Binûn

Nûr — 12. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَمِنَ الثَّانِي قَوْلُهُ:

İkincisine örnek ise şairin şu sözüdür:

فَإِنْ تَنْكِحِي أَنْكِحْ وَإِنْ تَتَأَيَّمِي ... وَإِنْ كُنْتُ أَفْتَى مِنْكُمُ أَتَأَيَّمُ

Eğer sen evlenirsen ben de evlenirim, eğer bekâr kalırsan / Ben sizden daha genç olsam da bekâr kalırım.

وَمِنَ الْأَوَّلِ أَيْضًا، قَوْلُ يَزِيدَ بْنِ الْحَكَمِ الثَّقَفِيِّ:

Yine birinciye dair bir örnek de Yezîd b. el-Hakem es-Sekafî'nin şu sözüdür:

كُلُّ امْرِئٍ سَتَئِيمُ مِنْهُ ... الْعُرْسُ أَوْ مِنْهَا يَئِيمُ

Her kişinin eşi kendisinden sonra bekâr kalacaktır / Yahut o eşinden sonra bekâr kalacaktır.

وَقَوْلُ الْآخَرِ:

Bir diğer şairin şu sözü de [buna örnektir]:

نَجَوْتَ بِقَوْفِ نَفْسِكَ غَيْرَ أَنِّي ... إِخَالُ بِأَنْ سَيَيْتِمُ أَوْ تَئِيمُ

Kendi peşinden giderek [canını] kurtardın, ne var ki ben / [Çocuğunun] yetim kalacağını veya [eşinin] dul kalacağını sanıyorum.

يَعْنِي: يَيْتِمُ ابْنُكَ وَتَئِيمُ امْرَأَتُكَ.

Yani: Çocuğun yetim kalacak, eşin de dul/bekâr kalacaktır.

فَإِذَا عَلِمْتَ هَذَا، فَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى شَامِلٌ لِلذُّكُورِ وَالْإِنَاثِ، وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: مِنْكُمْ أَيْ: مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَيُفْهَمُ مِنْ دَلِيلِ الْخِطَابِ أَيْ مَفْهُومِ الْمُخَالَفَةِ فِي قَوْلِهِ: مِنْكُمْ أَنَّ الْأَيَامَى مِنْ غَيْرِكُمْ، أَيْ: مِنْ غَيْرِ الْمُسْلِمِينَ، وَهُمُ الْكُفَّارُ لَيْسُوا كَذَلِكَ.

Bunu bildiğinde, bil ki Yüce Allah'ın bu ayetteki: { وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى } “Bekâr olanları evlendirin” buyruğu hem erkekleri hem de kadınları kapsamaktadır. Ayetteki: { مِنْكُمْ } “içinizden” buyruğu ise yani Müslümanlardan demektir. { مِنْكُمْ } buyruğundaki hitabın delaletinden, yani mefhum-i muhalefetinden anlaşılır ki, sizden olmayan yani Müslüman olmayan kâfirlerin bekârları bu hükümde değildir.

وَهَذَا الْمَفْهُومُ الَّذِي فُهِمَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ جَاءَ مُصَرَّحًا بِهِ فِي آيَاتٍ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي أَيَامَى الْكُفَّارِ الذُّكُورِ: وَلَا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا [٢ \ ٢٢١] ، وَقَوْلُهُ فِي أَيَامَاهُمُ الْإِنَاثِ: وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ [٢ \ ٢٢١] ، وَقَوْلُهُ فِيهِمَا جَمِيعًا: فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنَاتٍ فَلَا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَلَا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ [٦٠ \ ١٠] .

Bu ayetten anlaşılan bu mefhum, diğer ayetlerde açıkça ifade edilmiştir; nitekim kâfirlerin erkek bekârları hakkında Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا } “İman etmedikçe müşrik erkekleri [mümin kadınlarla] evlendirmeyin.” [Bakara 2/221]. Kâfirlerin kadın bekârları hakkında ise: { وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ } “İman etmedikçe müşrik kadınlarla evlenmeyin.” [Bakara 2/221] buyurmuştur. Her ikisi hakkında birden ise: { فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنَاتٍ فَلَا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَلَا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ } “Eğer onların mümin kadınlar olduklarını anlarsanız, onları kâfirlere geri döndürmeyin. Bunlar onlara helal değildir, onlar da bunlara helal olmazlar.” [Mümtehine 60/10] buyurmuştur.

وَبِهَذِهِ النُّصُوصِ الْقُرْآنِيَّةِ الصَّرِيحَةِ الْمُوَضِّحَةِ لِمَفْهُومِ هَذِهِ الْآيَةِ، تَعْلَمُ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ تَزْوِيجُ الْمُسْلِمَةِ لِلْكَافِرِ مُطْلَقًا وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ تَزْوِيجُ الْمُسْلِمِ لِلْكَافِرَةِ إِلَّا أَنَّ عُمُومَ هَذِهِ الْآيَاتِ خَصَّصَتْهُ آيَةُ «الْمَائِدَةِ» ، فَأَبَانَتْ أَنَّ الْمُسْلِمَ يَجُوزُ لَهُ تَزَوُّجُ الْمُحْصَنَةِ الْكِتَابِيَّةِ خَاصَّةً ; وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَطَعَامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حِلٌّ لَكُمْ وَطَعَامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ [٥ \ ٥] ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى عَاطِفًا عَلَى مَا يَحِلُّ لِلْمُسْلِمِينَ: وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ صَرِيحٌ فِي إِبَاحَةِ تَزْوِيجِ الْمُسْلِمِ لِلْمُحْصَنَةِ الْكِتَابِيَّةِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهَا الْحُرَّةُ الْعَفِيفَةُ.

Bu ayetin mefhumunu açıklayan bu sarih Kur'an nasslarıyla bilirsin ki, Müslüman bir kadının bir kâfirle evlendirilmesi kesinlikle caiz değildir. Aynı şekilde Müslüman bir erkeğin de kâfir bir kadınla evlenmesi caiz değildir; ancak bu ayetlerin umumunu Mâide Suresi'ndeki ayet tahsis etmiş ve Müslüman erkeğin özellikle iffetli Ehl-i Kitap bir kadınla evlenmesinin caiz olduğunu açıklamıştır. Bu durum Yüce Allah'ın şu buyruğundadır: { وَطَعَامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حِلٌّ لَكُمْ وَطَعَامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Kendilerine kitap verilenlerin yiyeceği size helaldir, sizin yiyeceğiniz de onlara helaldir. Mümin kadınlardan iffetli olanlar ile sizden önce kendilerine kitap verilenlerden iffetli kadınlar da [size helaldir].” [Mâide 5/5]. Yüce Allah'ın Müslümanlara helal olan şeylere atfederek: { وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ } buyurması, Müslüman bir erkeğin iffetli Ehl-i Kitap bir kadınla evlenmesinin mubah olduğu hususunda açıktır. Zahir olan da onun hür ve iffetli kadın olduğudur.

فَالْحَاصِلُ أَنَّ التَّزْوِيجَ بَيْنَ الْكُفَّارِ وَالْمُسْلِمِينَ مَمْنُوعٌ فِي جَمِيعِ الصُّوَرِ، إِلَّا صُورَةً وَاحِدَةً، وَهِيَ تُزَوُّجُ الرَّجُلِ الْمُسْلِمِ بِالْمَرْأَةِ الْمُحْصَنَةِ الْكِتَابِيَّةِ، وَالنُّصُوصُ الدَّالَّةُ عَلَى ذَلِكَ قُرْآنِيَّةٌ، كَمَا رَأَيْتَ.

Özetle; kâfirler ile Müslümanlar arasında evlilik, tek bir suret müstesna olmak üzere bütün suretlerde yasaktır. O tek suret de Müslüman bir erkeğin iffetli Ehl-i Kitap bir kadınla evlenmesidir. Buna delalet eden nasslar da gördüğün gibi Kur'anî nasslardır.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ يَدُلُّ عَلَى لُزُومِ تَزْوِيجِ الْأَيَامَى مِنَ الْمَمْلُوكِينَ الصَّالِحِينَ، وَالْإِمَاءِ الْمَمْلُوكَاتِ، وَظَاهِرُ هَذَا الْأَمْرِ الْوُجُوبُ ; لِمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ.

Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: { وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ } “köle ve cariyelerinizden de salih olanları [evlendirin]” buyruğu, salih memluk kölelerin ve memluk cariyelerin bekâr olanlarının evlendirilmesinin gerekliliğine delalet eder. Usulde yerleşmiş olan kural gereğince bu emrin zahiri vücub (farzlık) ifade eder.

وَقَدْ بَيَّنَّا مِرَارًا مِنْ أَنَّ صِيغَةَ الْأَمْرِ الْمُجَرَّدَةَ عَنِ الْقَرَائِنِ تَقْتَضِي الْوُجُوبَ، وَبِذَلِكَ تَعْلَمُ أَنَّ الْخَالِيَةَ مِنْ زَوْجٍ إِذَا خَطَبَهَا كُفْءٌ وَرَضِيَتْهُ، وَجَبَ عَلَى وَلِيِّهَا تَزْوِيجُهَا إِيَّاهُ، وَأَنَّ مَا يَقُولُهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ وَمَنْ وَافَقَهُمْ، مِنْ أَنَّ السَّيِّدَ لَهُ مَنْعُ عَبْدِهِ وَأَمَتِهِ مِنَ التَّزْوِيجِ مُطْلَقًا غَيْرُ صَوَابٍ لِمُخَالَفَتِهِ لِنَصِّ الْقُرْآنِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ.

Karînelerden (ipuçlarından) soyutlanmış emir kipinin vücub gerektirdiğini defalarca açıklamıştık. Bununla bilirsin ki, kocası olmayan bir kadına dengi olan biri talip olduğunda ve kadın da buna razı geldiğinde, velisinin onu o kişiyle evlendirmesi vaciptir. Malikîlerden ve onlara muvafakat edenlerden bazı ilim ehlinin, efendinin kölesini ve cariyesini mutlak olarak evlenmekten menetme hakkı bulunduğuna dair sözü, bu kerim ayetteki Kur'an nassına muhalif olduğundan doğru değildir.

وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَإِمَائِكُمْ بَيَّنَتْ آيَةُ «النِّسَاءِ» أَنَّ الْأَمَةَ لَا تُزَوَّجُ لِلْحُرِّ إِلَّا بِالشُّرُوطِ الَّتِي أَشَارَتْ إِلَيْهَا الْآيَةُ، فَآيَةُ «النِّسَاءِ» الْمَذْكُورَةُ مُخَصَّصَةٌ بِعُمُومِ آيَةِ «النُّورِ» هَذِهِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْإِمَاءِ، وَآيَةُ «النِّسَاءِ» الْمَذْكُورَةُ هِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ [٤ \ ٢٥] ، فَدَلَّتْ آيَةُ «النِّسَاءِ» هَذِهِ عَلَى أَنَّ الْحُرَّ لَا يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ الْمَمْلُوكَةَ الْمُؤْمِنَةَ، إِلَّا إِذَا كَانَ غَيْرَ مُسْتَطِيعٍ تَزْوِيجَ حُرَّةٍ لِعَدَمِ الطَّوْلِ عِنْدَهُ، وَقَدْ خَافَ الزِّنَى فَلَهُ حِينَئِذٍ تَزَوُّجُ الْأَمَةِ بِإِذْنِ أَهْلِهَا الْمَالِكِينَ لَهَا، وَيَلْزَمُهُ دَفْعُ مَهْرِهَا، وَهِيَ مُؤْمِنَةٌ عَفِيفَةٌ لَيْسَتْ مِنَ الزَّانِيَاتِ وَلَا مُتَّخِذَاتِ الْأَخْدَانِ، وَمَعَ هَذَا كُلِّهِ فَصَبْرُهُ عَنْ تَزْوِيجِهَا خَيْرٌ لَهُ، وَإِذَا كَانَ الصَّبْرُ عَنْ تَزْوِيجِهَا مَعَ مَا ذَكَرْنَا مِنَ الِاضْطِرَارِ خَيْرًا لَهُ فَمَعَ عَدَمِهِ أَوْلَى بِالْمَنْعِ، وَبِمَا ذَكَرْنَا تَعْلَمُ أَنَّ الصَّوَابَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ مِنْ مَنْعِ تَزْوِيجِ الْحُرِّ الْأَمَةَ، إِلَّا بِالشُّرُوطِ الْمَذْكُورَةِ فِي الْقُرْآنِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا [٤ \ ٢٥] ، وَقَوْلِهِ: ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ [٤ \ ٢٥] ، أَيِ: الزِّنَى إِلَى آخِرِ مَا ذُكِرَ فِي الْآيَةِ خِلَافًا لِأَبِي حَنِيفَةَ الْقَائِلِ بِجَوَازِ نِكَاحِهَا مُطْلَقًا، إِلَّا إِذَا تَزَوَّجَهَا عَلَى حُرَّةٍ.

Bil ki bu kerim ayetteki: { وَإِمَائِكُمْ } “ve cariyelerinizden” buyruğunu Nisâ Suresi'ndeki ayet açıklamış; cariyenin ancak o ayetin işaret ettiği şartlarla hür bir erkekle evlendirilebileceğini belirtmiştir. Zikredilen Nisâ ayeti, cariyeler bakımından bu Nûr ayetinin umumunu tahsis etmiştir. Zikredilen Nisâ ayeti, Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ } ayetinden Yüce Allah'ın: { ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ } “İçinizden kimin hür mümin kadınlarla evlenmeye gücü yetmezse, ellerinizin altında bulunan mümin cariyelerinizden [alsın]... Bu, içinizden günaha düşmekten (zinadan) korkanlar içindir. Sabretmeniz ise sizin için daha hayırlıdır.” [Nisâ 4/25] buyruğuna kadar olan kısımdır. Bu Nisâ ayeti delalet etmiştir ki, hür bir erkeğin mümin bir cariyeyle evlenmesi ancak hür bir kadınla evlenmeye maddî gücü (tavl) yetmediği ve zinaya düşmekten korktuğu takdirde caizdir. Bu durumda cariyenin sahibi olan ailesinin izniyle onunla evlenebilir, mehrini ödemesi gerekir ve bu cariyenin de iffetli bir mümin olup zani ve gizli dost tutanlardan olmaması lazımdır. Bütün bunlarla birlikte onunla evlenmeye sabretmesi kendisi için daha hayırlıdır. Zikrettiğimiz bu zaruret halinde bile onunla evlenmekten sabretmek daha hayırlı olduğuna göre, zaruret olmadığında [evlenmenin] menedilmesi evleviyetle gerekir. Zikrettiğimiz hususlardan anlarsın ki cumhurun, Kur'an'da zikredilen şartlar olmaksızın hür erkeğin cariyeyle evlenmesini meneden görüşü doğrudur. Nitekim Yüce Allah: { وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا } “İçinizden kimin gücü yetmezse” [Nisâ 4/25] ve { ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ } “Bu, içinizden günaha düşmekten (zinadan) korkanlar içindir” [Nisâ 4/25] buyurmuş ve ayetin sonuna kadar zikredilmiştir. Bu, hür bir kadının üzerine evlenmedikçe cariye ile evlenmenin mutlak olarak caiz olduğunu söyleyen Ebû Hanîfe'nin hilafınadır.

وَالْحَاصِلُ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى فِي آيَةِ «النُّورِ» هَذِهِ: وَإِمَائِكُمْ خَصَّصَتْ عُمُومَهُ آيَةُ «النِّسَاءِ» كَمَا أَوْضَحْنَاهُ آنِفًا، وَالْعُلَمَاءُ يَقُولُونَ: إِنَّ عِلَّةَ مَنْعِ تَزْوِيجِ الْحُرِّ الْأُمَّةَ، أَنَّهَا إِنْ وَلَدَتْ مِنْهُ كَانَ وَلَدُهَا مَمْلُوكًا ; لِأَنَّ كُلَّ ذَاتِ رَحِمٍ فَوَلَدُهَا بِمَنْزِلَتِهَا، فَيَلْزَمُهُ أَلَّا يَتَسَبَّبَ فِي رِقِّ أَوْلَادِهِ مَا اسْتَطَاعَ، وَوَجْهُهُ ظَاهِرٌ كَمَا تَرَى.

