا حَرْفُ تَعْلِيلٍ فَإِقَامَةُ الصَّلَاةِ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ سَبَبٌ لِرَحْمَةِ اللَّهِ ; لِأَنَّ الْعِلَلَ أَسْبَابٌ شَرْعِيَّةٌ، وَإِنْ قُلْنَا: إِنَّ لَعَلَّ لِلتَّرَجِّي، أَيْ: أَقِيمُوا الصَّلَاةَ، وَآتُوا الزَّكَاةَ عَلَى رَجَائِكُمْ أَنَّ اللَّهَ يَرْحَمُكُمْ بِذَلِكَ ; لِأَنَّ اللَّهَ مَا أَطْمَعَهُمْ بِتِلْكَ الرَّحْمَةِ عِنْدَ عِلْمِهِمْ بِمُوجِبِهَا إِلَّا لِيَرْحَمَهُمْ لِمَا هُوَ مَعْلُومٌ مِنْ فَضْلِهِ وَكَرَمِهِ، وَكَوْنُ لَعَلَّ هُنَا لِلتَّرَجِّي، إِنَّمَا هُوَ بِحَسَبِ عِلْمِ الْمَخْلُوقِينَ ; كَمَا أَوْضَحْنَاهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، وَهَذَا الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ أَنَّهُمْ إِنْ أَقَامُوا الصَّلَاةَ، وَآتَوُا الزَّكَاةَ، وَأَطَاعُوا الرَّسُولَ ﵏ بِذَلِكَ جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَةٍ أُخْرَى، وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ الْآيَةَ [٩ \ ٧١] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ بَعْدَ قَوْلِهِ: وَإِذْ أَخَذْنَا مِنْ عَطْفِ الْعَامِّ عَلَى الْخَاصِّ ; لِأَنَّ إِقَامَ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءَ الزَّكَاةِ دَاخِلَانِ فِي عُمُومِ قَوْلِهِ: وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَقَدْ قَدَّمْنَا مِرَارًا أَنَّ عَطْفَ الْعَامِّ عَلَى الْخَاصِّ وَعَكْسَهُ كِلَاهُمَا مِنَ الْإِطْنَابِ الْمَقْبُولِ إِذَا كَانَ فِي الْخَاصِّ مَزِيَّةٌ لَيْسَتْ فِي غَيْرِهِ مِنْ أَفْرَادِ الْعَامَّ.
Yüce Allah'ın: { وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve Peygamber'e itaat edin ki merhamet olunasınız.” buyruğu, { لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } ifadesindeki «لَعَلَّ» edatının gerek ta'lîl (gerekçe bildirme) gerek tereccî (umut bildirme) harfi olduğunu söyleyelim, namazı ikame etmenin, zekâtı vermenin ve Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem itaat etmenin Allah Teâlâ'nın rahmetine vesile olduğuna delalet eder. Zira eğer onun ta'lîl harfi olduğunu söylersek, namazın ikame edilmesi ve ona atfedilen ameller Allah'ın rahmetinin sebebi olur; çünkü illetler şer'î sebeplerdir. Şayet «لَعَلَّ» edatının tereccî için olduğunu söylersek; yani Allah'ın bu vesileyle size merhamet edeceği ümidiyle namazı kılın ve zekâtı verin, demek olur; çünkü Allah, lütuf ve kereminin gereği olarak onları ancak merhamet etmek için bu amelleri yerine getirdiklerinde rahmet umuduna sevketmiştir. Buradaki «لَعَلَّ» edatının tereccî için oluşu ise daha önce başka yerlerde açıkladığımız gibi yaratılmışların bilgisine göredir. Bu ayetin delalet ettiği, eğer namazı ikame eder, zekâtı verir ve Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem itaat ederlerse rahmet olunacakları manası başka bir ayette açıkça gelmiştir ki o da Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ } “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin velileridirler; iyiliği emreder, kötülükten sakındırırlar, namazı dosdoğru kılarlar, zekâtı verirler, Allah'a ve Resûlüne itaat ederler. İşte Allah onlara merhamet edecektir...” [et-Tevbe 9/71]. Bu ayetteki: { وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ } buyruğunun namaz ve zekâttan sonra zikredilmesi umumun hususa atfı kabilindendir; çünkü namazı kılmak ve zekâtı vermek { وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ } emrinin umumi kapsamına dahildir. Daha önce defalarca geçtiği üzere, umumun hususa yahut hususun umuma atfedilmesi, eğer hususi olanda umumin diğer fertlerinde bulunmayan bir meziyet varsa, makbul ıtnâb (sözü genişletme) türlerindendir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ نَهَى اللَّهُ نَبِيَّهُ مُحَمَّدًا ﷺ أَنْ يَحْسَبَ، أَيْ: يُظَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ، وَمَفْعُولُ مُعَجِزِينَ مَحْذُوفٌ، أَيْ: لَا يَظُنُّهُمْ مُعْجِزِينَ رَبَّهُمْ، بَلْ قَادِرٌ عَلَى عَذَابِهِمْ لَا يَعْجِزُ عَنْ فِعْلِ مَا أَرَادَ بِهِمْ ; لِأَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ.
