Binûn

Furkân — 2. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَاعْلَمْ أَنَّ الْكُفَّارَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ اقْتَرَحُوا بِحَثٍّ وَشِدَّةٍ عَلَيْهِ ﷺ ثَلَاثَةَ أُمُورٍ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَنْزِلَ إِلَيْهِ مَلَكٌ، فَيَكُونَ مَعَهُ نَذِيرًا، أَيْ يَشْهَدُ لَهُ بِالصِّدْقِ، وَيُعِينُهُ عَلَى التَّبْلِيغِ.

Bil ki inkârcılar bu kerim ayette ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) ısrarla ve şiddetle üç şey teklif etmişlerdir: Birincisi: Kendisine bir meleğin indirilmesi, böylece onunla birlikte bir uyarıcı olması; yani onun doğruluğuna şahitlik etmesi ve tebliğde ona yardım etmesidir.

الثَّانِي: أَنْ يُلْقَى إِلَيْهِ كَنْزٌ، أَيْ يَنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ مِنَ الْمَالِ يُنْفِقُ مِنْهُ وَيَسْتَغْنِي بِهِ عَنِ الْمَشْيِ فِي الْأَسْوَاقِ.

İkincisi: Kendisine bir hazinenin bırakılması; yani harcayacağı ve çarşılarda dolaşmaktan kendisini müstağni kılacak bir mal hazinesinin üzerine indirilmesidir.

الثَّالِثُ: أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ يَأْكُلُ مِنْهَا، وَالْجَنَّةُ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ الْبُسْتَانُ وَمِنْهُ قَوْلُ زُهَيْرٍ:

Üçüncüsü: Kendisinden yiyeceği bir bahçesinin olmasıdır. Arap dilinde Cennet (الْجَنَّةُ), bahçe (bustan) demektir. Züheyr'in şu sözü de bundandır:

كَأَنَّ عَيْنِيَ فِي غَرْبِي مُقَتَّلَةٌ ... مِنَ النَّوَاضِحِ تَسْقِي جَنَّةً سُحْقًا

Sanki gözlerim, boylu boyunca uzanan hurmalığı sulayan, İş görmekten dermansız kalmış su çeken develerin iki büyük kovasında[ki sular gibi boşalmakta]dır.

فَقَوْلُهُ: تَسْقِي جَنَّةً أَيْ بُسْتَانًا، وَقَوْلُهُ: سُحْقًا يَعْنِي أَنَّ نَخْلَهُ طِوَالٌ.

Onun: “teskî cenneten” (bir cenneti/bahçeyi sular) sözü, yani bir bostanı demektir; “suhkan” (سُحْقًا) sözü ise hurma ağaçlarının uzun olduğunu ifade eder.

وَهَذِهِ الْأُمُورُ الثَّلَاثَةُ الْمَذْكُورَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ الَّتِي اقْتَرَحَهَا الْكُفَّارُ وَطَلَبُوهَا بِشِدَّةٍ وَحَثٍّ، تَعَنُّتًا مِنْهُمْ وَعِنَادًا، جَاءَتْ مُبَيَّنَةً فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، فَبَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي سُورَةِ هُودٍ اقْتِرَاحَهُمْ لِنُزُولِ الْكَنْزِ، وَمَجِيءِ الْمَلَكِ مَعَهُ، وَأَنَّ ذَلِكَ الْعِنَادَ وَالتَّعَنُّتَ قَدْ يَضِيقُ بِهِ صَدْرُهُ ﷺ وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَعَلَّكَ تَارِكٌ بَعْضَ مَا يُوحَى إِلَيْكَ وَضَائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ أَنْ يَقُولُوا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ جَاءَ مَعَهُ مَلَكٌ إِنَّمَا أَنْتَ نَذِيرٌ [١١ \ ١٢] وَبَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي سُورَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ اقْتِرَاحَهُمُ الْجَنَّةَ، وَأَوْضَحَ أَنَّهُمْ يَعْنُونَ بِهَا بُسْتَانًا مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعًا أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الْأَنْهَارَ خِلَالَهَا تَفْجِيرًا [١٧ \ ٩٠ - ٩١] وَاقْتِرَاحُهُمْ هَذَا شَبِيهٌ بِقَوْلِ فِرْعَوْنَ فِي مُوسَى: فَلَوْلَا أُلْقِيَ عَلَيْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ جَاءَ مَعَهُ الْمَلَائِكَةُ مُقْتَرِنِينَ [٤٣ \ ٥٣] تَشَابَهَتْ قُلُوبُهُمْ فَتَشَابَهَتْ أَقْوَالُهُمْ.

Bu kerim ayette zikredilen, inkârcıların bir taşkınlık ve inat eseri olarak ısrarla ve zorlamayla ileri sürdükleri bu üç husus, başka yerlerde açıklanmıştır. Yüce Allah, Hûd Suresi'nde onların hazine indirilmesi ve onunla birlikte meleğin gelmesi tekliflerini ve bu inat ve taşkınlık sebebiyle onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) göğsünün daralabileceğini şu buyruğuyla açıklamıştır: { فَلَعَلَّكَ تَارِكٌ بَعْضَ مَا يُوحَى إِلَيْكَ وَضَائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ أَنْ يَقُولُوا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ جَاءَ مَعَهُ مَلَكٌ إِنَّمَا أَنْتَ نَذِيرٌ } “Belki de sen, onların ‘Ona bir hazine indirilseydi ya da onunla beraber bir melek gelseydi ya!’ demelerinden ötürü sana vahyolunanın bir kısmını terk edecek olursun ve bundan dolayı göğsün daralır. Sen ancak bir uyarıcısın” [11/12]. Yüce Allah İsrâ Suresi'nde de onların bahçe teklifinde bulunduklarını ve bununla hurma ve üzümden bir bahçeyi kastettiklerini şu buyruğuyla açıklamıştır: { وَقَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعًا أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الْأَنْهَارَ خِلَالَهَا تَفْجِيرًا } “Ve dediler ki: ‘Bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça yahut senin hurma ve üzümlerden oluşan bir bahçen olup da aralarından şarıl şarıl ırmaklar akıtmadıkça sana asla inanmayacağız’” [17/90-91]. Onların bu teklifi, Firavun'un Mûsâ hakkında söylediği şu söze benzemektedir: { فَلَوْلَا أُلْقِيَ عَلَيْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ جَاءَ مَعَهُ الْمَلَائِكَةُ مُقْتَرِنِينَ } “Ona altın bilezikler atılmalı veya onunla birlikte peş peşe dizilmiş melekler gelmeli değil miydi?” [43/53]. Kalpleri birbirine benzediği için sözleri de birbirine benzemiştir.

وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي الْكَلَامِ عَلَى آيَةِ سُورَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، هَذِهِ الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى كَثْرَةِ اقْتِرَاحِ الْكُفَّارِ وَشِدَّةِ تَعَنُّتِهِمْ وَعِنَادِهِمْ، وَأَنَّ اللَّهَ لَوْ فَعَلَ لَهُمْ كُلَّ مَا اقْتَرَحُوا لَمَا آمَنُوا كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ كِتَابًا فِي قِرْطَاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ لَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ [٦ \ ٧] وَقَالَ تَعَالَى: وَلَوْ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ لَقَالُوا إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ [١٥ \ ١٤ - ١٥] وَقَالَ تَعَالَى: وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ

İsrâ Suresi'ndeki bu ayetin açıklamasında inkârcıların çokça teklifte bulunmalarına, aşırı inat ve taşkınlıklarına ve Allah onların teklif ettiği her şeyi yapsaydı dahi inanmayacaklarına delalet eden ayetleri daha önce zikretmiştik; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ كِتَابًا فِي قِرْطَاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ لَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ } “Eğer sana kâğıt üzerinde yazılı bir kitap indirseydik de ona elleriyle dokunsalardı, inkâr edenler yine: ‘Bu apaçık bir büyüden başka bir şey değildir’ derlerdi” [6/7]. Ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ لَقَالُوا إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ } “Onlara gökten bir kapı açsak da oradan yukarı çıksalardı, mutlaka: ‘Gözlerimiz perdelendi, hatta biz büyülenmiş bir topluluğuz’ derlerdi” [15/14-15]. Ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ } “Eğer biz onlara melekleri indirseydik, ölüler kendileriyle konuşsaydı ve her şeyi karşılarına toplasaydık, Allah dilemedikçe yine de inanacak değillerdi...”

الْآيَةَ [٦ \ ١١١] وَقَالَ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ الْآيَةَ [١٠ \ ٩٦ - ٩٧] . إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ كَمَا تَقَدَّمَ.

...ayetine kadar [6/111]. Ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ } “Şüphesiz haklarında Rabbinin sözü gerçekleşmiş olanlar, kendilerine her türlü ayet gelse bile inanmazlar...” ayetine kadar [10/96-97]. Daha önce geçtiği üzere bunlara benzer daha başka ayetler de vardır.

وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي تَفْسِيرِ آيَةِ الْفُرْقَانِ هَذِهِ: يَأْكُلُ الطَّعَامَ كَمَا نَأْكُلُ، وَيَتَرَدَّدُ فِي الْأَسْوَاقِ كَمَا نَتَرَدَّدُ. يَعْنُونَ أَنَّهُ كَانَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مَلَكًا مُسْتَغْنِيًا عَنِ الْأَكْلِ وَالتَّعَيُّشِ، ثُمَّ نَزَلُوا عَنِ اقْتِرَاحِهِمْ أَنْ يَكُونَ مَلَكًا إِلَى اقْتِرَاحِ أَنْ يَكُونَ إنسانًا مَعَهُ مَلَكٌ، حَتَّى يَتَسَاعَدَا فِي الْإِنْذَارِ وَالتَّخْوِيفِ، ثُمَّ نَزَلُوا أَيْضًا فَقَالُوا: إِنْ لَمْ يَكُنْ مَرْفُودًا بِذَلِكَ، فَلْيُكَنْ مَرْفُودًا بِكَنْزٍ يُلْقَى إِلَيْهِ مِنَ السَّمَاءِ يَسْتَظْهِرُ بِهِ، وَلَا يَحْتَاجُ إِلَى تَحْصِيلِ الْمَعَاشِ، ثُمَّ نَزَلُوا فَاقْتَنَعُوا بِأَنْ يَكُونَ لَهُ بُسْتَانٌ يَأْكُلُ مِنْهُ، وَيَرْتَزِقُ كَالدَّهَاقِينِ أَوْ يَأْكُلُونَ هُمْ مِنْ ذَلِكَ الْبُسْتَانِ، فَيَنْتَفِعُونَ بِهِ فِي دُنْيَاهُمْ وَمَعَاشِهِمْ. انْتَهَى مِنْهُ، وَكُلُّ تِلْكَ الِاقْتِرَاحَاتِ لِشِدَّةِ تَعَنُّتِهِمْ وَعِنَادِهِمْ. وَقَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ عَامَّةُ السَّبْعَةِ غَيْرَ حَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ (يَأْكُلُ مِنْهَا) بِالْمُثَنَّاةِ التَّحْتِيَّةِ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: (جَنَّةٌ نَأْكُلُ مِنْهَا) بِالنُّونِ، وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ هِيَ مُرَادُ الزَّمَخْشَرِيِّ بِقَوْلِهِ: أَوْ يَأْكُلُونَ هُمْ مِنْ ذَلِكَ الْبُسْتَانِ.

Zemahşerî bu Furkân ayetinin tefsirinde şöyle demiştir: “‘Bizim yediğimiz gibi yemek yiyor, bizim dolaştığımız gibi çarşılarda dolaşıyor.’ Bununla onun yemekten ve geçim derdinden müstağni bir melek olması gerektiğini kastediyorlardı. Sonra melek olması teklifinden, uyarma ve korkutmada birbirlerine yardımcı olmaları için yanında bir melek bulunan bir insan olması teklifine indiler. Sonra daha da inerek dediler ki: ‘Şayet bununla desteklenmeyecekse, gökten kendisine atılacak, sırtını dayayacağı ve maişet teminine muhtaç kalmayacağı bir hazineyle desteklensin.’ Sonra daha da inerek toprak sahipleri (dihkanlar) gibi yiyip rızıklanacağı bir bahçesinin olmasına yahut o bahçeden kendilerinin de yiyip dünyalıklarında ve geçimlerinde faydalanmalarına razı oldular.” [Zemahşerî'den nakil] bitti. Bütün bu teklifler onların aşırı taşkınlık ve inatlarından kaynaklanmaktadır. Yedi kıraat imamının geneli -Hamza ve Kisâî hariç- bu kelimeyi altı iki noktalı harfle (yâ ile) { يَأْكُلُ مِنْهَا } şeklinde okumuştur. Hamza ve Kisâî ise nûn ile { جَنَّةٌ نَأْكُلُ مِنْهَا } şeklinde okumuştur. Zemahşerî'nin: “Yahut o bahçeden kendilerinin de yiyip...” sözüyle kastettiği bu kıraattir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَالَ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُورًا انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثَالَ فَضَلُّوا فَلَا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًا.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { وَقَالَ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُورًا انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثَالَ فَضَلُّوا فَلَا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًا } “O zalimler: ‘Siz ancak büyülenmiş bir adama uyuyorsunuz’ dediler. Bak, senin için nasıl misaller verdiler de saptılar; artık hiçbir yol bulamazlar!”

ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الظَّالِمِينَ وَهُمُ الْكُفَّارُ قَالُوا لِلَّذِينِ اتَّبَعُوا النَّبِيَّ ﷺ: إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُورًا يَعْنُونَ أَنَّهُ أَثَّرَ فِيهِ السِّحْرُ فَاخْتَلَطَ عَقْلُهُ فَالْتَبَسَ عَلَيْهِ أَمْرُهُ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مَسْحُورًا: أَيْ مَخْدُوعًا كَقَوْلِهِ: فَأَنَّى تُسْحَرُونَ: أَيْ مِنْ أَيْنَ تُخْدَعُونَ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: مَسْحُورًا: أَيْ لَهُ سِحْرٌ، أَيْ رِئَةٌ فَهُوَ لَا يَسْتَغْنِي عَنِ الطَّعَامِ وَالشَّرَابِ، فَهُوَ بَشَرٌ مِثْلُكُمْ، وَلَيْسَ بِمَلَكٍ، وَقَدْ قَدَّمْنَا كَلَامَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي قَوْلِهِ: مَسْحُورًا بِشَوَاهِدِهِ الْعَرَبِيَّةِ فِي سُورَةِ طَهَ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَى [٢٠ \ ٦٩] وَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ هَذَا الَّذِي قَالَهُ الْكُفَّارُ فِي نَبِيِّهِ ﷺ، مِنَ الْإِفْكِ وَالْبُهْتَانِ خَاطَبَ نَبِيَّهُ ﷺ بِقَوْلِهِ: انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثَالَ فَضَلُّوا فَلَا يَسْتَطِيعْونَ سَبِيلًا، وَمَا قَالَهُ الْكُفَّارُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَعْنِي قَوْلَهُمْ: إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُورًا وَمَا قَالَهُ الْكُفَّارُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَعْنِي قَوْلَهُ: انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثَالَ الْآيَةَ. جَاءَ كُلُّهُ مُصَرَّحًا بِهِ فِي سُورَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:

Yüce Allah bu kerim ayette, o zalimlerin -ki onlar kâfirlerdir- Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) uyan kimselere: { إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُورًا } “Siz ancak büyülenmiş bir adama uyuyorsunuz” dediklerini zikretmiştir. Yani sihir ona etki etmiş, aklı karışmış ve işi birbirine girmiştir demek istemişlerdir. Mücâhid: “Meshûr (مَسْحُورًا), yani kandırılmış, aldatılmış demektir; nitekim { فَأَنَّى تُسْحَرُونَ } ‘Nasıl da büyüleniyorsunuz (aldatılıyorsunuz)?’ buyruğu ‘nasıl da kandırılıyorsunuz’ demektir” demiştir. Bazıları da şöyle demiştir: “Meshûr; yani ciğeri olan, dolayısıyla yeme ve içmeden müstağni olamayan demektir; yani o da sizin gibi bir insandır, melek değildir.” İlim ehlinin meshûr (مَسْحُورًا) kelimesine dair sözlerini Arapça şahitleriyle birlikte Tâhâ Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَى } “Büyücü ise nereye varsa iflah olmaz” [20/69] buyruğunun açıklamasında zikretmiştik. Allah, inkârcıların Nebisi (sallallâhu aleyhi ve sellem) hakkında söyledikleri bu iftira ve bühtanı zikredince, Peygamberine (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle hitap etmiştir: { انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثَالَ فَضَلُّوا فَلَا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًا } “Bak, senin için nasıl misaller verdiler de saptılar; artık hiçbir yol bulamazlar!” İnkârcıların bu ayetteki { إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُورًا } sözleri ve { انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثَالَ } buyruğu, İsrâ Suresi'nde Yüce Allah'ın şu buyruğunda açıkça geçmiştir:

نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ وَإِذْ هُمْ نَجْوَى إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُورًا [١٧ \ ٤٧ - ٤٨] .

{ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ وَإِذْ هُمْ نَجْوَى إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُورًا } “Onlar seni dinlerken ne maksatla dinlediklerini ve kendi aralarında fısıldaşırlarken o zalimlerin: ‘Siz ancak büyülenmiş bir adama uyuyorsunuz’ dediklerini biz çok iyi biliyoruz” [17/47-48].

قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثَالَ: قَالُوا فِيكَ تِلْكَ الْأَقْوَالَ، وَاقْتَرَحُوا لَكَ تِلْكَ الصِّفَاتِ وَالْأَحْوَالَ النَّادِرَةَ مِنْ نُبُوَّةٍ مُشْتَرَكَةٍ بَيْنَ إِنْسَانٍ وَمَلَكٍ، وَإِلْقَاءِ كَنْزٍ عَلَيْكَ مِنَ السَّمَاءِ، وَغَيْرِ ذَلِكَ، فَبَقَوْا مُتَحَيِّرِينَ ضُلَّالًا لَا يَجِدُونَ قولًا يَسْتَقِرُّونَ عَلَيْهِ، أَوْ فَضَلُّوا عَنِ الْحَقِّ، فَلَا يَجِدُونَ طَرِيقًا إِلَيْهِ اهـ.

Zemahşerî şöyle demiştir: “‘Darabû leke'l-emsâl’ (senin için misaller verdiler): Senin hakkında o sözleri söylediler; insan ile melek arasında ortak bir peygamberlik, sana gökten bir hazine bırakılması ve benzeri gibi senin için o nadir sıfatları ve halleri teklif ettiler. Böylece üzerinde karar kılacakları bir söz bulamayarak şaşkın ve sapkın bir halde kaldılar yahut haktan saptılar da ona giden bir yol bulamaz oldular.” [Zemahşerî'den nakil] bitti.

وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي فِي مَعْنَى الْآيَةِ مَا قَالَهُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَنَّ مَعْنَى: ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثَالَ: أَنَّهَا تَارَةً يَقُولُونَ إِنَّكَ سَاحِرٌ، وَتَارَةً مَسْحُورٌ، وَتَارَةً مَجْنُونٌ، وَتَارَةً شَاعِرٌ، وَتَارَةً كَاهِنٌ، وَتَارَةً كَذَّابٌ، وَمِنْ ذَلِكَ مَا ذَكَرَ اللَّهُ عَنْهُمْ مِنْ قَوْلِهِ هُنَا: وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا إِفْكٌ افْتَرَاهُ الْآيَةَ [٢٥ \ ٥] وَقَوْلِهِ: وَقَالُوا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ وَقَوْلِهِ: وَقَالَ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُورًا وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَضَلُّوا أَيْ عَنْ طَرِيقِ الْحَقِّ، لِأَنَّ الْأَقْوَالَ الَّتِي قَالُوهَا، وَالْأَمْثَالَ الَّتِي ضَرَبُوهَا كُلَّهَا كَذِبٌ وَافْتِرَاءٌ وَكُفْرٌ مُخَلِّدٌ فِي نَارِ جَهَنَّمَ، فَالَّذِينَ قَالُوهَا هُمْ أَضَلُّ الضَّالِّينَ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًا فِيهِ أَقْوَالٌ كَثِيرَةٌ مُتَقَارِبَةٌ.

Ayetin anlamında bana göre en zahir olan görüş, pek çok âlimin söylediği şu görüştür: “Darabû leke'l-emsâl” (senin için misaller verdiler) ifadesinin anlamı; onların bazen senin büyücü, bazen büyülenmiş, bazen deli, bazen şair, bazen kâhin, bazen de yalancı olduğunu söylemeleridir. Allah'ın burada onlardan aktardığı şu buyruklar da bundandır: { وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا إِفْكٌ افْتَرَاهُ } “İnkâr edenler: ‘Bu, onun uydurduğu bir yalandan başkası değildir’ dediler...” ayeti [25/5], { وَقَالُوا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Ve dediler ki: ‘Öncekilerin masallarıdır’” buyruğu ve { وَقَالَ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُورًا } “O zalimler: ‘Siz ancak büyülenmiş bir adama uyuyorsunuz’ dediler” buyruğudur. Yüce Allah'ın: { فَضَلُّوا } “Saptılar” buyruğu; yani hak yoldan saptılar demektir. Zira söyledikleri sözlerin ve getirdikleri misallerin tamamı yalan, iftira ve cehennem ateşinde ebedî kılıcı bir inkârdır. Dolayısıyla bunları söyleyenler sapanların en sapkınıdırlar. Yüce Allah'ın: { فَلَا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًا } “Artık hiçbir yol bulamazlar” buyruğu hakkında birbirine yakın pek çok görüş vardır.

وَأَظْهَرُهَا أَنَّ مَعْنَى: فَلَا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًا: أَيْ طَرِيقًا إِلَى الْحَقِّ وَالصَّوَابِ، وَنَفْيُ الِاسْتِطَاعَةِ الْمَذْكُورَةِ هُنَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا كَانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَمَا كَانُوا يُبْصِرُونَ [١١ \ ٢٠] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ كَانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطَاءٍ عَنْ ذِكْرِي وَكَانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعًا [١٨ \ ١٠١] وَقَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لِذَلِكَ فِي سُورَةِ هُودٍ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا كَانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَمَا كَانُوا يُبْصِرُونَ [١١ \ ٢٠] وَقَدْ قَدَّمْنَا أَيْضًا مَعْنَى الظُّلْمِ وَالضَّلَالِ وَمَا فِيهِمَا مِنَ الْإِطْلَاقَاتِ فِي اللُّغَةِ مَعَ الشَّوَاهِدِ الْعَرَبِيَّةِ فِي مَوَاضِعَ مُتَعَدِّدَةٍ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ، فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.

Bu görüşlerin en zahir olanı, { فَلَا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًا } ifadesinin anlamının; hakka ve doğruya giden bir yol bulamazlar şeklinde olmasıdır. Burada geçen güç yetirmenin nefyi (olumsuzlanması), Yüce Allah'ın şu buyrukları gibidir: { مَا كَانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَمَا كَانُوا يُبْصِرُونَ } “Onlar işitmeye güç yetiremiyorlar ve göremiyorlardı” [11/20] ve { الَّذِينَ كَانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطَاءٍ عَنْ ذِكْرِي وَكَانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعًا } “Onlar ki, gözleri benim zikrime karşı perdelidir ve işitmeye de güç yetiremezlerdi” [18/101]. Bunu açıklayan ayetleri daha önce Hûd Suresi'nde Yüce Allah'ın: { مَا كَانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَمَا كَانُوا يُبْصِرُونَ } [11/20] buyruğunun izahında zikretmiştik. Ayrıca zulüm ve dalalet kelimelerinin anlamlarını ve dildeki kullanımlarını Arapça şahitleriyle birlikte bu mübarek kitabın muhtelif yerlerinde daha önce açıklamıştık; bu sebeple burada tekrar etmeye gerek kalmamıştır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: بَلْ كَذَّبُوا بِالسَّاعَةِ وَأَعْتَدْنَا لِمَنْ كَذَّبَ بِالسَّاعَةِ سَعِيرًا. ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْكُفَّارَ كَذَّبُوا بِالسَّاعَةِ أَيْ أَنْكَرُوا الْقِيَامَةَ مِنْ أَصْلِهَا لِإِنْكَارِهِمُ الْبَعْثَ بَعْدَ الْمَوْتِ وَالْجَزَاءِ، وَأَنَّهُ جَلَّ وَعَلَا اعْتَدَّ أَيْ هَيَّأَ وَأَعَدَّ لِمَنْ كَذَّبَ بِالسَّاعَةِ: أَيْ أَنْكَرَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ سَعِيرًا: أَيْ نَارًا شَدِيدَةَ الْحَرِّ يُعَذِّبُهُ بِهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { بَلْ كَذَّبُوا بِالسَّاعَةِ وَأَعْتَدْنَا لِمَنْ كَذَّبَ بِالسَّاعَةِ سَعِيرًا } “Hayır, onlar kıyamet saatini yalanladılar. Biz de kıyamet saatini yalanlayan kimse için çılgın alevli bir ateş hazırladık.” Yüce Allah bu kerim ayette, inkârcıların kıyamet saatini yalanladıklarını; yani ölümden sonra dirilmeyi ve hesabı inkâr ettikleri için kıyameti kökten inkâr ettiklerini ve Kendisinin kıyamet saatini yalanlayan -yani kıyamet gününü inkâr eden- kimse için bir saîr (سَعِيرًا) yani kıyamet gününde kendisini azaplandıracağı son derece şiddetli ve hararetli bir ateş hazırlayıp donattığını zikretmiştir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَأَعْتَدْنَا لِمَنْ كَذَّبَ بِالسَّاعَةِ سَعِيرًا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ التَّكْذِيبَ بِالسَّاعَةِ كُفْرٌ مُسْتَوْجِبٌ لِنَارِ جَهَنَّمَ، كَمَا سَتَرَى الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى ذَلِكَ قَرِيبًا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَهَذَانِ الْأَمْرَانِ الْمَذْكُورَانِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، وَهُمَا تَكْذِيبُهُمْ بِالسَّاعَةِ، وَوَعِيدُ اللَّهِ لِمَنْ كَذَّبَ بِهَا بِالسَّعِيرِ جَاءَا مُوَضَّحَيْنِ فِي آيَاتٍ أُخَرَ، أَمَّا تَكْذِيبُهُمْ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ لِإِنْكَارِهِمُ الْبَعْثَ وَالْجَزَاءَ بَعْدَ الْمَوْتِ، فَقَدْ جَاءَ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ عَنْ طَوَائِفِ الْكُفَّارِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ هَؤُلَاءِ لَيَقُولُونَ إِنْ هِيَ إِلَّا مَوْتَتُنَا الْأُولَى وَمَا نَحْنُ بِمُنْشَرِينَ [٤٤ \ ٣٤ - ٣٥] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ [٣٦ \ ٧٨] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: { وَأَعْتَدْنَا لِمَنْ كَذَّبَ بِالسَّاعَةِ سَعِيرًا } “Biz de kıyamet saatini yalanlayan kimse için çılgın alevli bir ateş hazırladık” buyruğu, kıyamet saatini yalanlamanın cehennem ateşini gerektiren bir inkâr olduğuna delalet eder; nitekim buna delalet eden ayetleri inşâallah yakında göreceksin. Bu kerim ayette zikredilen iki husus -yani onların kıyamet saatini yalanlamaları ve Allah'ın onu yalanlayanları çılgın alevli ateşle tehdit etmesi- başka ayetlerde de açıklanmıştır. Ölümden sonraki dirilişi ve hesabı inkâr ettikleri için kıyamet gününü yalanlamalarına gelince, bu durum inkârcı fırkalar hakkında birçok ayette zikredilmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ هَؤُلَاءِ لَيَقُولُونَ إِنْ هِيَ إِلَّا مَوْتَتُنَا الْأُولَى وَمَا نَحْنُ بِمُنْشَرِينَ } “Şüphesiz bunlar şöyle derler: ‘O ilk ölümümüzden başka bir şey değildir ve biz yeniden diriltilecek de değiliz’” [44/34-35] ve { مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ } “Çürümüş kemikleri kim diriltecek?” [36/78] ve benzeri daha pek çok ayet vardır.

وَأَمَّا كُفْرُ مَنْ كَذَّبَ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ وَوَعِيدِهِ بِالنَّارِ، فَقَدْ جَاءَ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذَا قِيلَ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَالسَّاعَةُ لَا رَيْبَ فِيهَا قُلْتُمْ مَا نَدْرِي مَا السَّاعَةُ إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا وَمَا نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ [٤٥ \ ٣٢] إِلَى قَوْلِهِ: وَمَأْوَاكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَاصِرِينَ [٤٥ \ ٣٤] فَقَوْلُهُ: وَمَأْوَاكُمُ النَّارُ بَعْدَ قَوْلِهِ: قُلْتُمْ مَا نَدْرِي مَا السَّاعَةُ الْآيَةَ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُمْ: مَا نَدْرِي مَا السَّاعَةُ هُوَ سَبَبُ كَوْنِ النَّارِ مَأْوَاهُمْ، وَقَوْلُهُ بَعْدَهُ ذَلِكُمْ بِأَنَّكُمُ اتَّخَذْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا [٤٥ \ ٣٥] لَا يُنَافِي ذَلِكَ؛ لِأَنَّ مِنِ اتِّخَاذِهِمْ آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا تَكْذِيبَهُمْ بِالسَّاعَةِ، وَإِنْكَارَهُمُ الْبَعْثَ كَمَا لَا يَخْفَى، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ أَئِذَا كُنَّا تُرَابًا أَئِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ وَأُولَئِكَ الْأَغْلَالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ [١٣ \ ١٥] فَقَدْ بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنْ سُورَةِ الرَّعْدِ أَنَّ إِنْكَارَهُمُ الْبَعْثَ الَّذِي عَبَّرُوا عَنْهُ بِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى عَنْهُمْ: أَئِذَا كُنَّا تُرَابًا أَئِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ جَامِعٌ بَيْنَ أَمْرَيْنِ: الْأَوَّلُ مِنْهُمَا: أَنَّهُ عَجَبٌ مِنَ الْعَجَبِ لِكَثْرَةِ الْبَرَاهِينِ الْقَطْعِيَّةِ الْوَاضِحَةِ الدَّالَّةِ عَلَى مَا أَنْكَرُوهُ.

Kıyamet gününü yalanlayan kimsenin inkârcı oluşu ve onun ateşle tehdit edilmesine gelince; bu durum pek çok ayette zikredilmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِذَا قِيلَ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَالسَّاعَةُ لَا رَيْبَ فِيهَا قُلْتُمْ مَا نَدْرِي مَا السَّاعَةُ إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا وَمَا نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ } “‘Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır ve kıyamet saatinde hiçbir şüphe yoktur’ denildiği zaman siz: ‘Kıyamet saati nedir bilmiyoruz; sadece bir zandan ibaret sanıyoruz, kesin bir bilgiye sahip değiliz’ demiştiniz” [45/32] ayetinden şu buyruğa kadar: { وَمَأْوَاكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَاصِرِينَ } “...Barınağınız ateştir ve sizin için hiçbir yardımcı da yoktur” [45/34]. Onların: “Kıyamet saati nedir bilmiyoruz...” sözünden sonra gelen: { وَمَأْوَاكُمُ النَّارُ } “Barınağınız ateştir” buyruğu, onların “Kıyamet saati nedir bilmiyoruz” demelerinin ateşin onların barınağı olmasına sebep olduğuna delalet eder. Bundan sonra gelen: { ذَلِكُمْ بِأَنَّكُمُ اتَّخَذْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا } “Bu, sizin Allah'ın ayetlerini alaya almanız sebebiyledir” [45/35] buyruğu da buna aykırı değildir; zira gizli olmadığı üzere, onların kıyamet saatini yalanlamaları ve dirilişi inkâr etmeleri de Allah'ın ayetlerini alaya almalarının bir parçasıdır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ أَئِذَا كُنَّا تُرَابًا أَئِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ وَأُولَئِكَ الْأَغْلَالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } “Eğer şaşacaksan, asıl şaşılacak olan onların: ‘Biz toprak olduğumuz zaman mı, gerçekten biz mi yeni bir yaratılışta olacağız?’ sözleridir. İşte onlar, Rablerini inkâr edenlerdir. İşte onlar, boyunlarında demir halkalar bulunanlardır ve işte onlar, ateş ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır” [13/5]. Yüce Allah Ra'd Suresi'ndeki bu kerim ayette, inkârcıların { أَئِذَا كُنَّا تُرَابًا أَئِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ } “Biz toprak olduğumuz zaman mı, gerçekten biz mi yeni bir yaratılışta olacağız?” sözlerindeki inkârî istifhamla ifade ettikleri dirilişi inkâr etmelerinin iki hususu bir arada barındırdığını açıklamıştır: Bunlardan birincisi; inkâr ettikleri şeye delalet eden kesin ve apaçık delillerin çokluğu sebebiyle bu inkârın son derece şaşılacak bir durum olmasıdır.