Özetle, Yüce Allah'ın bu Nûr ayetindeki: { وَإِمَائِكُمْ } “ve cariyelerinizden” buyruğunun umumunu, az önce açıkladığımız gibi Nisâ ayeti tahsis etmiştir. Âlimler şöyle demektedir: Hür erkeğin cariye ile evlenmesinin menedilme illeti; ondan bir çocuğu olduğu takdirde o çocuğun köle olacak olmasıdır. Çünkü her rahim sahibi dişinin çocuğu onun konumundadır. Bu sebeple gücü yettiğince çocuklarının köle olmasına sebep olmaması gerekir; bunun yönü de gördüğün gibi açıktır.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فِيهِ وَعْدٌ مِنَ اللَّهِ لِلْمُتَزَوِّجِ الْفَقِيرِ مِنَ الْأَحْرَارِ، وَالْعَبِيدِ بِأَنَّ اللَّهَ يُغْنِيهِ، وَاللَّهُ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ، وَقَدْ وَعَدَ اللَّهُ أَصْحَابَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ الْفُقَرَاءَ بِالْيُسْرِ بَعْدَ ذَلِكَ الْعُسْرِ، وَأَنْجَزَ لَهُمْ ذَلِكَ، وَذَلِكُمْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ [٦٥ \ ٧] ، أَيْ: ضُيِّقَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ إِلَى قَوْلِهِ

Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: { إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Eğer fakir iseler, Allah onları lütfuyla zenginleştirir” buyruğunda, hür ve kölelerden evlenen fakir kimseye Allah'ın onu zenginleştireceğine dair bir vaat vardır ve Allah vaadinden dönmez. Nitekim Allah, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem fakir olan sahabelerine o darlıktan sonra kolaylık vaat etmiş ve bunu onlar için gerçekleştirmiştir. Bu husus Yüce Allah'ın: { وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ } yani rızkı daraltılmış kimse [sözünden başlayıp] Yüce Allah'ın şu buyruğuna kadardır:

تَعَالَى: سَيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ يُسْرًا [٦٥ \ ٧] ، وَهَذَا الْوَعْدُ مِنْهُ - جَلَّ وَعَلَا - وَعَدَ بِهِ مَنِ اتَّقَاهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ الْآيَةَ [٦٥ \ ٢ - ٣] ، وَوَعَدَ بِالرِّزْقِ أَيْضًا مَنْ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلَاةِ وَيَصْطَبِرُ عَلَيْهَا، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا لَا نَسْأَلُكَ رِزْقًا نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى [٢٠ \ ١٣٢] ، وَقَدْ وَعَدَ الْمُسْتَغْفِرِينَ بِالرِّزْقِ الْكَثِيرِ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ نُوحٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى عَنْهُ: فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كَانَ غَفَّارًا يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَارًا وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ وَيَجْعَلْ لَكُمْ جَنَّاتٍ وَيَجْعَلْ لَكُمْ أَنْهَارًا [٧١ \ ١٠ - ١٢] ، وَعَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ هُودٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى عَنْهُ: وَيَا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَارًا وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلَى قُوَّتِكُمْ الْآيَةَ [١١ \ ٥٢] ، وَعَلَى لِسَانِ نَبِيِّنَا - صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَعَلَيْهِمَا جَمِيعًا وَسُلَّمَ -: وَأَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُمَتِّعْكُمْ مَتَاعًا حَسَنًا إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى [١١ \ ٣] .

{ سَيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ يُسْرًا } “Allah, bir güçlükten sonra bir kolaylık yaratacaktır.” [Talâk 65/7]. O'nun -celle ve alâ- bu vaadi, kendisinden sakınan (takva sahibi) kimseye Yüce Allah'ın şu buyruğunda vaat ettiği şeydir: { وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ } “Kim Allah'tan korkarsa, Allah ona bir çıkış yolu ihsan eder ve ona beklemediği yerden rızık verir...” [Talâk 65/2-3]. Yine ehline namazı emreden ve onda sabırla sebat gösteren kimseye de şu buyruğunda rızık vaat etmiştir: { وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا لَا نَسْأَلُكَ رِزْقًا نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى } “Ehline namazı emret ve kendin de ona sabırla devam et. Biz senden bir rızık istemiyoruz; seni Biz rızıklandırırız. Güzel akıbet takva sahiplerinindir.” [Tâhâ 20/132]. İstiğfar edenlere bol rızkı, peygamberi Nuh'un diliyle ondan naklen Yüce Allah'ın şu buyruğunda vaat etmiştir: { فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كَانَ غَفَّارًا يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَارًا وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ وَيَجْعَلْ لَكُمْ جَنَّاتٍ وَيَجْعَلْ لَكُمْ أَنْهَارًا } “Dedim ki: Rabbinizden bağışlanma dileyin; çünkü O çok bağışlayıcıdır. [Bağışlanma dileyin ki] üzerinize gökten bol bol yağmur indirsin, mallar ve oğullarla size yardım etsin, sizin için bahçeler var etsin ve sizin için ırmaklar kılsın.” [Nûh 71/10-12]. Peygamberi Hûd'un diliyle de ondan naklen Yüce Allah'ın şu buyruğunda vaat etmiştir: { وَيَا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَارًا وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلَى قُوَّتِكُمْ } “Ey kavmim! Rabbinizden bağışlanma dileyin, sonra O'na tövbe edin ki üzerinize gökten bol bol yağmur göndersin ve gücünüze güç katsın...” [Hûd 11/52]. Peygamberimiz'in -sallallâhu aleyhi ve sellem ve her ikisine de selam olsun- diliyle ise şöyle buyurmuştur: { وَأَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُمَتِّعْكُمْ مَتَاعًا حَسَنًا إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى } “Rabbinizden bağışlanma dileyin ve O'na tövbe edin ki, sizi belirlenmiş bir süreye kadar güzelce geçindirip faydalandırsın...” [Hûd 11/3].

وَمِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ طَاعَةَ اللَّهِ تَعَالَى سَبَبٌ لِلرِّزْقِ، قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ الْآيَةَ [٧ \ ٩٦] ، وَمِنْ بَرَكَاتِ السَّمَاءِ الْمَطَرُ، وَمِنْ بَرَكَاتِ الْأَرْضِ النَّبَاتُ مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ وَالْأَنْعَامُ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ الْآيَةَ [٥ \ ٦٦] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً [١٦ \ ٩٧] ، أَيْ: فِي الدُّنْيَا ; كَمَا قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ فِي سُورَةِ «النَّحْلِ» ، وَكَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ بَعْدَهُ فِي جَزَائِهِ فِي الْآخِرَةِ: وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ [١٦ \ ٩٧] ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - وَعَدَ بِالْغِنَى عِنْدَ التَّزْوِيجِ وَعِنْدَ الطَّلَاقِ.

Yüce Allah'a itaatin rızka sebep olduğuna delalet eden ayetlerden biri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ } “Eğer o şehirlerin halkı iman edip sakınsalardı, elbette üzerlerine gökten ve yerden bereketler açardık...” [A'râf 7/96]. Göğün bereketlerinden biri yağmurdur; yerin bereketlerinden biri de insanların ve hayvanların yediği bitkilerdir. Yine Yüce Allah'ın şu buyruğu da bundandır: { وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ } “Eğer onlar Tevrat'ı, İncil'i ve Rablerinden kendilerine indirileni gereğince uygulasalardı, hem üstlerinden hem de ayaklarının altından yerlerdi...” [Mâide 5/66]. Yine Yüce Allah'ın: { مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً } “Erkek olsun kadın olsun, kim mümin olarak salih amel işlerse, elbette ona hoş bir hayat yaşatırız” [Nahl 16/97] buyruğu da yani dünyada demektir; Nahl Suresi'nde açıkladığımız gibi ve bundan sonra ahiretteki karşılığı hakkında gelen: { وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “ve mükâfatlarını yaptıklarının en güzeliyle mutlaka veririz.” [Nahl 16/97] buyruğunun delalet ettiği üzere. Daha önce O'nun -celle ve alâ- evlilik anında da boşanma anında da zenginlik vaat ettiğini belirtmiştik.

أَمَّا التَّزْوِيجُ، فَفِي قَوْلِهِ هُنَا: إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ.

Evliliğe gelince, buradaki: { إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Eğer fakir iseler, Allah onları lütfuyla zenginleştirir” buyruğundadır.

وَأَمَّا الطَّلَاقُ فَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ يَتَفَرَّقَا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ الْآيَةَ [٤ \ ١٣٠] ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُتَزَوِّجَ الَّذِي وَعَدَهُ اللَّهُ بِالْغِنَى، هُوَ الَّذِي يُرِيدُ بِتَزْوِيجِهِ الْإِعَانَةَ عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ بِغَضِّ الْبَصَرِ، وَحِفْظِ الْفَرْجِ ; كَمَا بَيَّنَهُ النَّبِيُّ ﷺ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ «: يَا مَعْشَرَ الشَّبَابِ، مَنِ اسْتَطَاعَ مِنْكُمُ الْبَاءَةَ فَلْيَتَزَوَّجْ، فَإِنَّهُ أَغَضُّ لِلْبَصَرِ وَأَحْصَنُ لِلْفَرْجِ» الْحَدِيثَ، وَإِذَا كَانَ قَصْدُهُ بِالتَّزْوِيجِ طَاعَةَ اللَّهِ بِغَضِّ الْبَصَرِ وَحِفْظِ الْفَرْجِ، فَالْوَعْدُ بِالْغِنَى إِنَّمَا هُوَ عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ بِذَلِكَ.

Boşanmaya gelince, Yüce Allah'ın: { وَإِنْ يَتَفَرَّقَا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ } “Eğer [eşler] ayrılırlarsa, Allah her birini geniş lütfuyla muhtaç olmaktan kurtarır...” [Nisâ 4/130] buyruğundadır. Zahir olan şudur ki; Allah'ın kendisine zenginlik vaat ettiği evlenen kişi, evliliğiyle gözü sakınmak ve iffeti korumak suretiyle Allah'a itaate yardımcı olmayı amaçlayan kimsedir; nitekim Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem sahih hadiste şöyle açıklamıştır: «Ey gençler topluluğu! Kimin evlenmeye gücü yeterse evlensin; çünkü o, gözü [harama bakmaktan] daha çok sakındırır ve iffeti daha iyi korur...» Evlilikle kastı gözü sakınmak ve iffeti korumak suretiyle Allah'a itaat etmek olduğunda, zenginlik vaadi ancak bununla Allah'a itaat edilmesi üzerinedir.

وَقَدْ رَأَيْتَ مَا ذَكَرْنَا مِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى وَعْدِ اللَّهِ بِالرِّزْقِ مَنْ أَطَاعَهُ سُبْحَانَهُ - جَلَّ وَعَلَا - مَا أَكْرَمَهُ، فَإِنَّهُ يَجْزِي بِالْعَمَلِ الصَّالِحِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَمَا قَالَهُ أَهْلُ الظَّاهِرِ مِنْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ الْكَرِيمَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ يَمْلِكُ مَالَهُ ; لِأَنَّ قَوْلَهُ: إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ بَعْدَ قَوْلِهِ: وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ يَدُلُّ عَلَى وَصْفِ الْعَبِيدِ بِالْفَقْرِ وَالْغِنَى، وَلَا يُطْلَقُ الْغِنَى إِلَّا عَلَى مَنْ يَمْلِكُ الْمَالَ الَّذِي بِهِ صَارَ غَنِيًّا، وَوَجْهُهُ قَوِيٌّ وَلَا يُنَافِي أَنَّ لِسَيِّدِهِ أَنْ يَنْتَزِعَ مِنْهُمْ ذَلِكَ الْمَالَ الَّذِي مَلَكَ لَهُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Kendisine itaat eden kimseye Allah'ın rızık vaat ettiğine delalet eden zikrettiğimiz ayetleri gördün. O, celle ve alâ ne kadar kerimdir! Zira O, salih amelin karşılığını dünyada da ahirette de verir. Ehl-i Zâhir'in bu kerim ayetin kölenin malına malik olabileceğine delalet ettiğine dair sözüne gelince; çünkü { وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ } sözünden sonra gelen { إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } buyruğu, kölelerin fakirlik ve zenginlikle vasfedilmesine delalet eder ve zenginlik ancak kendisiyle zenginleştiği mala malik olan kimse hakkında kullanılır. Bu görüşün gerekçesi kuvvetlidir ve efendisinin onun malik olduğu o malı ondan çekip alabilmesine mani teşkil etmez. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكَاحًا حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ.

Yüce Allah'ın: { وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكَاحًا حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Evlenme imkânı bulamayanlar, Allah lütfuyla onları zenginleştirinceye kadar iffetlerini korusunlar.” buyruğu.

هَذَا الِاسْتِعْفَافُ الْمَأْمُورُ بِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، هُوَ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ: قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَلِكَ أَزْكَى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا يَصْنَعُونَ [٢٤ \ ٣٠] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تَقْرَبُوا الزِّنَا إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلًا [١٧ \ ٣٢] ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Bu kerim ayette emredilen iffeti koruma (isti'fâf); Yüce Allah'ın şu buyruğunda zikredilen husustur: { قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَلِكَ أَزْكَى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا يَصْنَعُونَ } “Mümin erkeklere söyle, gözlerini [harama bakmaktan] sakınsınlar ve ırzlarını korusunlar. Bu onlar için daha temizdir. Şüphesiz Allah, onların yaptıklarından hakkıyla haberdardır.” [Nûr 24/30] ve Yüce Allah'ın: { وَلَا تَقْرَبُوا الزِّنَا إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلًا } “Zinaya yaklaşmayın. Çünkü o, son derece çirkin bir hayasızlıktır ve çok kötü bir yoldur.” [İsrâ 17/32] buyruğu ile bu doğrultudaki diğer ayetlerdir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يُكْرِهُّنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ قِيلَ: غَفُورٌ لَهُنَّ، وَقِيلَ: غَفُورٌ لَهُمْ، وَقِيلَ: غَفُورٌ لَهُنَّ وَلَهُمْ.

Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يُكْرِهُّنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Kim onları zorlarsa, şüphesiz Allah onların zorlanmalarından sonra çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” buyruğu. Bu kerim ayetteki Yüce Allah'ın: { فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ } buyruğu hakkında: 'Onlar [o kadınlar] için bağışlayandır' denildi, 'Onlar [zorlayanlar] için bağışlayandır' denildi ve 'Hem onlar [kadınlar] hem de onlar [zorlayanlar] için bağışlayandır' denildi.

وَأَظْهَرُهَا أَنَّ الْمَعْنَى غَفُورٌ لَهُنَّ لِأَنَّ الْمُكْرَهَ لَا يُؤَاخَذُ بِمَا أُكْرِهُ عَلَيْهِ، بَلْ يَغْفِرُهُ اللَّهُ لَهُ لِعُذْرِهِ بِالْإِكْرَاهِ ; كَمَا يُوَضِّحُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ الْآيَةَ [١٦ \ ١٠٦] ، وَيُؤَيِّدُهُ قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، وَابْنِ جُبَيْرٍ، فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ لَهُنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ، ذَكَرَهُ عَنْهُ الْقُرْطُبِيُّ، وَذَكَرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵃ جَمِيعًا -.

Bunların en zahir olanı, anlamın 'onlar [kadınlar] için bağışlayandır' olmasıdır; çünkü zorlanan kimse zorlandığı şeyden ötürü muaheze edilmez (sorumlu tutulmaz), bilakis zorlanma mazeretinden ötürü Allah onu bağışlar. Nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğu bunu açıklamaktadır: { إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ } “Kalbi imanla dopdolu olduğu halde zorlanan kimse müstesna...” [Nahl 16/106]. Bunu İbn Mes'ûd, Câbir b. Abdillâh ve İbn Cübeyr'in { فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ لَهُنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah onların zorlanmalarından sonra onlar için çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” şeklindeki kıraati de teyit etmektedir. Bunu ondan Kurtubî aktarmış, Zemahşerî de İbn Abbâs'tan -Allah hepsinden razı olsun- rivayet etmiştir.

وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ أَنَّا لَا نُبَيِّنُ الْقُرْآنَ بِقِرَاءَةٍ شَاذَّةٍ، وَرُبَّمَا ذَكَرْنَا الْقِرَاءَةَ الشَّاذَّةَ اسْتِشْهَادًا بِهَا لِقِرَاءَةٍ سَبْعِيَّةٍ كَمَا هُنَا، فَزِيَادَةُ لَفْظَةِ لَهُنَّ فِي قِرَاءَةِ مَنْ ذَكَرْنَا اسْتِشْهَادٌ بِقِرَاءَةٍ شَاذَّةٍ لِبَيَانٍ بِقِرَاءَةٍ غَيْرِ شَاذَّةٍ أَنَّ الْمَوْعُودَ بِالْمَغْفِرَةِ وَالرَّحْمَةِ، هُوَ الْمَعْذُورُ بِالْإِكْرَاهِ دُونَ الْمُكْرَهِ ; لِأَنَّهُ غَيْرُ مَعْذُورٍ فِي فِعْلِهِ الْقَبِيحِ، وَذَلِكَ بَيَانُ الْمَذْكُورِ بِقَوْلِهِ: إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ [١٦ \ ١٠٦] .

Bu mübarek kitabın mukaddimesinde, Kur'an'ı şaz kıraatle tefsir etmeyeceğimizi, ancak bazen burada olduğu gibi yedi muteber kıraate şahit getirmek üzere şaz kıraati zikredebileceğimizi belirtmiştik. Zikrettiğimiz kişilerin kıraatindeki 'lehünne' (onlar için) lafzının ziyadeliği, şaz olmayan kıraatle yapılan bir beyan için şaz bir kıraatten delil getirmedir; yani mağfiret ve rahmet vaat edilen kimse, zorlayan değil, zorlanma sebebiyle mazur olan kimsedir. Çünkü zorlayan kimse çirkin fiilinde mazur değildir. İşte bu, { إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ } “Kalbi imanla dopdolu olduğu halde zorlanan kimse müstesna” [Nahl 16/106] buyruğundaki beyanın aynısıdır.

وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَإِنْ قُلْتَ لَا حَاجَةَ إِلَى تَعْلِيقِ الْمَغْفِرَةِ بِهِنَّ ; لِأَنَّ الْمُكْرَهَةَ عَلَى الزِّنَى، بِخِلَافِ الْمُكْرِهِ عَلَيْهِ فِي أَنَّهَا غَيْرُ آثِمَةٍ.

Zemahşerî bu kerim ayetin tefsirinde şöyle demiştir: 'Eğer mağfiretin kadınlara bağlanmasına gerek yoktur; çünkü zinaya zorlanan kadın, zorlayan kimseden farklı olarak günahkâr değildir dersen;'

قُلْتُ: لَعَلَّ الْإِكْرَاهَ كَانَ دُونَ مَا اعْتَبَرَتْهُ الشَّرِيعَةُ مِنْ إِكْرَاهٍ بِقَتْلٍ، أَوْ بِمَا يُخَافُ مِنْهُ التَّلَفُ، أَوْ ذَهَابُ الْعُضْوِ مِنْ ضَرْبٍ عَنِيفٍ أَوْ غَيْرِهِ، حَتَّى يَسْلَمَ مِنَ الْإِثْمِ، وَرُبَّمَا قَصُرَتْ عَنِ الْحَدِّ الَّذِي تَعَذَّرَ فِيهِ فَتَكُونُ آثِمَةً، انْتَهَى مِنْهُ.

'Derim ki: Günaha düşmekten kurtulması için bu zorlama, şeriatın itibar ettiği öldürülme, can kaybından veya şiddetli dayak ve benzeri bir yolla bir uzvun kaybedilmesinden korkulacak derecedeki ikrahın altında kalmış olabilir. Bazen de mazur sayılacağı sınırın altında kalır da kadın günahkâr olur.' [Zemahşerî'den nakil] bitti.

وَالَّذِي يَظْهَرُ أَنَّهُ لَا حَاجَةَ إِلَيْهِ، لِأَنَّ إِسْقَاطَ الْمُؤَاخَذَةِ بِالْإِكْرَاهِ يَصْدُقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ غُفْرَانٌ وَرَحْمَةٌ مِنَ اللَّهِ بِعَبْدِهِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Zahir olan şudur ki buna gerek yoktur; zira zorlama sebebiyle sorumluluğun kaldırılması üzerine de Allah'tan kuluna bir bağışlama ve merhamet ifadesi hakikaten geçerlidir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ آيَاتٍ مُبَيِّنَاتٍ وَمَثَلًا مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ ذَكَرَ اللَّهُ - جَلَا وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ أَنْزَلَ إِلَيْنَا عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ ﷺ آيَاتٍ مُبَيِّنَاتٍ، وَيَدْخُلُ فِيهَا دُخُولًا أَوَّلِيًّا الْآيَاتُ الَّتِي بُيِّنَتْ فِي هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ، وَأَوْضَحَتْ فِي مَعَانِي الْأَحْكَامِ وَالْحُدُودِ، وَدَلِيلُ مَا ذُكِرَ مِنَ الْقُرْآنِ قَوْلُهُ تَعَالَى:

Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ آيَاتٍ مُبَيِّنَاتٍ وَمَثَلًا مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ } “Andolsun ki Biz size açıklayıcı ayetler, sizden önce gelip geçenlerden bir misal ve takva sahipleri için bir öğüt indirdik.” buyruğu. Allah -celle ve alâ- bu kerim ayette, Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem lisanı üzere bize açıklayıcı ayetler indirdiğini zikretmiştir. Bu kerim surede açıklanan ve hükümler ile hadlerin anlamlarında izah edilen ayetler öncelikli olarak buna dahildir. Bunun Kur'an'dan delili Yüce Allah'ın şu buyruğudur:

سُورَةٌ أَنْزَلْنَاهَا وَفَرَضْنَاهَا وَأَنْزَلْنَا فِيهَا آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ [٢٤ \ ١] وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ الْمُبَيِّنَاتِ الْمُصَرَّحَ بِنُزُولِهَا فِي هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ، دَاخِلَةٌ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى هُنَا وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ آيَاتٍ مُبَيِّنَاتٍ الْآيَةَ.

{ سُورَةٌ أَنْزَلْنَاهَا وَفَرَضْنَاهَا وَأَنْزَلْنَا فِيهَا آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “[Bu] indirdiğimiz, [hükümlerini] farz kıldığımız ve düşünüp öğüt alasınız diye içinde apaçık ayetler indirdiğimiz bir suredir.” [Nûr 24/1]. Şüphe yok ki bu kerim surede indirildiği açıkça belirtilen bu açıklayıcı ayetler, Yüce Allah'ın buradaki: { وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ آيَاتٍ مُبَيِّنَاتٍ } “Andolsun ki Biz size açıklayıcı ayetler indirdik...” ayetine dahildir.

وَبِذَلِكَ تَعْلَمُ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى هُنَا وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ آيَاتٍ مُبَيِّنَاتٍ مَعْنَاهُ: أَنْزَلْنَاهَا إِلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ، أَيْ: تَتَّعِظُونَ بِمَا فِيهَا مِنَ الْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي، وَالْمَوَاعِظِ، وَيَدُلُّ لِذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْزَلْنَا فِيهَا آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ فَقَدْ صَرَّحَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بِأَنَّ مِنْ حِكَمِ إِنْزَالِهَا، أَنْ يَتَذَكَّرَ النَّاسُ، وَيَتَّعِظُوا بِمَا فِيهَا، وَيَدُلَّ لِذَلِكَ عُمُومُ قَوْلِهِ تَعَالَى: كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ [٣٨ \ ٢٩] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: المص كِتَابٌ أُنْزِلَ إِلَيْكَ فَلَا يَكُنْ فِي صَدْرِكَ حَرَجٌ مِنْهُ لِتُنْذِرَ بِهِ وَذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ [٧ \ ١ - ٢] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ وَمَثَلًا مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَعْطُوفٌ عَلَى آيَاتٍ، أَيْ: أَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ آيَاتٍ، وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ مَثَلًا مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ.

Bununla bilirsin ki Yüce Allah'ın buradaki: { وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ آيَاتٍ مُبَيِّنَاتٍ } buyruğunun manası: 'Düşünüp öğüt alasınız', yani içindeki emirler, nehiyler ve öğütlerle ibret alasınız diye onları size indirdik demektir. Buna Yüce Allah'ın: { وَأَنْزَلْنَا فِيهَا آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } buyruğu delalet eder. Zira bu kerim ayette indiriliş hikmetlerinden birinin, insanların düşünüp öğüt alması ve içindekilerle ibret alması olduğunu sarahaten ifade etmiştir. Buna Yüce Allah'ın: { كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ } “[Bu Kur'an] ayetlerini düşünsünler ve akıl sahipleri öğüt alsınlar diye sana indirdiğimiz mübarek bir kitaptır.” [Sâd 38/29] ve Yüce Allah'ın: { المص كِتَابٌ أُنْزِلَ إِلَيْكَ فَلَا يَكُنْ فِي صَدْرِكَ حَرَجٌ مِنْهُ لِتُنْذِرَ بِهِ وَذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ } “Elif. Lâm. Mîm. Sâd. [Bu] kendisiyle uyarman için ve müminlere bir öğüt olsun diye sana indirilen bir kitaptır; sakın ondan dolayı göğsünde bir sıkıntı olmasın!” [A'râf 7/1-2] buyrukları ile bunlara benzer diğer ayetlerin umumu delalet eder. Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: { وَمَثَلًا مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ } “sizden önce gelip geçenlerden bir misal” buyruğu { آيَاتٍ } “ayetler” kelimesine matuftur; yani Biz size ayetler indirdik ve sizden önce gelip geçenlerden bir misal indirdik demektir.

قَالَ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ الْمُحِيطِ: وَمَثَلًا مَعْطُوفٌ عَلَى آيَاتٍ، فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى وَمَثَلًا مِنْ أَمْثَالِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ، أَيْ: قِصَّةً غَرِيبَةً مِنْ قِصَصِهِمْ كَقِصَّةِ يُوسُفَ، وَمَرْيَمَ فِي بَرَاءَتِهِمَا.

Ebû Hayyân el-Bahru'l-Muhît'te şöyle demiştir: "{ وَمَثَلًا } lafzı { آيَاتٍ } kelimesine matuftur. Anlamın 'sizden öncekilerin misallerinden bir misal', yani Yûsuf ve Meryem'in suçsuzluklarındaki kıssaları gibi onların kıssalarından garip bir kıssa olması muhtemeldir."

وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: وَمَثَلًا مِنْ أَمْثَالِ مَنْ قَبْلَكُمْ، أَيْ: قِصَّةً عَجِيبَةً مِنْ قِصَصِهِمْ كَقِصَّةِ يُوسُفَ، وَمَرْيَمَ يَعْنِي قِصَّةَ عَائِشَةَ ﵂ وَمَا ذَكَرْنَا عَنْ أَبِي حَيَّانَ وَالزَّمَخْشَرِيِّ ذِكْرَهُ غَيْرُهُمَا.

Zemahşerî ise şöyle demiştir: "Sizden öncekilerin misallerinden bir misal, yani Yûsuf ve Meryem'in kıssası gibi onların kıssalarından ibret verici bir kıssa demektir; yani Âişe'nin -Allah ondan razı olsun- kıssasını kastetmektedir." Ebû Hayyân ve Zemahşerî'den naklettiğimiz bu hususu başkaları da zikretmiştir.

وَإِيضَاحُهُ: أَنَّ الْمَعْنَى: وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ مَثَلًا، أَيْ: قِصَّةً عَجِيبَةً غَرِيبَةً فِي هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ، وَتِلْكَ الْقِصَّةُ الْعَجِيبَةُ مِنْ أَمْثَالِ «الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ» ، أَيْ: مِنْ جِنْسِ قِصَصِهِمُ الْعَجِيبَةِ، وَعَلَى هَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا فَالْمُرَادُ بِالْقِصَّةِ الْعَجِيبَةِ الَّتِي أَنْزَلَ إِلَيْنَا، وَعَبَّرَ عَنْهَا بِقَوْلِهِ: وَمَثَلًا هِيَ بَرَاءَةُ عَائِشَةَ ﵂ مِمَّا رَمَاهَا بِهِ أَهْلُ الْإِفْكِ، وَذَلِكَ مَذْكُورٌ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ جَاءُوا بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ [٢٤ \ ١١] إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: أُولَئِكَ مُبَرَّءُونَ مِمَّا يَقُولُونَ الْآيَةَ [٢٤ \ ٢٦] ، فَقَدْ بَيَّنَ فِي الْآيَاتِ الْعَشْرِ الْمُشَارِ إِلَيْهَا أَنَّ أَهْلَ الْإِفْكِ رَمَوْا عَائِشَةَ، وَأَنَّ اللَّهَ بَرَّأَهَا فِي كِتَابِهِ مِمَّا رَمَوْهَا بِهِ، وَعَلَى هَذَا:

Bunun açıklaması şudur: Anlam, Biz bu kerim surede size bir misal yani ibret verici, şaşırtıcı bir kıssa indirdik; o ibret verici kıssa da «sizden önce gelip geçenlerin» misallerinden, yani onların ibretlik kıssaları türündendir demektir. Zikrettiğimiz bu esasa göre, bize indirilen ve { وَمَثَلًا } “bir misal” sözüyle ifade edilen ibret verici kıssadan murat; ifk ehlinin Âişe'ye -Allah ondan razı olsun- attığı iftiradan onun beraatidir. Bu husus Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ جَاءُوا بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ } “O ağır iftirayı uyduranlar, sizin içinizden bir gruptur...” [Nûr 24/11] ayetinden Yüce Allah'ın: { أُولَئِكَ مُبَرَّءُونَ مِمَّا يَقُولُونَ } “İşte onlar, [iftiracıların] söylediklerinden uzaktırlar...” [Nûr 24/26] buyruğuna kadar zikredilmiştir. İşaret edilen on ayette ifk ehlinin Âişe'ye iftira attığını ve Allah'ın da Kitabı'nda onu bu iftiradan temize çıkardığını açıklamıştır. Buna göre:

فَمِنَ الْآيَاتِ الْمُبَيِّنَةِ لِبَعْضِ أَمْثَالِ مَنْ قَبْلَنَا قَوْلُهُ تَعَالَى فِي رَمْيِ امْرَأَةِ الْعَزِيزِ يُوسُفَ بِأَنَّهُ أَرَادَ بِهَا سُوءًا تَعْنِي الْفَاحِشَةَ قَالَتْ: مَا جَزَاءُ مَنْ أَرَادَ بِأَهْلِكَ سُوءًا إِلَّا أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذَابٌ أَلِيمٌ [١٢ \ ٢٥] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ بَدَا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ [١٢ \ ٣٥] ; لِأَنَّهُمْ سَجَنُوهُ بِضْعَ سِنِينَ، بِدَعْوَى أَنَّهُ كَانَ أَرَادَ الْفَاحِشَةَ مِنَ امْرَأَةِ الْعَزِيزِ، وَقَدْ بَرَّأَهُ اللَّهُ مِنْ تِلْكَ الْفِرْيَةِ الَّتِي افْتُرِيَتْ عَلَيْهِ بِإِقْرَارِ النِّسْوَةِ وَامْرَأَةِ الْعَزِيزِ نَفْسِهَا وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمَّا جَاءَهُ الرَّسُولُ قَالَ ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ قَالَ مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قَالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ [١٢ \ ٥٠ - ٥١] ، وَقَالَ تَعَالَى عَنِ امْرَأَةِ الْعَزِيزِ فِي كَلَامِهَا مَعَ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ قَالَتْ فَذَلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ وَلَقَدْ رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ الْآيَةَ [١٢ \ ٣٢] .

Bizden öncekilerin bazı misallerini açıklayan ayetlerdendir Yüce Allah'ın, Azîz'in karısının Yûsuf'a kötülük -yani fahşa/zina- kastettiği iftirasını atması hakkındaki şu buyruğu: { قَالَتْ مَا جَزَاءُ مَنْ أَرَادَ بِأَهْلِكَ سُوءًا إِلَّا أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “[Kadın] dedi ki: Senin ehline kötülük etmek isteyenin cezası, zindana atılmaktan veya acı bir azaptan başka nedir?” [Yûsuf 12/25]. Yine Yüce Allah'ın: { ثُمَّ بَدَا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ } “Sonra delilleri gördükleri halde, onu bir süre zindana atmak [fikri] kendilerine uygun göründü.” [Yûsuf 12/35] buyruğudur; çünkü Azîz'in karısına kötülük kastettiği iddiasıyla onu birkaç yıl hapsettiler. Oysa Allah onu, kadınların ve Azîz'in karısının bizzat kendi itirafıyla kendisine atılan o iftiradan temize çıkarmıştır. Bu da Yüce Allah'ın şu buyruğundadır: { فَلَمَّا جَاءَهُ الرَّسُولُ قَالَ ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ قَالَ مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قَالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ } “Elçi ona gelince [Yûsuf]: 'Efendine dön ve ellerini kesen o kadınların zoru neydi diye ona sor! Şüphesiz Rabbim onların tuzağını hakkıyla bilendir' dedi. [Hükümdar kadınlara]: 'Yûsuf'tan murat almaya kalkıştığınızda durumunuz neydi?' dedi. [Kadınlar]: 'Hâşâ, Allah için biz onun hiçbir kötülüğünü görmedik!' dediler. Azîz'in karısı da: 'Şimdi hak ortaya çıktı; ondan ben murat almak istemiştim. Doğrusu o sadıklardandır' dedi.” [Yûsuf 12/50-51]. Yüce Allah, Azîz'in karısının ellerini kesen kadınlarla konuşması hakkında da şöyle buyurmuştur: { قَالَتْ فَذَلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ وَلَقَدْ رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ } “[Kadın] dedi ki: İşte hakkında beni kınadığınız kişi budur! Andolsun ki ben ondan murat almak istedim de o iffetini korudu...” [Yûsuf 12/32].