Yüce Allah'ın: { لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ } “İnkâr edenlerin yeryüzünde [bizi] aciz bırakacaklarını sanma!” buyruğunda Allah, Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem inkâr edenlerin yeryüzünde aciz bırakıcılar olduğunu sanmasını nehyetmiştir. «مُعْجِزِينَ» kelimesinin mefulü mahzuftur; yani Rablerini aciz bırakıcılar sanmasın, bilakis [Allah] onları cezalandırmaya kadirdir, onlara dilediğini yapmaktan aciz kalmaz; çünkü O, her şeye güç yetirendir.
وَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ جَاءَ مُبَيَّنًا فِي آيَاتٍ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ وَأَنَّ اللَّهَ مُخْزِي الْكَافِرِينَ [٩ \ ٢] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ وَبَشِّرِ الَّذِينَ كَفَرُوا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ [٩ \ ٣] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Bu kerim ayetin delalet ettiği mana diğer ayetlerde de açıklanmıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ وَأَنَّ اللَّهَ مُخْزِي الْكَافِرِينَ } “...ve bilin ki siz Allah'ı aciz bırakacak değilsiniz ve muhakkak ki Allah inkârcıları rezil rüsvay edendir.” [et-Tevbe 9/2]; Yüce Allah'ın şu buyruğu: { وَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ وَبَشِّرِ الَّذِينَ كَفَرُوا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ } “Eğer yüz çevirirseniz, bilin ki siz Allah'ı aciz bırakamazsınız. İnkâr edenleri elem dolu bir azapla müjdele!” [et-Tevbe 9/3] ve Yüce Allah'ın şu buyruğu:
أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ أَنْ يَسْبِقُونَا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ [٢٩ \ ٤] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ [١٠ \ ٥٣] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: يُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَيَرْحَمُ مَنْ يَشَاءُ وَإِلَيْهِ تُقْلَبُونَ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ الْآيَةَ [٢٩ \ ٢١ - ٢٢] ، وَقَوْلِهِ فِي «الشُّورَى» : وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ [٤٢ \ ٣١] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
{ أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ أَنْ يَسْبِقُونَا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ } “Yoksa kötülükleri yapanlar bizi atlatacaklarını mı sandılar? Ne kötü hüküm veriyorlar!” [el-Ankebût 29/4]; Yüce Allah'ın şu buyruğu: { قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ } “De ki: 'Evet, Rabbime andolsun ki o haktır ve siz [O'nu] aciz bırakacak değilsiniz.'” [Yûnus 10/53]; Yüce Allah'ın şu buyruğu: { يُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَيَرْحَمُ مَنْ يَشَاءُ وَإِلَيْهِ تُقْلَبُونَ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ } “O dilediğine azap eder, dilediğine merhamet eder ve O'na döndürüleceksiniz. Siz ne yeryüzünde ne de gökte [O'nu] aciz bırakamazsınız...” [el-Ankebût 29/21-22]; Şûrâ sûresindeki şu buyruğu: { وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ } “Siz yeryüzünde [O'nu] aciz bırakamazsınız. Sizin için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı vardır.” [eş-Şûrâ 42/31] ve benzeri diğer ayetler böyledir.
وَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا [٢٤ \ ٥٧] ، قَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ: لَا يَحْسَبَنَّ بِالْيَاءِ الْمُثَنَّاةِ التَّحْتِيَّةِ عَلَى الْغَيْبَةِ، وَقَرَأَهُ بَاقِي السَّبْعَةِ: لَا تَحْسَبَنَّ بِالتَّاءِ الْفَوْقِيَّةِ، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ، وَعَاصِمٌ، وَحَمْزَةُ بِفَتْحِ السِّينِ، وَبَاقِي السَّبْعَةِ بِكَسْرِهَا.
Bu kerim ayetteki: { لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } [en-Nûr 24/57] buyruğunu İbn Âmir ve Hamza, gaib kipiyle alttan iki noktalı ye ile «لَا يَحْسَبَنَّ» şeklinde okumuşlardır. Yedi kıraat imamının geri kalanı ise muhatap olarak üstten iki noktalı te ile «لَا تَحْسَبَنَّ» şeklinde okumuştur. İbn Âmir, Âsım ve Hamza sin harfinin fethasıyla okurken, yedi imamın geri kalanı sin harfinin kesresiyle okumuştur.