وَالثَّانِي مِنْهُمَا: وَهُوَ مَحَلُّ الشَّاهِدِ مِنَ الْآيَةِ، أَنَّ إِنْكَارَهُمُ الْبَعْثَ الْمَذْكُورَ كُفْرٌ مُسْتَوْجِبٌ لِلنَّارِ وَأَغْلَالِهَا وَالْخُلُودِ فِيهَا، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى مُشِيرًا إِلَى الَّذِينَ أَنْكَرُوا الْبَعْثَ أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ وَأُولَئِكَ الْأَغْلَالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ [١٣ \ ٥] وَمَعْلُومٌ أَنَّ إِنْكَارَ الْبَعْثِ إِنْكَارٌ لِلسَّاعَةِ، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى:

İkincisi ise -ki ayetten delil getirilen yer de burasıdır- zikredilen dirilişi inkâr etmelerinin ateşi, onun tasmalarını ve orada ebedî kalmayı gerektiren bir küfür olmasıdır. Bu da Yüce Allah'ın dirilişi inkâr edenlere işaret eden şu buyruğundadır: { أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ وَأُولَئِكَ الْأَغْلَالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } “İşte onlar, Rablerini inkâr edenlerdir. İşte onlar, boyunlarında demir halkalar bulunanlardır ve işte onlar, ateş ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır” [13/5]. Malumdur ki dirilişi inkâr etmek, kıyamet saatini inkâr etmektir. Nitekim Yüce Allah şöyle de buyurmuştur:

فَلَا يَصُدَّنَّكَ عَنْهَا مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ فَتَرْدَى [٢٠ \ ١٦] أَيْ لَا يَصُدَّنَكَ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِالسَّاعَةِ عَنِ الْإِيمَانِ بِهَا، فَتَرْدَى: أَيْ تَهْلِكُ لِعَدَمِ إِيمَانِكَ بِهَا، وَالرَّدَى الْهَلَاكُ، وَهُوَ هُنَا عَذَابُ النَّارِ بِسَبَبِ التَّكْذِيبِ بِالسَّاعَةِ، وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: وَمَا يُغْنِي عَنْهُ مَالُهُ إِذَا تَرَدَّى [٩٢ \ ١١] وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي آيَةِ «طَهَ» هَذِهِ: (فَتَرْدَى) ، يَدُلُّ دَلَالَةً وَاضِحَةً عَلَى أَنَّهُ إِنْ صَدَّهُ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِالسَّاعَةِ عَنِ التَّصْدِيقِ بِهَا، أَنَّ ذَلِكَ يَكُونُ سَبَبًا لِرَدَاهُ أَيْ هَلَاكِهِ بِعَذَابِ النَّارِ كَمَا لَا يَخْفَى، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَلِقَاءِ الْآخِرَةِ فَأُولَئِكَ فِي الْعَذَابِ مُحْضَرُونَ فَآيَةُ الرُّومِ هَذِهِ، تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ الْآخِرَةِ وَهُمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالسَّاعَةِ مَعْدُودُونَ مَعَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِ اللَّهِ، وَأَنَّهُمْ فِي الْعَذَابِ مُحْضَرُونَ. وَهُوَ عَذَابُ النَّارِ. وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ.

{ فَلَا يَصُدَّنَّكَ عَنْهَا مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ فَتَرْدَى } “Ona inanmayan ve hevasına uyan kimse sakın seni ondan alıkoymasın; sonra helak olursun” [20/16]. Yani kıyamet saatine inanmayan kimse sakın seni ona inanmaktan alıkoymasın; “fe-terdâ”: yani ona inanmaman sebebiyle helak olursun. Redâ (الرَّدَى), helak olmak demektir; buradaki anlamı ise kıyamet saatini yalanlama sebebiyle ateş azabına uğramaktır. Nitekim Yüce Allah: { وَمَا يُغْنِي عَنْهُ مَالُهُ إِذَا تَرَدَّى } “Düştüğü (helak olduğu) zaman malı ona hiçbir fayda vermez” [92/11] buyurmuştur. Bu Tâhâ ayetindeki: { فَتَرْدَى } buyruğu, kıyamet saatine inanmayan bir kimsenin kişiyi onu tasdik etmekten alıkoyması halinde, gizli olmadığı üzere bunun kişinin helakine yani ateş azabıyla mahvolmasına sebep olacağına apaçık delalet etmektedir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da böyledir: { وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَلِقَاءِ الْآخِرَةِ فَأُولَئِكَ فِي الْعَذَابِ مُحْضَرُونَ } “İnkâr edip ayetlerimizi ve ahiret buluşmasını yalanlayanlara gelince, işte onlar azabın içine getirileceklerdir” [30/16]. Rûm Suresi'ndeki bu ayet, ahirete kavuşmayı yalanlayan kimselerin -ki onlar kıyamet saatini yalanlayanlardır- inkâr edip Allah'ın ayetlerini yalanlayanlarla birlikte sayıldıklarına ve azaba -ki o ateş azabıdır- hazır edileceklerine delalet eder. Bu anlamdaki ayetler pek çoktur.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: بَلْ كَذَّبُوا بِالسَّاعَةِ [٢٥ \ ١١] أَظْهَرُ الْأَقْوَالِ فِيهِ عِنْدِي أَنَّهُ مُتَّصِلٌ بِمَا يَلِيهِ، وَأَنَّ بَلْ فِيهِ لِلْإِضْرَابِ الِانْتِقَالِيِّ، وَقَدْ أَوْضَحْنَا مَعْنَى السَّعِيرِ مَعَ بَعْضِ الشَّوَاهِدِ الْعَرَبِيَّةِ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْحَجِّ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: { بَلْ كَذَّبُوا بِالسَّاعَةِ } “Hayır, onlar kıyamet saatini yalanladılar” [25/11] buyruğuna dair bana göre en zahir olan görüş; bunun kendisinden sonrakine bağlı olduğu ve buradaki ‘bel’ (بَلْ) edatının intikal ıdrâbı (bir konudan diğerine geçiş) ifade ettiğidir. Saîr kelimesinin anlamını bazı Arapça şahitleriyle birlikte Hac Suresi'nin başında açıklamıştık. İlim Yüce Allah katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذَا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ سَمِعُوا لَهَا تَغَيُّظًا وَزَفِيرًا.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { إِذَا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ سَمِعُوا لَهَا تَغَيُّظًا وَزَفِيرًا } “Ateş onları uzak bir yerden gördüğü zaman, onun öfkesini ve uğultusunu işitirler.”

ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ النَّارَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، إِذَا رَأَتِ الْكُفَّارَ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ: أَيْ فِي عَرَصَاتِ الْمَحْشَرِ اشْتَدَّ غَيْظُهَا عَلَى مَنْ كَفَرَ بِرَبِّهَا وَعَلَا زَفِيرُهَا فَسَمِعَ الْكُفَّارُ صَوْتَهَا مِنْ شِدَّةِ غَيْظِهَا، وَسَمِعُوا زَفِيرَهَا.

Yüce Allah bu kerim ayette; kıyamet gününde cehennem ateşinin, inkârcıları uzak bir yerden -yani mahşer meydanından- gördüğünde, Rabbini inkâr edenlere karşı öfkesinin şiddetleneceğini ve uğultusunun yükseleceğini, böylece inkârcıların onun öfkesinin şiddetinden çıkan sesini ve uğultusunu işiteceklerini zikretmiştir.

وَمَا ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بَيَّنَ بَعْضَهُ فِي سُورَةِ الْمُلْكِ، فَأَوْضَحَ فِيهَا شِدَّةَ غَيْظِهَا عَلَى مَنْ كَفَرَ بِرَبِّهَا، وَأَنَّهُمْ يَسْمَعُونَ لَهَا أَيْضًا شَهِيقًا مَعَ الزَّفِيرِ الَّذِي ذَكَرَهُ فِي آيَةِ الْفُرْقَانِ هَذِهِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذَا أُلْقُوا فِيهَا سَمِعُوا لَهَا شَهِيقًا وَهِيَ تَفُورُ تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ [٦٧ \ ٧ - ٨] أَيْ يَكَادُ بَعْضُهَا يَنْفَصِلُ عَنْ بَعْضٍ مِنْ شِدَّةِ غَيْظِهَا، عَلَى مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ تَعَالَى.

Yüce Allah'ın bu kerim ayette zikrettiği hususun bir kısmını Mülk Suresi'nde açıklamış; orada ateşin Rabbini inkâr eden kimseye karşı öfkesinin şiddetini ve bu Furkân ayetinde zikrettiği zefîr (uğultu/iç çekiş) ile birlikte onun şehîkını (korkunç hırıltısını) da işiteceklerini şu buyruğuyla beyan etmiştir: { إِذَا أُلْقُوا فِيهَا سَمِعُوا لَهَا شَهِيقًا وَهِيَ تَفُورُ تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ } “Oraya atıldıklarında, kaynayıp köpürürken onun korkunç uğultusunu işitirler. Neredeyse öfkesinden çatlayıp parçalanacak!” [67/7-8]. Yani Yüce Allah'ı inkâr edenlere karşı duyduğu öfkenin şiddetinden neredeyse parçaları birbirinden ayrılacaktır.

وَلِلْعُلَمَاءِ أَقْوَالٌ فِي مَعْنَى الزَّفِيرِ وَالشَّهِيقِ، وَأَقْرَبُهَا أَنَّهُمَا يُمَثِّلُهُمَا مَعًا صَوْتُ الْحِمَارِ فِي نَهِيقِهِ، فَأَوَّلُهُ زَفِيرٌ، وَآخِرُهُ الَّذِي يُرَدِّدُهُ فِي صَدْرِهِ شَهِيقٌ.

Âlimlerin Zefîr ve Şehîk hakkında çeşitli görüşleri vardır. Bunların gerçeğe en yakın olanı; bu ikisinin birlikte eşeğin anırmasındaki sese benzemesidir; öyle ki anırmanın başlangıcı zefîr, sonunda göğsünde yankılanan kısmı ise şehîktir.

وَالْأَظْهَرُ أَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: سَمِعُوا لَهَا تَغَيُّظًا أَيْ سَمِعُوا غَلَيَانَهَا مِنْ شِدَّةِ غَيْظِهَا، وَلَمَّا كَانَ سَبَبُ الْغَلَيَانِ التَّغَيُّظَ أَطْلَقَهُ عَلَيْهِ، وَذَلِكَ أُسْلُوبٌ عَرَبِيٌّ مَعْرُوفٌ. وَقَالَ

En zahir olan görüşe göre, Yüce Allah'ın: { سَمِعُوا لَهَا تَغَيُّظًا } “Onun öfkesini işitirler” buyruğunun anlamı; öfkesinin şiddetinden dolayı onun kaynamasını işitirler demektir. Kaynamanın sebebi öfke (tegayyuz) olduğu için kaynamaya bu isim verilmiştir; bu da Arapların bilinen bir üslubudur.

بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: سَمِعُوا لَهَا تَغَيُّظًا: أَيْ أَدْرَكُوهُ، وَالْإِدْرَاكُ يَشْمَلُ الرُّؤْيَةَ وَالسَّمْعَ، وَعَلَى هَذَا فَالسَّمْعُ مُضَمَّنٌ مَعْنَى الْإِدْرَاكِ، وَمَا ذَكَرْنَا أَظْهَرُ.

İlim ehlinden bazıları şöyle demiştir: “Semi‘û lehâ tegayyuzan (onun öfkesini işittiler); yani onu idrak ettiler demektir. İdrak ise hem görmeyi hem de işitmeyi kapsar. Buna göre işitme fiili, idrak etme anlamını tazammun etmiştir (içermiştir).” Fakat bizim zikrettiğimiz görüş daha açıktır.

وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ: قِيلَ الْمَعْنَى إِذَا رَأَتْهُمْ جَهَنَّمُ سَمِعُوا لَهَا صَوْتَ التَّغَيُّظِ عَلَيْهِمْ، ثُمَّ ذَكَرَ فِي آخِرِ كَلَامِهِ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ هُوَ الْأَصَحُّ.

Kurtubî şöyle demiştir: “Anlamın; cehennem onları gördüğünde, onun kendilerine yönelik öfke sesini işitirler şeklinde olduğu söylenmiştir.” Ardından sözünün sonunda bu görüşün en sahih görüş olduğunu belirtmiştir.

مَسْأَلَةٌ.

Mesele.

اعْلَمْ أَنَّ التَّحْقِيقَ أَنَّ النَّارَ تُبْصِرُ الْكَفَّارَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، كَمَا صَرَّحَ اللَّهُ بِذَلِكَ فِي قَوْلِهِ هُنَا: إِذَا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ وَرُؤْيَتُهَا إِيَّاهُمْ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ، تَدُلُّ عَلَى حِدَّةِ بَصَرِهَا كَمَا لَا يَخْفَى، كَمَا أَنَّ النَّارَ تَتَكَلَّمُ كَمَا صَرَّحَ اللَّهُ بِهِ فِي قَوْلِهِ: يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ [٥٠ \ ٣٠] وَالْأَحَادِيثُ الدَّالَّةُ عَلَى ذَلِكَ كَثِيرَةٌ، كَحَدِيثِ مُحَاجَّةِ النَّارِ مَعَ الْجَنَّةِ، وَكَحَدِيثِ اشْتِكَائِهَا إِلَى رَبِّهَا، فَأَذِنَ لَهَا فِي نَفْسَيْنِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَيَكْفِي فِي ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَلَا صَرَّحَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، أَنَّهَا تَرَاهُمْ وَأَنَّ لَهَا تَغَيُّظًا عَلَى الْكُفَّارِ، وَأَنَّهَا تَقُولُ: هَلْ مِنْ مَزِيدٍ.

Bil ki tahkike göre; Allah'ın buradaki: { إِذَا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ } “Ateş onları uzak bir yerden gördüğü zaman” buyruğunda açıkça belirttiği gibi kıyamet gününde ateş inkârcıları görür. Onun inkârcıları uzak bir yerden görmesi, gizli olmadığı üzere görüşünün keskinliğine delalet eder. Nitekim Allah'ın: { يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ } “O gün cehenneme: ‘Doldun mu?’ deriz. O da: ‘Daha var mı?’ der” [50/30] buyruğunda açıkça belirttiği gibi ateş konuşur da. Buna delalet eden hadisler de pek çoktur; cehennem ile cennetin münazarası hadisi ve cehennemin Rabbine şikayette bulunup da O'nun kendisine iki nefes almasına izin vermesi hadisi ve benzerleri gibi. Bu hususta Yüce Allah'ın bu ayette cehennemin onları gördüğünü, kâfirlere karşı öfkesi bulunduğunu ve onun “Daha var mı?” diyeceğini açıkça belirtmiş olması yeterlidir.

وَاعْلَمْ أَنَّ مَا يَزْعُمُهُ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ وَغَيْرِهِمْ، مِنَ الْمُنْتَسِبِينَ لِلْعِلْمِ مِنْ أَنَّ النَّارَ لَا تُبْصِرُ، وَلَا تَتَكَلَّمُ، وَلَا تَغْتَاظُ. وَأَنَّ ذَلِكَ كُلَّهُ مِنْ قَبِيلِ الْمَجَازِ، أَوْ أَنَّ الَّذِي يَفْعَلُ ذَلِكَ خَزَنَتُهَا، كُلُّهُ بَاطِلٌ وَلَا مُعَوَّلَ عَلَيْهِ لِمُخَالَفَتِهِ نُصُوصَ الْوَحْيِ الصَّحِيحَةَ بِلَا مُسْتَنَدٍ، وَالْحَقُّ هُوَ مَا ذَكَرْنَا.