فَقِصَّةُ يُوسُفَ هَذِهِ مَثَلٌ مِنْ أَمْثَالِ مَنْ قَبْلَنَا ; لِأَنَّهُ رَمَى بِإِرَادَةِ الْفَاحِشَةِ وَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِنْ

İşte Yûsuf'un bu kıssası bizden öncekilerin misallerinden bir misaldir; zira o fahşa/kötülük istemekle suçlanmış ve Allah onu

ذَلِكَ، وَالْمَثَلُ الَّذِي أَنْزَلَهُ إِلَيْنَا فِي هَذِهِ السُّورَةِ، شَبِيهٌ بِقِصَّةِ يُوسُفَ ; لِأَنَّهُ هُوَ وَعَائِشَةُ كِلَاهُمَا رُمِيَ بِمَا لَا يَلِيقُ، وَكِلَاهُمَا بَرَّأَهُ اللَّهُ تَعَالَى، وَبَرَاءَةُ كُلٍّ مِنْهُمَا نَزَلَ بِهَا هَذَا الْقُرْآنُ الْعَظِيمُ، وَإِنْ كَانَتْ بَرَاءَةُ يُوسُفَ وَقَعَتْ قَبْلَ نُزُولِ الْقُرْآنِ بِإِقْرَارِ امْرَأَةِ الْعَزِيزِ، وَالنِّسْوَةِ كَمَا تَقَدَّمَ قَرِيبًا بِشَهَادَةِ الشَّاهِدِ مِنْ أَهْلِهَا، إِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ إِلَى قَوْلِهِ: فَلَمَّا رَأَى قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قَالَ إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ الْآيَةَ [١٢ \ ٢٦ - ٢٨] .

bundan temize çıkarmıştır. Bu surede bize indirilen misal de Yûsuf'un kıssasına benzemektedir; çünkü hem o hem de Âişe yakışıksız bir şeyle itham edilmiş ve her ikisini de Yüce Allah temize çıkarmıştır. Her ikisinin de beraati bu yüce Kur'an ile inmiştir; gerçi Yûsuf'un beraati, Kur'an inmeden önce Azîz'in karısının ve kadınların itirafıyla, az önce geçtiği üzere kadının ailesinden bir şahidin: { إِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ } ayetinden: { فَلَمَّا رَأَى قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قَالَ إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ } “Eğer gömleği önden yırtılmışsa... [Kocası] gömleğinin arkadan yırtıldığını görünce: Şüphesiz bu sizin tuzağınızdır... dedi.” [Yûsuf 12/26-28] buyruğuna kadarki şahitliğiyle gerçekleşmişti.

وَمِنَ الْآيَاتِ الْمُبَيِّنَةِ لِبَعْضِ أَمْثَالِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا مَا ذَكرَه تَعَالَى عَنْ قَوْمِ مَرْيَمَ مِنْ أَنَّهُمْ رَمَوْهَا بِالْفَاحِشَةِ، لَمَّا وَلَدَتْ عِيسَى مِنْ غَيْرِ زَوْجٍ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا [٤ \ ١٥٦] يَعْنِي فَاحِشَةَ الزِّنَى، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَهَا تَحْمِلُهُ قَالُوا يَامَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئًا فَرِيًّا [١٩ \ ٢٧] يَعْنُونَ الْفَاحِشَةَ، ثُمَّ بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى بَرَاءَتَهَا مِمَّا رَمَوْهَا بِهِ فِي مَوَاضِعَ مِنْ كِتَابِهِ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَشَارَتْ إِلَيْهِ قَالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا قَالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا وَجَعَلَنِي مُبَارَكًا إِلَى قَوْلِهِ: وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا [١٩ \ ٢٩ - ٣٣] فَكَلَامُ عِيسَى، وَهُوَ رَضِيعٌ بِبَرَاءَتِهَا، يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا بَرِيئَةٌ، وَقَدْ أَوْضَحَ اللَّهُ بَرَاءَتَهَا مَعَ بَيَانِ سَبَبِ حَمْلِهَا بِعِيسَى، مِنْ غَيْرِ زَوْجٍ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مَرْيَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا مَكَانًا شَرْقِيًّا فَاتَّخَذَتْ مِنْ دُونِهِمْ حِجَابًا فَأَرْسَلْنَا إِلَيْهَا رُوحَنَا فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرًا سَوِيًّا قَالَتْ إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمَنِ مِنْكَ إِنْ كُنْتَ تَقِيًّا قَالَ إِنَّمَا أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لِأَهَبَ لَكِ غُلَامًا زَكِيًّا قَالَتْ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ وَلَمْ أَكُ بَغِيًّا قَالَ كَذَلِكِ قَالَ رَبُّكِ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ وَرَحْمَةً مِنَّا وَكَانَ أَمْرًا مَقْضِيًّا فَحَمَلَتْهُ فَانْتَبَذَتْ بِهِ مَكَانًا قَصِيًّا [١٩ \ ١٦ - ٢٢] إِلَى آخِرِ الْآيَاتِ.

Bizden öncekilerin bazı misallerini açıklayan ayetlerden biri de Yüce Allah'ın, kocasız olarak Îsâ'yı doğurduğunda Meryem'in kavminin ona fahşa/zina iftirası attığına dair zikrettiği şu buyruktur: { وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا } “İnkârlarından ve Meryem'e büyük bir iftira atmalarından dolayı...” [Nisâ 4/156], yani zina iftirası atmalarından ötürüdür. Yine Yüce Allah'ın: { فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَهَا تَحْمِلُهُ قَالُوا يَامَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئًا فَرِيًّا } “Onu kucağında taşıyarak kavmine getirdi. 'Ey Meryem! Andolsun ki sen çok çirkin bir şey yaptın' dediler.” [Meryem 19/27] buyruğudur ki bununla zinayı kastetmişlerdir. Sonra Yüce Allah, Kitabı'nın birçok yerinde onu attıkları bu iftiradan temize çıkardığını açıklamıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurur: { فَأَشَارَتْ إِلَيْهِ قَالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا قَالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا وَجَعَلَنِي مُبَارَكًا } ayetinden { وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا } “Bunun üzerine [Meryem] ona işaret etti. 'Beşikteki bir çocukla nasıl konuşuruz?' dediler. [Çocuk] dedi ki: Ben şüphesiz Allah'ın kuluyum; O bana Kitab'ı verdi ve beni peygamber kıldı. Nerede olursam olayım beni mübarek kıldı... ve yeniden diri olarak diriltileceğim gün de [bana selam olsun].” [Meryem 19/29-33] buyruğuna kadar. Îsâ'nın henüz süt emer bir bebekken onun masumiyetine dair konuşması, onun suçsuz olduğuna delalet eder. Allah, Îsâ'ya kocasız hamile kalışının sebebini de açıklayarak onun masumiyetini şu buyruğunda beyan etmiştir: { وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مَرْيَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا مَكَانًا شَرْقِيًّا فَاتَّخَذَتْ مِنْ دُونِهِمْ حِجَابًا فَأَرْسَلْنَا إِلَيْهَا رُوحَنَا فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرًا سَوِيًّا قَالَتْ إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمَنِ مِنْكَ إِنْ كُنْتَ تَقِيًّا قَالَ إِنَّمَا أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لِأَهَبَ لَكِ غُلَامًا زَكِيًّا قَالَتْ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ وَلَمْ أَكُ بَغِيًّا قَالَ كَذَلِكِ قَالَ رَبُّكِ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ وَرَحْمَةً مِنَّا وَكَانَ أَمْرًا مَقْضِيًّا فَحَمَلَتْهُ فَانْتَبَذَتْ بِهِ مَكَانًا قَصِيًّا } “Kitap'ta Meryem'i de an; hani o, ailesinden ayrılarak doğu tarafında bir yere çekilmişti. Onlarla kendi arasına bir perde çekmişti. Biz de ona Ruhumuzu (Cebrail'i) gönderdik; o da tam bir insan şeklinde ona göründü. [Meryem]: 'Eğer sakınan biriysen, senden Rahmân'a sığınırım!' dedi. [Melek]: 'Ben ancak sana tertemiz bir erkek çocuk bağışlamak için Rabbinin bir elçisiyim' dedi. [Meryem]: 'Bana bir insan dokunmamış ve ben iffetsiz de değilken benim nasıl bir oğlum olabilir?' dedi. [Melek]: 'Öyledir; ancak Rabbin buyurdu ki: Bu Bana pek kolaydır. Onu insanlara bir mucize ve katımızdan bir rahmet kılacağız. Bu zaten karara bağlanmış bir iştir' dedi. Böylece ona hamile kaldı ve onunla uzak bir yere çekildi.” [Meryem 19/16-22] ayetlerinin sonuna kadar.

وَمِنَ الْآيَاتِ الَّتِي بَيَّنَ اللَّهِ فِيهَا بَرَاءَتَهَا قَوْلُهُ تَعَالَى فِي الْأَنْبِيَاءِ: وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهَا مِنْ رُوحِنَا وَجَعَلْنَاهَا وَابْنَهَا آيَةً لِلْعَالَمِينَ [٢١ \ ٩١] وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي التَّحْرِيمِ: وَمَرْيَمَ ابْنَتَ عِمْرَانَ الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهِ مِنْ رُوحِنَا وَصَدَّقَتْ بِكَلِمَاتِ رَبِّهَا وَكُتُبِهِ وَكَانَتْ مِنَ الْقَانِتِينَ [٦٦ \ ١٢] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ.

Allah'ın onun beraatini açıkladığı ayetlerden biri de Enbiyâ Suresi'ndeki şu buyruğudur: { وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهَا مِنْ رُوحِنَا وَجَعَلْنَاهَا وَابْنَهَا آيَةً لِلْعَالَمِينَ } “İffetini sımsıkı koruyan [Meryem'i de an]! Biz ona Ruhumuzdan üfledik; onu ve oğlunu âlemler için bir mucize kıldık.” [Enbiyâ 21/91]. Tahrîm Suresi'ndeki şu buyruğudur: { وَمَرْيَمَ ابْنَتَ عِمْرَانَ الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهِ مِنْ رُوحِنَا وَصَدَّقَتْ بِكَلِمَاتِ رَبِّهَا وَكُتُبِهِ وَكَانَتْ مِنَ الْقَانِتِينَ } “İffetini korumuş olan İmrân kızı Meryem'i de [misal verdi]. Biz onun içine Ruhumuzdan üfledik. O da Rabbinin kelimelerini ve kitaplarını tasdik etti ve gönülden itaat edenlerden oldu.” [Tahrîm 66/12]. Ve Yüce Allah'ın: { إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ } “Şüphesiz Allah katında Îsâ'nın durumu, Âdem'in durumu gibidir; onu topraktan yarattı...” [Âl-i İmrân 3/59] buyruğudur.

فَهَذِهِ الْآيَاتُ الَّتِي ذَكَرْنَا الَّتِي دَلَّتْ عَلَى قَذْفِ يُوسُفَ وَبَرَاءَتِهِ وَقَذْفِ مَرْيَمَ وَبَرَاءَتِهَا

Zikrettiğimiz bu ayetler, Yûsuf'a iftira atılıp beraat etmesine ve Meryem'e iftira atılıp beraat etmesine delalet etmektedir.

مِنْ أَمْثَالِ مَنْ قَبْلَنَا فَهِيَ مَا يُبَيِّنُ بَعْضُ مَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَمَثَلًا مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ.

[Bunlar] bizden öncekilerin misallerindendir ve { وَمَثَلًا مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ } “sizden önce gelip geçenlerden bir misal” buyruğunun delalet ettiği hususların bir kısmını açıklayan ayetlerdir.

وَالْآيَاتُ الَّتِي دَلَّتْ عَلَى قَذْفِ عَائِشَةَ وَبَرَاءَتِهَا بَيَّنَتِ الْمَثَلَ الَّذِي أُنْزِلُ إِلَيْنَا، وَكَوْنُهُ مِنْ نَوْعِ أَمْثَالِ مَنْ قَبْلَنَا وَاضِحٌ ; لِأَنَّ كُلًّا مِنْ عَائِشَةَ، وَمَرْيَمَ، وَيُوسُفَ رُمِيَ بِمَا لَا يَلِيقُ، وَكُلٌّ مِنْهُمْ بَرَّأَهُ اللَّهُ، وَقِصَّةُ كُلٍّ مِنْهُمْ عَجِيبَةٌ، وَلِذَا أُطْلِقَ عَلَيْهَا اسْمُ الْمَثَلِ فِي قَوْلِهِ: وَمَثَلًا مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ.

Âişe'ye iftira atılmasına ve beraatine delalet eden ayetler ise bize indirilen misali açıklamıştır. Bunun bizden öncekilerin misalleri türünden olduğu gayet açıktır; zira Âişe, Meryem ve Yûsuf'un her biri yakışıksız bir şeyle itham edilmiş, her birini Allah temize çıkarmış ve her birinin kıssası ibret vericidir. İşte bu sebeple { وَمَثَلًا مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ } “sizden önce gelip geçenlerden bir misal” buyruğunda bunlara 'mesel' (misal) ismi verilmiştir. Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: { وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ } “ve takva sahipleri için bir öğüt” buyruğuna gelince;

قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: وَ «مَوْعِظَةً» مَا وُعِظَ بِهِ فِي الْآيَاتِ وَالْمَثَلِ مِنْ نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى وَلَا تَأْخُذْكُمْ بِهِمَا رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ [٢٤ \ ٢] ، لَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ [٢٤ \ ١٢] ، وَلَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ [٢٤ \ ١٦] ، يَعِظُكُمُ اللَّهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَدًا [٢٤ \ ١٧] ، اهـ كَلَامُ الزَّمَخْشَرِيِّ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ وَجْهَ خُصُوصِ الْمَوْعِظَةِ بِالْمُتَّقِينَ دُونَ غَيْرِهِمْ أَنَّهُمْ هُمُ الْمُنْتَفِعُونَ بِهَا.

Zemahşerî şöyle demiştir: "'{ وَمَوْعِظَةً }', ayetlerde ve misalde öğüt verilen hususlardır; Yüce Allah'ın şu buyrukları gibi: { وَلَا تَأْخُذْكُمْ بِهِمَا رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ } “Allah'ın dini[ni uygulama] konusunda o ikisine acıma duygusu sizi tutmasın” [Nûr 24/2], { لَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ } “Onu işittiğiniz zaman... gerekmez miydi?” [Nûr 24/12], { وَلَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ } “Onu işittiğiniz zaman... gerekmez miydi?” [Nûr 24/16], { يَعِظُكُمُ اللَّهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَدًا } “Eğer inanıyorsanız, Allah bir daha asla böyle bir şeye dönmemeniz için size öğüt veriyor” [Nûr 24/17]." Zemahşerî'nin sözü burada bitti. Zahir olan şudur ki, öğüdün başkalarına değil de özellikle takva sahiplerine tahsis edilmesinin gerekçesi, ondan istifade edenlerin yalnızca onlar olmasıdır.

وَنَظِيرُهُ فِي الْقُرْآنِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّمَا تُنْذِرُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ [٣٥ \ ١٨] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّمَا أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشَاهَا [٧٩ \ ٤٥] فَخَصَّ الْإِنْذَارَ بِمَنْ ذَكَرَ فِي الْآيَاتِ ; لِأَنَّهُمْ هُمُ الْمُنْتَفِعُونَ بِهِ مَعَ أَنَّهُ ﷺ فِي الْحَقِيقَةِ مُنْذِرٌ لِجَمِيعِ النَّاسِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: تَبَارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلَى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعَالَمِينَ نَذِيرًا [٢٥ \ ١] وَنَظِيرُهُ أَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخَافُ وَعِيدِ [٥٠ \ ٤٥] وَنَحْوِهَا مِنَ الْآيَاتِ.

Bunun Kur'an'daki benzeri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { إِنَّمَا تُنْذِرُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ } “Sen ancak gaybda Rablerinden korkanları uyarırsın...” [Fâtır 35/18] ve Yüce Allah'ın: { إِنَّمَا أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشَاهَا } “Sen ancak ondan (kıyametten) korkanı uyarıcısın” [Nâziât 79/45] buyruğudur. Bu ayetlerde uyarıyı zikredilen kimselere tahsis etmiştir; çünkü o u yarıdan yararlananlar onlardır. Halbuki o sallallâhu aleyhi ve sellem gerçekte bütün insanlar için bir uyarıcıdır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { تَبَارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلَى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعَالَمِينَ نَذِيرًا } “Âlemlere bir uyarıcı olsun diye kuluna Furkan'ı indiren [Allah] ne yücedir!” [Furkan 25/1]. Bunun bir diğer benzeri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخَافُ وَعِيدِ } “Sen Benim tehdidimden korkanlara Kur'an ile öğüt ver!” [Kâf 50/45] ve benzeri ayetlerdir.

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ آيَاتٍ مُبَيِّنَاتٍ قَرَأَهُ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَشُعْبَةُ بْنُ عَاصِمٍ: مُبَيَّنَاتٍ بِفَتْحِ الْيَاءِ الْمُثَنَّاةِ التَّحْتِيَّةِ الْمُشَدَّدَةِ بِصِيغَةِ اسْمِ الْمَفْعُولِ، وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ: مُبَيِّنَاتٍ بِكَسْرِ الْيَاءِ الْمُشَدَّدَةِ بِصِيغَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ: فَعَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ بِفَتْحِ الْيَاءِ فَلَا إِشْكَالَ فِي الْآيَةِ ; لِأَنَّ اللَّهَ بَيَّنَهَا، وَأَوْضَحَهَا، وَعَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ مُبَيِّنَاتٍ بِكَسْرِ الْيَاءِ بِصِيغَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ، فَفِي مَعْنَى الْآيَةِ وَجْهَانِ مَعْرُوفًا.