وَالْحَاصِلُ أَنَّ قِرَاءَةَ ابْنِ عَامِرٍ وَحَمْزَةَ بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ وَفَتْحِ السِّينِ، وَقِرَاءَةَ عَاصِمٍ بِالتَّاءِ الْفَوْقِيَّةِ وَفَتْحِ السِّينِ، وَقِرَاءَةَ الْبَاقِينَ مِنَ السَّبْعَةِ بِالتَّاءِ الْفَوْقِيَّةِ وَكَسْرِ السِّينِ، وَعَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ بِالتَّاءِ الْفَوْقِيَّةِ فَلَا إِشْكَالَ فِي الْآيَةِ مَعَ فَتْحِ السِّينِ وَكَسْرِهَا ; لِأَنَّ الْخِطَابَ بِقَوْلِهِ: لَا تَحْسَبَنَّ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَقَوْلُهُ: الَّذِينَ كَفَرُوا هُوَ الْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ، وَقَوْلُهُ: مُعَجِزِينَ هُوَ الْمَفْعُولُ الثَّانِي لِـ: تَحْسَبَنَّ وَأَمَّا عَلَى قِرَاءَةِ: وَلَا يَحْسَبَنَّ بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ، فَفِي الْآيَةِ إِشْكَالٌ مَعْرُوفٌ، وَذَكَرَ الْقُرْطُبِيُّ الْجَوَابَ عَنْهُ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ:
Özetle; İbn Âmir ve Hamza'nın kıraati ye ile ve sin harfinin fethasıyladır; Âsım'ın kıraati te ile ve sin harfinin fethasıyladır; yedi imamdan geriye kalanların kıraati ise te ile ve sin harfinin kesresiyledir. Üstten iki noktalı te ile okuyanların kıraatine göre, sin harfinin fethasıyla da kesresiyle de ayette bir müşkillik yoktur; çünkü { لَا تَحْسَبَنَّ } buyruğundaki hitap Peygamber'edir sallallâhu aleyhi ve sellem. { الَّذِينَ كَفَرُوا } lafzı birinci meful, { مُعْجِزِينَ } ise «تَحْسَبَنَّ» fiilinin ikinci mefulüdür. Alttan iki noktalı ye ile «وَلَا يَحْسَبَنَّ» kıraatine gelince, bu durumda ayette bilinen bir müşkillik doğmaktadır. Kurtubî buna üç vecihle cevap verildiğini zikretmiştir:
الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مَحَلِّ رَفْعِ فَاعِلِ يَحْسَبَنَّ وَالْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ مَحْذُوفٌ، تَقْدِيرُهُ: أَنْفُسُهُمْ، وَمُعَجِزِينَ مَفْعُولٌ ثَانٍ، أَيْ: لَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْفُسَهُمْ مُعْجِزِينَ اللَّهَ فِي الْأَرْضِ، وَعَزَا هَذَا الْقَوْلَ لِلزَّجَّاجِ، وَالْمَفْعُولُ الْمَحْذُوفُ قَدْ تَدُلُّ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ مَنْ قَرَأَ بِالتَّاءِ الْفَوْقِيَّةِ، كَمَا لَا يَخْفَى، وَمَفْعُولَا الْفِعْلِ الْقَلْبِيِّ يَجُوزُ حَذْفُهُمَا أَوْ حَذْفُ أَحَدِهِمَا إِنْ قَامَ عَلَيْهِ دَلِيلٌ ; كَمَا أَشَارَ لَهُ ابْنُ مَالِكٍ فِي «الْخُلَاصَةِ» ، بِقَوْلِهِ:
Birincisi: { الَّذِينَ كَفَرُوا } lafzı «يَحْسَبَنَّ» fiilinin faili olarak merfû konumdadır. Birinci meful mahzuftur ve takdiri «أَنْفُسَهُمْ» (kendilerini) demektir; { مُعْجِزِينَ } ise ikinci mefuldür. Yani: İnkâr edenler kendilerini yeryüzünde Allah'ı aciz bırakacak sanmasınlar. Bu görüşü Zeccâc'a nispet etmiştir. Mahzuf olan birinci mefule, gizli olmadığı üzere te ile okuyanların kıraati de delalet etmektedir. Kalp fiillerinin iki mefulünün yahut birinin, şayet bir delil bulunuyorsa hazfedilmesi caizdir; nitekim İbn Mâlik el-Hulâsa'da şu beytiyle buna işaret etmiştir:
وَلَا تُجِزْ هُنَا بِلَا دَلِيلِ
Bir delil olmaksızın burada caiz görme,
سُقُوطَ مَفْعُولَيْنِ أَوْ مَفْعُولِ
İki mefulün birden ya da bir mefulün düşmesini.
وَمِثَالُ حَذْفِ الْمَفْعُولَيْنِ مَعًا مَعَ قِيَامِ الدَّلِيلِ عَلَيْهِمَا، قَوْلُهُ تَعَالَى: أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ [٢٨ \ ٦٢] أَيْ: تَزْعُمُونَهُمْ شُرَكَائِي، وَقَوْلُ الْكُمَيْتِ:
Aleyhlerinde delil bulunması sebebiyle iki mefulün birlikte hazfedilmesinin örneği, Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “Nerede o iddia edip durduğunuz ortaklarım?” [el-Kasas 28/62]; yani: «تَزْعُمُونَهُمْ شُرَكَائِي» (onları bana ortak zannettiğiniz). Kümeyt'in şu sözü de böyledir:
بِأَيِّ كِتَابٍ أَمْ بِأَيَّةِ سُنَّةٍ
Hangi kitaba yahut hangi sünnete dayanarak,
تَرَى حُبَّهُمْ عَارًا عَلَيَّ وَتَحْسَبُ
Onları sevmeyi bana bir ayıp olarak görüyor ve sanıyorsun?