Bil ki müfessirlerin ve ilme mensup olan diğer kimselerin çoğunun ileri sürdüğü; cehennemin görmediği, konuşmadığı ve öfkelenmediği, bütün bunların mecaz kabilinden olduğu yahut bunları yapanın cehennemin bekçileri (hazenedarları) olduğu yönündeki iddiaların tamamı batıldır ve hiçbir dayanağı olmaksızın sahih vahiy nasslarına muhalif olması sebebiyle itibar edilmez. Hak olan, bizim zikrettiğimizdir.

وَقَدْ أَجْمَعَ مَنْ يُعْتَدُّ بِهِ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ النُّصُوصَ مِنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، لَا يَجُوزُ صَرْفُهَا عَنْ ظَاهِرِهَا إِلَّا لِدَلِيلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ، كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ فِي مَحَلِّهِ.

Zira ilim ehlinden görüşüne itibar edilen kimseler, ilgili yerinde bilindiği üzere, Kitap ve Sünnet'ten olan nassların başvurulması zorunlu bir delil olmadıkça zahirinden saptırılmasının caiz olmadığı hususunda icma etmişlerdir.

وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: إِنَّ الْقَوْلَ بِأَنَّ النَّارَ تَرَاهُمْ هُوَ الْأَصَحُّ، ثُمَّ قَالَ لِمَا رُوِيَ مَرْفُوعًا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: " مَنْ كَذَبَ عَلَيَّ مُتَعَمِّدًا فَلْيَتَبَوَّأْ بَيْنَ عَيْنَيْ جَهَنَّمَ مَقْعَدًا. قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَوَلَهَا عَيْنَانِ؟ قَالَ: أَوَمَا سَمِعْتُمُ اللَّهَ ﷿ يَقُولُ: إِذَا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ سَمِعُوا لَهَا تَغَيُّظًا وَزَفِيرًا، يَخْرُجُ عُنُقٌ مِنَ النَّارِ لَهُ عَيْنَانِ تُبْصِرَانِ وَلِسَانٌ يَنْطِقُ فَيَقُولُ: وُكِّلْتُ بِكُلِّ مَنْ جَعَلَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ، فَهُوَ أَبْصَرُ بِهِمْ مِنَ الطَّيْرِ بِحَبِّ السِّمْسِمِ فَيَلْتَقِطُهُ " وَفِي رِوَايَةٍ " يَخْرُجُ عُنُقٌ مِنَ النَّارِ فَيَلْتَقِطُ الْكُفَّارَ لَقْطَ الطَّائِرِ حَبَّ السِّمْسِمِ " ذَكَرَهُ رَزِينٌ فِي كِتَابِهِ، وَصَحَّحَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي قَبَسِهِ، وَقَالَ: أَيْ تَفْصِلُهُمْ عَنِ

Kurtubî bu kerim ayetin tefsirinde şöyle demiştir: “Cehennemin onları gördüğü görüşü en sahih olanıdır.” Ardından merfu olarak rivayet edilen şu hadis sebebiyle [böyle olduğunu] söylemiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: { مَنْ كَذَبَ عَلَيَّ مُتَعَمِّدًا فَلْيَتَبَوَّأْ بَيْنَ عَيْنَيْ جَهَنَّمَ مَقْعَدًا. قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَوَلَهَا عَيْنَانِ؟ قَالَ: أَوَمَا سَمِعْتُمُ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ يَقُولُ: إِذَا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ سَمِعُوا لَهَا تَغَيُّظًا وَزَفِيرًا، يَخْرُجُ عُنُقٌ مِنَ النَّارِ لَهُ عَيْنَانِ تُبْصِرَانِ وَلِسَانٌ يَنْطِقُ فَيَقُولُ: وُكِّلْتُ بِكُلِّ مَنْ جَعَلَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ، فَهُوَ أَبْصَرُ بِهِمْ مِنَ الطَّيْرِ بِحَبِّ السِّمْسِمِ فَيَلْتَقِطُهُ } “Kim benim üzerime kasten yalan söylerse, cehennemin iki gözü arasında kendine bir yer hazırlasın!” Denildi ki: “Ey Allah'ın Resûlü! Onun iki gözü mü var?” Şöyle buyurdu: “Aziz ve Celil olan Allah'ın: ‘Ateş onları uzak bir yerden gördüğü zaman, onun öfkesini ve uğultusunu işitirler’ buyurduğunu işitmediniz mi? Ateşten gören iki gözü ve konuşan bir dili olan bir boyun çıkar da şöyle der: ‘Ben, Allah ile beraber başka bir ilah edinen herkesi cezalandırmakla görevlendirildim.’ O, kuşun susam tanesini görmesinden daha iyi onları görür ve onu hemen kapar.” Bir rivayette de şöyledir: “Ateşten bir boyun çıkar da kuşun susam tanesini toplaması gibi inkârcıları toplayıp kapar.” Bunu Rezîn kitabında zikretmiş, İbnü'l-Arabî de el-Kabes adlı eserinde sahih olduğunu belirtip şöyle demiştir: Yani kuşun susam tanesini topraktan ayırdığı gibi, o da onları mahlukattan

الْخَلْقِ فِي الْمَعْرِفَةِ، كَمَا يَفْصِلُ الطَّائِرُ حَبَّ السِّمْسِمِ عَنِ التُّرْبَةِ، وَخَرَّجَهُ التِّرْمِذِيُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " يَخْرُجُ عُنُقٌ مِنَ النَّارِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَهُ عَيْنَانِ تُبْصِرَانِ وَأُذُنَانِ تَسْمَعَانِ وَلِسَانٌ يَنْطِقُ فَيَقُولُ: إِنِّي وُكِّلْتُ بِثَلَاثٍ: بِكُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ، وَبِكُلِّ مَنْ دَعَا مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ، وَبِالْمُصَوِّرِينَ " وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ قَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِ الْقُرْطُبِيِّ.

tanıyıp ayırır. Tirmizî de bunu Ebû Hüreyre hadisinden tahric etmiştir; Ebû Hüreyre şöyle dedi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Kıyamet gününde ateşten gören iki gözü, işiten iki kulağı ve konuşan bir dili olan bir boyun çıkar da şöyle der: ‘Ben üç sınıf kimseye [azap etmekle] görevlendirildim: Her inatçı zorbaya, Allah ile beraber başka bir ilaha dua edip yalvaran herkese ve sûret (tasvir) yapanlara.’” Bu konuda Ebû Saîd'den de [rivayet] vardır. Ebû Îsâ [et-Tirmizî]: “Bu hadis hasen, garib, sahihtir” demiştir. Kurtubî'nin sözünden maksat olan kısım bitti.

وَقَالَ صَاحِبُ الدُّرِّ الْمَنْثُورِ: وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طَرِيقِ مَكْحُولٍ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " مَنْ كَذَبَ عَلَيَّ مُتَعَمِّدًا فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدًا مِنْ بَيْنِ عَيْنَيْ جَهَنَّمَ. قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَهَلْ لِجَهَنَّمَ مِنْ عَيْنٍ؟ قَالَ: نَعَمْ أَمَا سَمِعْتُمُ اللَّهَ يَقُولُ: إِذَا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ. فَهَلْ تَرَاهُمْ إِلَّا بِعَيْنَيْنِ " وَأَخْرَجَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، مِنْ طَرِيقِ خَالِدِ بْنِ دُرَيْكٍ، عَنْ رَجُلٍ مِنَ الصَّحَابَةِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " مَنْ يَقُلْ عَلَيَّ مَا لَمْ أَقُلْ، أَوِ ادَّعَى إِلَى غَيْرِ وَالِدَيْهِ، أَوِ انْتَمَى إِلَى غَيْرِ مَوَالِيهِ، فَلْيَتَبَوَّأْ بَيْنَ عَيْنَيْ جَهَنَّمَ مَقْعَدًا قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَهَلْ لَهَا مِنْ عَيْنَيْنِ؟ قَالَ: نَعَمْ أَمَا سَمِعْتُمُ اللَّهَ يَقُولُ: " إِذَا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ " إِلَى آخِرِ كَلَامِهِ، وَفِيهِ شِدَّةُ هَوْلِ النَّارِ، وَأَنَّهَا تَزْفِرُ زَفْرَةً يَخَافُ مِنْهَا جَمِيعُ الْخَلَائِقِ.

ed-Dürrü'l-Mensûr sahibi [Süyûtî] şöyle demiştir: Taberânî ve İbn Merdûye, Mekhûl yoluyla Ebû Ümâme'den tahric ettiler; o şöyle dedi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Kim benim üzerime kasten yalan söylerse, cehennemin iki gözü arasında kendine bir yer hazırlasın!” Dediler ki: “Ey Allah'ın Resûlü! Cehennemin gözü var mıdır?” Buyurdu ki: “Evet, Allah'ın ‘Ateş onları uzak bir yerden gördüğü zaman’ buyurduğunu işitmediniz mi? O, onları iki gözden başka ne ile görecek?” Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim de Hâlid b. Dureyk yoluyla sahabeden bir adamdan tahric ettiler; o şöyle dedi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Kim benim söylemediğim bir şeyi bana isnat ederse yahut babasından başkasına nesep iddia ederse veya efendilerinden başkasına intisap ederse, cehennemin iki gözü arasında kendine bir yer hazırlasın!” Denildi ki: “Ey Allah'ın Resûlü! Onun iki gözü var mıdır?” Buyurdu ki: “Evet, Allah'ın ‘Ateş onları uzak bir yerden gördüğü zaman’ buyurduğunu işitmediniz mi?...” sözünün sonuna kadar; burada ateşin korkunç dehşeti ve bütün yaratılmışların kendisinden korkacağı şekilde bir uğultuyla inleyip kabaracağı anlatılmaktadır.

نَرْجُو اللَّهَ جَلَّ وَعَلَا أَنْ يُعِيذَنَا وَإِخْوَانَنَا الْمُسْلِمِينَ مِنْهَا، وَمِنْ كُلِّ مَا قَرَّبَ إِلَيْهَا مِنْ قَوْلٍ وَعَمَلٍ.

Yüce Allah'tan bizi ve Müslüman kardeşlerimizi ondan ve ona yaklaştıran her türlü söz ve amelden korumasını niyaz ederiz.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإَذَا أُلْقُوا مِنْهَا مَكَانًا ضَيِّقًا مُّقَرَّنِينَ دَعَوْا هُنَالِكَ ثُبُورًا لَا تَدْعُوا الْيَوْمَ ثُبُورًا وَاحِدًا وَادْعُوا ثُبُورًا كَثِيرًا. ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ أَهْلَ النَّارِ إِذَا أُلْقُوا: أَيْ طُرِحُوا فِي مَكَانٍ ضَيِّقٍ مِنَ النَّارِ، فِي حَالِ كَوْنِهِمْ مُقَرَّنِينَ، دَعَوْا هُنَالِكَ: أَيْ فِي ذَلِكَ الْمَكَانِ الضَّيِّقِ ثُبُورًا، فَيُقَالُ لَهُمْ: لَا تَدْعُوا الْيَوْمَ ثُبُورًا وَاحِدًا وَادْعُوا ثُبُورًا كَثِيرًا، فَقَوْلُهُ: (مَكَانًا) مَنْصُوبٌ عَلَى الظَّرْفِ، كَمَا قَالَ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ الْمُحِيطِ.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { وَإِذَا أُلْقُوا مِنْهَا مَكَانًا ضَيِّقًا مُقَرَّنِينَ دَعَوْا هُنَالِكَ ثُبُورًا لَا تَدْعُوا الْيَوْمَ ثُبُورًا وَاحِدًا وَادْعُوا ثُبُورًا كَثِيرًا } “Elleri boyunlarına bağlı olarak oranın dar bir yerine atıldıkları zaman, orada helaki çağırırlar. ‘Bugün bir tek helaki çağırmayın, birçok helaki çağırın!’ [denir].” Yüce Allah bu kerim ayette, cehennem ehlinin birbirine bağlanmış (mukarranîn) halde ateşin dar bir yerine atıldıklarında orada -yani o dar yerde- helaki çağıracaklarını ve kendilerine: “Bugün bir tek helaki çağırmayın, birçok helaki çağırın!” denileceğini zikretmiştir. Ebû Hayyân'ın el-Bahru'l-Muhît'te belirttiği üzere ayetteki “mekânen” (مَكَانًا) kelimesi zarf olarak mensuptur.

وَمَا ذَكَرَهُ هُنَا مِنْ أَنَّهُمْ يُلْقَوْنَ فِي مَكَانٍ ضَيِّقٍ مِنَ النَّارِ، جَاءَ مَذْكُورًا أَيْضًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّهَا عَلَيْهِمْ مُؤْصَدَةٌ فِي عَمَدٍ مُمَدَّدَةٍ [١٠٤ \ ٨ - ٩] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا هُمْ أَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ عَلَيْهِمْ نَارٌ مُؤْصَدَةٌ [٩٠ \ ١٩ -

Burada zikredilen onların ateşin dar bir yerine atılacakları hususu, başka yerlerde de zikredilmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّهَا عَلَيْهِمْ مُؤْصَدَةٌ فِي عَمَدٍ مُمَدَّدَةٍ } “Şüphesiz o [ateş], uzatılmış sütunlar arasında üzerlerine kilitlenecektir” [104/8-9] ve { وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا هُمْ أَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ عَلَيْهِمْ نَارٌ مُؤْصَدَةٌ } “Ayetlerimizi inkâr edenler ise uğursuzluk ehlidirler (sol taraftadırlar). Onların üzerine kilitlenmiş bir ateş vardır” [90/19-

٢٠] وَمَعْنَى مُؤْصَدَةٌ فِي الْمَوْضِعَيْنِ بِهَمْزٍ، وَبِغَيْرِ هَمْزٍ: مُطْبَقَةٌ أَبْوَابُهَا، مُغَلَّقَةٌ عَلَيْهِمْ كَمَا أَوْضَحْنَاهُ بِشَوَاهِدِهِ الْعَرَبِيَّةِ فِي سُورَةِ الْكَهْفِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَصِيدِ [١٨ \ ١٨] وَمَنْ كَانَ فِي مَكَانٍ مُطْبَقٍ مُغَلَّقٍ عَلَيْهِ، فَهُوَ فِي مَكَانٍ ضَيِّقٍ، وَالْعِيَاذُ بِاللَّهِ، وَقَدْ ذُكِرَ أَنَّ الْوَاحِدَ مِنْهُمْ يُجْعَلُ فِي مَحَلِّهِ مِنَ النَّارِ بِشِدَّةٍ كَمَا يُدَقُّ الْوَتَدُ فِي الْحَائِطِ، وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ: أَنَّ جَهَنَّمَ تَضِيقُ عَلَى الْكَافِرِ كَتَضْيِيقِ الزُّجِّ عَلَى الرُّمْحِ. وَالزُّجُّ بِالضَّمِّ: الْحَدِيدَةُ الَّتِي فِي أَسْفَلِ الرُّمْحِ.

20]. Her iki yerdeki Mü'sadetün (مُؤْصَدَةٌ) kelimesi -hemzeli ve hemzesiz okunuşuyla- kapıları üzerlerine kapatılmış, kilitlenmiş demektir; nitekim bunu Arapça şahitleriyle birlikte Kehf Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَصِيدِ } [18/18] buyruğunun izahında açıklamıştık. Kapıları üzerine sımsıkı kapatılıp kilitlenmiş bir yerde bulunan kimse, Allah'a sığınırız ki dar bir mekândadır. Nitekim onlardan birinin, kazığın duvara çakıldığı gibi zorla ve sıkıştırılarak ateşteki yerine sokulacağı zikredilmiştir. İbn Mes'ûd'dan da şöyle rivayet edilmiştir: “Cehennem kâfire, temrenin mızrağa dar gelip oturması gibi dar gelir.” Zücc (الزُّجُّ) -ötreli olarak-, mızrağın alt ucundaki demirdir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: مُقَرَّنِينَ: أَيْ فِي الْأَصْفَادِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ إِبْرَاهِيمَ: وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفَادِ [١٤ \ ٤٩] وَالْأَصْفَادُ: الْقُيُودُ. وَالْأَظْهَرُ أَنَّ مَعْنَى مُقَرَّنِينَ: أَنَّ الْكُفَّارَ يُقْرَنُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ فِي الْأَصْفَادِ وَالسَّلَاسِلِ، وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: كُلُّ كَافِرٍ يُقْرَنُ هُوَ وَشَيْطَانُهُ، وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: حَتَّى إِذَا جَاءَنَا قَالَ يَالَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ [٤٣ \ ٣٨] .