Bu kerim ayetteki: { وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ آيَاتٍ مُبَيِّنَاتٍ } buyruğunu Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr ve Âsım'dan rivayetle Şu'be; şeddeli alt iki noktalı yâ harfinin fethasıyla meful ismi (ism-i mef'ûl) kalıbında 'mübeyyenâtin' (مُبَيَّنَاتٍ) şeklinde okumuştur. İbn Âmir, Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs ise; şeddeli yâ harfinin kesresiyle fail ismi (ism-i fâil) kalıbında 'mübeyyinâtin' (مُبَيِّنَاتٍ) şeklinde okumuştur. Yâ harfini fethalı okuyanların kıraatine göre ayette hiçbir müşkül yoktur; zira onları açıklayan ve beyan eden Allah'tır. Yâ harfini kesreli olarak ism-i fâil kalıbında 'mübeyyinât' okuyanların kıraatine göre ise ayetin anlamında bilinen iki vecih vardır.

أَحَدُهُمَا: أَنَّ قَوْلَهُ: مُبَيِّنَاتٍ: اسْمُ فَاعِلِ بَيَّنَ الْمُتَعَدِّيَةِ وَعَلَيْهِ فَالْمَفْعُولُ مَحْذُوفٌ، أَيْ: مُبَيِّنَاتٍ الْأَحْكَامَ وَالْحُدُودَ.

Birincisi: { مُبَيِّنَاتٍ } lafzı, geçişli (müteaddi) olan 'beyyene' fiilinin ism-i fâilidir; buna göre meful hazfedilmiştir, yani hükümleri ve hadleri açıklayan [ayetler] demektir.

وَالثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: مُبَيِّنَاتٍ: وَصْفٌ مِنْ «بَيَّنَ» اللَّازِمَةِ، وَهُوَ صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ، وَعَلَيْهِ

İkincisi: { مُبَيِّنَاتٍ } lafzı, geçişsiz (lazım) olan 'beyyene' fiilinden türemiş bir vasıftır ve sıfat-ı müşebbehedir; buna göre

فَالْمَعْنَى آيَاتٌ مُبَيِّنَاتٌ أَيْ بَيِّنَاتٌ وَاضِحَاتٌ، وَيَدُلُّ لِهَذَا الْوَجْهِ الْأَخِيرِ قَوْلُهُ تَعَالَى: سُورَةٌ أَنْزَلْنَاهَا وَفَرَضْنَاهَا وَأَنْزَلْنَا [٢٤ \ ١] ، وَذَكَرَ الْوَجْهَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ الزَّمَخْشَرِيُّ، وَأَبُو حَيَّانَ وَغَيْرُهُمَا وَمَثَّلُوا لِبَيَّنَ اللَّازِمَةِ بِالْمَثَلِ الْمَعْرُوفِ، وَهُوَ قَوْلُ الْعَرَبِ: قَدْ بَيَّنَ الصُّبْحُ لِذِي عَيْنَيْنِ.

anlam; apaçık ve besbelli olan beyan edilmiş ayetler demektir. Bu son veche Yüce Allah'ın şu buyruğu delalet eder: { سُورَةٌ أَنْزَلْنَاهَا وَفَرَضْنَاهَا وَأَنْزَلْنَا فِيهَا آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ } “[Bu] indirdiğimiz, [hükümlerini] farz kıldığımız ve içinde apaçık ayetler indirdiğimiz bir suredir...” [Nûr 24/1]. Zikredilen bu iki vechi Zemahşerî, Ebû Hayyân ve diğerleri zikretmişlerdir. Lazım olan 'beyyene' fiili için meşhur meseli örnek göstermişlerdir ki o da Arapların: 'İki gözü olana sabah apaçık oldu (قد بين الصبح لذي عينين)' sözüdür.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: مِنَ الْمَعْرُوفِ فِي الْعَرَبِيَّةِ أَنْ بَيَّنَ مُضَعَّفًا، وَأَبَانَ كِلْتَاهُمَا تَأْتِي مُتَعَدِّيَةً لِلْمَفْعُولِ وَلَازِمَةً، فَتَعَدِّي بَيَّنَ لِلْمَفْعُولِ مَشْهُورٌ وَاضِحٌ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآيَاتِ [٣ \ ١١٨] وَتَعَدِّي أَبَانَ لِلْمَفْعُولِ مَشْهُودٌ وَاضِحٌ أَيْضًا كَقَوْلِهِمْ: أَبَانَ لَهُ الطَّرِيقَ، أَيْ: بَيَّنَهَا لَهُ، وَأَوْضَحَهَا، وَأَمَّا وُرُودُ بَيَّنَ لَازِمَةً بِمَعْنَى تَبَيَّنَ وَوَضُحَ فَمِنْهُ الْمَثَلُ الْمَذْكُورُ: قَدْ بَيَّنَ الصُّبْحُ لِذِي عَيْنَيْنِ، أَيْ: تَبَيَّنَ وَظَهَرَ، وَمِنْهُ قَوْلُ جَرِيرٍ:

Müellif -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Arapçada şeddeli olarak 'beyyene' (بَيَّنَ) fiili ile 'ebâne' (أَبَانَ) fiilinin her ikisinin de hem mefule geçişli (müteaddi) hem de geçişsiz (lazım) olarak gelmesi bilinen bir kuraldır. 'Beyyene' fiilinin mefule müteaddi olması meşhur ve açıktır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurur: { قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآيَاتِ } “Biz size ayetleri açıkladık” [Âl-i İmrân 3/118]. 'Ebâne' fiilinin mefule müteaddi olması da yine apaçık bilinmektedir; nitekim: 'Yolu ona açıkladı (أبان له الطريق)', yani yolu ona beyan etti ve izah etti derler. 'Beyyene' fiilinin 'tebeyyene' ve 'vedaha' (açık ve net oldu) manasında lazım olarak gelmesine gelince; zikredilen: 'İki gözü olana sabah apaçık oldu (قد بين الصبح لذي عينين)', yani apaçık belirdi ve göründü meseli bundandır. Cerîr'in şu sözü de bundandır:

وُجُوهُ مُجَاشِعٍ طُلِيَتْ بِلُؤْمٍ ... يُبَيِّنُ فِي الْمُقَلَّدِ وَالْعِذَارِ

Mücâşi'in yüzleri alçaklıkla sıvanmıştır; boyunda ve yanakta [o alçaklık] açıkça görünür.

فَقَوْلُهُ: يُبَيِّنُ بِكَسْرِ الْيَاءِ بِمَعْنَى: يَظْهَرُ، وَيَتَّضِحُ وَقَوْلُ جَرِيرٍ أَيْضًا:

Onun yâ harfini kesreli olarak { يُبَيِّنُ } sözü; 'belirir, açıkça görünür' manasındadır. Cerîr'in şu sözü de [bu kabildendir]:

رَأَى النَّاسُ الْبَصِيرَةَ فَاسْتَقَامُوا ... وَبَيَّنَتِ الْمِرَاضَ مِنَ الصِّحَاحِ.

İnsanlar basireti görüp doğru yola girdiler, hastalıklılar da sağlıklılardan açıkça ayrılıp belli oldu.

وَمِنْهُ أَيْضًا قَوْلُ قَيْسِ بْنِ ذُرَيْحٍ:

Kays b. Zerîh'in şu sözü de bundandır:

وَلِلْحُبِّ آيَاتٌ تُبَيِّنُ بِالْفَتَى ... شُحُوبٌ وَتَعْرَى مِنْ يَدَيْهِ الْأَشَاجِعُ

Sevginin gençte beliren apaçık alametleri vardır: [Yüzdeki] sararıp solma ve ellerindeki parmak mafsallarının [zayıflıktan] etsiz kalmasıdır.

عَلَى الرِّوَايَةِ الْمَشْهُورَةِ بِرَفْعِ «شُحُوبٌ» .

[Bu,] «şuhûbün» (شُحُوبٌ) kelimesinin merfû (ötreli) olduğu meşhur rivayete göredir.

وَالْمَعْنَى: لِلْحُبِّ عَلَامَاتٌ تُبَيِّنُ بِالْكَسْرِ، أَيْ: تَظْهَرُ وَتَتَّضِحُ بِالْفَتَى، وَهِيَ شُحُوبٌ إِلَخْ، وَأَنْشَدَ ثَعْلَبٌ هَذَا الْبَيْتَ، فَقَالَ: شُحُوبًا بِالنَّصْبِ، وَعَلَيْهِ فَلَا شَاهِدَ فِي الْبَيْتِ ; لِأَنَّ شُحُوبًا عَلَى هَذَا مَفْعُولُ تُبَيِّنُ فَهُوَ عَلَى هَذَا مِنْ بَيَّنَ الْمُتَعَدِّيَةِ، وَأَمَّا وُرُودُ أَبَانَ لَازِمَةً بِمَعْنَى بَانَ وَظَهَرَ، فَهُوَ كَثِيرٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ أَيْضًا وَمِنْهُ قَوْلُ جَرِيرٍ:

Anlam şudur: Sevginin kesre ile { تُبَيِّنُ } yani gençte zahir olan ve açıkça görünen alametleri vardır ki onlar da sararıp solma vb.dir. Sa'leb bu beyti «şuhûben» (شُحُوبًا) şeklinde mensub (üstünlü) olarak okumuştur; buna göre beyitte bir şahitlik (delil olma) durumu kalmaz. Çünkü bu durumda «şuhûben», { تُبَيِّنُ } fiilinin mefulü olur ve dolayısıyla bu, müteaddi (geçişli) olan 'beyyene' fiilinden sayılır. 'Ebâne' (أَبَانَ) fiilinin 'bâne' ve 'zahara' (ortaya çıktı, açıkça belirdi) manasında lazım (geçişsiz) olarak gelmesine gelince; bu da Arap kelamında çokça bulunur. Cerîr'in şu sözü de bundandır:

إِذَا آبَاؤُنَا وَأَبُوكَ عُدُّوا ... أَبَانَ الْمُقْرَفَاتُ مِنَ الْعِرَابِ

Bizim atalarımız ile senin baban sayıldığı zaman, melez atlar safkan Arap atlarından açıkça ayırt edilir.

أَيْ: ظَهَرَتِ الْمُقْرَفَاتُ وَتَبَيَّنَتْ، وَقَوْلُ عُمَرَ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ الْمَخْزُومِيِّ:

Yani melezler açığa çıktı ve tebeyyün etti. Ömer b. Ebî Rebîa el-Mahzûmî'nin şu sözü de [bundandır]:

لَوْ دَبَّ ذَرٌّ فَوْقَ ضَاحِي جِلْدِهَا ... لَأَبَانَ مِنْ آثَارِهِنَّ حُدُودُ

Eğer teninin açıkta kalan kısmı üzerinde küçük bir karınca yürüseydi, onun izlerinden [cildinde] kabartılar açıkça belirirdi.

أَيْ: لَظَهَرَ وَبَانَ مِنْ آثَارِهِنَّ حُدُودٌ، أَيْ: وَرَمٌ، وَقَوْلُ كَعْبِ بْنِ زُهَيْرٍ:

Yani onların izlerinden 'hudûd' yani kabartı/şişlik ortaya çıkar ve açıkça belirirdi. Ka'b b. Züheyr'in şu sözü de [bundandır]:

قَنْوَاءُ فِي حُرَّتَيْهَا لِلْبَصِيرِ بِهَا ... عِتْقٌ مُبِينٌ وَفِي الْخَدَّيْنِ تَسْهِيلُ

O [deve], kavisli burunludur; kulaklarında işi bilene apaçık bir asalet ve yanaklarında bir pürüzsüzlük vardır.

فَقَوْلُهُ: مُبِينٌ وَصْفٌ مِنْ أَبَانَتِ اللَّازِمَةِ: أَيْ عِتْقٌ بَيِّنٌ وَاضِحٌ، أَيْ كَرَمٌ ظَاهِرٌ.

Onun { مُبِينٌ } sözü, lazım olan 'ebâne' fiilinden bir vasıftır; yani açık ve net bir asalet, zahir bir nezahet demektir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ } “[Bu kandil] Allah'ın, yükseltilmesine ve içlerinde adının anılmasına izin verdiği evlerdedir. Orada sabah akşam O'nu tesbih ederler; kendilerini ne ticaretin ne de alışverişin Allah'ı anmaktan, namazı dosdoğru kılmaktan ve zekâtı vermekten alıkoyamadığı adamlar... Onlar, kalplerin ve gözlerin [dehşetten] döneceği bir günden korkarlar; Allah onları mükafatlandırsın diye...”

قَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ جَمِيعُ السَّبْعَةِ غَيْرَ ابْنِ عَامِرٍ، وَشُعْبَةَ، عَنْ عَاصِمٍ: يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِكَسْرِ الْبَاءِ الْمُوَحَّدَةِ الْمُشَدَّدَةِ، مَبْنِيًّا لِلْفَاعِلِ، وَفَاعِلُهُ رِجَالٌ وَالْمَعْنَى وَاضِحٌ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ، وَشُعْبَةُ، عَنْ عَاصِمٍ: يُسَبَّحُ لَهُ فِيهَا بِفَتْحِ الْبَاءِ الْمُوَحَّدَةِ الْمُشَدَّدَةِ، مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ، وَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ فَالْفَاعِلُ الْمَحْذُوفُ قَدْ دَلَّتِ الْقِرَاءَةُ الْأُولَى عَلَى أَنَّ تَقْدِيرَهُ: رِجَالٌ فَكَأَنَّهُ لَمَّا قَالَ يُسَبَّحُ لَهُ فِيهَا، قِيلَ: وَمَنْ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا؟ قَالَ رِجَالٌ، أَيْ: يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا رِجَالٌ.

Bu kelimeyi İbn Âmir ile Âsım'dan rivayetle Şu'be dışındaki Yedi Kırâat imamının tamamı; { يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا } şeklinde şeddeli bâ harfini kesreli olarak, mâlum (etken) sîgada okumuşlardır; fâili ise { رِجَالٌ } kelimesidir ve bu kıraate göre mana açıktır. İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Şu'be ise; { يُسَبَّحُ لَهُ فِيهَا } şeklinde şeddeli bâ harfini fethalı olarak, meçhul (edilgen) sîgada okumuşlardır. Bu kıraate göre hazfedilen fâilin takdirinin { رِجَالٌ } olduğuna birinci kıraat delalet etmiştir. Sanki { يُسَبَّحُ لَهُ فِيهَا } denildiğinde: "Orada O'nu kim tesbih ediyor?" denilmiş, O da: "Erkekler/adamlar", yani orada O'nu erkekler/adamlar tesbih ediyor demiştir.

وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ مَا لَفْظُهُ، وَقَدِ الْتَزَمْنَا أَنَّا لَا نُبَيِّنُ الْقُرْآنَ إِلَّا بِقِرَاءَةٍ سَبْعِيَّةٍ، سَوَاءٌ كَانَتْ قِرَاءَةً أُخْرَى فِي الْآيَةِ الْمُبَيِّنَةِ نَفْسِهَا، أَوْ آيَةٍ أُخْرَى غَيْرِهَا إِلَى آخِرِهِ، وَإِنَّمَا ذَكَرْنَا أَنَّ الْآيَةَ يُبَيِّنُ بَعْضُ الْقِرَاءَاتِ فِيهَا مَعْنَى بَعْضٍ ; لِأَنَّ الْمُقَرَّرَ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ أَنَّ الْقِرَاءَتَيْنِ فِي الْآيَةِ الْوَاحِدَةِ كَالْآيَتَيْنِ.

Bu mübarek kitabın mukaddimesinde şu ifadelerimizi daha önce zikretmiştik: 'Biz Kur'an'ı ancak yedi kıraatten biriyle açıklayacağımızı taahhüt ettik; ister açıklanan ayetin bizzat kendisindeki başka bir kıraat olsun, isterse onun dışındaki başka bir ayet olsun...' ilâ ahirih. Bir ayetteki kıraatlerin bazısının diğer bazısının manasını açıkladığını zikretmemizin sebebi şudur; çünkü âlimler katında yerleşik kurala göre tek bir ayetteki iki kıraat, iki ayrı ayet gibidir.

وَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ فَاعْلَمْ أَنَّ قِرَاءَةَ الْجُمْهُورِ: يُسَبِّحُ بِكَسْرِ الْبَاءِ وَفَاعِلُهُ رِجَالٌ مُبَيِّنَةٌ أَنَّ الْفَاعِلَ الْمَحْذُوفَ فِي قِرَاءَةِ ابْنِ عَامِرٍ، وَشُعْبَةَ، عَنْ عَاصِمٍ: يُسَبَّحُ بِفَتْحِ الْبَاءِ مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ لِحَذْفِ الْفَاعِلِ هُوَ رِجَالٌ كَمَا لَا يَخْفَى. وَالْآيَةُ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ حُذِفَ فِيهَا الْفَاعِلُ لِـ «يُسَبِّحُ» ، وَحُذِفَ أَيْضًا الْفِعْلُ الرَّافِعُ لِلْفَاعِلِ الَّذِي هُوَ رِجَالٌ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ فِي الْخُلَاصَةِ:

Bunu bildiğinde bil ki, cumhurun bâ harfini kesreli olarak { يُسَبِّحُ } şeklindeki fâili { رِجَالٌ } olan kıraati; İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Şu'be'nin bâ harfini fethalı olarak fâili hazfedilmiş meçhul sîgada { يُسَبَّحُ } şeklindeki kıraatinde hazfedilen fâilin gizli kalmayacağı üzere { رِجَالٌ } olduğunu açıklamaktadır. Bu kıraate göre ayette { يُسَبِّحُ } fiilinin fâili hazfedilmiş, aynı zamanda { رِجَالٌ } olan fâili merfû kılan fiil de el-Hulâsa'daki (Elfiyye'deki) şu beyit kabilinden hazfedilmiştir:

وَيَرْفَعُ الْفَاعِلَ فِعْلٌ أُضْمِرَا

Gizlenmiş (hazfedilmiş) bir fiil fâili merfû kılar,

كَمِثْلِ زَيْدٍ فِي جَوَابِ مَنْ قَرَا

Tıpkı "Kim okudu?" sorusunun cevabındaki "Zeyd" [örneğinde olduğu] gibi.

وَنَظِيرُ ذَلِكَ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ قَوْلُ ضِرَارِ بْنِ نَهْشَلٍ يَرْثِي أَخَاهُ يَزِيدَ أَوْ غَيْرَهُ:

Arap kelamından bunun benzeri, Dırâr b. Nahşel'in kardeşi Yezîd'e veya başkasına yaktığı ağıttaki şu sözüdür:

لِيُبْكَ يَزِيدَ ضَارِعٌ لِخُصُومَةٍ

Yezîd için ağlansın; bir husumet sebebiyle boyun büken [biri ağlasın],

وَمُخْتَبِطٌ مِمَّا تُطِيحُ الطَّوَائِحُ

Ve felaketlerin savurduğu şeylerden ötürü [yardım dilenen] yoksul kimse [ağlasın]!

فَقَوْلُهُ: لِيُبْكَ يَزِيدُ بِضَمِّ الْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ، وَفَتْحِ الْكَافِ مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: وَمَنْ

Onun { لِيُبْكَ يَزِيدُ } sözünde [fiil], alttaki yâ harfinin zammeli ve kâf harfinin fethalı olmasıyla meçhul (edilgen) sîgadadır. Sanki: "Peki ona kim

يَبْكِيهِ؟ فَقَالَ: يَبْكِيهِ ضَارِعٌ لِخُصُومَةٍ إِلَخْ، وَقِرَاءَةُ ابْنِ عَامِرٍ، وَشُعْبَةَ هُنَا كَقِرَاءَةِ ابْنِ كَثِيرٍ: كَذَلِكَ يُوحَى إِلَيْكَ بِفَتْحِ الْحَاءِ مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ فَقَوْلُهُ: اللَّهُ فَاعِلُ يُوحَى الْمَحْذُوفَةِ، وَوَصْفُهُ تَعَالَى لِهَؤُلَاءِ الرِّجَالِ الَّذِينَ يُسَبِّحُونَ لَهُ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ، بِكَوْنِهِمْ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ، وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ عَلَى سَبِيلِ مَدْحِهِمْ، وَالثَّنَاءِ عَلَيْهِمْ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تِلْكَ الصِّفَاتِ لَا يَنْبَغِي التَّسَاهُلُ فِيهَا بِحَالٍ; لِأَنَّ ثَنَاءَ اللَّهِ عَلَى الْمُتَّصِفِ بِهَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَنْ أَخَلَّ بِهَا يَسْتَحِقُّ الذَّمَّ الَّذِي هُوَ ضِدُّ الثَّنَاءِ، وَيُوَضِّحُ ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ نَهَى عَنِ الْإِخْلَالِ بِهَا نَهْيًا جَازِمًا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُلْهِكُمْ أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ [٦٣ \ ٩] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ الْآيَةَ [٦٢ \ ٩] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

ağlayacak?" denilmiş de o da: "Husumet sebebiyle boyun büken biri ona ağlar..." ilâ ahirih demiştir. İbn Âmir ile Şu'be'nin buradaki kıraati, İbn Kesîr'in { كَذَلِكَ يُوحَى إِلَيْكَ } [Şûrâ 42/3] ayetini hâ harfini fethalı olarak meçhul sîgada okuyuşu gibidir; zira [oradaki] { اللَّهُ } lafzı hazfedilmiş 'yûhî' fiilinin fâilidir. Yüce Allah'ın sabah akşam Kendisini tesbih eden bu adamları, onları övme ve sena etme sadedinde; ne ticaretin ne de alışverişin kendilerini Allah'ı anmaktan, namazı dosdoğru kılmaktan ve zekâtı vermekten alıkoymadığı kimseler olarak vasfetmesi; bu sıfatlarda hiçbir surette gevşeklik gösterilmemesi gerektiğine delalet eder. Çünkü Allah'ın bu sıfatlarla vasıflananları övmesi, bunları aksatan kimsenin övgünün zıddı olan yergiye müstahak olduğunu gösterir. Bunu, Allah'ın şu buyruğunda bunları aksatmaktan kesin bir şekilde nehyetmiş olması açıklar: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُلْهِكُمْ أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ } “Ey iman edenler! Mallarınız ve çocuklarınız sizi Allah'ı anmaktan alıkoymasın. Kim bunu yaparsa, işte onlar ziyana uğrayanların ta kendileridir” [Münâfikûn 63/9]. Ve Yüce Allah'ın şu buyruğu: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ } “Ey iman edenler! Cuma günü namaza çağrıldığı zaman hemen Allah'ı anmaya koşun ve alışverişi bırakın...” [Cuma 62/9] ve buna benzer diğer ayetler.

مَسَائِلُ تَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ.

Bu kerim ayetle ilgili meseleler:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ عَلَى قِرَاءَةِ ابْنِ عَامِرٍ، وَشُعْبَةَ: يُسَبَّحُ سُنَّ الْوَقْفُ عَلَى قَوْلِهِ: بِالْآصَالِ، وَأَمَّا عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ يُسَبِّحُ بِالْكَسْرِ، فَلَا يَنْبَغِي الْوَقْفُ عَلَى قَوْلِهِ: بِالْآصَالِ ; لِأَنَّ فَاعِلَ يُسَبِّحُ رِجَالٌ، وَالْوَقْفُ دُونَ الْفَاعِلِ لَا يَنْبَغِي كَمَا لَا يَخْفَى.

Birinci Mesele: Bil ki İbn Âmir ve Şu'be'nin { يُسَبَّحُ } kıraatine göre, { بِالْآصَالِ } sözü üzerinde vakıf yapmak (durmak) sünnettir. Cumhurun kesreli { يُسَبِّحُ } kıraatine göre ise { بِالْآصَالِ } sözü üzerinde durulması uygun değildir; çünkü { يُسَبِّحُ } fiilinin fâili { رِجَالٌ } lafzıdır ve gizli kalmayacağı üzere fâil söylenmeden önce durulması uygun olmaz.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الضَّمِيرَ الْمُؤَنَّثَ فِي قَوْلِهِ: يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا رَاجِعٌ إِلَى الْمَسَاجِدِ الْمُعَبَّرِ عَنْهَا بِالْبُيُوتِ فِي قَوْلِهِ: فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَالتَّحْقِيقُ: أَنَّ الْبُيُوتَ الْمَذْكُورَةَ، هِيَ الْمَسَاجِدُ.

İkinci Mesele: Bil ki { يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا } buyruğundaki müennes zamir, { فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ } buyruğunda evler (büyût) diye ifade edilen mescitlere racidir. Tahkik edilen görüşe göre: Zikredilen evler, mescitlerdir.

وَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ فَاعْلَمْ أَنَّ تَخْصِيصَهُ مَنْ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالرِّجَالِ فِي قَوْلِهِ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ رِجَالٌ يَدُلُّ بِمَفْهُومِهِ عَلَى أَنَّ النِّسَاءَ يُسَبِّحْنَ لَهُ فِي بُيُوتِهِنَّ لَا فِي الْمَسَاجِدِ، وَقَدْ يَظْهَرُ لِلنَّاظِرِ أَنَّ مَفْهُومَ قَوْلِهِ: رِجَالٌ مَفْهُومُ لَقَبٍ، وَالتَّحْقِيقُ عِنْدَ الْأُصُولِيِّينَ أَنَّهُ لَا يُحْتَجُّ بِهِ.

Bunu bildiğinde bil ki, O'nun { يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ رِجَالٌ } buyruğunda orada Kendisini tesbih edenleri erkeklere (ricâl) tahsis etmesi; mefhumuyla, kadınların O'nu mescitlerde değil, kendi evlerinde tesbih edeceklerine delalet eder. Bakan kimseye { رِجَالٌ } lafzının mefhumunun 'mefhûm-i lakab' olduğu ve usulcülerin tahkikine göre bununla delil getirilemeyeceği görünebilir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: لَا شَكَّ أَنَّ مَفْهُومَ لَفْظِ الرِّجَالِ، مَفْهُومُ لَقَبٍ بِالنَّظَرِ إِلَى مُجَرَّدِ لَفْظِهِ، وَأَنَّ مَفْهُومَ اللَّقَبِ لَيْسَ بِحُجَّةٍ عَلَى التَّحْقِيقِ، كَمَا أَوْضَحْنَاهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، وَلَكِنَّ مَفْهُومَ الرِّجَالِ هُنَا مُعْتَبَرٌ، وَلَيْسَ مَفْهُومَ لَقَبٍ عَلَى التَّحْقِيقِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ

Müellif -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Sırf lafzına bakıldığında 'ricâl' (erkekler/adamlar) lafzının mefhumunun mefhûm-i lakab olduğunda ve tahkik edilen görüşe göre mefhûm-i lakabın -bu yerin dışında açıkladığımız üzere- hüccet olmadığında şüphe yoktur. Fakat buradaki 'ricâl' mefhumu muteberdir ve tahkike göre mefhûm-i lakab değildir. Çünkü

لَفْظِ الرِّجَالِ، وَإِنْ كَانَ بِالنَّظَرِ إِلَى مُجَرَّدِهِ اسْمَ جِنْسٍ جَامِدٍ وَهُوَ لَقَبٌ بِلَا نِزَاعٍ، فَإِنَّهُ يَسْتَلْزِمُ مِنْ صِفَاتِ الذُّكُورَةِ مَا هُوَ مُنَاسِبٌ لِإِنَاطَةِ الْحُكْمِ بِهِ، وَالْفَرْقُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ النِّسَاءِ ; لِأَنَّ الرِّجَالَ لَا تُخْشَى مِنْهُمُ الْفِتْنَةُ، وَلَيْسُوا بِعَوْرَةٍ بِخِلَافِ النِّسَاءِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ وَصْفَ الذُّكُورَةِ وَصْفٌ صَالِحٌ لِإِنَاطَةِ الْحُكْمِ بِهِ الَّذِي هُوَ التَّسْبِيحُ فِي الْمَسَاجِدِ، وَالْخُرُوجُ إِلَيْهَا دُونَ وَصْفِ الْأُنُوثَةِ.

'ricâl' lafzı, sırf kendi zatına bakıldığında câmid bir cins ismi olup tartışmasız bir lakab olsa bile; hükmün kendisine bağlanmasına ve kadınlar ile erkekler arasındaki farka münasip olan erkeklik sıfatlarını gerektirir. Zira kadınların aksine erkeklerden fitne korkulmaz ve onlar avret değildir. Bilinmektedir ki erkeklik vasfı; kadınlık vasfının aksine, mescitlerde tesbih etmek ve oralara çıkıp gitmekten ibaret olan hükmün kendisine bağlanmasına elverişli bir vasıftır.

وَالْحَاصِلُ: أَنَّ لَفْظَ الرِّجَالِ فِي الْآيَةِ، وَإِنْ كَانَ فِي الِاصْطِلَاحِ لَقَبًا فَإِنَّمَا يَشْتَمِلُ عَلَيْهِ مِنْ أَوْصَافِ الذُّكُورَةِ الْمُنَاسِبَةِ لِلْفَرْقِ بَيْنَ الذُّكُورِ وَالْإِنَاثِ، يَقْتَضِي اعْتِبَارَ مَفْهُومِ الْمُخَالَفَةِ فِي لَفْظِ رِجَالٍ، فَهُوَ فِي الْحَقِيقَةِ مَفْهُومُ صِفَةٍ لَا مَفْهُومَ لَقَبٍ ; لِأَنَّ لَفْظَ الرِّجَالِ مُسْتَلْزِمٌ لِأَوْصَافٍ صَالِحَةٍ لِإِنَاطَةِ الْحُكْمِ بِهِ، وَالْفَرْقُ فِي ذَلِكَ بَيْنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ كَمَا لَا يَخْفَى.

Özetle: Ayetteki 'ricâl' lafzı, her ne kadar ıstılahta lakab olsa da erkekler ve kadınlar arasındaki farka münasip olan erkeklik vasıflarını içermesi sebebiyle, 'ricâl' lafzında mefhûm-ı muhalefetin dikkate alınmasını gerektirir. Dolayısıyla o hakikatte mefhûm-i lakab değil, mefhûm-i sıfattır. Çünkü 'ricâl' lafzı, hükmün kendisine bağlanmasına elverişli vasıfları gerektirmektedir ve bu hususta erkekler ile kadınlar arasındaki fark gizli değildir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِذَا عَلِمْتَ أَنَّ التَّحْقِيقَ أَنَّ مَفْهُومَ قَوْلِهِ: رِجَالٌ، مَفْهُومُ صِفَةٍ بِاعْتِبَارِ مَا يَسْتَلْزِمُهُ مِنْ صِفَاتِ الذُّكُورَةِ الْمُنَاسِبَةِ لِلْفَرْقِ بَيْنَ الذُّكُورِ وَالْإِنَاثِ، فِي حُكْمِ الْخُرُوجِ إِلَى الْمَسَاجِدِ لَا مَفْهُومُ لَقَبٍ، وَأَنَّ مَفْهُومَ الصِّفَةِ مُعْتَبَرٌ عِنْدَ الْجُمْهُورِ خِلَافًا لِأَبِي حَنِيفَةَ.

Üçüncü Mesele: { رِجَالٌ } sözünün mefhumunun; mescitlere çıkıp gitme hükmünde erkekler ile kadınlar arasındaki farka münasip erkeklik sıfatlarını gerektirmesi itibarıyla mefhûm-i lakab değil, tahkike göre mefhûm-i sıfat olduğunu ve Ebû Hanîfe'nin aksine mefhûm-i sıfatın cumhur nezdinde muteber kabul edildiğini bildiğinde;

فَاعْلَمْ أَنَّ مَفْهُومَ قَوْلِهِ هُنَا: رِجَالٌ فِيهِ إِجْمَالٌ ; لِأَنَّ غَايَةَ مَا يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّ النِّسَاءَ لَسْنَ كَالرِّجَالِ فِي الْخُرُوجِ لِلْمَسَاجِدِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ أَنَّ الْبَيَانَ الْقُرْآنِيَّ إِذَا كَانَ غَيْرَ وَافٍ بِالْمَقْصُودِ مِنْ تَمَامِ الْبَيَانِ، فَإِنَّا نُتَمِّمُ الْبَيَانَ مِنَ السُّنَّةِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا تَفْسِيرٌ لِلْمُبَيِّنِ بِاسْمِ الْفَاعِلِ، وَتَقَدَّمَتْ أَمْثِلَةٌ لِذَلِكَ.

bil ki buradaki { رِجَالٌ } sözünün mefhumunda bir kapalılık (icmâl) vardır; çünkü ondan anlaşılanın nihayeti, kadınların mescitlere çıkma hususunda erkekler gibi olmadığıdır. Biz bu mübarek kitabın mukaddimesinde belirtmiştik ki; Kur'an'ın beyanı tam bir açıklamadan ibaret maksadı karşılamada yeterli olmadığında, sünnetin [bizzat vahyi] açıklayanın (ism-i fâil kalıbıyla mübeyyinin) tefsiri olması haysiyetiyle beyanı sünnetten tamamlarız; nitekim buna dair örnekler daha önce geçmişti.

وَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ فَاعْلَمْ أَنَّ السُّنَّةَ النَّبَوِيَّةَ بَيَّنَتْ مَفْهُومَ الْمُخَالَفَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: رِجَالٌ، فَبَيَّنَتْ أَنَّ الْمَفْهُومَ الْمَذْكُورَ مُعْتَبَرٌ، وَأَنَّ النِّسَاءَ لَسْنَ كَالرِّجَالِ فِي حُكْمِ الْخُرُوجِ إِلَى الْمَسَاجِدِ، وَأَوْضَحَتْ أَنَّ صَلَاتَهُنَّ فِي بُيُوتِهِنَّ أَفْضَلُ لَهُنَّ مِنَ الْخُرُوجِ إِلَى الْمَسَاجِدِ وَالصَّلَاةِ فِيهَا فِي الْجَمَاعَةِ، بِخِلَافِ الرِّجَالِ، وَبَيَّنَتْ أَيْضًا أَنَّهُنَّ يَجُوزُ لَهُنَّ الْخُرُوجُ إِلَى الْمَسَاجِدِ بِشُرُوطٍ سَيَأْتِي إِيضَاحُهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، وَأَنَّهُنَّ إِذَا اسْتَأْذَنَّ أَزْوَاجَهُنَّ فِي الْخُرُوجِ إِلَى الْمَسَاجِدِ فَهُمْ مَأْمُورُونَ شَرْعًا بِالْإِذْنِ لَهُنَّ فِي ذَلِكَ مَعَ الْتِزَامِ الشُّرُوطِ الْمَذْكُورَةِ.