أَيْ: وَتَحْسَبُ حُبَّهُمْ عَارًا عَلَيَّ، وَمِثَالُ حَذْفِ أَحَدِ الْمَفْعُولَيْنِ قَوْلُ عَنْتَرَةَ:
Yani: «وَتَحْسَبُ حُبَّهُمْ عَارًا عَلَيَّ» (onları sevmeyi bana bir ayıp sanıyorsun). İki mefulden birinin hazfine örnek ise Antere'nin şu sözüdür:
وَلَقَدْ نَزَلْتِ فَلَا تَظُنِّي غَيْرَهُ
Andolsun indin [gönlüme], sakın bundan başkasını zannetme,
مِنِّي بِمَنْزِلَةِ الْمُحِبِّ الْمُكْرِمِ
Benden yana ikram gören bir sevgilinin makamındasın.
أَيْ: لَا تَظُنِّي غَيْرَهُ وَاقِعًا.
Yani: Sakın bundan başkasını gerçekleşmiş sanma.
الْجَوَابُ الثَّانِي: أَنَّ فَاعِلَ يَحْسَبَنَّ النَّبِيُّ ﷺ لِأَنَّهُ مَذْكُورٌ فِي قَوْلِهِ قَبْلَهُ: قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ أَيْ: لَا يَحْسَبَنَّ مُحَمَّدٌ ﷺ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ، وَعَلَى هَذَا فَـ: الَّذِينَ كَفَرُوا مَفْعُولٌ أَوَّلُ، وَمُعَجِزِينَ مَفْعُولٌ ثَانٍ، وَعَزَا هَذَا الْقَوْلَ لِلْفَرَّاءِ، وَأَبِي عَلِيٍّ.
İkinci cevap: «يَحْسَبَنَّ» fiilinin faili Peygamber'dir sallallâhu aleyhi ve sellem; zira daha önce geçen: «قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ» sözünde zikredilmiştir. Yani: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem inkâr edenleri aciz bırakıcılar sanmasın. Buna göre { الَّذِينَ كَفَرُوا } birinci meful, { مُعْجِزِينَ } ise ikinci mefuldür. Bu görüşü Ferrâ'ya ve Ebû Ali'ye nispet etmiştir.
الْجَوَابُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْمَعْنَى: لَا يَحْسَبَنَّ الْكَافِرُ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَعَزَا هَذَا الْقَوْلَ لِعَلِيِّ بْنِ سُلَيْمَانَ، وَهُوَ كَالَّذِي قَبْلَهُ، إِلَّا أَنَّ الْفَاعِلَ فِي الْأَوَّلِ النَّبِيُّ ﷺ وَفِي الثَّانِي الْكَافِرُ، وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: وَقُرِئَ لَا يَحْسَبَنَّ بِالْيَاءِ، وَفِيهِ أَوْجُهٌ أَنْ يَكُونَ مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ هُمَا الْمَفْعُولَانِ.
Üçüncü cevap: Mana şöyledir: İnkârcı kimse, kâfirlerin yeryüzünde [Allah'ı] aciz bırakıcılar olduğunu sanmasın. Bu görüşü Ali b. Süleyman'a nispet etmiştir. Bu da bir önceki gibidir; ancak birincisinde fail Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem iken, ikincisinde kâfirdir. Zemahşerî şöyle demiştir: «لَا يَحْسَبَنَّ» ye ile de okunmuştur. Bunda şu vecihler vardır: { مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ } ifadesinin iki meful olması.
وَالْمَعْنَى: لَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَحَدًا يُعْجِزُ اللَّهَ فِي الْأَرْضِ، حَتَّى يَطْمَعُوا هُمْ فِي مِثْلِ ذَلِكَ، وَهَذَا مَعْنًى قَوِيٌّ جَيِّدٌ، وَأَنْ يَكُونَ فِيهِ ضَمِيرُ الرَّسُولِ لِتَقَدُّمِ ذِكْرِهِ فِي قَوْلِهِ: قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأَنْ يَكُونَ الْأَصْلُ: لَا يَحْسَبَنَّهُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ، ثُمَّ حُذِفَ الضَّمِيرُ الَّذِي هُوَ الْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ، وَكَأَنَّ الَّذِي سَوَّغَ ذَلِكَ أَنَّ الْفَاعِلَ وَالْمَفْعُولَيْنِ لَمَّا كَانَتْ لِشَيْءٍ وَاحِدٍ، اقْتُنِعَ بِذِكْرِ اثْنَيْنِ عَنْ ذِكْرِ الثَّالِثِ، اهـ.