Bu kerim ayetteki: { مُقَرَّنِينَ } buyruğu; İbrâhîm Suresi'ndeki: { وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفَادِ } “O gün suçluları zincirlere vurulmuş olarak görürsün” [14/49] ayetinin delaletiyle prangalara vurulmuş halde demektir. Asfâd (الْأَصْفَادُ), bukağılar/prangalar demektir. En zahir olan görüşe göre mukarranîn ifadesinin anlamı; kâfirlerin bukağı ve zincirlerde birbirlerine bağlanmış olmalarıdır. İlim ehlinden bazıları ise: “Her kâfir kendi şeytanıyla birlikte bağlanır” demiştir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { حَتَّى إِذَا جَاءَنَا قَالَ يَالَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ } “Nihayet bize geldiğinde [şeytanına]: ‘Keşke benimle senin aranda iki doğu arası kadar mesafe olsaydı! Ne kötü arkadaşmışsın!’ der” [43/38].

وَهَذَا أَظْهَرُ مِنْ قَوْلِ مَنْ قَالَ: مُقَرَّنِينَ مُكَتَّفِينَ، وَمِنْ قَوْلِ مَنْ قَالَ: مُقَرَّنِينَ: أَيْ قُرِنَتْ أَيْدِيهِمْ إِلَى أَعْنَاقِهِمْ فِي الْأَغْلَالِ، وَالثُّبُورُ: الْهَلَاكُ وَالْوَيْلُ وَالْخُسْرَانُ.

Bu görüş; mukarranîn kelimesine “kolları arkadan bağlanmış” diyenlerin ve “elleri tasmalar içinde boyunlarına bağlanmış” diyenlerin görüşünden daha açıktır. Sübûr (الثُّبُورُ) ise helak olmak, veyl (yazıklar olsun demek) ve hüsrandır.

وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: وَالْأَظْهَرُ أَنَّ الثُّبُورَ يَجْمَعُ الْخَسَارَ وَالْهَلَاكَ وَالْوَيْلَ وَالدَّمَارَ. كَمَا قَالَ مُوسَى لِفِرْعَوْنَ: وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يَافِرْعَوْنُ مَثْبُورًا [١٧ \ ١٠٢] أَيْ هَالِكًا، قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزِّبَعْرَى السَّهْمِيُّ:

İbn Kesîr şöyle demiştir: “En zahir olanı, sübûrun; hüsran, helak, veyl ve yıkımı bir arada içermesidir. Nitekim Mûsâ Firavun'a: { وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يَافِرْعَوْنُ مَثْبُورًا } ‘Ve gerçekten ben seni, ey Firavun, helak olmuş sanıyorum’ [17/102] yani mahvolmuş biri [sanıyorum] demiştir.” Abdullah b. ez-Ziba‘râ es-Sehmî şöyle demiştir:

إِذَا جَارَى الشَّيْطَانَ فِي سُنَنِ الْغَسَـ ... ـى وَمَنْ مَالَ مَيْلَهُ مَثْبُورُ

Azgınlığın yollarında şeytana uyup gittiğinde; Zira onun yöneldiği tarafa meyleden kimse helak olmuştur.

اهـ.

[İbn Kesîr'den nakil] bitti.

وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ فِي صِحَاحِهِ: وَالثُّبُورُ الْهَلَاكُ وَالْخُسْرَانُ أَيْضًا، قَالَ الْكُمَيْتُ:

Cevherî es-Sıhâh adlı eserinde şöyle demiştir: “Sübûr (الثُّبُورُ) aynı zamanda helak ve hüsran demektir.” Kümeyt şöyle demiştir:

وَرَأَتْ قُضَاعَةُ فِي الْأَيَا ... مِنِ رَأْيَ مَثْبُورٍ وَثَابِرِ

Kudâa [kabilesi], Eymenler hususunda Helak olmuş ve helak eden kimsenin görüşünü benimsedi.

أَيْ مَخْسُورٍ وَخَاسِرٍ يَعْنِي فِي انْتِسَابِهَا لِلْيَمَنِ. اهـ مِنْهُ.

Yani Yemen'e intisap etme konusunda hüsrana uğramış ve zarara girmiş bir kimsenin [görüşünü benimsedi]. [Cevherî'den nakil] bitti.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: دَعَوْا هُنَالِكَ ثُبُورًا مَعْنَى دُعَائِهِمُ الثُّبُورَ هُوَ قَوْلُهُمْ: وَاثُبُورَاهُ، يَعْنُونَ: يَا وَيْلَ، وَيَا هَلَاكَ، تَعَالَ، فَهَذَا حِينُكَ وَزَمَانُكَ.

Yüce Allah'ın: { دَعَوْا هُنَالِكَ ثُبُورًا } “Orada helaki çağırırlar” buyruğunda helaki çağırmalarının anlamı; onların “Vâ sübûrâh!” (yazıklar olsun helakimize) demeleridir. Bununla: “Ey veyl! Ey helak, gel! İşte senin vaktin ve zamanın geldi!” demek isterler.

وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: وَمَعْنَى وَادْعُوا ثُبُورًا كَثِيرًا أَنَّكُمْ وَقَعْتُمْ فِيمَا لَيْسَ ثُبُورُكُمْ فِيهِ وَاحِدًا، إِنَّمَا هُوَ ثُبُورٌ كَثِيرٌ، إِمَّا لِأَنَّ الْعَذَابَ أَنْوَاعٌ وَأَلْوَانٌ، كُلُّ نَوْعٍ مِنْهَا ثُبُورٌ، لِشِدَّتِهِ

Zemahşerî şöyle demiştir: “‘Ve'd‘û sübûran kesîrâ’ (birçok helaki çağırın) ifadesinin anlamı şudur: Siz öyle bir duruma düştünüz ki oradaki helakiniz tek bir helak değildir; bilakis pek çok helaktir. Ya azabın çeşit çeşit ve türlü türlü olması sebebiyle her bir çeşidi şiddeti

وَفَظَاعَتِهِ، أَوْ لِأَنَّهُمْ كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بُدِّلُوا غَيْرَهَا، فَلَا غَايَةَ لِهَلَاكِهِمْ. اهـ.

ve dehşeti sebebiyle başlı başına bir helaktir yahut derileri her piştikçe başka derilerle değiştirileceği için helaklerinin bir sonu olmaması sebebiyledir.” [Zemahşerî'den nakil] bitti.

تَنْبِيهٌ.

UYARI.

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ قَالَ: مَكَانًا ضَيِّقًا، وَكَذَلِكَ فِي الْأَنْعَامِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا [٦ \ ١٢٥] وَقَالَ فِي هُودٍ وَضَائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ [١١ \ ١٢] فَمَا وَجْهُ التَّعْبِيرِ فِي سُورَةِ هُودٍ، بِقَوْلِهِ: ضَائِقٌ عَلَى وَزْنِ فَاعِلٍ، وَفِي الْفُرْقَانِ وَالْأَنْعَامِ بِقَوْلِهِ: ضَيِّقًا عَلَى وَزْنٍ فَيْعِلٍ، مَعَ أَنَّهُ فِي الْمَوَاضِعِ الثَّلَاثَةِ هُوَ الْوَصْفُ مِنْ ضَاقَ يَضِيقُ، فَهُوَ ضَيِّقٌ.

Bil ki Yüce [Allah] bu yüce ayette { مَكَانًا ضَيِّقًا } “dar bir yere” buyurmuş, aynı şekilde En‘âm [Suresi’nde] de: { يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا } “onun göğsünü daraltır, sıkıştırır” [6/125] buyurmuştur. Hûd [Suresi’nde] ise: { وَضَائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ } “ve bundan dolayı için daralmaktadır” [11/12] buyurmuştur. Hûd Suresi’nde fâil (فَاعِلٌ) vezninde “dâikun” (ضَائِقٌ) kelimesiyle ifade edilmesinin, Furkân ve En‘âm [surelerinde] ise fey‘il (فَيْعِلٌ) vezninde “dayyikan” (ضَيِّقًا) şeklinde ifade edilmesinin veçhi nedir? Oysa her üç yerde de dâka-yedîku (ضَاقَ يَضِيقُ) fiilinden türeyen sıfat olup “dayyik” (ضَيِّقٌ) anlamındadır.

وَالْجَوَابُ عَنْ هَذَا هُوَ أَنَّهُ تَقَرَّرَ فِي فَنِّ الصَّرْفِ أَنَّ جَمِيعَ أَوْزَانِ الصِّفَةِ الْمُشَبَّهَةِ بِاسْمِ الْفَاعِلِ إِنْ قُصِدَ بِهَا الْحُدُوثُ وَالتَّجَدُّدُ جَاءَتْ عَلَى وَزْنِ فَاعِلٍ مُطْلَقًا، كَمَا أَشَارَ لَهُ ابْنُ مَالِكٍ فِي لَامِيَّتِهِ بِقَوْلِهِ:

Bunun cevabı şudur: Sarf ilminde yerleştiği üzere, sıfat-ı müşebbehe vezinlerinin tümüyle şayet sonradan meydana gelme ve yenilenme (hudûs ve teceddüt) kastedilirse mutlak olarak fâil (فَاعِلٌ) vezninde gelir. Nitekim İbn Mâlik Lâmiyye’sinde şöyle işaret etmiştir:

وَفَاعِلٌ صَالِحٌ لِلْكُلِّ إِنْ قَصَدَ الْـ ... حُدُوثَ نَحْوَ غَدًا ذَا فَارِحٌ جَذِلَا

Sonradan meydana gelme kastedilirse fâil vezni hepsine uygundur, “Yarın o, pek sevinçli ve neşeli olacaktır” örneğinde olduğu gibi.

وَإِنْ لَمْ يُقْصَدْ بِهِ الْحُدُوثُ وَالتَّجَدُّدُ بَقِيَ عَلَى أَصْلِهِ.

Eğer onunla sonradan meydana gelme ve yenilenme kastedilmezse aslı üzere kalır.

وَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ فَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ هُودٍ: فَلَعَلَّكَ تَارِكٌ بَعْضَ مَا يُوحَى إِلَيْكَ وَضَائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ [١١ \ ١٢] أُرِيدَ بِهِ أَنَّهُ يَحْدُثُ لَهُ ضِيقُ الصَّدْرِ، وَيَتَجَدَّدُ لَهُ بِسَبَبِ عِنَادِهِمْ وَتَعَنُّتِهِمْ فِي قَوْلِهِمْ: لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ جَاءَ مَعَهُ مَلَكٌ وَلَمَّا كَانَ كَذَلِكَ، قِيلَ فِيهِ: ضَائِقٌ بِصِيغَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ، أَمَّا قَوْلُهُ: ضَيِّقًا فِي الْفُرْقَانِ وَالْأَنْعَامِ فَلَمْ يُرَدْ بِهِ حُدُوثٌ، وَلِذَلِكَ بَقِيَ عَلَى أَصْلِهِ.

Bunu bildiğin zaman, Yüce Allah’ın Hûd Suresi’ndeki: { فَلَعَلَّكَ تَارِكٌ بَعْضَ مَا يُوحَى إِلَيْكَ وَضَائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ } “Belki de sen, sana vahyolunanın bir kısmını terk edeceksin ve onunla göğsün daralacaktır” [11/12] buyruğuyla, onların “Ona bir hazine indirilmeli veya beraberinde bir melek gelmeli değil miydi?” şeklindeki inat ve taşkınlıkları sebebiyle göğüs darlığının sonradan meydana gelmesi ve yenilenmesinin kastedildiğini bilmiş olursun. Durum böyle olunca, orada fâil ismi kalıbında “dâikun” (ضَائِقٌ) denilmiştir. Furkân ve En‘âm [surelerindeki] “dayyikan” (ضَيِّقًا) ifadesiyle ise sonradan meydana gelme kastedilmemiştir; bu yüzden aslı üzere kalmıştır.

وَمِنْ أَمْثِلَةِ إِتْيَانِ الْفَيْعِلِ عَلَى فَاعِلٍ إِنْ قُصِدَ بِهِ الْحُدُوثُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَضَائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ وَقَوْلُ قَيْسِ بْنِ الْخُطَيْمِ الْأَنْصَارِيِّ:

Eğer hudûs kastedilirse fey‘il (فَيْعِلٌ) vezninin fâil (فَاعِلٌ) kalıbında gelmesine örneklerden biri, Yüce [Allah’ın]: { وَضَائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ } “ve göğsün onunla daralmaktadır” buyruğu ve Kays b. el-Hatîm el-Ensârî’nin şu sözüdür:

أَبْلِغْ خِدَاشًا أَنَّنِي مَيِّتٌ ... كُلُّ امْرِئٍ ذِي حَسَبٍ مَائِتُ

Hıdâş’a benim ölü [gibi] olduğumu bildir, Soylu her kimse mutlaka ölücüdür (ölecektir).

فَلَمَّا أَرَادَ حُدُوثَ الْمَوْتِ قَالَ: مَائِتُ بِوَزْنِ فَاعِلُ، وَأَصْلُهُ مَيِّتٌ عَلَى وَزْنِ فَيْعِلٌ.

Ölümün sonradan gerçekleşmesini kastettiğinde fâil (فَاعِلٌ) vezninde “mâitun” (مَائِتٌ) demiştir; aslı ise fey‘il (فَيْعِلٌ) vezninde “meyyitun” (مَيِّتٌ) şeklindedir.

وَمِنْ أَمْثِلَتِهِ فِي فَعِلٍ بِفَتْحٍ فَكَسْرٍ قَوْلُ أَبِي عَمْرٍو أَشْجَعَ بْنِ عَمْرٍو السُّلَمِيِّ يَرْثِي قُتَيْبَةَ بْنَ مُسْلِمٍ:

Fethalı ve kesreli olarak fa‘il (فَعِلٌ) veznindeki örneklerden biri, Ebû Amr Eşca‘ b. Amr es-Sülemî’nin Kuteybe b. Müslim için yaktığı ağıttaki şu sözüdür:

فَمَا أَنَا مِنْ رُزْءٍ وَإِنْ جَلَّ جَازِعُ ... وَلَا بِسُرُورٍ بَعْدَ مَوْتِكَ فَارِحُ

Ben ne bir musibetten ötürü -büyük de olsa- feryat edip sızlanırım, Ne de senin ölümünden sonra bir sevinçle sevinirim.

فَلَمَّا نَفَى أَنْ يَحْدُثَ لَهُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ فَرَحٌ وَلَا جَزَعٌ قَالَ جَازِعٌ وَفَارِحٌ، وَالْأَصْلُ: جَزِعٌ وَفَرِحٌ.

Gelecekte kendisinde bir sevinç yahut feryat etmenin meydana gelmesini nefyettiğinde “câzi‘un” (جَازِعٌ) ve “fârihun” (فَارِحٌ) demiştir; aslı ise “cezi‘un” (جَزِعٌ) ve “ferihun” (فَرِحٌ) şeklindedir.

وَمِثَالُهُ فِي فَعِيلٍ قَوْلُ لَبِيدٍ:

Fa‘îl (فَعِيلٌ) veznindeki örneği Lebîd’in şu sözüdür:

حَسِبْتُ التُّقَى وَالْجُودَ خَيْرَ تِجَارَةٍ ... رَبَاحًا إِذَا مَا الْمَرْءُ أَصْبَحَ ثَاقِلًا

Takvayı ve cömertliği en hayırlı ticaret saydım, Kişi ağırlaştığı (ölüm anı geldiği) zaman kazanç bakımından.