Bunu bildiğinde bil ki nebevî sünnet, Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki { رِجَالٌ } buyruğundaki mefhûm-ı muhalefeti açıklamış; zikredilen mefhumun muteber olduğunu ve kadınların mescitlere çıkma hükmünde erkekler gibi olmadığını beyan etmiş; erkeklerin aksine kadınların kendi evlerindeki namazlarının mescitlere çıkıp orada cemaatle namaz kılmalarından daha faziletli olduğunu izah etmiştir. Ayrıca -inşâallahu teâlâ açıklaması gelecek olan- birtakım şartlarla kadınların mescitlere çıkmasının caiz olduğunu ve mescitlere çıkmak için kocalarından izin istediklerinde, zikredilen şartlara riayet edilmesi kaydıyla kocalarının onlara izin vermekle şer'an emrolunduklarını da beyan etmiştir.

أَمَّا أَمْرُ أَزْوَاجِهِنَّ بِالْإِذْنِ لَهُنَّ فِي الْخُرُوجِ إِلَى الْمَسَاجِدِ إِذَا طَلَبْنَ ذَلِكَ فَقَدْ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: قَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ فِي كِتَابِ النِّكَاحِ: حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ " إِذَا اسْتَأْذَنَتِ

Kadınlar talep ettiklerinde mescitlere çıkmaları için kocalarının onlara izin vermesi emrine gelince; bu husus Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sahih olarak rivayet edilmiştir: Buhârî rahimehullâh Sahîh'inde Nikâh Kitabı'nda şöyle demiştir: Bize Ali b. Abdillâh anlattı, bize Süfyân anlattı, bize ez-Zührî, Sâlim'den, o da babasından, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklen anlattı: “Sizden birinin hanımı

امْرَأَةُ أَحَدِكُمْ إِلَى الْمَسْجِدِ فَلَا يَمْنَعْهَا " وَقَالَ الْبُخَارِيُّ أَيْضًا فِي صَحِيحِهِ فِي كِتَابِ الصَّلَاةِ: بَابُ اسْتِئْذَانِ الْمَرْأَةِ زَوْجَهَا بِالْخُرُوجِ إِلَى الْمَسْجِدِ: حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، عَنْ مَعْمَرٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ ": إِذَا اسْتَأْذَنَتِ امْرَأَةُ أَحَدِكُمْ فَلَا يَمْنَعْهَا " وَقَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ أَيْضًا، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ حَنْظَلَةَ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ ": إِذَا اسْتَأْذَنَكُمْ نِسَاؤُكُمْ بِاللَّيْلِ إِلَى الْمَسْجِدِ فَأْذَنُوا لَهُنَّ " تَابَعَهُ شُعْبَةُ عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَقَالَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنِي عَمْرٌو النَّاقِدُ، وَزُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ جَمِيعًا عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ، قَالَ زُهَيْرٌ: حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ سَمِعَ سَالِمًا يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ ": إِذَا اسْتَأْذَنَتْ أَحَدَكُمُ امْرَأَتُهُ إِلَى الْمَسْجِدِ فَلَا يَمْنَعْهَا " وَفِي لَفْظٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: لَا تَمْنَعُوا نِسَاءَكُمُ الْمَسَاجِدَ إِذَا اسْتَأْذَنَّكُمْ إِلَيْهَا " وَفِي لَفْظٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ أَيْضًا، عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ ": لَا تَمْنَعُوا إِمَاءَ اللَّهِ مَسَاجِدَ اللَّهِ " وَفِي لَفْظٍ لَهُ عَنْهُ أَيْضًا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ ": إِذَا اسْتَأْذَنَكُمْ نِسَاؤُكُمْ إِلَى الْمَسْجِدِ فَأْذَنُوا لَهُنَّ " وَفِي لَفْظٍ عَنْهُ أَيْضًا، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ": لَا تَمْنَعُوا النِّسَاءَ مِنَ الْخُرُوجِ إِلَى الْمَسَاجِدِ بِاللَّيْلِ " وَفِي رِوَايَةٍ لَهُ عَنْهُ أَيْضًا، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ": ائْذَنُوا لِلنِّسَاءِ بِاللَّيْلِ إِلَى الْمَسَاجِدِ " وَفِي لَفْظٍ لَهُ عَنْهُ أَيْضًا، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ": لَا تَمْنَعُوا النِّسَاءَ حُظُوظَهُنَّ مِنَ الْمَسَاجِدِ إِذَا اسْتَأْذَنَّكُمْ " وَفِي رِوَايَةٍ " إِذَا اسْتَأْذَنُوكُمْ "، قَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ مُسْلِمٍ: وَهُوَ صَحِيحٌ وَعُومِلْنَ مُعَامَلَةَ الذُّكُورِ لِطَلَبِهِنَّ الْخُرُوجَ إِلَى مَجْلِسِ الذُّكُورِ، وَحَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ ﵄ هَذَا الَّذِي ذَكَرْنَاهُ عَنِ الشَّيْخَيْنِ بِرِوَايَاتٍ مُتَعَدِّدَةٍ، أَخْرَجَهُ أَيْضًا غَيْرُهُمَا وَهُوَ صَرِيحٌ فِي أَنَّ أَزْوَاجَ النِّسَاءِ مَأْمُورُونَ عَلَى لِسَانِهِ ﷺ بِالْإِذْنِ لَهُنَّ فِي الْخُرُوجِ إِلَى الْمَسَاجِدِ، إِذَا طَلَبْنَ ذَلِكَ، وَمَنْهِيُّونَ عَنْ مَنْعِهِنَّ مِنَ الْخُرُوجِ إِلَيْهَا.

mescide [gitmek için] izin istediğinde ona engel olmasın.” Buhârî yine Sahîh'inde Namaz Kitabı'nda, "Kadının Mescide Çıkmak İçin Kocasından İzin İstemesi Babı"nda şöyle demiştir: Bize Müsedded anlattı, bize Yezîd b. Zürey' anlattı, Ma'mer'den, o ez-Zührî'den, o Sâlim b. Abdillâh'tan, o babasından, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti: “Sizden birinin hanımı izin istediğinde ona engel olmasın.” Buhârî rahimehullâh yine Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Ubeydullâh b. Mûsâ anlattı, Hanzale'den, o Sâlim b. Abdillâh'tan, o İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti ki şöyle buyurdu: “Kadınlarınız geceleyin mescide gitmek için sizden izin istediklerinde onlara izin verin.” Şu'be, el-A'meş'ten, o Mücâhid'den, o İbn Ömer'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den olmak üzere bu rivayete mütâbaat etmiştir. Müslim b. el-Haccâc rahimehullâh Sahîh'inde şöyle demiştir: Bana Amr en-Nâkıd ve Züheyr b. Harb birlikte İbn Uyeyne'den anlattılar; Züheyr dedi ki: Bize Süfyân b. Uyeyne, ez-Zührî'den anlattı; o Sâlim'in babasından rivayet ettiğini işitmiş; o da sözü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaştırarak demiştir ki: “Sizden birinin hanımı mescide [gitmek için] izin istediğinde ona engel olmasın.” Müslim'deki bir lafızda İbn Ömer'den şöyle dediği nakledilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: “Kadınlarınız sizden mescitlere [gitmek için] izin istediklerinde onlara engel olmayın.” Yine Müslim'deki bir lafızda İbn Ömer'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Allah'ın kadın kullarını Allah'ın mescitlerinden alıkoymayın.” Yine onun Müslim'deki bir lafzında: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: “Kadınlarınız mescide [gitmek için] sizden izin istediklerinde onlara izin verin.” Yine ondan gelen bir lafızda şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Kadınları geceleyin mescitlere çıkmaktan alıkoymayın.” Yine ondan gelen bir rivayette şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Geceleyin kadınlara mescitler için izin verin.” Yine ondan gelen bir lafızda şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Sizden izin istediklerinde kadınları mescitlerdeki nasiplerinden mahrum etmeyin.” Bir rivayette ise: “İzisteknûküm (إِذَا اسْتَأْذَنُوكُمْ)” şeklinde [müzekker zamiriyle] gelmiştir. Nevevî Şerhu Müslim'de şöyle demiştir: Bu sahihtir; erkeklerin meclisine çıkmayı talep ettikleri için kadınlara erkek muamelesi yapılmıştır (müzekker zamiri kullanılmıştır). İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'nın Şeyhayn'dan (Buhârî ve Müslim) muhtelif rivayetlerle zikrettiğimiz bu hadisini onlardan başkaları da tahric etmiştir. Bu hadis, kadınların kocalarının, kadınlar talep ettiklerinde mescitlere çıkmaları için onlara izin vermekle onun (Peygamber'in) sallallâhu aleyhi ve sellem lisanıyla emrolunduklarına ve onların oralara çıkmalarına engel olmaktan nehyedildiklerine açıkça delalet etmektedir.

وَذَكَرَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ أَمْرَ الْأَزْوَاجِ بِالْإِذْنِ لَهُنَّ فِي الرِّوَايَاتِ الْمَذْكُورَةِ لَيْسَ لِلْإِيجَابِ، وَإِنَّمَا هُوَ لِلنَّدْبِ، وَكَذَلِكَ نَهْيُهُ ﷺ عَنْ مَنْعِهِنَّ، قَالُوا: هُوَ لِكَرَاهَةِ التَّنْزِيهِ لَا لِلتَّحْرِيمِ.

İlim ehlinden bazıları, zikredilen rivayetlerde kocaların onlara izin vermesi emrinin vücub (farziyet) için değil nedb (müstehaplık) için olduğunu; aynı şekilde onun sallallâhu aleyhi ve sellem onları men etmekten nehyetmesinin de haramlık için değil tenzîhen kerahet için olduğunu zikretmişlerdir.

قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي فَتْحِ الْبَارِي: وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْإِذْنَ الْمَذْكُورَ لِغَيْرِ الْوُجُوبِ ;

İbn Hacer Fethu'l-Bârî'de şöyle der: Bunda, zikredilen iznin vücub için olmadığına bir işaret vardır;

لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ وَاجِبًا لَانْتَفَى مَعْنَى الِاسْتِئْذَانِ ; لَأَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا يَتَحَقَّقُ إِذَا كَانَ الْمُسْتَأْذِنُ مُخَيَّرًا فِي الْإِجَابَةِ أَوِ الرَّدِّ.

çünkü eğer vacip olsaydı izin istemenin (isti'zânın) manası ortadan kalkardı; zira bu durum ancak kendisinden izin istenen kimsenin kabul etme veya reddetme konusunda muhayyer (serbest) olması halinde tahakkuk eder.

وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمَذْهَبِ: فَإِنْ مَنَعَهَا لَمْ يَحْرُمْ عَلَيْهِ، هَذَا مَذْهَبُنَا، قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: وَبِهِ قَالَ عَامَّةُ الْعُلَمَاءِ، وَيُجَابُ عَنْ حَدِيثِ " لَا تَمْنَعُوا إِمَاءَ اللَّهِ مَسَاجِدَ اللَّهِ " بِأَنَّهُ نَهْيُ تَنْزِيهٍ ; لِأَنَّ حَقَّ الزَّوْجِ فِي مُلَازَمَةِ الْمَسْكَنِ وَاجِبٌ، فَلَا تَتْرُكُهُ لِفَضِيلَةٍ اهـ.

Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: "Şayet ona engel olursa bu ona haram olmaz; bizim mezhebimiz budur. Beyhakî demiştir ki: Âlimlerin geneli de bu görüştedir. { لَا تَمْنَعُوا إِمَاءَ اللَّهِ مَسَاجِدَ اللَّهِ } 'Allah'ın kadın kullarını Allah'ın mescitlerinden alıkoymayın' hadisine ise bunun tenzîhî bir nehiy olduğu şeklinde cevap verilir; çünkü kocanın evde kalmayı [isteme] hakkı vaciptir, bu hak bir fazilet uğruna terk edilmez." (İntihâ).

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الَّذِي يَظْهَرُ لِي فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: أَنَّ الزَّوْجَ إِذَا اسْتَأْذَنَتْهُ امْرَأَتُهُ فِي الْخُرُوجِ إِلَى الْمَسْجِدِ، وَكَانَتْ غَيْرَ مُتَطَيِّبَةٍ، وَلَا مُتَلَبِّسَةٍ بِشَيْءٍ يَسْتَوْجِبُ الْفِتْنَةَ مِمَّا سَيَأْتِي إِيضَاحُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، أَنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِ الْإِذْنُ لَهَا، وَيَحْرُمُ عَلَيْهِ مَنْعُهَا لِلنَّهْيِ الصَّرِيحِ مِنْهُ ﷺ عَنْ مَنْعِهَا مِنْ ذَلِكَ، وَلِلْأَمْرِ الصَّرِيحِ بِالْإِذْنِ لَهَا وَصِيغَةُ الْأَمْرِ الْمُجَرَّدَةُ عَنِ الْقَرَائِنِ تَقْتَضِي الْوُجُوبَ، كَمَا أَوْضَحْنَاهُ فِي مَوَاضِعَ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ، وَصِيغَةُ النَّهْيِ كَذَلِكَ تَقْتَضِي التَّحْرِيمَ، وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ [٢٤ \ ٦٣] وَقَالَ ﷺ ": إِذَا أَمَرْتُكُمْ بِشَيْءٍ فَأْتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَإِذَا نَهَيْتُكُمْ عَنْ شَيْءٍ فَاجْتَنِبُوهُ " إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَدِلَّةِ، كَمَا قَدَّمْنَا. وَقَوْلُ ابْنِ حَجَرٍ: إِنَّ الْإِذْنَ لَا يَتَحَقَّقُ إِلَّا إِذَا كَانَ الْمُسْتَأْذَنُ مُخَيَّرًا فِي الْإِجَابَةِ، وَالرَّدُّ غَيْرَ مُسَلِّمٍ، إِذْ لَا مَانِعَ عَقْلًا، وَلَا شَرْعًا وَلَا عَادَةً مِنْ أَنْ يُوجِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْإِذْنَ لِامْرَأَتِهِ فِي الْخُرُوجِ إِلَى الْمَسْجِدِ مِنْ غَيْرِ تَخْيِيرٍ، فَإِيجَابُ الْإِذْنِ لَا مَانِعَ مِنْهُ، وَكَذَلِكَ تَحْرِيمُ الْمَنْعِ. وَقَدْ دَلَّ النَّصُّ الصَّحِيحُ عَلَى إِيجَابِهِ فَلَا وَجْهَ لِرَدِّهِ بِأَمْرٍ مُحْتَمَلٍ كَمَا تَرَى. وَقَوْلُ النَّوَوِيِّ: لِأَنَّ حَقَّ الزَّوْجِ فِي مُلَازَمَةِ الْمَسْكَنِ وَاجِبٌ، فَلَا تَتْرُكُهُ لِلْفَضِيلَةِ لَا يَصْلُحُ ; لِأَنْ يَرِدَ بِهِ النَّصُّ الصَّرِيحُ مِنْهُ ﷺ فَأَمْرُهُ ﷺ الزَّوْجَ بِالْإِذْنِ لَهَا يُلْزِمُهُ ذَلِكَ، وَيُوجِبُهُ عَلَيْهِ، فَلَا يُعَارَضُ بِمَا ذَكَرَهُ النَّوَوِيُّ كَمَا تَرَى. وَمَا ذَكَرَهُ النَّوَوِيُّ عَنِ الْبَيْهَقِيِّ: مِنْ أَنَّ عَدَمَ الْوُجُوبِ قَالَ بِهِ عَامَّةُ الْعُلَمَاءِ غَيْرَ مُسْلّمٍ أَيْضًا، فَقَدْ ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ﵄ أَنَّهُ لَمَّا حَدَّثَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ بِالْحَدِيثِ الَّذِي ذَكَرْنَا عَنْهُ فِي أَمْرِ الْأَزْوَاجِ بِالْإِذْنِ لِلنِّسَاءِ فِي الْخُرُوجِ إِلَى الْمَسَاجِدِ، وَقَالَ ابْنُهُ: لَا نَدَعُهُنَّ يَخْرُجْنَ، غَضِبَ وَشَتَمَهُ وَدَفَعَ فِي صَدْرِهِ مُنْكِرًا عَلَيْهِ مُخَالَفَتَهُ لِأَمْرِ النَّبِيِّ ﷺ وَذَلِكَ دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى اعْتِقَادِهِ وُجُوبَ امْتِثَالِ ذَلِكَ الْأَمْرِ بِالْإِذْنِ لَهُنَّ.