Buna göre mana: İnkâr edenler yeryüzünde Allah'ı aciz bırakacak bir kimsenin var olduğunu sanmasınlar ki kendileri de böyle bir şeye tamah etsinler. Bu, kuvvetli ve güzel bir manadır. Bir diğeri, { قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ } sözünde daha önce zikredilmiş olmasından ötürü fiilde Resûl'ün zamirinin bulunmasıdır. Bir diğeri ise aslının: «لَا يَحْسَبَنَّهُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ» olup, sonradan birinci meful olan zamirin hazfedilmiş olmasıdır. Buna cevaz veren şey ise; fail ile iki meful tek bir şeye (aynı varlığa) ait olunca, üçüncüyü anmaktan sarf-ı nazar edilerek ikisinin zikriyle yetinilmiş olmasıdır. [Zemahşerî'nin sözü] bitti.
وَمَا ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ وَأَبُو حَاتِمٍ وَغَيْرُهُمَا مِنْ أَنَّ قِرَاءَةَ مَنْ قَرَأَ: لَا يَحْسَبَنَّ بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ خَطَأٌ أَوْ لَحْنٌ، كَلَامٌ سَاقِطٌ لَا يُلْتَفَتُ إِلَيْهِ; لِأَنَّهَا قِرَاءَةٌ سَبْعِيَّةٌ ثَابِتَةٌ ثُبُوتًا لَا يُمْكِنُ الطَّعْنُ فِيهِ، وَقَرَأَ بِهَا مِنَ السَّبْعَةِ: ابْنُ عَامِرٍ، وَحَمْزَةُ ; كَمَا تَقَدَّمَ.
Nehhâs, Ebû Hâtim ve başkalarının, alttan iki noktalı ye ile «لَا يَحْسَبَنَّ» şeklinde okuyanın kıraatinin hata veya lahın (dil kuralına aykırı) olduğu yönündeki ifadeleri ise ساقط (itibarsız) ve iltifat edilmeyecek sözlerdir; zira bu, kendisine ta'n edilmesi mümkün olmayacak kesinlikte sabit bir yedi kıraat (mütevatir) vechidir. Daha önce geçtiği gibi yedi imamdan İbn Âmir ve Hamza bu şekilde okumuştur.
وَأَظْهَرُ الْأَجْوِبَةِ عِنْدِي: أَنَّ مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ هُمَا الْمَفْعُولَانِ، فَالْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ مُعَجِزِينَ وَالْمَفْعُولُ الثَّانِي دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: فِي الْأَرْضِ أَيْ: لَا تَحْسَبَنَّ مُعْجِزِينَ اللَّهَ مَوْجُودِينَ أَوْ كَائِنِينَ فِي الْأَرْضِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bana göre cevapların en zahir/kuvvetli olanı: { مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ } ifadesinin iki meful olmasıdır; birinci meful { مُعْجِزِينَ }, ikinci meful ise { فِي الْأَرْضِ } lafzının delalet ettiği şeydir. Yani: Yeryüzünde Allah'ı aciz bırakanların bulunduğunu veya var olduğunu sanma! İlim Yüce Allah'ın katındadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا لِأَهْلِ الْعِلْمِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَقْوَالٌ، رَاجِعَةٌ إِلَى قَوْلَيْنِ:
Yüce Allah'ın: { لَا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا } “Peygamber'in çağrısını/duasını, aranızda birbirinizi çağırmanız/birbirinize dua etmeniz gibi kılmayın!” buyruğunda ilim ehlinin iki görüşe irca edilen kavilleri vardır:
أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمَصْدَرَ الَّذِي هُوَ: دُعَاءَ مُضَافٌ إِلَى مَفْعُولِهِ، وَهُوَ الرَّسُولُ ﷺ وَعَلَى هَذَا فَالرَّسُولُ مَدْعُوٌّ.
Birincisi: { دُعَاءَ } masdarı kendi mefulüne muzaftır; meful de Peygamber'dir sallallâhu aleyhi ve sellem. Buna göre Peygamber, çağrılan/hitap edilendir.
الثَّانِي: أَنَّ الْمَصْدَرَ الْمَذْكُورَ مُضَافٌ إِلَى فَاعِلِهِ، وَهُوَ الرَّسُولُ ﷺ وَعَلَى هَذَا: فَالرَّسُولُ دَاعٍ.
İkincisi: Zikredilen masdar kendi failine muzaftır; fail de Peygamber'dir sallallâhu aleyhi ve sellem. Buna göre Peygamber, çağıran/dua edendir.
وَإِيضَاحُ مَعْنَى قَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْمَصْدَرَ مُضَافٌ إِلَى مَفْعُولِهِ، أَنَّ الْمَعْنَى: لَا تَجْعَلُوا دُعَاءَكُمْ إِلَى الرَّسُولِ إِذَا دَعَوْتُمُوهُ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا، فَلَا تَقُولُوا لَهُ: يَا مُحَمَّدُ مُصَرِّحِينَ بِاسْمِهِ، وَلَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ عِنْدَهُ كَمَا يَفْعَلُ بَعْضُكُمْ مَعَ بَعْضٍ، بَلْ قُولُوا لَهُ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ، يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَعَ خَفْضِ الصَّوْتِ احْتِرَامًا لَهُ ﷺ.