فَلَمَّا أَرَادَ حُدُوثَ الثِّقَلِ قَالَ: ثَاقِلًا وَالْأَصْلُ ثَقِيلٌ، وَقَوْلُ السَّمْهَرِيِّ الْعُكْلِيِّ:

Ağırlığın sonradan meydana gelmesini kastettiğinde “sâkılen” (ثَاقِلًا) demiştir; aslı ise “sekīl” (ثَقِيلٌ) şeklindedir. Semherî el-Uklî’nin şu sözü de [buna örnektir]:

بِمَنْزِلَةٍ أَمَّا اللَّئِيمُ فَسَامِنٌ ... بِهَا وَكِرَامُ النَّاسِ بَادٍ شُحُوبُهَا

Öyle bir konaktaki, orada alçak kimse semirmektedir, İnsanların kerimleri ise zayıflığı ve solgunluğu belirgin olandır.

فَلَمَّا أَرَادَ حُدُوثَ السِّمَنِ قَالَ: فَسَامِنٌ وَالْأَصْلُ سَمِينٌ.

Semirmenin sonradan meydana gelmesini kastettiğinde “fe-sâminun” (فَسَامِنٌ) demiştir; aslı ise “semîn” (سَمِينٌ) şeklindedir.

وَاعْلَمْ أَنَّ قِرَاءَةَ ابْنِ كَثِيرٍ «ضَيْقًا» بِسُكُونِ الْيَاءِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ رَاجِعَةٌ فِي الْمَعْنَى إِلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ بِتَشْدِيدِ الْيَاءِ لِأَنَّ إِسْكَانَ الْيَاءِ تَخْفِيفٌ كَهَيْنٍ وَلَيْنٍ، فِي هَيِّنٍ وَلَيِّنٍ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bil ki İbn Kesîr’in her iki yerde de yâ harfinin sükûnu ile olan “daykan” (ضَيْقًا) kıraati, mana bakımından cumhurun yâ harfinin şeddesiyle olan kıraatine döner. Çünkü yâ harfinin sakin kılınması; “hey‘in” (هَيِّنٍ) ve “ley‘in” (لَيِّنٍ) kelimelerinde “heynin” (هَيْنٍ) ve “leynin” (لَيْنٍ) denmesi gibi bir hafifletmedir. İlim Yüce Allah’ın katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: أَذَلِكَ خَيْرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ كَانَتْ لَهُمْ جَزَاءً وَمَصِيرًا لَهُمْ فِيهَا مَا يَشَاءُونَ خَالِدِينَ كَانَ عَلَى رَبِّكَ وَعْدًا مَسْئُولًا. التَّحْقِيقُ أَنَّ الْإِشَارَةَ فِي قَوْلِهِ: أَذَلِكَ رَاجِعَةٌ إِلَى النَّارِ، وَمَا يَلْقَاهُ الْكَفَّارُ فِيهَا مِنْ أَنْوَاعِ الْعَذَابِ كَمَا ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا بِقَوْلِهِ: وَأَعْتَدْنَا لِمَنْ كَذَّبَ بِالسَّاعَةِ سَعِيرًا [٢٥ \ ١١] إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَادْعُوا ثُبُورًا كَثِيرًا [٢٥ \ ١٤] وَغَيْرُ هَذَا مِنَ الْأَقْوَالِ لَا يُعَوَّلُ عَلَيْهِ، كَقَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْإِشَارَةَ رَاجِعَةٌ إِلَى الْكَنْزِ وَالْجَنَّةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوْ يُلْقَى إِلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ تَكُونُ لَهُ جَنَّةٌ الْآيَةَ [٢٥ \ ٨] وَكَقَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّهَا رَاجِعَةٌ إِلَى الْجَنَّاتِ وَالْقُصُورِ الْمُعَلَّقَةِ عَلَى الْمَشِيئَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: تَبَارَكَ الَّذِي إِنْ شَاءَ جَعَلَ لَكَ خَيْرًا مِنْ ذَلِكَ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ وَيَجْعَلْ لَكَ قُصُورًا [٢٥ \ ١٠] وَالتَّحْقِيقُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ أَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ شِدَّةَ عَذَابِ النَّارِ وَفَظَاعَتَهُ قَالَ: «أَذَلِكَ الْعَذَابُ خَيْرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ الْآيَةَ» .

Yüce Allah’ın: { أَذَلِكَ خَيْرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ كَانَتْ لَهُمْ جَزَاءً وَمَصِيرًا لَهُمْ فِيهَا مَا يَشَاءُونَ خَالِدِينَ كَانَ عَلَى رَبِّكَ وَعْدًا مَسْئُولًا } “Bu mu daha hayırlıdır, yoksa takva sahiplerine vaad olunan ebedîlik cenneti mi? Ki orası onlar için bir mükâfat ve varılacak bir yerdir. Onlar için orada diledikleri her şey vardır, orada ebedî kalıcıdırlar. Bu, Rabbinin üzerine [almış olduğu ve] istenen bir vaattir” buyruğunda tahkike göre; { أَذَلِكَ } “Bu mu” buyruğundaki işaret cehenneme ve Yüce [Allah’ın]: { وَأَعْتَدْنَا لِمَنْ كَذَّبَ بِالسَّاعَةِ سَعِيرًا } “Biz, kıyameti yalanlayanlara alevli bir ateş hazırladık” [25/11] ayetinden Yüce [Allah’ın]: { وَادْعُوا ثُبُورًا كَثِيرًا } “ve birçok helaki çağırın” [25/14] ayetine kadar zikrettiği üzere kâfirlerin orada karşılaşacağı azap çeşitlerine dönmektedir. Bunun dışındaki görüşlere itibar edilmez; tıpkı işaretin, Yüce [Allah’ın]: { أَوْ يُلْقَى إِلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ تَكُونُ لَهُ جَنَّةٌ } “Yahut kendisine bir hazine bırakılsa veya onun bir bahçesi olsa ya!” [25/8] ayetindeki hazine ve bahçeye döndüğünü söyleyenin görüşü ve Yüce [Allah’ın]: { تَبَارَكَ الَّذِي إِنْ شَاءَ جَعَلَ لَكَ خَيْرًا مِنْ ذَلِكَ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ وَيَجْعَلْ لَكَ قُصُورًا } “Dilerse sana bundan daha hayırlısını, altından ırmaklar akan cennetleri veren ve senin için saraylar kılan [Allah] ne yücedir!” [25/10] buyruğundaki meşîete bağlanmış cennetlere ve saraylara döndüğünü söyleyenin görüşü gibi. Doğru olan -inşallah- şudur: [Allah], cehennem azabının şiddetini ve dehşetini zikredince “Şu azap mı daha hayırlıdır yoksa ebedîlik cenneti mi?...” buyurmuştur.

وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ، جَاءَ أَيْضًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ

Bu yüce ayetin içerdiği bu mana, buradan başka bir yerde de gelmiştir;

كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ «الصَّافَّاتِ» إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ لِمِثْلِ هَذَا فَلْيَعْمَلِ الْعَامِلُونَ أَذَلِكَ خَيْرٌ نُزُلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ إِنَّا جَعَلْنَاهَا فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ طَلْعُهَا كَأَنَّهُ رُءُوسُ الشَّيَاطِينِ فَإِنَّهُمْ لَآكِلُونَ مِنْهَا فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ إِلَى قَوْلِهِ: يُهْرَعُونَ [٣٧ \ ٦٠ - ٧٠] وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَمَنْ يُلْقَى فِي النَّارِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِنًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ الْآيَةَ [٤١ \ ٤٠] .

Nitekim Sâffât Suresi’nde şöyle buyrulmuştur: { إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ لِمِثْلِ هَذَا فَلْيَعْمَلِ الْعَامِلُونَ أَذَلِكَ خَيْرٌ نُزُلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ إِنَّا جَعَلْنَاهَا فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ طَلْعُهَا كَأَنَّهُ رُءُوسُ الشَّيَاطِينِ فَإِنَّهُمْ لَآكِلُونَ مِنْهَا فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ } “Şüphesiz bu, elbette büyük kurtuluşun ta kendisidir. Çalışanlar böylesi için çalışsınlar. Ziyafet olarak bu mu daha hayırlıdır, yoksa zakkum ağacı mı? Şüphesiz biz onu zalimler için bir fitne (sınav ve azap) kıldık. Gerçekten o, çılgınca yanan cehennemin dibinde çıkan bir ağaçtır. Onun tomurcukları tıpkı şeytanların başları gibidir. Muhakkak onlar ondan yiyecekler ve karınlarını onunla dolduracaklardır” ayetinden { يُهْرَعُونَ } “koşturulurlar” [37/60-70] ayetine kadar olan kısım gibi ve Yüce Allah’ın: { أَفَمَنْ يُلْقَى فِي النَّارِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِنًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ } “Ateşe atılan kimse mi daha hayırlıdır, yoksa kıyamet günü güven içinde gelen mi?” [41/40] buyruğu gibi.

وَفِي هَذِهِ الْآيَاتِ وَأَمْثَالِهَا فِي الْقُرْآنِ إِشْكَالٌ مَعْرُوفٌ، وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: لَفْظَةُ خَيْرٍ فِي الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ صِيغَةُ تَفْضِيلٍ كَمَا قَالَ فِي الْكَافِيَةِ:

Bu ayetlerde ve Kur'an'daki benzerlerinde bilinen bir işkâl (müşküllük) vardır; o da şöyle denilmesidir: Zikredilen ayetlerdeki “hayr” (خَيْرٌ) lafzı, el-Kâfiye'de denildiği gibi bir tafdîl kipi (ism-i tafdîl)dir:

وَغَالِبًا أَغْنَاهُمْ خَيْرٌ وَشَرُّ ... عَنْ قَوْلِهِمْ أَخْيَرُ مِنْهُ وَأَشَرُّ

Çoğunlukla “hayr” ve “şerr” kelimeleri, Onları “ondan daha hayırlı” ve “daha şerli” demekten müstağni kılmıştır.

كَمَا قَدَّمْنَاهُ مُوَضَّحًا فِي سُورَةِ النَّحْلِ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ وَلَدَارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ الْآيَةَ [١٦ \ ٣٠] .

Nitekim bunu Nahl Suresi’nde, Yüce [Allah’ın]: { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ وَلَدَارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ } “Bu dünyada güzel davrananlara bir güzellik vardır; ahiret yurdu ise elbette daha hayırlıdır” [16/30] ayetini incelerken açıklamalı olarak daha önce sunmuştuk.

وَالْمَعْرُوفُ فِي عِلْمِ الْعَرَبِيَّةِ أَنَّ صِيغَةَ التَّفْضِيلِ تَقْتَضِي الْمُشَارَكَةَ بَيْنَ الْمُفَضَّلِ وَالْمُفَضَّلِ عَلَيْهِ فِيمَا فِيهِ التَّفْضِيلُ، إِلَّا أَنَّ الْمُفَضَّلَ أَكْثَرُ فِيهِ وَأَفْضَلُ مِنَ الْمُفَضَّلِ عَلَيْهِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْمُفَضَّلَ عَلَيْهِ فِي الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ الَّذِي هُوَ عَذَابُ النَّارِ لَا خَيْرَ فِيهِ الْبَتَّةَ، وَإِذَنْ فَصِيغَةُ التَّفْضِيلِ فِيهَا إِشْكَالٌ.

Arap dili ilminde bilinen şudur ki; tafdîl kipi, üstün tutulan (mufaddal) ile kendisine üstün tutulan (mufaddalun aleyh) arasında, tafdîle konu olan vasıfta bir ortaklığı gerektirir; şu kadar var ki üstün tutulan, onda kendisine üstün tutulandan daha çok ve daha üstündür. Bilinmektedir ki zikredilen ayetlerde kendisine üstün tutulan -ki o cehennem azabıdır- içerisinde kesinlikle hiçbir hayır yoktur. O halde tafdîl kipinde bir işkâl bulunmaktadır.

وَالْجَوَابُ عَنْ هَذَا الْإِشْكَالِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ صِيغَةَ التَّفْضِيلِ قَدْ تُطْلَقُ فِي الْقُرْآنِ، وَفِي اللُّغَةِ مُرَادًا بِهَا مُطْلَقُ الِاتِّصَافِ، لَا تَفْضِيلُ شَيْءٍ عَلَى شَيْءٍ. وَقَدَّمْنَاهُ مِرَارًا وَأَكْثَرْنَا مِنْ شَوَاهِدِهِ الْعَرَبِيَّةِ فِي سُورَةِ «النُّورِ» وَغَيْرِهَا.

Bu işkâlin cevabı iki vecihle verilir: Birincisi: Tafdîl kipi, Kur'an'da ve dilde bazen bir şeyin bir şeye üstün tutulması değil, mutlak vasıflanma kastedilerek kullanılabilir. Bunu Nûr Suresi’nde ve başka yerlerde defalarca sunduk ve Arapça şahitlerini çokça getirdik.

الثَّانِي: أَنَّ مِنْ أَسَالِيبِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ أَنَّهُمْ إِذَا أَرَادُوا تَخْصِيصَ شَيْءٍ بِالْفَضِيلَةِ، دُونَ غَيْرِهِ جَاءُوا بِصِيغَةِ التَّفْضِيلِ، يُرِيدُونَ بِهَا خُصُوصَ ذَلِكَ الشَّيْءِ بِالْفَضْلِ، كَقَوْلِ حَسَّانَ بْنِ ثَابِتٍ ﵁:

İkincisi: Arap dilinin üsluplarındandır ki, onlar bir şeyi başkası hariç fazilete tahsis etmek istediklerinde tafdîl kipi getirirler ve bununla o şeyin faziletle tahsisini kastederler; tıpkı Hassân b. Sâbit’in radıyallâhu anh şu sözü gibi:

أَتَهْجُوهُ وَلَسْتَ لَهُ بِكُفْءٍ ... فَشَرُّكُمَا لِخَيْرِكُمَا الْفِدَاءُ

Sen onun dengi olmadığın halde onu hicvediyorsun, İkinizden şerli olanı, ikinizden hayırlı olanına feda olsun!

وَكَقَوْلِ الْعَرَبِ: الشَّقَاءُ أَحَبُّ إِلَيْكَ، أَمِ السَّعَادَةُ؟ وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قَالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ الْآيَةَ [١٢ \ ٣٢] .

Ve Arapların: “Bedbahtlık mı sana daha sevimlidir yoksa mutluluk mu?” sözü ve Yüce [Allah’ın]: { قَالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ } “[Yûsuf] dedi ki: ‘Rabbim! Zindan bana daha sevimlidir...’” [12/33] ayeti gibi.

قَالَ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ الْمُحِيطِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَذَلِكَ خَيْرٌ الْآيَةَ، وَخَيْرٌ هُنَا لَيْسَتْ تَدُلُّ عَلَى الْأَفْضَلِيَّةِ، بَلْ هِيَ عَلَى مَا جَرَتْ بِهِ عَادَةُ الْعَرَبِ فِي بَيَانِ فَضْلِ الشَّيْءِ، وَخُصُوصِيَّتِهِ بِالْفَضْلِ دُونَ مُقَابِلِهِ كَقَوْلِهِ:

Ebû Hayyân el-Bahrü'l-Muhît'te Yüce [Allah’ın]: { أَذَلِكَ خَيْرٌ } “Bu mu daha hayırlıdır” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Buradaki hayr kelimesi üstünlüğe delalet etmez; bilakis Arapların bir şeyin faziletini ve mukabiline nispetle faziletle tahsis edilmesini açıklama konusundaki adetleri üzeredir. Tıpkı şairin şu sözü gibi:

فَشَرُّكُمَا لِخَيْرِكُمَا الْفِدَاءُ

İkinizden şerli olanı, ikinizden hayırlı olanına feda olsun!

وَكَقَوْلِ الْعَرَبِ: الشَّقَاءُ أَحَبُّ إِلَيْكَ أَمِ السَّعَادَةُ، وَكَقَوْلِهِ: السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ [١٢ \ ٣٢] وَهَذَا الِاسْتِفْهَامُ عَلَى سَبِيلِ التَّوْقِيفِ وَالتَّوْبِيخِ. اهـ. الْغَرَضُ مِنْ كَلَامِ أَبِي حَيَّانَ.

Ve Arapların: ‘Bedbahtlık mı sana daha sevimlidir yoksa mutluluk mu?’ sözü ve [Allah’ın]: { السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ } ‘Zindan bana, bunların beni davet ettiği şeyden daha sevimlidir’ [12/33] buyruğu gibi. Bu soru (istifham), tahrîr (ikrar ettirme) ve azarlama (tevbih) yoluyladır.” Ebû Hayyân’ın sözünden amaçlanan [kısım] bitti.

وَعَلَى كُلِّ حَالٍ فَعَذَابُ النَّارِ شَرٌّ مَحْضٌ لَا يُخَالِطُهُ خَيْرٌ الْبَتَّةَ كَمَا لَا يَخْفَى، وَالْوَجْهَانِ الْمَذْكُورَانِ فِي الْجَوَابِ مُتَقَارِبَانِ.

Her halükârda cehennem azabı, gizli olmadığı üzere kesinlikle kendisine hayır karışmayan sırf bir şerdir; cevapta zikredilen iki vecih ise birbirine yakındır.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ: أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ الْعَائِدُ مَحْذُوفٌ: أَيْ وُعِدَهَا الْمُتَّقُونَ، وَالْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْوَعْدَ الصَّادِقَ بِالْجَنَّةِ، يَحْصُلُ بِسَبَبِ التَّقْوَى.

Yüce [Allah’ın] bu ayetteki: { أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ } “Yoksa takva sahiplerine vaad olunan ebedîlik cenneti mi?” buyruğunda âid zamiri hazfedilmiştir; yani “vuidaha'l-müttekûn” (وُعِدَهَا الْمُتَّقُونَ - takva sahiplerine vaad olunan [cennet]) demektir. Ayet, cennetle ilgili sadık vaadin takva sebebiyle elde edileceğine delalet etmektedir.

وَقَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى ذَلِكَ بِإِيضَاحٍ فِي سُورَةِ النَّحْلِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: كَذَلِكَ يَجْزِي اللَّهُ الْمُتَّقِينَ [١٦ \ ٣١] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَهُمْ فِيهَا مَا يَشَاءُونَ الْعَائِدُ أَيْضًا مَحْذُوفٌ كَالَّذِي قَبْلَهُ: أَيْ مَا يَشَاءُونَهُ، وَحَذْفُ الْعَائِدِ الْمَنْصُوبِ بِالْفِعْلِ أَوِ الْوَصْفِ كَثِيرٌ، كَمَا قَالَ فِي الْخُلَاصَةِ:

Buna delalet eden ayetleri daha önce Nahl Suresi’nde, Yüce [Allah’ın]: { كَذَلِكَ يَجْزِي اللَّهُ الْمُتَّقِينَ } “Allah takva sahiplerini işte böyle mükâfatlandırır” [16/31] buyruğunu incelerken açıklamıştık. Yüce [Allah’ın]: { لَهُمْ فِيهَا مَا يَشَاءُونَ } “Onlar için orada diledikleri her şey vardır” buyruğunda da âid zamiri bir önceki gibi hazfedilmiştir; yani “mâ yeşâûnehû” (مَا يَشَاءُونَهُ - diledikleri o şey) demektir. Fiil veya vasıf ile nasbedilmiş muttasıl âid zamirinin hazfedilmesi çoktur; nitekim el-Hulâsa'da şöyle demiştir:

وَالْحَذْفُ عِنْدَهُمْ كَثِيرٌ مُنْجَلِي ... فِي عَائِدٍ مُتَّصِلٍ إِنِ انْتَصَبْ

Onlara göre hazif çoktur ve açıktır, Muttasıl âid zamirinde, eğer mansub olursa,

بِفِعْلٍ أَوْ وَصْفٍ ... كَمَنْ نَرْجُو يَهَبْ

Bir fiil veya vasıf ile... “Umut ettiğimiz kimse bağışlar” örneğinde olduğu gibi.

وَهَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ، تَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ يَجِدُونَ كُلَّ مَا يَشَاءُونَهُ مِنْ أَنْوَاعِ النَّعِيمِ.

Bu yüce ayet, cennet ehlinin diledikleri her türlü nimeti bulacaklarına delalet etmektedir.

وَقَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى ذَلِكَ فِي سُورَةِ النَّحْلِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ لَهُمْ فِيهَا مَا يَشَاءُونَ [١٦ \ ٣١] وَالْآيَاتُ الْمَذْكُورَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ حُصُولَ كُلِّ مَا يَشَاءُهُ الْإِنْسَانُ لَا يَكُونُ إِلَّا فِي الْجَنَّةِ، وَقَوْلُهُ: كَانَتْ لَهُمْ جَزَاءً وَمَصِيرًا الْمَصِيرُ مَكَانُ الصَّيْرُورَةِ، وَقَدْ مَدَحَ اللَّهُ جَزَاءَهُمْ وَمَحَلَّهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: نِعْمَ الثَّوَابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقًا [١٨ \ ٣١] لِأَنَّ حُسْنَ الْمَكَانِ وَجَوْدَتَهُ مِنْ أَنْوَاعِ النَّعِيمِ.

Buna delalet eden ayetleri Nahl Suresi’nde, Yüce [Allah’ın]: { جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ لَهُمْ فِيهَا مَا يَشَاءُونَ } “Adn cennetleridir; oraya girerler, altından ırmaklar akar; onlar için orada diledikleri her şey vardır” [16/31] buyruğunu incelerken sunmuştuk. Zikredilen ayetler, insanın dilediği her şeyin gerçekleşmesinin ancak cennette olacağına delalet etmektedir. [Allah'ın]: { كَانَتْ لَهُمْ جَزَاءً وَمَصِيرًا } “onlar için bir mükâfat ve varılacak bir yerdir” buyruğunda masîr (مَصِيرٌ), varılacak (dönüşülecek) yer demektir. Allah onların mükâfatını ve onun mekanını övmüştür; nitekim Yüce [Allah]: { نِعْمَ الثَّوَابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقًا } “Ne güzel bir mükâfat ve ne güzel bir konaklama yeridir!” [18/31] buyurmuştur. Çünkü mekanın güzelliği ve iyiliği de nimet çeşitlerindendir.

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: كَانَ عَلَى رَبِّكَ وَعْدًا مَسْئُولًا فِيهِ وَجْهَانِ مَعْرُوفَانِ.

Bu yüce ayetteki: { كَانَ عَلَى رَبِّكَ وَعْدًا مَسْئُولًا } “Bu, Rabbinin üzerine [almış olduğu ve] istenen bir vaattir” buyruğunda bilinen iki vecih vardır:

أَحَدُهُمَا: أَنَّ مَعْنَى كَوْنِهِ مَسْئُولًا أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ كَانُوا يَسْأَلُونَهُ، وَكَانَتِ الْمَلَائِكَةُ أَيْضًا تَسْأَلُهُ لَهُمْ، أَمَّا سُؤَالُ الْمُسْلِمِينَ لَهُ فَقَدْ ذَكَرَهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ عَنْهُمْ: رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَى رُسُلِكَ وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ [٣ \ ١٩٤] وَسُؤَالُ الْمَلَائِكَةِ لَهُمْ إِيَّاهُ ذَكَرَهُ تَعَالَى أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: رَبَّنَا وَأَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدْتَهُمْ الْآيَةَ [٤٠ \ ٤٧] وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: مَسْئُولًا: أَيْ وَاجِبًا؛ لِأَنَّ مَا وَعَدَ اللَّهُ بِهِ وَاجِبُ الْوُقُوعِ، لِأَنَّهُ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ، وَهُوَ جَلَّ وَعَلَا يُوجِبُ عَلَى نَفْسِهِ بِوَعْدِهِ الصَّادِقِ مَا شَاءَ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ، وَيُسْتَأْنَسُ لِهَذَا الْقَوْلِ بِلَفْظَةِ «عَلَى» فِي قَوْلِهِ: كَانَ عَلَى رَبِّكَ وَعْدًا مَسْئُولًا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَانَ حَقًّا عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ [٣٠ \ ٤٧] وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ الْمُسْلِمِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَقُولُونَ: قَدْ فَعَلْنَا فِي دَارِ الدُّنْيَا كُلَّ مَا أَمَرْتَنَا بِهِ فَأَنْجِزْ لَنَا مَا وَعَدْتَنَا، وَالْقَوْلَانِ الْأَوَّلَانِ أَقْرَبُ مِنْ هَذَا. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Birincisi: Onun “mes’ûl” (istenen) olmasının anlamı; müminlerin bunu istemiş olmaları ve meleklerin de onlar için bunu istemiş olmalarıdır. Müslümanların bunu istemesini Yüce [Allah] onlardan naklen şöyle zikretmiştir: { رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَى رُسُلِكَ وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ } “Rabbimiz! Peygamberlerin vasıtasıyla bize vaad ettiklerini ver ve kıyamet günü bizi rezil etme; şüphesiz sen vaadinden dönmezsin” [3/194]. Meleklerin onlar için bunu istemesini ise Yüce [Allah]: { رَبَّنَا وَأَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدْتَهُمْ } “Rabbimiz! Onları, kendilerine vaad ettiğin Adn cennetlerine koy...” [40/8] buyruğunda zikretmiştir. Bazı âlimler şöyle demiştir: “Mes’ûlen” (مَسْئُولًا), yani vacip [bir vaattir]; çünkü Allah’ın vaad ettiği şeyin gerçekleşmesi vaciptir, zira O vaadinden dönmez. O Celle ve Alâ, sadık vaadiyle dilediği şeyi kendi üzerine vacip kılar; O'nun hükmünü denetleyecek hiç kimse yoktur. Bu görüşe, { كَانَ عَلَى رَبِّكَ وَعْدًا مَسْئُولًا } “Bu, Rabbinin üzerine... bir vaattir” buyruğundaki “alâ” (عَلَى) lafzı ile destek verilmektedir; nitekim Yüce [Allah]: { وَكَانَ حَقًّا عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlere yardım etmek üzerimize bir haktı” [30/47] buyurmuştur. İlim ehlinden bazıları da şöyle demiştir: Müslümanlar kıyamet günü ‘Dünya yurdunda bize emrettiğin her şeyi yaptık, artık bize vaad ettiğini yerine getir’ derler. İlk iki görüş buna göre daha uygundur. İlim Yüce Allah’ın katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَقُولُ أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبَادِي هَؤُلَاءِ أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِيلَ قَالُوا سُبْحَانَكَ مَا كَانَ يَنْبَغِي لَنَا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِكَ مِنْ أَوْلِيَاءَ وَلَكِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَآبَاءَهُمْ حَتَّى نَسُوا الذِّكْرَ وَكَانُوا قَوْمًا بُورًا. قَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ عَامَّةُ السَّبْعَةِ غَيْرَ ابْنِ كَثِيرٍ وَحَفْصٍ عَنْ عَاصِمٍ: (نَحْشُرُهُمْ) ، بِالنُّونِ الدَّالَّةِ عَلَى الْعَظَمَةِ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ، وَحَفْصٌ، عَنْ عَاصِمٍ: (يَحْشُرُهُمْ) بِالْيَاءِ الْمُثَنَّاةِ التَّحْتِيَّةِ، وَقَرَأَ عَامَّةُ السَّبْعَةِ غَيْرَ ابْنِ عَامِرٍ: (فَيَقُولُ) بِالْيَاءِ الْمُثَنَّاةِ التَّحْتِيَّةِ، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ: (فَنَقُولُ) بِنُونِ الْعَظَمَةِ.

Yüce Allah’ın: { وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَقُولُ أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبَادِي هَؤُلَاءِ أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِيلَ قَالُوا سُبْحَانَكَ مَا كَانَ يَنْبَغِي لَنَا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِكَ مِنْ أَوْلِيَاءَ وَلَكِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَآبَاءَهُمْ حَتَّى نَسُوا الذِّكْرَ وَكَانُوا قَوْمًا بُورًا } “Onları ve Allah'tan başka taptıklarını toplayacağı gün [Allah]: ‘Şu kullarımı siz mi saptırdınız, yoksa kendileri mi yoldan saptılar?’ der. Onlar: ‘Seni tenzih ederiz, senden başka veliler edinmek bize yakışmazdı. Fakat sen onları ve babalarını nimetlendirdin, öyle ki zikri unuttular ve helak olmuş bir topluluk oldular’ derler” buyruğunda; bu kelimeyi İbn Kesîr ve Âsım’dan Hafs dışındaki yedi kıraat imamının ekserisi azamete delalet eden nun ile (نَحْشُرُهُمْ - nehşuruhum) şeklinde okumuştur. İbn Kesîr ve Âsım’dan Hafs ise iki noktalı alt yâ ile (يَحْشُرُهُمْ - yahşuruhum) şeklinde okumuştur. İbn Âmir dışındaki yedi kıraat imamının ekserisi iki noktalı alt yâ ile (فَيَقُولُ - feyekūlu) şeklinde okumuştur. İbn Âmir ise azamet nunu ile (فَنَقُولُ - fenekūlu) şeklinde okumuştur.

فَتَحْصُلُ أَنَّ ابْنَ كَثِيرٍ وَحَفْصًا يَقْرَآنِ بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ فِيهِمَا، وَأَنَّ ابْنَ عَامِرٍ يَقْرَأُ بِالنُّونِ فِيهِمَا، وَأَنَّ بَاقِيَ السَّبْعَةِ يَقْرَءُونَ: (نَحْشُرُهُمْ) بِالنُّونِ، (فَيَقُولُ) بِالْيَاءِ، وَقَدْ ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ يَحْشُرُ الْكُفَّارَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَمَا كَانُوا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ: أَنْ يَجْمَعَهُمْ جَمِيعًا فَيَقُولُ لِلْمَعْبُودِينَ: أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبَادِي هَؤُلَاءِ فَزَيَّنْتُمْ لَهُمْ أَنْ يَعْبُدُوكُمْ مِنْ دُونِي، أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِيلَ: أَيْ كَفَرُوا وَأَشْرَكُوا بِعِبَادَتِهِمْ إِيَّاكُمْ مِنْ دُونِي مِنْ تِلْقَاءِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ غَيْرِ أَنْ تَأْمُرُوهُمْ بِذَلِكَ وَلَا أَنْ تُزَيِّنُوهُ لَهُمْ، وَأَنَّ الْمَعْبُودِينَ يَقُولُونَ: سُبْحَانَكَ أَيْ تَنْزِيهًا لَكَ عَنِ

Netice olarak; İbn Kesîr ve Hafs her iki kelimeyi de alt yâ ile okumakta, İbn Âmir her ikisini de nun ile okumakta, yedi imamın geri kalanı ise [birincisini] nun ile (نَحْشُرُهُمْ), [ikincisini] yâ ile (فَيَقُولُ) okumaktadır. Celle ve Alâ bu yüce ayette; kıyamet günü kâfirleri ve O'ndan başka taptıkları şeyleri toplayacağını, yani hepsini bir araya getireceğini, sonra tapınılan varlıklara: “Şu kullarımı siz mi saptırdınız, yani benden başka size tapmalarını onlara siz mi süslediniz, yoksa kendileri mi yoldan saptılar, yani sizin onlara bunu emretmeniz ve bunu kendilerine süslemeniz olmaksızın kendi kendilerine benden başka size taparak küfre ve şirke mi düştüler?” diyeceğini; tapınılanların da şöyle diyeceğini zikretmiştir: “Sübhâneke”, yani Seni

الشُّرَكَاءِ وَكُلِّ مَا لَا يَلِيقُ بِجَلَالِكَ وَعَظَمَتِكَ، مَا كَانَ يَنْبَغِي لَنَا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِكَ مِنْ أَوْلِيَاءَ: أَيْ لَيْسَ لِلْخَلَائِقِ كُلِّهِمْ، أَنْ يَعْبُدُوا أَحَدًا سِوَاكَ لَا نَحْنُ وَلَا هُمْ، فَنَحْنُ مَا دَعَوْنَاهُمْ إِلَى ذَلِكَ، بَلْ فَعَلُوا ذَلِكَ مِنْ تِلْقَاءِ أَنْفُسِهِمْ، مِنْ غَيْرِ أَمْرِنَا، وَنَحْنُ بُرَآءُ مِنْهُمْ، وَمِنْ عِبَادَتِهِمْ، ثُمَّ قَالَ: وَلَكِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَآبَاءَهُمْ [٢٥ \ ١٨] أَيْ طَالَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ، حَتَّى نَسُوا الذِّكْرَ أَيْ نَسُوا مَا أَنْزَلْتَهُ عَلَيْهِمْ عَلَى أَلْسِنَةِ رُسُلِكَ، مِنَ الدَّعْوَةِ إِلَى عِبَادَتِكَ وَحْدَكَ، لَا شَرِيكَ لَكَ، وَكَانُوا قومًا بُورًا. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَيْ هَلْكَى، وَقَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَمَالِكٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ: أَيْ لَا خَيْرَ فِيهِمْ اهـ. الْغَرَضُ مِنْ كَلَامِ ابْنِ كَثِيرٍ.

ortaklardan ve celaline ve azametine yakışmayan her şeyden tenzih ederiz. Senden başka veliler edinmek bize yakışmazdı; yani ne bizim ne de onların Senden başka birine tapması hiçbir yaratılmış için geçerli değildir. Biz onları buna davet etmedik; bilakis onlar bizim emrimiz olmaksızın kendi kendilerine bunu yaptılar. Biz onlardan da onların ibadetlerinden de uzağız. Sonra şöyle demiştir: { وَلَكِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَآبَاءَهُمْ } “Fakat sen onları ve babalarını nimetlendirdin” [25/18] yani ömürleri uzadı, { حَتَّى نَسُوا الذِّكْرَ } “öyle ki zikri unuttular” yani peygamberlerinin diliyle kendilerine indirdiğin, yalnızca sana ibadet etmeye ve hiçbir şeyi sana ortak koşmamaya dair daveti unuttular, { وَكَانُوا قَوْمًا بُورًا } “ve helak olmuş bir topluluk oldular”. İbn Abbâs: ‘Yani helak olanlar’ demiştir. Hasan-ı Basrî ve ez-Zührî’den nakille Mâlik ise: ‘Yani kendilerinde hiçbir hayır bulunmayan kimseler’ demişlerdir. İbn Kesîr’in sözünden kastedilen [kısım] bitti.

وَقَالَ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ: مَا كَانَ يَنْبَغِي لَنَا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِكَ مِنْ أَوْلِيَاءَ: أَيْ مَا كَانَ يَصِحُّ لَنَا وَلَا يَسْتَقِيمُ إِلَى آخِرِ كَلَامِهِ.

Ebû Hayyân el-Bahr'da şöyle demiştir: { مَا كَانَ يَنْبَغِي لَنَا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِكَ مِنْ أَوْلِيَاءَ } “senden başka veliler edinmek bize yakışmazdı” yani bizim için geçerli ve doğru olmazdı... -sözünün sonuna kadar-.

وَإِذَا عَرَفْتَ مَا ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ سُؤَالِهِ لِلْمَعْبُودِينَ وَجَوَابِهِمْ لَهُ، فَاعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِي الْمَعْبُودِينَ. فَقَالَ بَعْضُهُمُ: الْمُرَادُ بِهِمُ الْمَلَائِكَةُ وَعِيسَى وَعُزَيْرٌ قَالُوا: هَذَا الْقَوْلُ يَشْهَدُ لَهُ الْقُرْآنُ، لِأَنَّ فِيهِ سُؤَالَ عِيسَى وَالْمَلَائِكَةِ عَنْ عِبَادَةِ مَنْ عَبَدَهُمْ، كَمَا قَالَ فِي الْمَلَائِكَةِ: وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلَائِكَةِ أَهَؤُلَاءِ إِيَّاكُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ قَالُوا سُبْحَانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنَا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ [٣٤ \ ٤٠ - ٤١] وَقَالَ فِي عِيسَى عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ: وَإِذْ قَالَ اللَّهُ يَاعِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالَ سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلَا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ [٥ \ ١١٦] وَجَوَابُ الْمَلَائِكَةِ وَجَوَابُ عِيسَى كِلَاهُمَا شَبِيهٌ بِجَوَابِ الْمَعْبُودِينَ فِي آيَةِ الْفُرْقَانِ هَذِهِ، وَلِذَلِكَ اخْتَارَ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ أَنَّ الْمَعْبُودِينَ الَّذِينَ يَسْأَلُهُمُ اللَّهُ فِي سُورَةِ الْفُرْقَانِ هَذِهِ هُمْ خُصُوصُ الْعُقَلَاءِ، دُونَ الْأَصْنَامِ.

Celle ve Alâ’nın bu ayette tapınılanlara yönelttiği soruyu ve onların O'na verdiği cevabı öğrendiğinde bil ki âlimler tapınılan varlıklar hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: ‘Onlardan murat; melekler, Îsâ ve Üzeyr’dir’ demiştir. Şöyle demişlerdir: Bu görüşe Kur'an şahitlik etmektedir; çünkü Kur'an'da Îsâ’ya ve meleklere kendilerine tapanların ibadeti hakkında soru sorulması yer almaktadır. Nitekim melekler hakkında şöyle buyurmuştur: { وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلَائِكَةِ أَهَؤُلَاءِ إِيَّاكُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ قَالُوا سُبْحَانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنَا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ } “Onların hepsini toplayacağı, sonra meleklere: ‘Bunlar size mi tapıyorlardı?’ diyeceği gün; [Melekler]: ‘Seni tenzih ederiz, bizim velimiz onlara karşı sensin. Hayır, onlar cinlere tapıyorlardı, çoğu onlara inanıyordu’ derler” [34/40-41]. Îsâ’ya -ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun- dair de şöyle buyurmuştur: { وَإِذْ قَالَ اللَّهُ يَاعِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالَ سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلَا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ } “Ve hani Allah: ‘Ey Meryem oğlu Îsâ! İnsanlara beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin diyen sen misin?’ dediği zaman [Îsâ] dedi ki: ‘Seni tenzih ederim, hakkım olmayan bir şeyi söylemek bana yakışmaz. Eğer ben onu söylemişsem muhakkak sen onu bilmişsindir. Sen benim nefsimde olanı bilirsin, ben ise senin nefsinde olanı bilmem. Şüphesiz sen gaybları hakkıyla bilensin’” [5/116]. Hem meleklerin cevabı hem de Îsâ’nın cevabı, bu Furkân ayetindeki tapınılanların cevabına benzemektedir. Bu yüzden pek çok âlim, bu Furkân Suresi’nde Allah’ın kendilerine soru soracağı tapınılan varlıkların putlar değil, özellikle akıl sahipleri olduğunu tercih etmiştir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ: الْأَظْهَرُ عِنْدِي شُمُولُ الْمَعْبُودِينَ الْمَذْكُورِينَ لِلْأَصْنَامِ، مَعَ الْمَلَائِكَةِ وَعِيسَى وَعُزَيْرٍ؛ لِأَنَّ ذَلِكَ تَدُلُّ عَلَيْهِ قَرِينَتَانِ قُرْآنِيَّتَانِ: الْأُولَى: أَنَّهُ عَبَّرَ عَنِ الْمَعْبُودِينَ الْمَذْكُورِينَ بِـ: «مَا» الَّتِي هِيَ لِغَيْرِ الْعَاقِلِ فِي قَوْلِهِ: وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ الْآيَةَ. فَلَفْظَةُ (مَا) تَدُلُّ عَلَى شُمُولِ غَيْرِ الْعُقَلَاءِ، وَأَنَّهُ غَلَّبَ غَيْرَ الْعَاقِلِ لِكَثْرَتِهِ.

Müellif -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bana göre zahir olan; melekler, Îsâ ve Üzeyr ile birlikte zikredilen tapınılan varlıkların putları da kapsamasıdır. Çünkü buna Kur'an'dan iki karine delalet etmektedir: Birincisi: [Allah'ın]: { وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Onları ve Allah'tan başka taptıklarını toplayacağı gün...” buyruğunda söz konusu tapınılan varlıkları gayr-i âkiller (akıl sahibi olmayanlar) için kullanılan “mâ” (مَا) edatıyla ifade etmesidir. Dolayısıyla “mâ” (مَا) lafzı, akıl sahibi olmayanları da kapsadığına ve çokluklarından ötürü gayr-i âkil olanların baskın kılındığına (tağlîb yapıldığına) delalet eder.

الْقَرِينَةُ الثَّانِيَةُ: هِيَ دَلَالَةُ آيَاتٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ، عَلَى أَنَّ الْمَعْبُودِينَ غَافِلُونَ عَنْ عِبَادَةِ مَنْ عَبَدَهُمْ: أَيْ لَا يَعْلَمُونَ بِهَا لِكَوْنِهِمْ غَيْرَ عُقَلَاءَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ يُونُسَ وَقَالَ شُرَكَاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إِيَّانَا تَعْبُدُونَ فَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبَادَتِكُمْ لَغَافِلِينَ [١٠ \ ٢٨ - ٢٩] وَإِنَّمَا كَانُوا غَافِلِينَ عَنْهَا لِأَنَّهُمْ جَمَادٌ لَا يَعْقِلُونَ. وَإِطْلَاقُ اللَّفْظِ الْمُخْتَصِّ بِالْعُقَلَاءِ عَلَيْهِمْ، نَظَرًا إِلَى أَنَّ الْمُشْرِكِينَ نَزَّلُوهُمْ مَنْزِلَةَ الْعُقَلَاءِ كَمَا أَوْضَحْنَاهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي الْأَحْقَافِ: وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لَا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَهُمْ عَنْ دُعَائِهِمْ غَافِلُونَ وَإِذَا حُشِرَ النَّاسُ كَانُوا لَهُمْ أَعْدَاءً وَكَانُوا بِعِبَادَتِهِمْ كَافِرِينَ [٤٦ \ ٥ - ٦] فَقَدْ دَلَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُمْ عَنْ دُعَائِهِمْ غَافِلُونَ عَلَى أَنَّهُمْ لَا يَعْقِلُونَ، وَمَعَ ذَلِكَ قَالَ: وَإِذَا حُشِرَ النَّاسُ كَانُوا لَهُمْ أَعْدَاءً وَكَانُوا بِعِبَادَتِهِمْ كَافِرِينَ وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي الْعَنْكَبُوتِ: وَقَالَ إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا الْآيَةَ [٢٩ \ ٢٥] . فَصَرَّحَ بِأَنَّهُمْ أَوْثَانٌ، ثُمَّ ذَكَرَ أَنَّهُمْ هُمْ وَعَبَدَتُهُمْ يَلْعَنُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا. وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا [١٩ \ ٨٢] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

İkinci karine: Allah'ın Kitabı’ndan birtakım ayetlerin, tapınılan varlıkların kendilerine ibadet edenlerin ibadetinden habersiz olduklarına, yani akıl sahibi olmadıkları için bunu bilmediklerine delalet etmesidir; nitekim Yûnus Suresi’nde Yüce [Allah]: { وَقَالَ شُرَكَاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إِيَّانَا تَعْبُدُونَ فَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبَادَتِكُمْ لَغَافِلِينَ } “Ortak koştukları şeyler: ‘Siz bize tapmıyordunuz. Bizimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter; doğrusu biz sizin ibadetinizden habersizdik’ derler” [10/28-29] buyurmuştur. Onların bundan habersiz olmaları, ancak akıl erdiremeyen cansız varlıklar olmalarındandır. Müşriklerin onları akıllılar makamına koymaları sebebiyle onlar hakkında akıllılara mahsus lafız kullanılmıştır; nitekim bunu başka bir yerde açıklamıştık. Ve Ahkâf [Suresi’nde] Yüce [Allah’ın]: { وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لَا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَهُمْ عَنْ دُعَائِهِمْ غَافِلُونَ وَإِذَا حُشِرَ النَّاسُ كَانُوا لَهُمْ أَعْدَاءً وَكَانُوا بِعِبَادَتِهِمْ كَافِرِينَ } “Allah'ı bırakıp da kıyamet gününe kadar kendisine cevap veremeyecek olan ve kendilerinin dualarından habersiz bulunan kimselere dua edenden daha sapık kim olabilir? İnsanlar toplandığı zaman, onlar kendilerine düşman kesilirler ve onların ibadetlerini inkâr ederler” [46/5-6] buyruğu gibi. Nitekim Yüce [Allah’ın]: { وَهُمْ عَنْ دُعَائِهِمْ غَافِلُونَ } “ve kendilerinin dualarından habersiz bulunan” buyruğu onların akıl erdiremediklerine delalet etmiştir; bununla birlikte: { وَإِذَا حُشِرَ النَّاسُ كَانُوا لَهُمْ أَعْدَاءً وَكَانُوا بِعِبَادَتِهِمْ كَافِرِينَ } “İnsanlar toplandığı zaman, onlar kendilerine düşman kesilirler ve onların ibadetlerini inkâr ederler” buyurmuştur. Ve Ankebût [Suresi’nde] Yüce [Allah’ın]: { وَقَالَ إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا } “[İbrâhîm] dedi ki: ‘Siz dünya hayatında aranızdaki sevgi uğruna Allah'tan başka putlar edindiniz. Sonra kıyamet günü bir kısmınız bir kısmınızı inkâr edecek ve bir kısmınız bir kısmınıza lanet edecektir...’” [29/25] buyruğu gibi. Onların putlar olduğunu açıkça belirtmiş, sonra kendilerinin ve onlara tapanların birbirlerine lanet edeceklerini zikretmiştir. Yüce [Allah’ın]: { كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا } “Hayır! Onların ibadetlerini inkâr edecekler ve onların aleyhine hasım olacaklar” [19/82] buyruğu ve bunlardan başka diğer ayetler de böyledir.

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ حَتَّى نَسُوا الذِّكْرَ الظَّاهِرُ أَنَّ مَعْنَى (نَسُوا) تَرَكُوا. وَالْأَظْهَرُ أَنَّ الذِّكْرَ هُوَ مَا جَاءَتْ بِهِ الرُّسُلُ مِنَ التَّوْحِيدِ، وَقِيلَ: ذِكْرُ اللَّهِ بِشُكْرِ نِعَمِهِ، وَالْأَصَحُّ أَنَّ قَوْلَهُ بُورًا مَعْنَاهُ هَلْكَى، وَأَصْلُهُ اسْمُ مَصْدَرٍ يَقَعُ عَلَى الْوَاحِدِ وَعَلَى الْجَمَاعَةِ، فَمِنْ إِطْلَاقِهِ عَلَى الْجَمَاعَةِ قَوْلُهُ هُنَا: وَكَانُوا قَوْمًا بُورًا وَقَوْلُهُ فِي سُورَةِ الْفَتْحِ: وَظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ وَكُنْتُمْ قَوْمًا بُورًا [٤٨ \ ١٢] وَمِنْ إِطْلَاقِهِ عَلَى الْمُفْرَدِ قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزِّبَعْرَى السَّهْمِيِّ ﵁:

Bu yüce ayetteki: { حَتَّى نَسُوا الذِّكْرَ } “öyle ki zikri unuttular” buyruğunda zâhir olan, “nesû” (نَسُوا - unuttular) kelimesinin “terk ettiler” manasında olmasıdır. En zahir olanı ise zikrin, peygamberlerin getirdiği tevhid olmasıdır. [Ayrıca] nimetlerine şükrederek Allah'ı anmak olduğu da söylenmiştir. En sahih olanı, { بُورًا } “bûran” kelimesinin helak olanlar manasına gelmesidir. Aslı ism-i masdardır; tekil için de çoğul için de kullanılır. Çoğul için kullanılmasına buradaki: { وَكَانُوا قَوْمًا بُورًا } “ve helak olmuş bir topluluk oldular” buyruğu ile Fetih Suresi’ndeki: { وَظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ وَكُنْتُمْ قَوْمًا بُورًا } “ve kötü zanda bulundunuz da helak olmuş bir topluluk oldunuz” [48/12] buyruğu örnektir. Tekil için kullanılmasına ise Abdullah b. ez-Ziba‘râ es-Sehmî’nin radıyallâhu anh şu sözü örnektir:

يَا رَسُولَ الْمَلِيكِ إِنَّ لِسَانِي ... رَاتِقٌ مَا فَتَقْتَ إِذْ أَنَا بُورُ

Ey [hakiki] Hükümran’ın Elçisi! Şüphesiz benim dilim, Ben helak olmuş biriyken senin yardığın (açtığın) şeyi onarıp dikicidir.