Müellif -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bu meselede bana zahir olan şudur: Kadın kocasından mescide çıkmak için izin istediğinde; koku sürünmemişse ve -inşâallahu teâlâ açıklaması geleceği üzere- fitneyi gerektirecek bir duruma bürünmemişse, kocanın ona izin vermesi vacip, onu men etmesi ise haramdır. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kadını bundan men etmeyi sarih bir şekilde yasaklaması ve ona izin vermeyi sarih bir şekilde emretmesi mevcuttur. Karinelerden soyutlanmış emir sîgası vücub ifade eder; nitekim bunu bu mübarek kitabın birçok yerinde açıklamıştık. Nehiy sîgası da aynı şekilde tahrîm (haramlık) ifade eder. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “O'nun emrine aykırı davrananlar, başlarına bir belanın gelmesinden veya kendilerine can yakıcı bir azabın dokunmasından sakınsınlar” [Nûr 24/63]. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurmuştur: “Size bir şey emrettiğim zaman ondan gücünüz yettiğince yapın, sizi bir şeyden nehyettiğim zaman da ondan kaçının.” Daha önce zikrettiğimiz gibi diğer deliller de böyledir. İbn Hacer'in: "İzin, ancak kendisinden izin istenen kimse kabul ve red hususunda serbest olduğunda tahakkuk eder" sözü ise kabul edilemez; zira Allah'ın erkeğe, muhayyerlik tanımaksızın kadınına mescide çıkması için izin vermesini vacip kılmasında aklen, şer'an ve âdeten hiçbir engel yoktur. Dolayısıyla iznin vacip kılınmasına hiçbir engel olmadığı gibi men etmenin haram kılınmasına da bir engel yoktur. Sahih nass da onun vacip olduğuna delalet etmiştir; dolayısıyla gördüğün gibi ihtimalli bir gerekçeyle bunun reddedilmesinin hiçbir vechi yoktur. Nevevî'nin: "Çünkü kocanın evde kalmayı [isteme] hakkı vaciptir, dolayısıyla bir fazilet için bu hak terk edilmez" sözü ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen sarih nassın reddedilmesine elverişli değildir. Zira onun sallallâhu aleyhi ve sellem kocaya hanımına izin vermesini emretmesi, bunu ona bağlayıcı ve vacip kılar; dolayısıyla gördüğün gibi Nevevî'nin zikrettiği gerekçeyle buna karşı çıkılamaz. Nevevî'nin Beyhakî'den aktardığı "vücubun bulunmadığını âlimlerin genelinin söylediği" tespiti de kabul edilemez; zira Sahîh-i Müslim ve diğerlerinde Abdullah b. Ömer radıyallâhu anhümâ'dan sabit olmuştur ki, o mescitlere çıkmaları için kadınlara izin verilmesi hususunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiğimiz hadisi rivayet ettiğinde oğlu: "Onların çıkmalarına izin vermeyiz" deyince, İbn Ömer öfkelenmiş, ona ağır söz söylemiş ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrine muhalefet etmesini kınayarak göğsüne vurmuştur. Bu da onun, kadınlara izin verilmesi yönündeki o emre imtisal etmenin vacip olduğuna inandığının apaçık bir delilidir.

قَالَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنِي حَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ قَالَ: أَخْبَرَنِي سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ

Müslim b. el-Haccâc rahimehullâh Sahîh'inde şöyle demiştir: Bana Harmele b. Yahyâ anlattı, bize İbn Vehb haber verdi, bana Yûnus, İbn Şihâb'dan haber verdi; o dedi ki: Bana Sâlim b. Abdillâh, Abdullah b.

عُمَرَ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ ": لَا تَمْنَعُوا نِسَاءَكُمُ الْمَسَاجِدَ إِذَا اسْتَأْذَنَّكُمْ إِلَيْهَا " فَقَالَ بِلَالُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: وَاللَّهِ لَنَمْنَعْهُنَّ، فَأَقْبَلَ عَلَيْهِ عَبْدُ اللَّهِ فَسَبَّهُ سَبًّا سَيِّئًا مَا سَمِعْتُهُ سَبَّهَ مِثْلَهُ قَطُّ، وَقَالَ: أُخْبِرُكَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَتَقُولُ: وَاللَّهِ لَنَمْنَعْهُنَّ، وَفِي لَفْظٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ: فَزَبَرَهُ ابْنُ عُمَرَ، وَقَالَ: أَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَتَقُولُ: لَا نَدَعُهُنَّ، وَفِي لَفْظٍ لِمُسْلِمٍ أَيْضًا: فَضَرَبَ فِي صَدْرِهِ.

Ömer'in şöyle dediğini haber verdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: “Kadınlarınız sizden mescitlere [gitmek için] izin istediklerinde onlara engel olmayın.” Bunun üzerine [oğlu] Bilâl b. Abdillâh: "Vallahi biz onlara kesinlikle engel oluruz!" dedi. Abdullah hemen ona dönüp öyle ağır bir şekilde azarlayıp sövdü ki, ömrümde onun birine böyle sövdüğünü hiç işitmemiştim. Ve: "Ben sana Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den haber veriyorum, sen ise: 'Vallahi biz onlara kesinlikle engel oluruz' diyorsun!" dedi. Müslim'deki bir lafızda: "İbn Ömer onu azarladı ve: 'Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu diyorum, sen ise: Onları bırakmayız diyorsun!' dedi." Yine Müslim'deki bir lafızda da: "Göğsüne vurdu" denilmektedir.

وَاعْلَمْ أَنَّ ابْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ الَّذِي زَعَمَ أَنَّهُ لَمْ يَمْتَثِلْ أَمْرَ النَّبِيِّ ﷺ بِالْإِذْنِ لِلنِّسَاءِ إِلَى الْمَسَاجِدِ جَاءَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ أَنَّهُ بِلَالُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ.

Bil ki Abdullah b. Ömer'in, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kadınlara mescitler için izin verilmesi emrine uymayacağını söyleyen oğlunun Sahîh-i Müslim'de Bilâl b. Abdillâh b. Ömer olduğu gelmiştir.

وَفِي رِوَايَةٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ: أَنَّهُ وَاقِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، وَالْحَقُّ تَعَدُّدُ ذَلِكَ فَقَدْ قَالَهُ كُلٌّ مِنْ بِلَالٍ، وَوَاقِدٍ ابْنَيْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، وَقَدْ أَنْكَرَ ابْنُ عُمَرَ عَلَى كُلٍّ مِنْهُمَا، كَمَا جَاءَتْ بِهِ الرِّوَايَاتُ الصَّحِيحَةُ عِنْدَ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ، فَكَوْنُ ابْنِ عُمَرَ ﵄ أَقْبَلَ عَلَى ابْنِهِ بِلَالٍ وَسَبَّهُ سَبًّا سَيِّئًا وَقَالَ مُنْكِرًا عَلَيْهِ، أُخْبِرُكَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَتَقُولُ: لَنَمْنَعْهُنَّ فِيهِ دَلِيلٌ وَاضِحٌ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ يَرَى لُزُومَ الْإِذْنِ لَهُنَّ، وَأَنَّ مَنْعَهُنَّ لَا يَجُوزُ، وَلَوْ كَانَ يَرَاهُ جَائِزًا مَا شَدَّدَ النَّكِيرَ عَلَى ابْنَيْهِ كَمَا لَا يَخْفَى.

Müslim'deki bir rivayette ise onun Vâkıd b. Abdillâh b. Ömer olduğu geçmektedir. Hakikat ise bunun birden fazla kez gerçekleştiğidir; nitekim Abdullah b. Ömer'in iki oğlu olan Bilâl de Vâkıd da bunu söylemiş ve İbn Ömer, Müslim ve diğerlerindeki sahih rivayetlerin getirdiği üzere her ikisini de sert bir şekilde kınamıştır. İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'nın oğlu Bilâl'e yönelip ona ağır sözler söylemesi ve onu kınayarak: "Sana Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den haber veriyorum, sen ise: 'Onlara kesinlikle engel oluruz' diyorsun!" demesi; İbn Ömer'in onlara izin vermenin lüzumunu (vacip olduğunu) ve onları engellemenin caiz olmadığını düşündüğüne açık bir delildir. Eğer bunu caiz görseydi, gizli kalmayacağı üzere iki oğlunu bu denli şiddetle kınamazdı.

وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ مُسْلِمٍ: قَوْلُهُ: فَأَقْبَلَ عَلَيْهِ عَبْدُ اللَّهِ فَسَبَّهُ سَبًّا سَيِّئًا، وَفِي رِوَايَةٍ فَزَبَرَهُ، وَفِي رِوَايَةٍ: فَضَرَبَ فِي صَدْرِهِ، فِيهِ تَعْزِيرُ الْمُعْتَرِضِ عَلَى السُّنَّةِ وَالْمَعَارِضِ لَهَا بِرَأْيِهِ.

Nevevî Şerhu Müslim'de şöyle demiştir: "Onun: 'Abdullah ona dönüp ağır bir şekilde sövdü (azarladı)', bir rivayette 'onu azarladı', bir rivayette ise 'göğsüne vurdu' sözünde; sünnete itiraz eden ve reyiyle ona karşı çıkan kimsenin tazir cezasına çarptırılacağına delil vardır."

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: وَكَلَامُ النَّوَوِيِّ هَذَا الَّذِي رَأَيْتَ اعْتِرَافٌ مِنْهُ بِأَنَّ مَذْهَبَهُ وَهُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ، وَمَنْ قَالَ بِقَوْلِهِ، كَمَا نُقِلَ عَنِ الْبَيْهَقِيِّ أَنَّهُ قَوْلُ عَامَّةِ الْعُلَمَاءِ، أَنَّ جَمِيعَ الْقَائِلِينَ بِذَلِكَ مُسْتَحِقُّونَ لِلتَّعْزِيرِ، مُعْتَرِضُونَ عَلَى السُّنَّةِ، مُعَارِضُونَ لَهَا بِرَأْيِهِمْ، وَالْعَجَبُ مِنْهُ كَيْفَ يُقِرُّ بِأَنَّ بِلَالَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ مُسْتَحِقٌّ لِلتَّعْزِيرِ لِاعْتِرَاضِهِ عَلَى السُّنَّةِ، وَمُعَارَضَتِهِ لَهَا بِرَأْيِهِ، مَعَ أَنَّ مَذْهَبَهُ الَّذِي يَنْصُرُهُ وَيَنْقُلُ أَنَّهُ قَوْلُ عَامَّةِ الْعُلَمَاءِ عَنِ الْبَيْهَقِيِّ هُوَ بِعَيْنِهِ قَوْلُ بِلَالِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ الَّذِي صَرَّحَ هُوَ بِأَنَّهُ يَسْتَحِقُّ بِهِ التَّعْزِيرَ، وَأَنَّهُ اعْتِرَاضٌ عَلَى السُّنَّةِ وَمُعَارَضَةٌ لَهَا بِالرَّأْيِ، وَقَالَ النَّوَوِيُّ: قَوْلُهُ: فَزَبَرَهُ، أَيْ: نَهَرَهُ، وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي فَتْحِ الْبَارِي: فَفِي رِوَايَةِ بِلَالٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ، فَأَقْبَلَ عَلَيْهِ عَبْدُ اللَّهِ فَسَبَّهُ سَبًّا شَدِيدًا مَا سَمِعْتُهُ سَبَّهُ مِثْلَهُ قَطُّ، وَفَسَّرَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ هُبَيْرَةَ فِي رِوَايَةِ الطَّبَرَانِيِّ السَّبَّ الْمَذْكُورَ بِاللَّعْنِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ وَفِي رِوَايَةٍ زَائِدَةٍ عَنِ الْأَعْمَشِ: فَانْتَهَرَهُ وَقَالَ: أُفٍّ لَكَ، وَلَهُ عَنِ ابْنِ

Müellif -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Nevevî'nin gördüğün bu sözü; kendi mezhebinin -ki Şâfiî'nin ve Beyhakî'den âlimlerin genelinin görüşü olduğu nakledildiği üzere onun görüşünü benimseyenlerin mezhebidir- bunu söyleyenlerin tamamının taziri hak ettiklerini, sünnete itiraz edip reyleriyle ona karşı çıktıklarını bizzat kendisinin itiraf etmesidir! Şaşılacak şeydir ki o, Bilâl b. Abdillâh b. Ömer'in sünnete itiraz ettiği ve reyiyle ona karşı çıktığı için taziri hak ettiğini ikrar etmekte; oysa savunduğu ve Beyhakî'den âlimlerin genelinin kavli olarak naklettiği kendi mezhebi, bizzat Bilâl b. Abdillâh b. Ömer'in kendisi sebebiyle taziri hak ettiğini, sünnete itiraz ve reyle karşı çıkış olduğunu açıkça belirttiği sözünün ta kendisidir! Nevevî demiştir ki: "Onun 'onu azarladı (fezeberehû)' sözü; yani onu payladı demektir." İbn Hacer Fethu'l-Bârî'de şöyle demiştir: "Müslim'deki Bilâl rivayetinde: 'Abdullah ona dönüp şiddetli bir şekilde sövdü ki, ömrümde onun birine böyle sövdüğünü hiç işitmemiştim' denilmektedir. Abdullah b. Hübeyre Taberânî'nin rivayetinde zikredilen sövmeyi üç defa lanet etmek şeklinde tefsir etmiştir. Zâide'nin el-A'meş'ten rivayetinde ise: 'Onu azarladı ve: Sana yazıklar olsun (uf sana) dedi' lafzı yer alır. Yine onun el-A'meş'in oğlundan

الْأَعْمَشِ: فَعَلَ اللَّهُ بِكَ وَفَعَلَ، وَمِثْلُهُ لِلتِّرْمِذِيِّ مِنْ رِوَايَةِ عِيسَى بْنِ يُونُسَ، وَلِمُسْلِمٍ مِنْ رِوَايَةِ أَبِي مُعَاوِيَةَ: فَزَبَرَهُ، وَلِأَبِي دَاوُدَ مِنْ رِوَايَةِ جَرِيرٍ: فَسَبَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ، إِلَى أَنْ قَالَ: وَأُخِذَ مِنْ إِنْكَارِ عَبْدِ اللَّهِ عَلَى وَلَدِهِ تَأْدِيبُ الْمُعْتَرِضِ عَلَى السُّنَنِ بِرَأْيِهِ، وَهُوَ اعْتِرَافٌ مِنْهُ أَيْضًا بِأَنَّ مَنْ خَالَفَ الْحَدِيثَ الْمَذْكُورَ مُعْتَرِضٌ عَلَى السُّنَنِ بِرَأْيِهِ.

gelen rivayetinde: 'Allah sana şöyle şöyle yapsın [dedi]' şeklindedir. Tirmizî'nin Îsâ b. Yûnus rivayetinde de benzeri vardır. Müslim'in Ebû Muâviye rivayetinde: 'Onu azarladı', Ebû Dâvûd'un Cerîr rivayetinde ise: 'Ona sövdü ve ona öfkelendi' denilmektedir..." Tâ ki [İbn Hacer] şöyle diyene kadar: "Abdullah'ın çocuğunu kınamasından, sünnetlere reyiyle itiraz eden kimsenin tedip edileceği (cezalandırılacağı) hükmü çıkarılmıştır." Bu da zikredilen hadise muhalefet eden kimsenin reyiyle sünnetlere itiraz etmiş olduğunun [İbn Hacer tarafından] bizzat itiraf edilmesidir.

وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ مَا قَدَّمْنَا عَنْهُ مِنْ كَوْنِ الْأَمْرِ بِالْإِذْنِ لَهُنَّ إِلَى الْمَسَاجِدِ لَيْسَ لِلْوُجُوبِ اعْتِرَاضٌ عَلَى السُّنَنِ بِالرَّأْيِ كَمَا تَرَى.

Bununla anlarsın ki, kadınların mescitlere gitmelerine izin verilmesi emrinin vücub için olmadığına dair ondan daha önce aktardığımız görüş, gördüğün üzere sünnetlere reyle itiraz etmekten ibarettir.

وَبِمَا ذَكَرْنَا تَعْلَمُ أَنَّ الدَّلِيلَ قَدْ دَلَّ مِنَ السُّنَّةِ الصَّحِيحَةِ عَلَى وُجُوبِ الْإِذْنِ لِلنِّسَاءِ فِي الْخُرُوجِ إِلَى الْمَسَاجِدِ كَمَا ذَكَرْنَا، وَيُؤَيِّدُهُ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ لَمْ يُنْكِرْ عَلَيْهِ أَحَدٌ مِنَ الصَّحَابَةِ تَشْنِيعَهُ عَلَى وَلَدَيْهِ كَمَا أَوْضَحْنَاهُ آنِفًا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Zikrettiklerimizle anlarsın ki delil; belirttiğimiz üzere kadınların mescitlere çıkmasına izin vermenin vacip olduğuna sahih sünnetten delalet etmiştir. Az önce açıkladığımız gibi İbn Ömer'in iki oğlunu bu şekilde sertçe kınamasını sahâbeden hiçbir kimsenin inkâr etmemiş/ayıplamamış olması da bunu teyit etmektedir. En doğrusunu Yüce Allah bilir.