Masdarın kendi mefulüne muzaf olduğunu söyleyenlerin görüşünün açıklaması şudur: Mana; Peygamber'e seslendiğinizde ona hitabınızı birbirinize seslenmeniz gibi kılmayın; ona ismini açıkça söyleyerek 'Ey Muhammed' demeyin ve birbirinizle konuşurken yaptığınız gibi onun yanında seslerinizi yükseltmeyin; bilakis ona sallallâhu aleyhi ve sellem hürmeten sesinizi alçaltarak 'Ey Allah'ın Nebîsi', 'Ey Allah'ın Resûlü' deyin, demektir.
وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الَّذِي تَشْهَدُ لَهُ آيَاتٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى; كَقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ وَلَا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ كَجَهْرِ بَعْضِكُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمَالُكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ إِنَّ الَّذِينَ يَغُضُّونَ أَصْوَاتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ أُولَئِكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوَى الْآيَةَ [٤٩ \ ٢ - ٣] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يُنَادُونَكَ مِنْ وَرَاءِ الْحُجُرَاتِ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ وَلَوْ أَنَّهُمْ صَبَرُوا حَتَّى تَخْرُجَ إِلَيْهِمْ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ [٤٩ \ ٤ - ٥] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا رَاعِنَا الْآيَةَ [٢ \ ١٠٤] ، وَهَذَا الْقَوْلُ فِي الْآيَةِ مَرْوِيٌّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَمُجَاهِدٍ، وَقَتَادَةَ ; كَمَا ذَكَرَهُ عَنْهُمُ الْقُرْطُبِيُّ، وَذَكَرَهُ ابْنُ كَثِيرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَذَكَرَهُ أَيْضًا عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَمُجَاهِدٍ، وَمُقَاتِلٍ، وَنَقَلَهُ أَيْضًا عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، ثُمَّ قَالَ: إِنَّ هَذَا الْقَوْلَ هُوَ الظَّاهِرُ، وَاسْتَدَلَّ لَهُ بِالْآيَاتِ الَّتِي ذَكَرْنَا.
Bu görüş, Allah Teâlâ'nın kitabındaki şu ayetlerin de şahitlik ettiği görüştür: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ وَلَا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ كَجَهْرِ بَعْضِكُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمَالُكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ إِنَّ الَّذِينَ يَغُضُّونَ أَصْوَاتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ أُولَئِكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوَى } “Ey iman edenler! Seslerinizi Peygamber'in sesinin üstüne yükseltmeyin; birbirinize bağırdığınız gibi ona yüksek sesle hitap etmeyin; yoksa siz farkına varmadan amelleriniz boşa gider. Allah'ın Resûlü'nün yanında seslerini kısanlar var ya, işte onlar Allah'ın kalplerini takva için sınadığı kimselerdir...” [el-Hucurât 49/2-3]; Yüce Allah'ın şu buyruğu: { إِنَّ الَّذِينَ يُنَادُونَكَ مِنْ وَرَاءِ الْحُجُرَاتِ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ وَلَوْ أَنَّهُمْ صَبَرُوا حَتَّى تَخْرُجَ إِلَيْهِمْ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ } “Sana odaların arkasından bağıranlar var ya, onların çoğu akletmezler. Eğer onlar sen yanlarına çıkıncaya kadar sabretselerdi, elbette kendileri için daha hayırlı olurdu.” [el-Hucurât 49/4-5] ve Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا رَاعِنَا } “Ey iman edenler! 'Râinâ' demeyin...” [el-Bakara 2/104] buyruğudur. Ayetteki bu görüş Saîd b. Cübeyr, Mücâhid ve Katâde'den rivayet edilmiştir; Kurtubî onlardan bunu nakletmiştir. İbn Kesîr de bunu Dahhâk vasıtasıyla İbn Abbâs'tan aktarmış; ayrıca Saîd b. Cübeyr, Mücâhid ve Mukâtil'den zikretmiş ve Mâlik kanalıyla Zeyd b. Eslem'den de nakletmiştir. Sonra şöyle demiştir: Zahir olan görüş budur. Buna zikrettiğimiz ayetleri de delil getirmiştir.
وَأَمَّا عَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ الْمَصْدَرَ مُضَافٌ إِلَى فَاعِلِهِ، فَفِي الْمَعْنَى وَجْهَانِ:
Masdarın kendi failine muzaf olduğunu ileri süren ikinci görüşe gelince, bunun anlamında da iki vecih vardır:
الْأَوَّلُ: مَا ذَكَرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي «الْكَشَّافِ» قَالَ: إِذَا احْتَاجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى اجْتِمَاعِكُمْ عِنْدَهُ لِأَمْرٍ فَدَعَاكُمْ فَلَا تَتَفَرَّقُوا عَنْهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ، وَلَا تَقِيسُوا دُعَاءَهُ إِيَّاكُمْ عَلَى دُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا، وَرُجُوعِكُمْ عَنِ الْمَجْمَعِ بِغَيْرِ إِذْنِ الدَّاعِي.
Birincisi: Zemahşerî'nin el-Keşşâf'ta zikrettiği görüştür. Şöyle demiştir: Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem bir iş için kendi yanında toplanmanıza ihtiyaç duyup sizi çağırdığında, onun izni olmadan yanından ayrılıp dağılmayın. Onun sizi çağırmasını birbirinizi çağırmanıza ve çağıranın izni olmadan meclisten ayrılıp dönmenize kıyas etmeyin.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: هُوَ مَا ذَكَرَهُ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ، قَالَ: وَالْقَوْلُ الثَّانِي فِي ذَلِكَ أَنَّ الْمَعْنَى فِي لَا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا أَيْ: لَا تَعْتَقِدُوا أَنَّ دُعَاءَهُ عَلَى غَيْرِهِ كَدُعَاءِ غَيْرِهِ، فَإِنَّ دُعَاءَهُ مُسْتَجَابٌ، فَاحْذَرُوا أَنْ يَدْعُوَ عَلَيْكُمْ، فَتَهْلِكُوا.
İkinci vecih ise İbn Kesîr'in tefsirinde zikrettiğidir. Şöyle demiştir: Bu konudaki ikinci kavil şudur: { لَا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا } ifadesinin anlamı; onun bir başkası aleyhindeki bedduasını başkasının bedduası gibi saymayın; zira onun duası müstecaptır (kabul edilir). Dolayısıyla aleyhinize dua etmesinden sakının, yoksa helak olursunuz, demektir.
حَكَاهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَالْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ، وَعَطِيَّةَ الْعَوْفِيِّ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ، انْتَهَى كَلَامُ ابْنِ كَثِيرٍ.
Bunu İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan, Hasan-ı Basrî'den ve Atıyye el-Avfî'den rivayet etmiştir. En doğrusunu Allah bilir. İbn Kesîr'in sözü bitti.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -:
Bu eserin müellifi -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki:
هَذَا الْوَجْهُ الْأَخِيرُ يَأْبَاهُ ظَاهِرُ الْقُرْآنِ ; لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا يَدُلُّ عَلَى خِلَافِهِ، وَلَوْ أَرَادَ دُعَاءَ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ، لَقَالَ: لَا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ عَلَيْكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ عَلَى بَعْضٍ، فَدُعَاءُ بَعْضِهِمْ بَعْضًا، وَدُعَاءُ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ مُتَغَايِرَانِ، كَمَا لَا يَخْفَى. وَالظَّاهِرُ أَنَّ قَوْلَهُ: لَا تَجْعَلُوا مِنْ جَعَلَ الَّتِي بِمَعْنَى اعْتَقَدَ، كَمَا ذَكَرْنَا عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ آنِفًا.
Bu son veche Kur'an'ın zahiri elvermez; çünkü Yüce Allah'ın: { كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا } “...birbirinizi çağırmanız gibi...” buyruğu bunun aksine delalet eder. Eğer onların birbirleri aleyhine beddualarını kastetmiş olsaydı: «لَا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ عَلَيْكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ عَلَى بَعْضٍ» (Resûl'ün sizin aleyhinize bedduasını birbirinizin aleyhine bedduası gibi kılmayın) buyururdu. Oysa bir kimsenin diğerine hitap etmesi (çağırması/duası) ile aleyhine beddua etmesi gizli olmadığı üzere birbirinden farklıdır. Zahir olan şudur ki { لَا تَجْعَلُوا } buyruğundaki «جَعَلَ» fiili, az önce İbn Kesîr'den aktardığımız gibi «اعْتَقَدَ» (saymak, kabul etmek) manasındadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: عَنْ أَمْرِهِ رَاجِعٌ إِلَى الرَّسُولِ، أَوْ إِلَى اللَّهِ وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ ; لِأَنَّ الْأَمْرَ مِنَ اللَّهِ، وَالرَّسُولُ مُبَلِّغٌ عَنْهُ، وَالْعَرَبُ تَقُولُ: خَالَفَ أَمْرَهُ وَخَالَفَ عَنْ أَمْرِهِ: وَقَالَ بَعْضُهُمْ: يُخَالِفُونَ: مُضَمَّنٌ مَعْنَى يَصُدُّونَ، أَيْ: يَصُدُّونَ عَنْ أَمْرِهِ.
Yüce Allah'ın: { فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “O'nun emrine aykırı davrananlar, başlarına bir fitne gelmesinden veya kendilerine elem dolu bir azap isabet etmesinden sakınsınlar!” buyruğundaki { عَنْ أَمْرِهِ } ifadesinde bulunan zamir Peygamber'e veya Allah'a racidir; mana ise birdir, çünkü emir Allah'tandır, Peygamber ise O'ndan tebliğ edendir. Araplar «خَالَفَ أَمْرَهُ» ve «خَالَفَ عَنْ أَمْرِهِ» derler. Bazıları ise { يُخَالِفُونَ } fiilinin «يَصُدُّونَ» (yüz çevirirler/alıkoyarlar) manasını tazammun ettiğini, yani: O'nun emrinden yüz çevirirler, demek olduğunu söylemiştir.
وَهَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ قَدِ اسْتَدَلَّ بِهَا الْأُصُولِيُّونَ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ الْمُجَرَّدَ عَنِ الْقَرَائِنِ يَقْتَضِي الْوُجُوبَ ; لِأَنَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - تَوَعَّدَ الْمُخَالِفِينَ عَنْ أَمْرِهِ بِالْفِتْنَةِ أَوِ الْعَذَابِ الْأَلِيمِ، وَحَذَّرَهُمْ مِنْ مُخَالَفَةِ الْأَمْرِ، وَكُلُّ ذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّ الْأَمْرَ لِلْوُجُوبِ، مَا لَمْ يَصْرِفْ عَنْهُ صَارِفٌ؛ لِأَنَّ غَيْرَ الْوَاجِبِ لَا يَسْتَوْجِبُ تَرْكُهُ الْوَعِيدَ الشَّدِيدَ وَالتَّحْذِيرَ.
Bu kerim ayeti usulcüler, karinelerden arınmış yalın emrin vücub (farziyet) ifade ettiğine delil getirmişlerdir; çünkü O -celle ve alâ-, emrine aykırı davrananları fitneyle veya elem dolu bir azapla tehdit etmiş ve onları emre muhalefetten sakındırmıştır. Bütün bunlar, kendisini başka tarafa çeviren bir karine bulunmadıkça emrin vücub için olmasını gerektirir; çünkü vacip olmayan bir şeyin terki böylesine şiddetli bir tehdidi ve sakındırmayı gerektirmez.
وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنَ اقْتِضَاءِ الْأَمْرِ الْمُطْلَقِ الْوُجُوبِ، دَلَّتْ عَلَيْهِ آيَاتٌ أُخَرُ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ ارْكَعُوا لَا يَرْكَعُونَ [٧٧ \ ٤٨] فَإِنَّ قَوْلَهُ: ارْكَعُوا أَمْرٌ مُطْلَقٌ، وَذَمُّهُ تَعَالَى لِلَّذِينَ لَمْ يَمْتَثِلُوهُ بِقَوْلِهِ: لَا يَرْكَعُونَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ امْتِثَالَهُ وَاجِبٌ، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى لِإِبْلِيسَ: مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ [٧ \ ١٢] ، فَإِنْكَارُهُ تَعَالَى عَلَى إِبْلِيسَ مُوَبِّخًا لَهُ بِقَوْلِهِ: مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَارِكٌ وَاجِبًا. وَأَنَّ امْتِثَالَ الْأَمْرِ وَاجِبٌ مَعَ أَنَّ الْأَمْرَ الْمَذْكُورَ مُطْلَقٌ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: اسْجُدُوا لِآدَمَ [٢ \ ٣٤] ، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى عَنْ مُوسَى: أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي [٢٠ \ ٩٣] ، فَسَمَّى مُخَالَفَةَ الْأَمْرِ مَعْصِيَةً، وَأَمْرُهُ الْمَذْكُورُ مُطْلَقٌ، وَهُوَ قَوْلُهُ: اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلَا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ [٧ \ ١٤٢] ، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Bu kerim ayetin delalet ettiği, mutlak emrin vücub ifade ettiği manasına Allah'ın kitabından başka ayetler de delalet etmiştir; nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğu böyledir: { وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ ارْكَعُوا لَا يَرْكَعُونَ } “Onlara: 'Rükû edin' denildiğinde rükû etmezler.” [el-Mürselât 77/48]. Buradaki { ارْكَعُوا } sözü mutlak bir emirdir. Yüce Allah'ın emre uymayanları: { لَا يَرْكَعُونَ } “...rükû etmezler” buyurarak yermesi, emre imtisal etmenin vacip olduğuna delalet eder. Yüce Allah'ın İblis'e yönelik şu buyruğu da böyledir: { مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ } “Sana emrettiğimde seni secde etmekten alıkoyan neydi?” [el-A'râf 7/12]. Yüce Allah'ın { مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ } buyurarak İblis'i azarlayıp kınaması, onun bir vacibi terk ettiğine delalet eder. Söz konusu emir olan Yüce Allah'ın: { اسْجُدُوا لِآدَمَ } “Âdem'e secde edin...” [el-Bakara 2/34] buyruğu mutlak bir emir olduğu halde gereğini yerine getirmek vaciptir. Yüce Allah'ın Mûsâ'dan naklettiği şu buyruk da böyledir: { أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي } “...Yoksa emrime karşı mı geldin?” [Tâhâ 20/93]. Burada emre muhalefeti masiyet (isyan) olarak isimlendirmiştir; oysa zikredilen emri mutlak olup Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلَا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ } “Kavmimin içinde benim yerime geç, ıslah et ve bozguncuların yoluna uyma!” [el-A'râf 7/142] ve Yüce Allah'ın şu buyruğu gibi: