Binûn

Furkân — 3. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَيُطْلَقُ الْبُورُ عَلَى الْهَلَاكِ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهَا لُغَةُ أَهْلِ عُمَانَ، وَهُمْ مِنْ أَهْلِ الْيَمَنِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Bûr (الْبُورُ) [kelimesi] helak olmak anlamında da kullanılır. İbn Abbâs’tan rivayet edildiğine göre bu, Yemen ehlinden olan Uman halkının lehçesidir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

فَلَا تَكْفُرُوا مَا قَدْ صَنَعْنَا إِلَيْكُمُ ... وَكَافُوا بِهِ فَالْكُفْرُ بُورٌ لِصَانِعِهْ

Size yaptığımız iyiliği inkâr edip nankörlük etmeyin, Buna karşılık verin; zira nankörlük, yapana helaktir.

وَاعْلَمْ أَنَّ مَا ذَكَرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَأَطْنَبَ فِيهِ مِنْ أَنَّ اللَّهَ لَا يُضِلُّ أحدًا

Bil ki Zemahşerî’nin bu ayet hakkında zikrettiği ve uzun uzadıya anlattığı Allah’ın hiç kimseyi saptırmayacağı [iddiası],

مَذْهَبُ الْمُعْتَزِلَةِ، وَهُوَ مَذْهَبٌ بَاطِلٌ وَبُطْلَانُهُ فِي غَايَةِ الْوُضُوحِ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ نَبِيِّهِ ﷺ فَإِيَّاكَ أَنْ تَغْتَرَّ بِهِ، وَمَا ذُكِرَ عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ، وَمَالِكٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ مِنْ أَنَّ مَعْنَى بُورًا لَا خَيْرَ فِيهِمْ لَهُ وَجْهٌ فِي اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ، وَلَكِنَّ التَّحْقِيقَ أَنَّهُ لَيْسَ مَعْنَى الْآيَةِ، وَأَنَّ مَعْنَى بُورًا هَلْكَى كَمَا تَقَدَّمَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Mu'tezile’nin mezhebidir. Bu batıl bir mezheptir ve onun batıllığı Allah'ın Kitabı’ndan ve Peygamberi’nin sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetinden son derece açıktır; sakın ona aldanma! Hasan-ı Basrî’den ve Zührî’den naklen Mâlik’ten rivayet edilen, bûran (بُورًا) kelimesinin “onlarda hiçbir hayır yoktur” anlamına geldiği görüşünün Arap dilinde bir vechi vardır; fakat tahkike göre ayetin anlamı bu değildir; daha önce geçtiği üzere bûran kelimesinin anlamı “helak olmuşlar”dır. En doğrusunu Yüce Allah bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بِمَا تَقُولُونَ.

Yüce [Allah’ın]: { فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بِمَا تَقُولُونَ } “İşte söyledikleriniz konusunda sizi yalanladılar” buyruğu.

ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ: أَنَّ الْمَعْبُودِينَ كَذَّبُوا الْعَابِدِينَ وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ عَنْهُمْ: قَالُوا سُبْحَانَكَ مَا كَانَ يَنْبَغِي لَنَا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِكَ مِنْ أَوْلِيَاءَ [٢٥ \ ١٨] .

Celle ve alâ bu ayette, tapılanların tapanları yalanladığını zikretmiştir; bu da onlardan naklen buyurduğu: { قَالُوا سُبْحَانَكَ مَا كَانَ يَنْبَغِي لَنَا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِكَ مِنْ أَوْلِيَاءَ } “Dediler ki: ‘Seni tenzih ederiz, senden başka dostlar edinmek bize yakışmaz’” [25/18] sözündedir.

وَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ تَكْذِيبِ الْمَعْبُودِينَ لِلْعَابِدِينَ، جَاءَ فِي آيَاتٍ أُخَرَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذَا حُشِرَ النَّاسُ كَانُوا لَهُمْ أَعْدَاءً وَكَانُوا بِعِبَادَتِهِمْ كَافِرِينَ [٤٦ \ ٦] وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذَا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكَاءَهُمْ قَالُوا رَبَّنَا هَؤُلَاءِ شُرَكَاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكَاذِبُونَ [١٦ \ ٨٦] وَقَوْلِهِ: فَزَيَّلْنَا بَيْنَهُمْ وَقَالَ شُرَكَاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إِيَّانَا تَعْبُدُونَ [١٠ \ ٢٨] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا [١٩ \ ٨٢] وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ مَعْلُومَةٌ.

Bu yüce ayetin delalet ettiği, tapılanların tapanları yalanlaması hususu başka ayetlerde de gelmiştir. Yüce [Allah’ın]: { وَإِذَا حُشِرَ النَّاسُ كَانُوا لَهُمْ أَعْدَاءً وَكَانُوا بِعِبَادَتِهِمْ كَافِرِينَ } “İnsanlar toplandığı zaman, onlar kendilerine düşman kesilirler ve onların ibadetlerini inkâr ederler” [46/6], Yüce [Allah’ın]: { وَإِذَا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكَاءَهُمْ قَالُوا رَبَّنَا هَؤُلَاءِ شُرَكَاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكَاذِبُونَ } “Ortak koşanlar ortaklarını gördükleri zaman: ‘Rabbimiz! İşte bunlar, seni bırakıp da kendilerine dua ettiğimiz ortaklarımızdır’ derler. Onlar da: ‘Şüphesiz siz yalancılarsınız’ diye söz fırlatırlar” [16/86], O'nun: { فَزَيَّلْنَا بَيْنَهُمْ وَقَالَ شُرَكَاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إِيَّانَا تَعْبُدُونَ } “Artık aralarını ayırmışızdır. Ortakları derler ki: ‘Siz bize ibadet etmiyordunuz’” [10/28] ve Yüce [Allah’ın]: { كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا } “Hayır! Onların ibadetlerini inkâr edecekler ve onların aleyhine hasım olacaklar” [19/82] buyrukları gibi. Bu konudaki ayetler çoktur ve bilinmektedir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يَظْلِمْ مِنْكُمْ نُذِقْهُ عَذَابًا كَبِيرًا. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: وَمَنْ يَظْلِمْ مِنْكُمْ أَيْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ، وَذَكَرَهُ الْقُرْطُبِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄. وَهَذَا التَّفْسِيرُ تَشْهَدُ لَهُ آيَاتٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ [٢ \ ٢٥٤] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكَ وَلَا يَضُرُّكَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذًا مِنَ الظَّالِمِينَ [١٠ \ ١٠٦] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [٣١ \ ١٣] وَقَدْ ثَبَتَ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ فَسَّرَ الظُّلْمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ [٦ \ ٨٢] فَقَالَ: أَيْ بِشْرِكٍ كَمَا قَدَّمْنَاهُ مُوَضَّحًا.

Yüce [Allah’ın]: { وَمَنْ يَظْلِمْ مِنْكُمْ نُذِقْهُ عَذَابًا كَبِيرًا } “İçinizden kim zulmederse, ona büyük bir azap tattırırız” buyruğu. İbn Kesîr: “{ وَمَنْ يَظْلِمْ مِنْكُمْ } ‘İçinizden kim zulmederse’, yani Allah'a ortak koşarsa [demektir]” demiştir. Kurtubî de bunu İbn Abbâs’tan radıyallâhu anhümâ nakletmiştir. Bu tefsire Allah'ın Kitabı’ndan şu ayetler şahitlik etmektedir: Yüce [Allah’ın]: { وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Kâfirler ise zalimlerin ta kendileridir” [2/254], Yüce [Allah’ın]: { وَلَا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكَ وَلَا يَضُرُّكَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذًا مِنَ الظَّالِمِينَ } “Allah'ı bırakıp da sana ne fayda ne de zarar vermeyecek şeylere yalvarma! Eğer böyle yaparsan, şüphesiz sen zalimlerden olursun” [10/106] ve Yüce [Allah’ın]: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür” [31/13] buyrukları gibi. Sahîh-i Buhârî’de sabit olduğuna göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Yüce [Allah’ın]: { وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ } “ve imanlarına zulüm bulaştırmayanlar” [6/82] buyruğundaki zulmü tefsir ederek: “Yani şirk ile” demiştir; nitekim bunu daha önce açıklamıştık.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلْنَا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً.

Yüce [Allah’ın]: { وَجَعَلْنَا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً } “Ve bir kısmınızı diğer bir kısmınız için imtihan kıldık” buyruğu.

ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، أَنَّهُ جَعَلَ بَعْضَ النَّاسِ فِتْنَةً لِبَعْضٍ.

Celle ve alâ bu yüce ayette, insanların bir kısmını diğer bir kısmı için imtihan vesilesi kıldığını zikretmiştir.

وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ الْآيَةُ ذَكَرَهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهَؤُلَاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا الْآيَةَ [٦ \ ٥٣] .

Ayetin delalet ettiği bu anlamı Yüce [Allah] şu buyruğunda da zikretmiştir: { وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهَؤُلَاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا } “‘Aramızdan Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mı?’ desinler diye onları birbiriyle işte böyle imtihan ettik...” [6/53].

وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: وَجَعَلْنَا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً وَمَعْنَى هَذَا: أَنْ كُلَّ وَاحِدٍ مُخْتَبَرٌ بِصَاحِبِهِ، فَالْغَنِيُّ مُمْتَحَنٌ بِالْفَقِيرِ عَلَيْهِ أَنْ يُوَاسِيَهُ وَلَا يَسْخَرَ مِنْهُ، وَالْفَقِيرُ مُمْتَحَنٌ بِالْغَنِيِّ عَلَيْهِ أَنْ لَا يَحْسُدَهُ وَلَا يَأْخُذَ مِنْهُ إِلَّا مَا أَعْطَاهُ، وَأَنْ يَصْبِرَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَلَى الْحَقِّ، كَمَا قَالَ الضَّحَّاكُ فِي مَعْنَى: أَتَصْبِرُونَ [٢٥ \ ٢٠] : أَيْ عَلَى الْحَقِّ، وَأَصْحَابُ الْبَلَايَا يَقُولُونَ: لِمَ لَمْ نُعَافَ؟ وَالْأَعْمَى يَقُولُ لِمَ لَمْ أُجْعَلْ كَالْبَصِيرِ؟ وَهَكَذَا صَاحِبُ كُلِّ آفَةٍ، وَالرَّسُولُ الْمَخْصُوصُ بِكَرَامَةِ النُّبُوَّةِ فِتْنَةٌ لِأَشْرَافِ النَّاسِ مِنَ الْكُفَّارِ فِي عَصْرِهِ وَكَذَلِكَ الْعُلَمَاءُ، وَحُكَّامُ الْعَدْلِ، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِمْ: لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ [٤٣ \ ٣١] فَالْفِتْنَةُ أَنْ يَحْسُدَ الْمُبْتَلَى الْمُعَافَى، وَيُحَقِّرَ الْمُعَافَى الْمُبْتَلَى، وَالصَّبْرُ أَنْ يَحْبِسَ كِلَاهُمَا نَفْسَهُ، هَذَا عَنِ الْبَطَرِ، وَذَلِكَ عَنِ الضَّجَرِ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِ الْقُرْطُبِيِّ.

Kurtubî, { وَجَعَلْنَا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً } “Ve bir kısmınızı diğer bir kısmınız için imtihan kıldık” buyruğunun tefsirinde şöyle demiştir: “Bunun manası; herkesin birbiriyle sınanmasıdır. Zengin, fakirle imtihan edilmektedir; ona yardım etmeli ve onunla alay etmemelidir. Fakir de zenginle imtihan edilmektedir; ona haset etmemeli ve onun verdiğinden başkasını [haksızca] almamalıdır. Her ikisi de hak üzere sabretmelidir; nitekim Dahhâk, { أَتَصْبِرُونَ } ‘Sabredecek misiniz?’ [25/20] buyruğunun manası hakkında: ‘Yani hak üzere [sabredecek misiniz?]’ demiştir. Bela sahipleri: ‘Neden bize afiyet verilmedi?’ der. Görme engelli olan: ‘Neden gören biri gibi kılınmadım?’ der. Herhangi bir afete maruz kalan kimse de böyledir. Nübüvvet kerametiyle özel kılınan Resûl de kendi asrındaki kâfirlerin ileri gelenleri için bir imtihandır. Âlimler ve adaletli yöneticiler de böyledir. Onların: { لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ } ‘Bu Kur'an iki şehirden bir büyük adama indirilmeli değil miydi?’ [43/31] sözlerini görmez misin? İmtihan; belaya uğrayanın afiyette olana haset etmesi, afiyette olanın da belaya uğrayanı hor görmesidir. Sabır ise her ikisinin de nefsini tutmasıdır; biri şımarıklıktan, diğeri de feryat ve sabırsızlıktan [kendini alıkoymalıdır].” Kurtubî’nin sözünden kastedilen kısım burada sona ermiştir.

وَإِذَا عَلِمْتَ مَعْنَى كَوْنِ بَعْضِهِمْ فِتْنَةً لِبَعْضٍ. فَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ الْآيَةَ [٦ \ ٥٣] . فِيهِ فِتْنَةُ أَغْنِيَاءِ الْكُفَّارِ بِفُقَرَاءِ الْمُسْلِمِينَ، حَيْثُ احْتَقَرُوهُمْ وَازْدَرُوهُمْ، وَأَنْكَرُوا أَنْ يَكُونَ اللَّهُ مَنَّ عَلَيْهِمْ دُونَهُمْ لِأَنَّهُمْ فِي زَعْمِهِمْ لِفَقْرِهِمْ، وَرَثَاثَةِ حَالِهِمْ، لَا يُمْكِنُ أَنْ يَرْحَمَهُمُ اللَّهُ وَيُعْطِيَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ الْوَاسِعِ كَمَا قَالَ تَعَالَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا فِيهِمْ: لَوْ كَانَ خَيْرًا مَا سَبَقُونَا إِلَيْهِ [٤٦ \ ١١] وَقَالَ: أَؤُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنَا [٣٨ \ ٨] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَسَيُوَبِّخُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى احْتِقَارِهِمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ [٧ \ ٤٩] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كَانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ وَإِذَا مَرُّوا بِهِمْ يَتَغَامَزُونَ. . . . إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ عَلَى الْأَرَائِكِ يَنْظُرُونَ هَلْ ثُوِّبَ الْكُفَّارُ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ [٨٣ \ ٢٩ - ٣٦] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ [٢ \ ٢١٢] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: (أَتَصْبِرُونَ) ، أَيْ عَلَى الْحَقِّ أَمْ لَا تَصْبِرُونَ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Birbirlerine fitne olmalarının manasını bildiğine göre bil ki Yüce [Allah’ın]: { وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ } “Onları birbiriyle işte böyle imtihan ettik...” [6/53] ayetinde, kâfirlerin zenginlerinin Müslümanların fakirleriyle imtihan edilmesi vardır; zira onları hor ve hakir görmüşler, fakirlikleri ve perişan hâllerinden ötürü -kendi zanlarınca- Allah'ın onlara merhamet etmesinin ve geniş lütfundan vermesinin mümkün olamayacağını ileri sürerek Allah'ın kendilerini bırakıp da onlara lütufta bulunmasını inkâr etmişlerdir. Nitekim Yüce [Allah] onların, müminler hakkında şöyle dediklerini nakletmiştir: { لَوْ كَانَ خَيْرًا مَا سَبَقُونَا إِلَيْهِ } “‘Eğer o hayırlı bir şey olsaydı, onlar ona ulaşmada bizi geçemezlerdi’” [46/11]. Yine [şöyle] buyurmuştur: { أَؤُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنَا } “‘Aramızdan zikir ona mı indirildi?’” [38/8] ve benzeri diğer ayetler. Allah kıyamet gününde dünyada onları hor gördükleri için kendilerini azarlayacaktır; nitekim Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ } “‘Allah'ın kendilerine hiçbir rahmet ulaştırmayacağına yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı? Girin cennete; sizin için ne bir korku vardır ne de üzüleceksiniz’” [7/49]. Yüce [Allah’ın]: { إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كَانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ وَإِذَا مَرُّوا بِهِمْ يَتَغَامَزُونَ } “Şüphesiz suç işleyenler, iman edenlere gülerlerdi. Yanlarından geçtiklerinde birbirlerine kaş göz işareti yaparlardı...” buyruğundan Yüce [Allah’ın]: { فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ عَلَى الْأَرَائِكِ يَنْظُرُونَ هَلْ ثُوِّبَ الْكُفَّارُ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ } “İşte bugün de iman edenler kâfirlere gülerler; tahtlar üzerinde bakıp dururlar: ‘Kâfirler yaptıklarının cezasını buldular mı?’ diye” [83/29-36] buyruğuna kadar olan kısım ve Yüce [Allah’ın]: { وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ } “ve iman edenlerle alay ederler. Oysa takva sahipleri kıyamet gününde onların üstündedir” [2/212] buyruğu böyledir. Yüce [Allah’ın]: { أَتَصْبِرُونَ } “Sabredecek misiniz?” buyruğu, yani hak üzere sabredecek misiniz, yoksa sabretmeyecek misiniz demektir. En doğrusunu Yüce Allah bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلَائِكَةُ أَوْ نَرَى رَبَّنَا لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيرًا.

Yüce [Allah’ın]: { وَقَالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلَائِكَةُ أَوْ نَرَى رَبَّنَا لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيرًا } “Bizimle karşılaşmayı ummayanlar: ‘Bize melekler indirilmeli ya da Rabbimizi görmeli değil miydik?’ dediler. Andolsun ki onlar kendi içlerinde büyüklük tasladılar ve büyük bir azgınlıkla haddi aştılar” buyruğu.

ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَ اللَّهِ قَالُوا: لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلَائِكَةُ أَوْ نَرَى رَبَّنَا، وَلَوْلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِلتَّحْضِيضِ.

Celle ve alâ bu yüce ayette, Allah ile karşılaşmayı ummayanların: “Bize melekler indirilmeli ya da Rabbimizi görmeli değil miydik?” dediklerini zikretmiştir. Bu ayetteki levlâ (لَوْلَا) tahdîd (teşvik ve talep) içindir.

وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ طَلَبُوا بِحَثٍّ وَشِدَّةٍ أَنْ تَنْزِلَ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ أَوْ يَرَوْنَ رَبَّهُمْ، وَهَذَا التَّعَنُّتُ الَّذِي ذَكَرَهُ اللَّهُ عَنْهُمْ هُنَا مِنْ طَلَبِهِمْ إِنْزَالَ الْمَلَائِكَةِ عَلَيْهِمْ، أَوْ رُؤْيَتَهُمْ رَبَّهُمْ ذَكَرَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ قَبِيلًا [١٧ \ ٩٢] وَقَوْلِهِمْ: لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلَائِكَةُ قِيلَ: فَتُوحَى إِلَيْنَا كَمَا أُوحَتْ إِلَيْكَ، وَهَذَا الْقَوْلُ يَدُلُّ لَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ الْآيَةَ [٦ \ ١٢٤] وَقِيلَ: لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلَائِكَةُ فَنَرَاهُمْ عِيَانًا، وَهَذَا يَدُلُّ لَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ قَبِيلًا [١٧ \ ٩٢] أَيْ مُعَايَنَةً عَلَى الْقَوْلِ بِذَلِكَ، وَقَدْ قَدَّمْنَا الْأَقْوَالَ فِي ذَلِكَ فِي سُورَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ.

Mana şudur: Onlar ısrar ve inatla üzerlerine meleklerin indirilmesini veya Rablerini görmeyi talep ettiler. Allah'ın burada onlardan naklettiği üzerlerine meleklerin indirilmesini veya Rablerini görmeyi istemeleri şeklindeki bu inat ve taassup, başka yerlerde de zikredilmiştir; Yüce [Allah’ın]: { أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ قَبِيلًا } “Yahut Allah'ı ve melekleri karşımıza getirmedikçe...” [17/92] buyruğu gibi. Onların: “Bize melekler indirilmeli [değil miydi?]” sözleri hakkında: ‘Sana vahyolunduğu gibi bize de vahyolunsun [diye]’ denilmiştir; bu görüşe Yüce [Allah’ın]: { قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ } “‘Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe asla iman etmeyeceğiz’ dediler...” [6/124] buyruğu delalet eder. [Diğer bir görüşe göre de]: ‘Bize melekler indirilmeli [değil miydi?] ki onları bizzat gözümüzle görelim’ denilmiştir; buna da Yüce [Allah’ın]: { أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ قَبِيلًا } “Yahut Allah'ı ve melekleri karşımıza getirmedikçe...” [17/92] buyruğu -bu görüşe göre ayetteki kabîlen (قَبِيلًا) kelimesinin “açıkça, gözle görülür şekilde” anlamına geldiği kabul edildiğinde- delalet eder. Buna dair görüşleri İsrâ Suresi’nde daha önce zikretmiştik.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: (لَا يَرْجُونَ) قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: لَا يَرْجُونَ أَيْ لَا يَخَافُونَ لِقَاءَنَا لِعَدَمِ إِيمَانِهِمْ بِالْبَعْثِ. وَالرَّجَاءُ يُطْلَقُ عَلَى الْخَوْفِ كَمَا يُطْلَقُ عَلَى الطَّمَعِ. قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا لَكُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقَارًا قَالَ أَيْ لَا تَخَافُونَ لِلَّهِ عَظَمَةً، وَمِنْهُ قَوْلُ أَبِي ذُؤَيْبٍ الْهُذَلِيِّ:

Yüce [Allah’ın] bu ayetteki: { لَا يَرْجُونَ } “ummayanlar” buyruğu hakkında bazı âlimler şöyle demiştir: “{ لَا يَرْجُونَ } ‘Ummayanlar’, yani öldükten sonra dirilmeye inanmadıkları için bizimle karşılaşmaktan korkmayanlar demektir.” Zira recâ (الرَّجَاءُ) kelimesi ummak anlamında kullanıldığı gibi korkmak anlamında da kullanılır. Bazı âlimler şöyle demiştir: Yüce [Allah’ın]: { مَا لَكُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقَارًا } “Size ne oluyor ki Allah için bir vakar ummuyorsunuz (büyüklüğünden korkmuyorsunuz)?” buyruğu da bu kabildendir. [Müfessir] dedi ki: “Yani Allah için bir azametten korkmuyorsunuz demektir.” Ebû Züeyb el-Hüzelî’nin şu beyti de bu kabildendir:

إِذَا لَسَعَتْهُ النَّحْلُ لَمْ يَرْجُ لَسْعَهَا ... وَخَالَفَهَا فِي بَيْتِ نَوْبِ عَوَاسِلَ

Arılar onu soktuğunda, sokmalarından korkmazdı; Bal yapan arıların kovanında onlara karşı koyardı.

فَقَوْلُهُ لَمْ يَرْجُ لَسْعَهَا: أَيْ لَمْ يَخَفْ لَسْعَهَا، وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِطْلَاقُ الرَّجَاءِ عَلَى الْخَوْفِ لُغَةُ تِهَامَةَ، وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا لَا يَأْمُلُونَ، وَعَزَاهُ الْقُرْطُبِيُّ لِابْنِ شَجَرَةَ وَقَالَ: وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

[Şairin] ‘لم يرج لسعها’ sözü, ‘onun sokmasından korkmazdı’ demektir. İlim ehlinden bazıları: ‘Recâ kelimesinin korku anlamında kullanılması Tihâme lehçesidir’ demiştir. Bazı âlimler ise: ‘{ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا } bizimle karşılaşmayı ummazlar, yani ümit etmezler’ demiştir. Kurtubî bunu İbn Şecere’ye nispet etmiş ve şöyle demiştir: ‘Şairin şu sözü de bu kabildendir:

أَتَرْجُو أُمَّةٌ قَتَلَتْ حُسَيْنًا ... شَفَاعَةَ جَدِّهِ يَوْمَ الْحِسَابِ

Hüseyin’i öldüren bir ümmet, Hesap gününde dedesinin şefaatini mi umar?!

أَيْ أَتَأْمُلُ أُمَّةٌ إِلَخْ. وَالَّذِي لَا يُؤْمِنُ بِالْبَعْثِ لَا يَخَافُ لِقَاءَ اللَّهِ، لِأَنَّهُ لَا يُصَدِّقُ بِالْعَذَابِ، وَلَا يَأْمُلُ الْخَيْرَ مِنْ تِلْقَائِهِ، لِأَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ بِالثَّوَابِ.

Yani ‘bir ümmet ümit eder mi...’ demektir. Dirilişe inanmayan kimse Allah ile karşılaşmaktan korkmaz; çünkü azabı tasdik etmez. O'nun katından bir hayır da ummaz; çünkü sevaba inanmaz.

وَقَوْلُهُ جَلَّ وَعَلَا: لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ أَيْ أَضْمَرُوا التَّكَبُّرَ عَنِ الْحَقِّ فِي قُلُوبِهِمْ، وَاعْتَقَدُوهُ عِنَادًا وَكُفْرًا، وَيُوَضِّحُ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ مَا هُمْ بِبَالِغِيهِ [٤٠ \ ٥٦] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيرًا أَيْ تَجَاوَزُوا الْحَدَّ

Celle ve alâ’nın: { لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ } “Andolsun ki onlar kendi içlerinde büyüklük tasladılar” buyruğu; yani kalplerinde hakka karşı kibirlenmeyi gizlediler ve inat ve inkâr ile buna inandılar demektir. Bu anlamı Yüce [Allah’ın]: { إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ مَا هُمْ بِبَالِغِيهِ } “Onların göğüslerinde, asla ulaşamayacakları bir büyüklük taslamaktan başka bir şey yoktur” [40/56] buyruğu açıklamaktadır. Yüce [Allah’ın]: { وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيرًا } “ve büyük bir azgınlıkla haddi aştılar” buyruğu ise; haddi aştılar

فِي الظُّلْمِ وَالطُّغْيَانِ يُقَالُ: عَتَا عَلَيْنَا فُلَانٌ: أَيْ تَجَاوَزَ الْحَدَّ فِي ظُلْمِنَا، وَوَصْفُهُ تَعَالَى عُتُوَّهُمُ الْمَذْكُورَ بِالْكِبْرِ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ بَالَغَ فِي إِفْرَاطِهِ، وَأَنَّهُمْ بَلَغُوا غَايَةَ الِاسْتِكْبَارِ، وَأَقْصَى الْعُتُوِّ، وَهَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ تَكْذِيبَ الرُّسُلِ بَعْدَ دَلَالَةِ الْمُعْجِزَاتِ، وَوُضُوحِ الْحَقِّ وَعِنَادِهِمْ وَالتَّعَنُّتِ عَلَيْهِمْ بِطَلَبِ إِنْزَالِ الْمَلَائِكَةِ، أَوْ رُؤْيَةِ اسْتِكْبَارٍ عَنِ الْحَقِّ عَظِيمٌ وَعُتُوٌّ كَبِيرٌ يَسْتَحِقُّ صَاحِبُهُ النَّكَالَ، وَالتَّقْرِيعَ، وَلِذَا شَدَّدَ اللَّهُ النَّكِيرَ عَلَى مَنْ تَعَنَّتَ ذَلِكَ التَّعَنُّتَ وَاسْتَكْبَرَ عَنْ قَبُولِ الْحَقِّ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْأَلُوا رَسُولَكُمْ كَمَا سُئِلَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ [٢ \ ١٠٨] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَى أَكْبَرَ مِنْ ذَلِكَ فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ الْآيَةَ [٤ \ ١٥٣] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ قُلْتُمْ يَامُوسَى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ [٢ \ ٥٥] وَاسْتِدْلَالُ الْمُعْتَزِلَةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَأَمْثَالِهَا عَلَى أَنَّ رُؤْيَةَ اللَّهِ مُسْتَحِيلَةٌ اسْتِدْلَالٌ بَاطِلٌ وَمَذْهَبُهُمْ وَالْعِيَاذُ بِاللَّهِ مِنْ أَكْبَرِ الضَّلَالِ، وَأَعْظَمِ الْبَاطِلِ، وَقَوْلُ الزَّمَخْشَرِيِّ فِي كَلَامِهِ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ: إِنَّ اللَّهَ لَا يُرَى، قَوْلٌ بَاطِلٌ، وَكَلَامٌ فَاسِدٌ.

zulüm ve azgınlıkta [haddi aştılar demektir]. Arapçada: ‘عتا علينا فلان’ (Filanca bize karşı haddi aştı), yani bize zulmetmede haddi aştı denir. Yüce [Allah’ın] onların zikredilen bu azgınlıklarını büyüklük ile nitelemesi, bunun aşırılıkta son raddeye vardığına ve onların kibrin ve azgınlığın en uç noktasına ulaştıklarına delalet eder. Bu yüce ayet; mucizelerin delaletinden ve hakkın apaçık ortaya çıkmasından sonra peygamberleri yalanlamanın, onlara inat edip meleklerin indirilmesini veya [Allah’ı] görmeyi talep ederek zorluk çıkarmanın, hakka karşı büyük bir kibirlenme ve sahibinin ibretlik bir cezayı ve azarı hak ettiği büyük bir azgınlık olduğuna delalet eder. Bu sebeple Allah, böyle bir inatçılık gösteren ve hakkı kabul etmekten kibirlenen kimseleri şiddetle kınamıştır; nitekim Yüce [Allah’ın]: { أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْأَلُوا رَسُولَكُمْ كَمَا سُئِلَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ } “Yoksa daha önce Mûsâ’ya sorulduğu gibi peygamberinizi sorguya çekmek mi istiyorsunuz?” [2/108], Yüce [Allah’ın]: { يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَى أَكْبَرَ مِنْ ذَلِكَ فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ } “Kitap ehli senden kendilerine gökten bir kitap indirmeni istiyorlar. Nitekim Mûsâ’dan bundan daha büyüğünü istemişler ve: ‘Bize Allah'ı açıkça göster’ demişlerdi de zulümleri yüzünden onları yıldırım çarpmıştı...” [4/153] ve Yüce [Allah’ın]: { وَإِذْ قُلْتُمْ يَامُوسَى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ } “Bir zamanlar: ‘Ey Mûsâ! Biz Allah'ı açıkça görmedikçe sana asla inanmayacağız’ demiştiniz de gözleriniz göre göre sizi yıldırım çarpmıştı” [2/55] buyruklarında olduğu gibi. Mu'tezile’nin bu ayet ve benzerleriyle Allah'ın görülmesinin imkânsız olduğuna delil getirmesi batıl bir istidlaldir; mezhepleri ise -Allah'a sığınırız- sapıklığın en büyüğünden ve batılın en azametlisindendir. Zemahşerî’nin bu ayet hakkındaki: ‘Allah görülmez’ sözü de batıl bir söz ve fasit bir kelamdır.

وَالْحُقُّ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ: أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ يَرَوْنَ اللَّهَ بِأَبْصَارِهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَمَا تَوَاتَرَتْ بِهِ الْأَحَادِيثُ عَنِ الصَّادِقِ الْمَصْدُوقِ ﷺ، وَدَلَّتْ عَلَيْهِ الْآيَاتُ الْقُرْآنِيَّةُ مَنْطُوقًا وَمَفْهُومًا. كَمَا أَوْضَحْنَاهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ.

Şüphe götürmeyen hak şudur: Müminler kıyamet gününde Allah'ı gözleriyle göreceklerdir; nitekim bu husus dosdoğru ve doğrulanmış olan Peygamber’den sallallâhu aleyhi ve sellem mütevatir hadislerle sabit olmuş ve Kur'an ayetleri de mantûk (açık lafız) ve mefhûm (dolaylı anlam) bakımından buna delalet etmiştir. Bunu başka bir yerde açıkladığımız gibi.

وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَفِي سُورَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى أَنَّ اللَّهَ لَوْ فَعَلَ لَهُمْ كُلَّ مَا اقْتَرَحُوا لَمَا آمَنُوا، فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.

Bu surede ve İsrâ Suresi’nde, Allah onların teklif ettiği her şeyi yapsaydı bile iman etmeyeceklerine delalet eden ayetleri daha önce zikretmiştik; bu da onların burada tekrar edilmesine gerek bırakmamıştır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلَائِكَةَ لَا بُشْرَى يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ وَيَقُولُونَ حِجْرًا مَحْجُورًا. ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْكُفَّارَ الَّذِينَ طَلَبُوا إِنْزَالَ الْمَلَائِكَةِ عَلَيْهِمْ، أَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلَائِكَةَ لَا بُشْرَى لَهُمْ، أَيْ لَا تَسُرُّهُمْ رُؤْيَتُهُمْ وَلَا تَكُونُ لَهُمْ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ بِشَارَةً بِخَيْرٍ، وَرُؤْيَتُهُمْ لِلْمَلَائِكَةِ تَكُونُ عِنْدَ احْتِضَارِهِمْ، وَتَكُونُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا بُشْرَى لَهُمْ فِي رُؤْيَتِهِمْ فِي كِلَا الْوَقْتَيْنِ.

Yüce [Allah’ın]: { يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلَائِكَةَ لَا بُشْرَى يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ وَيَقُولُونَ حِجْرًا مَحْجُورًا } “Melekleri görecekleri gün, o gün suçlulara hiçbir müjde yoktur ve: ‘[Bu size] tamamen yasaklanmıştır!’ derler” buyruğu. Celle ve alâ bu yüce ayette; üzerlerine meleklerin indirilmesini isteyen kâfirlerin, melekleri görecekleri gün kendileri için hiçbir müjde olmayacağını, yani onları görmelerinin kendilerini sevindirmeyeceğini ve o vakitte kendilerine hiçbir hayır müjdesi bulunmayacağını zikretmiştir. Onların melekleri görmesi can çekişme anlarında ve kıyamet gününde olacaktır; her iki vakitte de onları görmelerinde kendileri için hiçbir müjde yoktur.

أَمَّا رُؤْيَتُهُمُ الْمَلَائِكَةَ عِنْدَ حُضُورِ الْمَوْتِ فَقَدْ دَلَّتْ آيَاتٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ أَنَّهُمْ لَا بِشَارَةَ لَهُمْ فِيهَا لِمَا يُلَاقُونَ مِنَ الْعَذَابِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ عِنْدَ الْمَوْتِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:

Ölüm anında melekleri görmelerine gelince; ölüm esnasında meleklerden görecekleri azap sebebiyle kendileri için hiçbir müjde bulunmadığına Allah'ın Kitabı’ndan ayetler delalet etmiştir; Yüce [Allah’ın] şu buyruğu gibi:

وَلَوْ تَرَى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ الْآيَةَ [٨ \ ٥٠] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِمَا كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آيَاتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ [٦ \ ٩٣] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَكَيْفَ إِذَا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ ذَلِكَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مَا أَسْخَطَ اللَّهَ وَكَرِهُوا رِضْوَانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمَالَهُمْ [٤٧ \ ٢٧ - ٢٨] وَأَمَّا رُؤْيَتُهُمُ الْمَلَائِكَةَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَلَا بُشْرَى لَهُمْ فِيهَا أَيْضًا، وَيَدُلُّ لِذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ أَنْزَلْنَا مَلَكًا لَقُضِيَ الْأَمْرُ ثُمَّ لَا يُنْظَرُونَ [٦ \ ٨] .

{ وَلَوْ تَرَى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ } “Melekler inkâr edenlerin yüzlerine ve arkalarına vurarak canlarını alırken bir görseydin!...” [8/50], Yüce [Allah’ın]: { وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِمَا كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آيَاتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ } “Zalimleri, ölümün şiddetli dalgaları içindeyken ve melekler ellerini uzatmış: ‘Çıkarın canlarınızı! Bugün Allah'a karşı haksız yere söylediklerinizden ve O'nun ayetlerine karşı büyüklük taslamış olduğunuzdan ötürü alçaltıcı bir azapla cezalandırılacaksınız’ derlerken bir görseydin!” [6/93] ve Yüce [Allah’ın]: { فَكَيْفَ إِذَا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ ذَلِكَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مَا أَسْخَطَ اللَّهَ وَكَرِهُوا رِضْوَانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمَالَهُمْ } “Melekler onların yüzlerine ve arkalarına vurarak canlarını alırken halleri nice olur! Bu, onların Allah'ı gazaplandıran şeylere uymaları ve O'nun rızasından hoşlanmamaları sebebiyledir; bu yüzden Allah onların amellerini boşa çıkarmıştır” [47/27-28] buyrukları gibi. Kıyamet gününde melekleri görmelerine gelince; o gün de onlar için hiçbir müjde yoktur. Buna Yüce [Allah’ın]: { وَلَوْ أَنْزَلْنَا مَلَكًا لَقُضِيَ الْأَمْرُ ثُمَّ لَا يُنْظَرُونَ } “Eğer bir melek indirseydik iş bitirilmiş olurdu, sonra kendilerine hiç mühlet de verilmezdi” [6/8] buyruğu delalet eder.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: لَا بُشْرَى يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ [٢٥ \ ٢٢] يَدُلُّ بِدَلِيلِ خِطَابِهِ: أَيْ مَفْهُومِ مُخَالَفَتِهِ، أَنَّ غَيْرَ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلَائِكَةَ تَكُونُ لَهُمُ الْبُشْرَى، وَهَذَا الْمَفْهُومُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ جَاءَ مُصَرَّحًا بِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ نَحْنُ أَوْلِيَاؤُكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَدَّعُونَ نُزُلًا مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ [٤١ \ ٣٠ - ٣٢] .

Yüce [Allah’ın] bu ayetteki: { لَا بُشْرَى يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ } “O gün suçlulara hiçbir müjde yoktur” [25/22] buyruğu, delîlü’l-hitâb (hitabın delili), yani mefhûm-ı muhalif (zıt anlam) yoluyla, melekleri görecekleri gün suçlu olmayanlar için müjdenin bulunacağına delalet eder. Bu ayetten anlaşılan bu mefhum, Yüce [Allah’ın] şu buyruğunda açıkça zikredilmiştir: { إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ نَحْنُ أَوْلِيَاؤُكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَدَّعُونَ نُزُلًا مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ } “Şüphesiz: ‘Rabbimiz Allah'tır’ deyip sonra dosdoğru olanların üzerine melekler iner: ‘Korkmayın, üzülmeyin ve size vaad olunan cennetle sevinin! Biz dünya hayatında da ahirette de sizin dostlarınızız. Orada canlarınızın çektiği her şey sizindir ve orada istediğiniz her şey sizindir; çok bağışlayıcı ve çok merhametli olan [Allah] katından bir ikram olarak’” [41/30-32].

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ. وَيَقُولُونَ حِجْرًا مَحْجُورًا أَظْهَرُ الْقَوْلَيْنِ فِيهِ عِنْدِي أَنَّهُ مِنْ كَلَامِ الْكُفَّارِ، يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلَائِكَةَ. لَا مِنْ كَلَامِ الْمَلَائِكَةِ، وَإِيضَاحُهُ: أَنَّ الْكُفَّارَ الَّذِينَ اقْتَرَحُوا إِنْزَالَ الْمَلَائِكَةِ إِذَا رَأَوُا الْمَلَائِكَةَ تَوَقَّعُوا الْعَذَابَ مِنْ قِبَلِهِمْ، فَيَقُولُونَ حِينَئِذٍ لِلْمَلَائِكَةِ: حِجْرًا مَحْجُورًا: أَيْ حَرَامًا مُحَرَّمًا عَلَيْكُمْ أَنْ تَمَسُّونَا بِسُوءٍ أَيْ لِأَنَّنَا لَمْ نَرْتَكِبْ ذَنْبًا نَسْتَوْجِبُ بِهِ الْعَذَابَ، كَمَا أَوْضَحَهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ عَنْهُمْ: الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ فَأَلْقَوُا السَّلَمَ مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ بَلَى إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [١٦ \ ٢٨] فَقَوْلُهُمْ: مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ: أَيْ لَمْ نَسْتَوْجِبْ عَذَابًا، فَتَعْذِيبُنَا حَرَامٌ مُحَرَّمٌ، وَقَدْ كَذَّبَهُمُ اللَّهُ فِي دَعْوَاهُمْ هَذِهِ بِقَوْلِهِ: بَلَى إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ وَعَادَةُ الْعَرَبِ الَّذِينَ نَزَلَ الْقُرْآنُ بِلُغَتِهِمْ، أَنَّهُمْ يَقُولُونَ هَذَا الْكَلَامَ، أَيْ حِجْرًا مَحْجُورًا عِنْدَ لِقَاءِ عَدُوٍّ مَوْتُورٍ أَوْ هُجُومِ نَازِلَةٍ أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ.

Yüce [Allah’ın] bu ayetteki: { وَيَقُولُونَ حِجْرًا مَحْجُورًا } “ve: ‘[Bu size] tamamen yasaklanmıştır!’ derler” buyruğunda iki görüşten bana göre en zâhir olanı; bunun meleklerin değil, melekleri gördükleri gün kâfirlerin söyleyeceği bir söz olmasıdır. Bunun açıklaması şudur: Meleklerin indirilmesini talep eden kâfirler melekleri gördüklerinde onlardan azap bekleyecekler ve o anda meleklere: ‘Hicran mahcûra’ (حِجْرًا مَحْجُورًا) diyeceklerdir; yani: ‘Bize bir kötülükle dokunmanız size kesinlikle haram kılınmıştır/yasaktır; çünkü biz azabı hak edecek bir günah işlemedik’ [demek isteyeceklerdir]. Nitekim Yüce [Allah] onlardan naklen buyurduğu şu sözle bunu açıklamıştır: { الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ فَأَلْقَوُا السَّلَمَ مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ بَلَى إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Kendi nefislerine zulmederlerken meleklerin canlarını aldığı kimseler: ‘Biz hiçbir kötülük yapmıyorduk’ diyerek teslim olurlar. Hayır! Şüphesiz Allah yapmakta olduklarınızı hakkıyla bilendir” [16/28]. Onların: ‘Biz hiçbir kötülük yapmıyorduk’ sözleri; yani azabı hak etmedik, dolayısıyla bize azap etmeniz kesinlikle haramdır demektir. Allah da: { بَلَى إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Hayır! Şüphesiz Allah yapmakta olduklarınızı hakkıyla bilendir” buyurarak onları bu iddialarında yalanlamıştır. Kur'an’ın diliyle indiği Arapların âdeti; intikam peşindeki bir düşmanla karşılaştıklarında veya bir felaket başlarına geldiğinde yahut benzeri durumlarda bu sözü, yani ‘Hicran mahcûra’ (حِجْرًا مَحْجُورًا) sözünü söylemeleridir.

وَقَدْ ذَكَرَ سِيبَوَيْهِ هَذِهِ الْكَلِمَةَ أَعْنِي: حِجْرًا مَحْجُورًا فِي بَابِ الْمَصَادِرِ غَيْرِ الْمُتَصَرِّفَةِ الْمَنْصُوبَةِ بِأَفْعَالٍ مَتْرُوكٍ إِظْهَارُهَا نَحْوَ: مَعَاذَ اللَّهِ، وَعَمْرَكَ اللَّهَ، وَنَحْوَ ذَلِكَ.

Sîbeveyhi bu kelimeyi, yani ‘Hicran mahcûra’ (حِجْرًا مَحْجُورًا) ifadesini, fiili açıkça zikredilmeyip hazfedilmiş mansub gayr-ı mutasarrıf masdarlar babında; ‘Meâzallâh’ (مَعَاذَ اللَّهِ) ve ‘Amrekallâh’ (عَمْرَكَ اللَّهَ) ve benzerleri gibi zikretmiştir.

وَقَوْلُهُ: حِجْرًا مَحْجُورًا، أَصْلُهُ مِنْ حَجَرَهُ بِمَعْنَى مَنَعَهُ، وَالْحِجْرُ: الْحَرَامُ، لِأَنَّهُ مَمْنُوعٌ وَمِنْهُ قَوْلُهُ: وَقَالُوا هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ أَيْ حَرَامٌ لَا يَطْعَمُهَا إِلَّا مَنْ نَشَاءُ بِزَعْمِهِمْ [٦ \ ١٣٨] وَمِنْهُ قَوْلُ الْمُتَلَمِّسِ:

‘Hicran mahcûra’ (حِجْرًا مَحْجُورًا) ifadesinin aslı; menetti anlamındaki ‘hacerehû’ (حَجَرَهُ) kökündendir. Hicr (الْحِجْرُ) ise menedildiği için haram demektir. Yüce [Allah’ın]: { وَقَالُوا هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ } “Ve kendi zanlarınca: ‘Bunlar dokunulmaz (hicr - haram) hayvanlar ve ekinlerdir; bunları dilediğimizden başkası yiyemez’ dediler...” [6/138] buyruğu da bu kabildendir. Mütelemmis’in şu sözü de bu kabildendir:

حَنَّتْ إِلَى النَّخْلَةِ الْقُصْوَى فَقُلْتُ لَهَا ... حَجْرٌ حَرَامٌ أَلَا تِلْكَ الدَّهَارِيسُ

Uzaklardaki bir hurma ağacına özlem duydu; ben de ona dedim ki: Kesinlikle haram ve yasaktır! Dikkat et, işte bunlar felaketlerdir!

فَقَوْلُهُ حَرَامٌ تَأْكِيدٌ لِقَوْلِهِ حَجْرٌ لِأَنَّ مَعْنَاهُ حَرَامٌ وَقَوْلُ الْآخَرِ:

Onun ‘harâm’ (حَرَامٌ) sözü, ‘hacr’ (حَجْرٌ) sözünün tekitidir; zira anlamı haramdır. Bir diğer şairin sözü de şöyledir:

أَلَا أَصْبَحَتْ أَسْمَاءُ حِجْرًا مُحَرَّمَا ... وَأَصْبَحَتْ مِنْ أَدْنَى حَمْوَتِهَا حَمَا

Bilesiniz ki Esmâ artık kesinlikle haram ve yasak oldu, Ve en yakın akrabasına bile dokunulmaz kılındı.

وَقَوْلُ الْآخَرِ:

Bir diğerinin sözü de şöyledir:

قَالَتْ وَفِيهَا حَيْرَةٌ وَذُعْرُ ... عَوْذٌ بِرَبِّي مِنْكُمْ وَحِجْرُ

İçinde bir şaşkınlık ve korkuyla dedi ki: Sizden Rabbime sığınırım ve [bu bana] yasaktır!

وَقَوْلُهُ: مَحْجُورًا تَوْكِيدٌ لِمَعْنَى الْحِجْرِ. قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: كَقَوْلِ الْعَرَبِ: ذَيْلٌ ذَائِلٌ. وَالذَّيْلُ الْهَوَانُ، وَمَوْتٌ مَائِتٌ، وَأَمَّا عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ حِجْرًا مَحْجُورًا مِنْ قَوْلِ الْمَلَائِكَةِ، فَمَعْنَاهُ: أَنَّهُمْ يَقُولُونَ لِلْكُفَّارِ حِجْرًا مَحْجُورًا. أَيْ حَرَامًا مُحَرَّمًا أَنْ تَكُونَ لِلْكُفَّارِ الْيَوْمَ بُشْرَى، أَوْ أَنْ يُغْفَرَ لَهُمْ، أَوْ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَهَذَا الْقَوْلُ اخْتَارَهُ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ كَثِيرٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ.

Ayetin: { مَحْجُورًا } “mahcûran” lafzı ise hicr lafzının manasını tekit etmektedir. Zemahşerî şöyle demiştir: ‘Arapların: zeylün zâil (ذَيْلٌ ذَائِلٌ) -ki zeyl zillet demektir- ve mevtün mâit (مَوْتٌ مَائِتٌ) demeleri gibidir.’ ‘Hicran mahcûra’ (حِجْرًا مَحْجُورًا) sözünün meleklerin sözü olduğu görüşüne göre ise bunun anlamı şudur: Melekler kâfirlere ‘Hicran mahcûra’; yani bugün kâfirlere herhangi bir müjde verilmesi, bağışlanmaları veya cennete girmeleri kesinlikle haram kılınmıştır/yasaklanmıştır derler. Bu görüşü İbn Cerîr, İbn Kesîr ve pek çok âlim tercih etmiştir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلَائِكَةَ قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: «يَوْمَ» مَنْصُوبٌ بِأَحَدِ شَيْئَيْنِ، إِمَّا بِمَا دَلَّ عَلَيْهِ بِلَا بُشْرَى أَيْ يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلَائِكَةَ يُمْنَعُونَ الْبُشْرَى، أَوْ يُعْدَمُونَهَا، وَيَوْمَئِذٍ لِلتَّكْرِيرِ، وَإِمَّا بِإِضْمَارِ اذْكُرْ: أَيِ اذْكُرْ يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلَائِكَةَ، ثُمَّ قَالَ لَا بُشْرَى يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ.

Yüce [Allah’ın] bu ayetteki: { يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلَائِكَةَ } “Melekleri görecekleri gün” buyruğu hakkında Zemahşerî şöyle demiştir: ‘«Yevme» (يَوْمَ) kelimesi iki şeyden biriyle mansubdur: Ya { لَا بُشْرَى } ifadesinin delalet ettiği şeyle mansubdur; yani melekleri gördükleri gün müjdeden menedilirler veya müjdeden yoksun kalırlar [anlamındadır] ve { يَوْمَئِذٍ } lafzı tekit için tekrarlanmıştır. Ya da gizli bir ‘uzkur’ (اذْكُرْ - hatırla) fiiliyledir; yani melekleri görecekleri günü hatırla [takdirindedir], sonra da: { لَا بُشْرَى يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ } “o gün suçlulara hiçbir müjde yoktur” buyurmuştur.’

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَدِمْنَا إِلَى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَنْثُورًا. قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي مَوَاضِعَ مُتَعَدِّدَةٍ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ فِي سُورَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ أَرَادَ الْآخِرَةَ وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا وَهُوَ مُؤْمِنٌ الْآيَةَ [١٧ \ ١٩] . وَفِي سُورَةِ «النَّحْلِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ الْآيَةَ [١٦ \ ٩٧] . وَغَيْرِ ذَلِكَ فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.

Yüce [Allah’ın]: { وَقَدِمْنَا إِلَى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَنْثُورًا } “Yaptıkları her bir amelin önüne geçtik de onu saçılmış toz zerrecikleri haline getirdik” buyruğu. Bu mübarek kitabın birçok yerinde; İsrâ Suresi’nde Yüce [Allah’ın]: { وَمَنْ أَرَادَ الْآخِرَةَ وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا وَهُوَ مُؤْمِنٌ } “Kim de mümin olarak ahireti ister ve onun için gereği gibi çaba harcarsa...” [17/19] buyruğu açıklanırken, Nahl Suresi’nde Yüce [Allah’ın]: { مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ } “Erkek olsun, kadın olsun kim mümin olarak salih bir amel işlerse...” [16/97] buyruğu açıklanırken ve diğer yerlerde bunu açıklayan ayetleri daha önce vermiştik; bu sebeple burada tekrar edilmesine gerek kalmamıştır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا.

Yüce [Allah’ın]: { أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا } “O gün cennet ehli, kalınacak yer bakımından daha hayırlı, dinlenme yeri bakımından daha güzeldir” buyruğu.

اسْتَنْبَطَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ حِسَابَ أَهْلِ الْجَنَّةِ يَسِيرٌ، وَأَنَّهُ يَنْتَهِي فِي نِصْفِ نَهَارٍ، وَوَجْهُ ذَلِكَ أَنَّ قَوْلَهُ: مَقِيلًا: أَيْ مَكَانَ قَيْلُولَةٍ وَهِيَ الِاسْتِرَاحَةُ فِي نِصْفِ النَّهَارِ، قَالُوا: وَهَذَا الَّذِي فُهِمَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، جَاءَ بَيَانُهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَسَوْفَ يُحَاسَبُ حِسَابًا يَسِيرًا وَيَنْقَلِبُ إِلَى أَهْلِهِ مَسْرُورًا [٨٤ \ ٧ - ٩] .

Bazı âlimler bu yüce ayetten cennet ehlinin hesabının kolay olacağını ve günün yarısında biteceğini çıkarmışlardır. Bunun vechi şudur: { مَقِيلًا } “dinlenme yeri” ifadesi, kaylûle (öğle istirahati) yapılan yer demektir; kaylûle ise günün yarısında yapılan istirahattir. Şöyle dediler: Bu yüce ayetten anlaşılan hususun beyanı Yüce [Allah’ın] şu buyruğunda gelmiştir: { فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَسَوْفَ يُحَاسَبُ حِسَابًا يَسِيرًا وَيَنْقَلِبُ إِلَى أَهْلِهِ مَسْرُورًا } “Kimin kitabı sağından verilirse, o kolay bir hesapla hesaba çekilecek ve sevinçli olarak ailesine dönecektir” [84/7-9].

وَيُفْهَمُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا الْآيَةَ، أَنَّ أَصْحَابَ النَّارِ لَيْسُوا كَذَلِكَ وَأَنَّ حِسَابَهُمْ غَيْرُ يَسِيرٍ.

Yüce [Allah’ın] bu ayetteki: { أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا } “O gün cennet ehli, kalınacak yer bakımından daha hayırlıdır...” buyruğundan, cehennem ehlinin böyle olmadığı ve onların hesabının kolay olmayacağı anlaşılmaktadır.

وَهَذَا الْمَفْهُومُ دَلَّتْ عَلَيْهِ آيَاتٌ أُخَرُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى قَرِيبًا مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ: الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمَنِ وَكَانَ يَوْمًا عَلَى الْكَافِرِينَ عَسِيرًا [٢٥ \ ٢٦] فَقَوْلُهُ: (عَلَى الْكَافِرِينَ) يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ عَسِيرٍ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ الْآيَةَ [٢١ \ ١٠٣] . وَقَوْلُهُ تَعَالَى: مُهْطِعِينَ إِلَى الدَّاعِي يَقُولُ الْكَافِرُونَ هَذَا يَوْمٌ عَسِرٌ [٥٤ \ ٨] وَإِذَا عَلِمْتَ مِمَّا ذَكَرْنَا مَا جَاءَ مِنَ الْآيَاتِ فِيهِ بَيَانٌ لِقَوْلِهِ: أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا، فَهَذِهِ أَقْوَالُ بَعْضِ الْمُفَسِّرِينَ فِي الْمَعْنَى الَّذِي ذَكَرْنَا فِي الْآيَةِ.

Bu mefhuma başka ayetler de delalet etmiştir; nitekim bu ayetin yakınında yer alan Yüce [Allah’ın]: { الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمَنِ وَكَانَ يَوْمًا عَلَى الْكَافِرِينَ عَسِيرًا } “O gün hak hükümranlık Rahmân'ındır ve o, kâfirler için çok zor bir gün olacaktır” [25/26] buyruğu böyledir. O'nun: ‘kâfirler için’ buyurması, müminler için zor olmayacağına delalet eder; nitekim Yüce [Allah]: { لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ } “O en büyük korku onları üzmez...” [21/103] buyurmuştur. Yüce [Allah’ın]: { مُهْطِعِينَ إِلَى الدَّاعِي يَقُولُ الْكَافِرُونَ هَذَا يَوْمٌ عَسِرٌ } “Çağırana doğru koşarak kâfirler: ‘Bu çok zor bir gündür’ derler” [54/8] buyruğu da böyledir. Zikrettiğimiz hususlardan, { أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا } “O gün cennet ehli, kalınacak yer bakımından daha hayırlı, dinlenme yeri bakımından daha güzeldir” buyruğunun açıklamasını içeren ayetleri öğrendiğine göre, ayette zikrettiğimiz mana hakkında bazı müfessirlerin sözleri şunlardır:

قَالَ صَاحِبُ الدُّرِّ الْمَنْثُورِ: وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا قَالَ فِي الْغُرَفِ مِنَ الْجَنَّةِ، وَكَانَ حِسَابُهُمْ أَنْ عُرِضُوا عَلَى رَبِّهِمْ عَرْضَةً وَاحِدَةً، وَذَلِكَ الْحِسَابُ الْيَسِيرُ، وَذَلِكَ مِثْلُ قَوْلِهِ: فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَسَوْفَ يُحَاسَبُ حِسَابًا يَسِيرًا وَيَنْقَلِبُ إِلَى أَهْلِهِ مَسْرُورًا [٨٤ \ ٧ - ٩] وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُبَارَكِ فِي الزُّهْدِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ. قَالَ: لَا يَنْتَصِفُ النَّهَارُ مِنْ يَوْمِ الْقِيَامَةِ حَتَّى يَقِيلَ هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاءِ ثُمَّ قَرَأَ: أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا وَقَرَأَ: ثُمَّ إِنَّ مَقِيلَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّمَا هِيَ ضَحْوَةٌ. فَيَقِيلُ أَوْلِيَاءُ اللَّهِ عَلَى الْأَسِرَّةِ مَعَ الْحُورِ الْعِينِ، وَيَقِيلُ أَعْدَاءُ اللَّهِ مَعَ الشَّيَاطِينِ مُقَرَّنِينَ.

ed-Dürrü’l-Mensûr sahibi dedi ki: İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs’tan: { خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا } “kalınacak yer bakımından daha hayırlı, dinlenme yeri bakımından daha güzeldir” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: ‘Cennetteki köşklerdedir. Onların hesabı, Rablerine bir defa arz edilmelerinden ibaret olmuştur; işte kolay hesap budur. Bu da O'nun şu buyruğu gibidir: { فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَسَوْفَ يُحَاسَبُ حِسَابًا يَسِيرًا وَيَنْقَلِبُ إِلَى أَهْلِهِ مَسْرُورًا } “Kimin kitabı sağından verilirse, o kolay bir hesapla hesaba çekilecek ve sevinçli olarak ailesine dönecektir” [84/7-9].’ İbnu’l-Mübârek ez-Zühd’de, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu’l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Hâkim -sahih olduğunu belirterek- İbn Mes‘ûd’dan rivayet etmişlerdir. O şöyle demiştir: ‘Kıyamet gününde günün yarısı olmadan bunlar da onlar da kaylûle yaparlar (öğle dinlenmesine çekilirler).’ Sonra: { أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا } “O gün cennet ehli, kalınacak yer bakımından daha hayırlı, dinlenme yeri bakımından daha güzeldir” ayetini ve [kıraat olarak]: ‘ثُمَّ إِنَّ مَقِيلَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ’ (Sonra onların kaylûle yeri muhakkak cehennemdir) lafzını okumuştur. İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs’tan şöyle dediğini nakletmiştir: ‘O sadece bir kuşluk vaktidir. Allah'ın veli kulları iri gözlü hurilerle birlikte tahtlar üzerinde kaylûle yaparlar; Allah'ın düşmanları ise şeytanlarla birlikte zincirlere vurulmuş olarak kaylûle yaparlar.’

وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي

İbnu’l-Mübârek, Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnu’l-Münzir ve

الْحِلْيَةِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ: كَانُوا يَرَوْنَ أَنَّهُ يُفْرَغُ مِنْ حِسَابِ النَّاسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، نِصْفَ النَّهَارِ. فَيَقِيلُ أَهْلُ الْجَنَّةِ فِي الْجَنَّةِ، وَأَهْلُ النَّارِ فِي النَّارِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ: أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا.

el-Hilye’de Ebû Nuaym, İbrâhîm en-Nehaî’den rivayet ettiler: ‘Onlar, kıyamet gününde insanların hesabının günün yarısında bitirileceğini kabul ederlerdi. Böylece cennet ehli cennette, cehennem ehli de cehennemde kaylûle yapacaktır. İşte O'nun: { أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا } “O gün cennet ehli, kalınacak yer bakımından daha hayırlı, dinlenme yeri bakımından daha güzeldir” buyruğu budur.’

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الصَّوَّافِ قَالَ: بَلَغَنِي أَنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَقْصُرُ عَلَى الْمُؤْمِنِ، حَتَّى يَكُونَ كَمَا بَيْنَ الْعَصْرِ إِلَى غُرُوبِ الشَّمْسِ، وَإِنَّهُمْ لَيَقِيلُونِ فِي رِيَاضِ الْجَنَّةِ، حِينَ يَفْرَغُ النَّاسُ مِنَ الْحِسَابِ، وَذَلِكَ قَوْلُهُ: أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا إِلَى أَنْ قَالَ: وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: إِنِّي لَأَعْرِفُ السَّاعَةَ الَّتِي يَدْخُلُ فِيهَا أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ، وَأَهْلُ النَّارِ النَّارَ، السَّاعَةَ الَّتِي يَكُونُ فِيهَا ارْتِفَاعُ الضُّحَى الْأَكْبَرُ، إِذَا انْقَلَبَ النَّاسُ إِلَى أَهْلِيهِمْ لِلْقَيْلُولَةِ، فَيَنْصَرِفُ أَهْلُ النَّارِ إِلَى النَّارِ، وَأَمَّا أَهْلُ الْجَنَّةِ فَيُنْطَلَقُ بِهِمْ إِلَى الْجَنَّةِ، فَكَانَتْ قَيْلُولَتُهُمْ فِي الْجَنَّةِ، وَأُطْعِمُوا كَبِدَ الْحُوتِ فَأَشْبَعَهُمْ كُلَّهُمْ فَذَلِكَ قَوْلُهُ. أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا.

İbn Cerîr, Saîd b. es-Savvâf’tan şöyle dediğini nakletmiştir: ‘Bana ulaştı ki, kıyamet günü mümin için ikindi ile güneşin batışı arasındaki vakit kadar kısalır; insanlar hesaptan kurtulduğu zaman onlar cennet bahçelerinde kaylûle yaparlar. İşte O'nun: { أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا } “O gün cennet ehli, kalınacak yer bakımından daha hayırlı, dinlenme yeri bakımından daha güzeldir” buyruğu budur.’ [Müellif] devamla şöyle dedi: İbn Ebî Hâtim İkrime’den şöyle dediğini nakletti: ‘Ben cennet ehlinin cennete, cehennem ehlinin cehenneme gireceği vakti iyi bilirim; bu vakit kuşluğun iyice yükseldiği, insanların kaylûle için ailelerine döndüğü vakittir. Cehennem ehli cehenneme sevk edilir; cennet ehline gelince onlar cennete götürülürler. Böylece onların kaylûlesi cennette olur; kendilerine balık ciğeri yedirilir ve bu ciğer hepsini doyurur. İşte O'nun: { أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا } “O gün cennet ehli, kalınacak yer bakımından daha hayırlı, dinlenme yeri bakımından daha güzeldir” buyruğu budur.’

وَذَكَرَ نَحْوَهُ الْقُرْطُبِيُّ مَرْفُوعًا وَقَالَ: ذَكَرَهُ الْمَهْدَوِيُّ. وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ لَا يَصِحُّ مَرْفُوعًا، وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ أَيْضًا: «وَذَكَرَ قَاسِمُ بْنُ أَصْبَغَ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ [٧٠ \ ٤] فَقُلْتُ مَا أَطْوَلَ هَذَا الْيَوْمُ. فَقَالَ ﷺ: وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، إِنَّهُ لَيُخَفَّفُ عَلَى الْمُؤْمِنِ حَتَّى يَكُونَ أَخَفَّ عَلَيْهِ مِنْ صَلَاةِ الْمَكْتُوبَةِ» وَهُوَ ضَعِيفٌ أَيْضًا، وَمَا ذَكَرَهُ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ مِنْ أَنَّهُ قَرَأَ ثُمَّ إِنَّ مَقِيلَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ مَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ شَاذٌّ لَا تَجُوزُ الْقِرَاءَةُ بِهِ، وَأَنَّ الْقِرَاءَةَ الْحَقَّ ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ [٣٧ \ ٦٨] .

Kurtubî de benzerini merfû olarak zikretmiş ve: ‘Bunu Mehdevî zikretmiştir’ demiştir. Zâhir olan, bunun merfû olarak sahih olmadığıdır. Kurtubî ayrıca şöyle demiştir: ‘Kāsım b. Asbağ, Ebû Saîd el-Hudrî’nin hadisinden nakletti: O dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: { فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ } ‘Süresi elli bin yıl olan bir günde...’ [70/4] buyurunca ben: ‘Bu gün ne kadar da uzun!’ dedim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: ‘Nefsim elinde olana yemin ederim ki, o gün mümine öyle hafifletilir ki, onun için farz bir namazdan daha hafif olur.’ Bu [rivayet] de zayıftır. İbn Mes‘ûd’dan zikredilen ‘ثُمَّ إِنَّ مَقِيلَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ’ şeklinde okuduğu rivayetine gelince; bunun şâz olduğu, onunla kıraat etmenin caiz olmadığı ve hak olan kıraatin: { ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ } “Sonra şüphesiz onların dönüşü kesinlikle cehennemedir” [37/68] şeklinde olduğu bilinmektedir.

وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَ قَتَادَةَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَعْرُوفٌ مَشْهُورٌ، وَعَلَيْهِ فَلَا دَلِيلَ فِي الْآيَةِ لِمَا ذَكَرْنَا، وَقَوْلُ قَتَادَةَ هُوَ أَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ: وَأَحْسَنُ مَقِيلًا أَيْ مَنْزِلًا وَمَأْوًى، وَهَذَا التَّفْسِيرُ لَا دَلِيلَ فِيهِ عَلَى الْقَيْلُولَةِ فِي نِصْفِ النَّهَارِ كَمَا تَرَى.

Bil ki Katâde’nin bu ayet hakkındaki sözü meşhur ve bilinendir; buna göre ayette zikrettiğimiz şeye dair bir delil bulunmamaktadır. Katâde’nin sözü; O'nun: { وَأَحْسَنُ مَقِيلًا } “dinlenme yeri bakımından daha güzeldir” buyruğunun anlamının ‘konaklama yeri ve sığınak’ olduğu şeklindedir. Gördüğün gibi bu tefsirde günün ortasındaki kaylûleye dair bir delil yoktur.

وَقَدْ بَيَّنَّا فِي كِتَابِنَا (دَفْعُ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ) وَجْهَ الْجَمْعِ بَيَنْ مَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ هُنَا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا مِنِ انْقِضَاءِ الْحِسَابِ فِي نِصْفِ نَهَارٍ، وَبَيْنَ مَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ وَذَكَرْنَا الْآيَاتِ الْمُشِيرَةَ إِلَى الْجَمْعِ، وَبَعْضَ الشَّوَاهِدِ الْعَرَبِيَّةِ.

Biz ‘Def‘u îhâmi’l-ıztırâb ‘an âyâti’l-Kitâb’ adlı kitabımızda, buradaki: { وَأَحْسَنُ مَقِيلًا } “dinlenme yeri bakımından daha güzeldir” buyruğunun hesabın yarım günde sona ermesine delalet etmesi ile Yüce Allah’ın: { فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ } “Süresi elli bin yıl olan bir günde...” buyruğunun delalet ettiği husus arasındaki cem‘ ve telif yönünü açıkladık; birleştirmeye işaret eden ayetleri ve bazı Arapça şahitleri zikrettik.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَشْهُورَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ أَنَّ الْمَقِيلَ الْقَيْلُولَةُ أَوْ مَكَانُهَا، وَهِيَ الِاسْتِرَاحَةُ نِصْفَ النَّهَارِ زَمَنَ الْحَرِّ مَثَلًا، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مَعَهَا نَوْمٌ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ:

Bil ki Arapların kelamında meşhur olan, makîlin (مَقِيل) kaylûle yahut kaylûle yeri olduğudur; bu da uyku eşlik etmese bile örneğin sıcak vaktinde gün ortasında dinlenmektir. Şu beyit de bu kabildendir:

جَزَى اللَّهُ خَيْرَ النَّاسِ خَيْرَ جَزَائِهِ ... رَفِيقَيْنِ قَالَا خَيْمَتَيْ أُمِّ مَعْبَدِ

İnsanların en hayırlısı olan Allah, en güzel mükâfatıyla mükâfatlandırsın / Ümmü Ma‘bed’in iki çadırında kaylûle yapan o iki yoldaşı...

أَيْ نَزَلَا فِيهَا وَقْتَ الْقَائِلَةِ، كَمَا قَالَهُ صَاحِبُ اللِّسَانِ، وَمَا فَسَّرَ بِهِ قَتَادَةُ الْآيَةَ، مِنْ أَنَّ الْمَقِيلَ الْمَنْزِلُ وَالْمَأْوَى، مَعْرُوفٌ أَيْضًا فِي كَلَامِ الْعَرَبِ. وَمِنْهُ قَوْلُ ابْنِ رَوَاحَةَ:

Lisân [el-Arab] sahibinin de belirttiği gibi, yani ‘kaylûle vaktinde oraya indiler’ demektir. Katâde’nin ayeti tefsir ettiği ‘makîlin konaklama yeri ve sığınak olduğu’ manası da Arapların kelamında bilinmektedir. İbn Revâha’nın şu sözü de bu kabildendir:

الْيَوْمَ نَضْرِبُكُمْ عَلَى تَنْزِيلِهِ ... ضَرْبًا يُزِيلُ الْهَامَ عَنْ مَقِيلِهِ

Bugün onun indirilişi üzerine size öyle bir vururuz ki / Başları dinlenme yerinden (boyunlardan) koparıp atacak bir vuruşla!

فَقَوْلُهُ: يُزِيلُ الْهَامَ عَنْ مَقِيلِهِ، يَعْنِي: يُزِيلُ الرُّءُوسَ عَنْ مَوَاضِعِهَا مِنَ الْأَعْنَاقِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْمَقِيلَ فِيهِ الْمَحَلُّ الَّذِي تَسْكُنُ فِيهِ الرُّءُوسُ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ مِنْ هَذَا الْقَبِيلِ قَوْلَ أُحَيْحَةَ بْنِ الْجُلَاحِ الْأَنْصَارِيِّ:

Onun: ‘يُزِيلُ الْهَامَ عَنْ مَقِيلِهِ’ sözü, yani ‘başları boyunlardaki yerlerinden koparır’ demektir. Buradaki ‘makîl’in başların yerleştiği yer olduğu bilinmektedir. Zâhir olan odur ki, Uhayha b. el-Culâh el-Ensârî’nin şu sözü de bu kabildendir:

وَمَا تَدْرِي وَإِنْ أَجْمَعْتَ أَمْرًا ... بِأَيِّ الْأَرْضِ يُدْرِكُكَ الْمَقِيلُ

Sen bir işe azmetmiş olsan da bilemezsin / Hangi diyarda erişir sana kalacak yer!

وَعَلَيْهِ فَالْمَعْنَى: بِأَيِّ الْأَرْضِ يُدْرِكُكَ الثَّوَابُ وَالْإِقَامَةُ بِسَبَبِ الْمَوْتِ أَوْ غَيْرِهِ مِنَ الْأَسْبَابِ، وَصِيغَةُ التَّفْضِيلِ فِي قَوْلِهِ هُنَا: خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا تَكَلَّمْنَا عَلَى مِثْلِهَا قَرِيبًا فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ أَذَلِكَ خَيْرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ الْآيَةَ [٢٥ \ ١٥] .

Buna göre anlam: ‘Ölüm veya başka sebeplerle hangi yerde kalış ve ikamet sana erişir’ demektir. Buradaki: { خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا } “kalınacak yer bakımından daha hayırlı, dinlenme yeri bakımından daha güzeldir” ifadesindeki ism-i tafdîl kipine gelince, bunun benzeri hakkında az önce Yüce Allah’ın: { قُلْ أَذَلِكَ خَيْرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ } “De ki: Bu mu daha hayırlıdır, yoksa ebedilik cenneti mi?” ayeti [25/15] bahsinde konuşmuştuk.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَوْمَ تَشَقَّقُ السَّمَاءُ بِالْغَمَامِ وَنُزِّلَ الْمَلَائِكَةُ تَنْزِيلًا. ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ السَّمَاءَ تَتَشَقَّقُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِالْغَمَامِ، وَأَنَّ الْمَلَائِكَةَ تُنَزَّلُ تَنْزِيلًا. وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ: تَتَشَقَّقُ السَّمَاءُ بِالْغَمَامِ أَيْ عَنِ الْغَمَامِ. قَالَ: وَالْبَاءُ وَعَنْ يَتَعَاقَبَانِ كَقَوْلِكَ: رُمِيتُ بِالْقَوْسِ، وَعَنِ الْقَوْسِ انْتَهَى. وَيُسْتَأْنَسُ لِمَعْنَى عَنْ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ سِرَاعًا الْآيَةَ [٥٠ \ ٤٤] .

Yüce Allah’ın: { وَيَوْمَ تَشَقَّقُ السَّمَاءُ بِالْغَمَامِ وَنُزِّلَ الْمَلَائِكَةُ تَنْزِيلًا } “O gün gökyüzü bulutlarla yarılır ve melekler peyderpey indirilir” buyruğu. Yüce Allah bu kerim ayette, kıyamet günü göğün bulutlarla yarılacağını ve meleklerin peyderpey indirileceğini zikretmiştir. Kurtubî şöyle demiştir: ‘Göğün bulutlarla yarılması (تَتَشَقَّقُ السَّمَاءُ بِالْغَمَامِ), yani bulutlardan yarılıp açılması demektir.’ Devamla: ‘Bâ (بِ) ve ‘an (عَنْ) harf-i cerleri birbirinin yerine kullanılabilir; nitekim senin ‘Ok yay ile atıldı’ (رُمِيتُ بِالْقَوْسِ) ve ‘Yaydan atıldı’ (عَنِ الْقَوْسِ) demen gibi’ demiştir. ‘An (عَنْ) manasına, Yüce Allah’ın: { يَوْمَ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ سِرَاعًا } “O gün yer, onlardan hızla yarılıp ayrılır” ayetiyle [50/44] istinas edilir (örnek gösterilir).

وَهَذِهِ الْأُمُورُ الثَّلَاثَةُ الْمَذْكُورَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنْ تَشَقُّقِ السَّمَاءِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَوُجُودِ الْغَمَامِ، وَتَنْزِيلِ الْمَلَائِكَةِ كُلُّهَا جَاءَتْ مُوَضَّحَةً فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ.

Bu kerim ayette zikredilen kıyamet günü göğün yarılması, bulutların bulunması ve meleklerin indirilmesi şeklindeki üç hususun tamamı, başka yerlerde açıklanmıştır.

أَمَّا تَشَقُّقُ السَّمَاءِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَقَدْ بَيَّنَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ مِنْ كِتَابِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذَا انْشَقَّتِ السَّمَاءُ فَكَانَتْ وَرْدَةً كَالدِّهَانِ [٥٥ \ ٣٧] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَيَوْمَئِذٍ وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ وَانْشَقَّتِ السَّمَاءُ فَهِيَ يَوْمَئِذٍ وَاهِيَةٌ [٦٩ \ ١٥ - ١٦] وَقَوْلِهِ:

Kıyamet günü göğün yarılmasına gelince; Yüce Allah bunu Kitabı'ndaki pek çok ayette açıklamıştır. Nitekim Yüce Allah’ın: { فَإِذَا انْشَقَّتِ السَّمَاءُ فَكَانَتْ وَرْدَةً كَالدِّهَانِ } “Gök yarılıp da erimiş yağ gibi kıpkırmızı bir gül olduğu zaman...” [55/37], Yüce Allah’ın: { فَيَوْمَئِذٍ وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ وَانْشَقَّتِ السَّمَاءُ فَهِيَ يَوْمَئِذٍ وَاهِيَةٌ } “İşte o gün olacak olur (kıyamet kopar). Gök yarılmıştır; artık o gün o, bomboştur (dayanıksızdır)” [69/15-16] ve O'nun:

إِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ الْآيَةَ [٨٤ \ ١] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذَا النُّجُومُ طُمِسَتْ وَإِذَا السَّمَاءُ فُرِجَتْ الْآيَةَ [٧٧ \ ٨ - ٩] فَقَوْلُهُ: فُرِجَتْ: أَيْ شُقَّتْ، فَكَانَ فِيهَا فُرُوجٌ أَيْ شُقُوقٌ كَقَوْلِهِ، إِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ [٨٢ \ ١] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَفُتِحَتِ السَّمَاءُ فَكَانَتْ أَبْوَابًا [٧٨ \ ١٩] وَأَمَّا الْغَمَامُ وَنُزُولُ الْمَلَائِكَةِ، فَقَدْ ذَكَرَهُمَا مَعًا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلَائِكَةُ الْآيَةَ [٢ \ ٢١٠] . وَقَدْ ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا نُزُولَ الْمَلَائِكَةِ فِي آيَاتٍ أُخْرَى كَقَوْلِهِ: وَجَاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا [٨٩ \ ٢٢] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ الْآيَةَ [٦ \ ١٥٨] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا نُنَزِّلُ الْمَلَائِكَةَ إِلَّا بِالْحَقِّ وَمَا كَانُوا إِذًا مُنْظَرِينَ [١١٥ \ ٨] .

{ إِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ } “Gök yarıldığı zaman...” [84/1] buyruğu ile Yüce Allah’ın: { فَإِذَا النُّجُومُ طُمِسَتْ وَإِذَا السَّمَاءُ فُرِجَتْ } “Yıldızların ışığı söndürüldüğü zaman, gök yarıldığı zaman...” [77/8-9] buyruğu [bu kabildendir]. O'nun: { فُرِجَتْ } buyruğu, yani ‘yarıldı, onda gedikler/yarıklar (furûc) oluştu’ demektir; tıpkı: { إِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ } “Gök yarıldığı zaman...” [82/1] ve Yüce Allah’ın: { وَفُتِحَتِ السَّمَاءُ فَكَانَتْ أَبْوَابًا } “Gök açılmış, kapı kapı olmuştur” [78/19] buyrukları gibi. Bulut ve meleklerin inişine gelince; Yüce Allah her ikisini birlikte: { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلَائِكَةُ } “Onlar, buluttan gölgeler içinde Allah'ın ve meleklerin gelmesini mi bekliyorlar?” [2/210] buyruğunda zikretmiştir. Yüce Allah meleklerin inişini başka ayetlerde de zikretmiştir; nitekim O'nun: { وَجَاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا } “Rabbin ve saf saf melekler geldiği zaman...” [89/22], Yüce Allah’ın: { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ } “Onlar meleklerin kendilerine gelmesinden veya Rabbinin gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?” [6/158] ve Yüce Allah’ın: { مَا نُنَزِّلُ الْمَلَائِكَةَ إِلَّا بِالْحَقِّ وَمَا كَانُوا إِذًا مُنْظَرِينَ } “Biz melekleri ancak hak ile indiririz ve o zaman onlara mühlet verilmez” [15/8] buyrukları gibi.

قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: وَالْمَعْنَى: أَنَّ السَّمَاءَ تَنْفَتِحُ بِغَمَامٍ يَخْرُجُ مِنْهَا، وَفِي الْغَمَامِ الْمَلَائِكَةُ يَنْزِلُونَ، وَفِي أَيْدِيهِمْ صُحُفُ أَعْمَالِ الْعِبَادِ. انْتَهَى مِنْهُ.

Zemahşerî şöyle demiştir: ‘Anlam şudur: Gök, kendisinden çıkan bir bulut ile açılır; bulutun içinde ise ellerinde kulların amel defterleri olduğu halde melekler iner.’ [Zemahşerî’nin sözü] burada bitti.

وَقَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ: (تَشَّقَّقَ) بِتَشْدِيدِ الشِّينِ، وَالْبَاقُونَ بِتَخْفِيفِهَا بِحَذْفِ إِحْدَى التَّاءَيْنِ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ: (وَنُنْزِلُ الْمَلَائِكَةَ) بِنُونَيْنِ الْأُولَى مَضْمُومَةٌ، وَالثَّانِيَةُ سَاكِنَةٌ مَعَ تَخْفِيفِ الزَّايِ، وَضَمِّ اللَّامِ، مُضَارِعُ أَنْزَلَ، وَالْمَلَائِكَةَ بِالنَّصْبِ مَفْعُولٌ بِهِ، وَالْبَاقُونَ بِنُونٍ وَاحِدَةٍ وَكَسْرِ الزَّايِ الْمُشَدَّدَةِ مَاضِيًا مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ، وَالْمَلَائِكَةُ مَرْفُوعًا نَائِبُ فَاعِلِ نُزِّلَ، وَالْأَظْهَرُ أَنَّ يَوْمَ مَنْصُوبٌ بِـ اذْكُرْ مُقَدَّرًا، كَمَا قَالَهُ الْقُرْطُبِيُّ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bu kelimeyi Nâfi‘, İbn Kesîr ve İbn Âmir, şîn harfinin şeddesiyle (تَشَّقَّقُ) şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise iki tâ harfinden birini hazfederek şînin şeddesiz haliyle okumuşlardır. İbn Kesîr (وَنُنْزِلُ الْمَلَائِكَةَ) şeklinde; ilki ötreli, ikincisi meczûm iki nûn ile zây harfinin şeddesizliği ve lâmın ötrelenmesiyle ‘enzela’ fiilinin muzârii olarak, ‘el-melâikete’ kelimesini de mansûb mef‘ûlün bih olarak okumuştur. Diğerleri ise tek nûn ve şeddeli zâyın kesresiyle meçhul mazi fiil olarak [نُزِّلَ şeklinde], ‘el-melâiketu’ kelimesini de merfû nâib-i fâil olarak okumuşlardır. Kurtubî’nin de belirttiği gibi zâhir olan, ‘yevme’ (يَوْمَ) kelimesinin takdîrî bir ‘uzkur’ (اذْكُرْ - hatırla) ile mansûb olmasıdır. İlim Yüce Allah katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمَنِ وَكَانَ يَوْمًا عَلَى الْكَافِرِينَ عَسِيرًا. ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْمُلْكَ الْحَقَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَهُ جَلَّ وَعَلَا دُونَ غَيْرِهِ، وَأَنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَانَ عَسِيرًا عَلَى الْكَافِرِينَ.

Yüce Allah’ın: { الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمَنِ وَكَانَ يَوْمًا عَلَى الْكَافِرِينَ عَسِيرًا } “O gün gerçek mülk Rahmân'ındır. O, kâfirler için çok zor bir gün olmuştur” buyruğu. Yüce Allah bu kerim ayette, kıyamet günü gerçek mülkün başkasına değil yalnız Kendisine ait olduğunu ve kıyamet gününün kâfirler için çok çetin olacağını zikretmiştir.

وَهَذَانِ الْأَمْرَانِ الْمَذْكُورَانِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ جَاءَا مُوَضَّحَيْنِ فِي آيَاتٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ، أَمَّا كَوْنُ الْمُلْكِ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، فَقَدْ ذَكَرَهُ تَعَالَى فِي آيَاتٍ مِنْ كِتَابِهِ كَقَوْلِهِ جَلَّ وَعَلَا: مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ [١ \ ٤] وَقَوْلِهِ: لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ [٤٠ \ ١٦] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ الْآيَةَ [٦ \ ٧٣] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Bu kerim ayette zikredilen bu iki husus, Allah’ın Kitabı'ndaki ayetlerde açıklanmıştır. Kıyamet günü mülkün O'na ait olmasına gelince; Yüce Allah bunu Kitabı'ndaki ayetlerde zikretmiştir; nitekim Yüce Allah’ın: { مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Din gününün sahibidir” [1/4], O'nun: { لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ } “Bugün mülk kimindir? Tek ve Kahhâr olan Allah'ındır” [40/16] ve Yüce Allah’ın: { وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ } “Sûra üflendiği gün de mülk O'nundur” [6/73] buyrukları ve benzeri diğer ayetler bu kabildendir.

وَأَمَّا كَوْنُ يَوْمِ الْقِيَامَةِ عَسِيرًا عَلَى الْكَافِرِينَ، فَقَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَيْهِ قَرِيبًا فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا الْآيَةَ.

Kıyamet gününün kâfirlere çetin olmasına gelince; buna delalet eden ayetleri az önce Yüce Allah’ın: { أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا } “O gün cennet ehli, kalınacak yer bakımından daha hayırlıdır...” ayetinin bahsinde sunmuştuk.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى يَدَيْهِ يَقُولُ يَا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا يَاوَيْلَتَى لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلَانًا خَلِيلًا لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جَاءَنِي وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِلْإِنْسَانِ خَذُولًا. مِنَ الْمَشْهُورِ عِنْدَ عُلَمَاءِ التَّفْسِيرِ أَنَّ الظَّالِمَ الَّذِي نَزَلَتْ فِيهِ هَذِهِ الْآيَةُ، هُوَ عُقْبَةُ بْنُ أَبِي مُعَيْطٍ، وَأَنَّ فُلَانًا الَّذِي أَضَلَّهُ عَنِ الذِّكْرِ أُمَيَّةُ بْنُ خَلَفٍ، أَوْ أَخُوهُ أُبَيُّ بْنُ خَلَفٍ، وَذَكَرَ بَعْضُهُمْ أَنَّ فِي قِرَاءَةِ بَعْضِ الصَّحَابَةِ. لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ أُبَيًّا خَلِيلًا، وَهُوَ عَلَى تَقْدِيرِ ثُبُوتِهِ مِنْ قَبِيلِ التَّفْسِيرِ، لَا الْقِرَاءَةِ، وَعَلَى كُلِّ حَالٍ فَالْعِبْرَةُ بِعُمُومِ الْأَلْفَاظِ، لَا بِخُصُوصِ الْأَسْبَابِ، فَكُلُّ ظَالِمٍ أَطَاعَ خَلِيلَهُ فِي الْكُفْرِ، حَتَّى مَاتَ عَلَى ذَلِكَ يَجْرِي لَهُ مِثْلُ مَا جَرَى لِابْنِ أَبِي مُعَيْطٍ.

Yüce Allah’ın: { وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى يَدَيْهِ يَقُولُ يَا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا يَاوَيْلَتَى لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلَانًا خَلِيلًا لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جَاءَنِي وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِلْإِنْسَانِ خَذُولًا } “O gün zalim kimse ellerini ısırıp şöyle der: ‘Keşke o peygamberle birlikte bir yol tutsaydım! Yazıklar olsun bana, keşke falanı dost edinmeseydim! Yemin olsun ki bana geldikten sonra o beni zikirden (Kur'an'dan) saptırdı. Zaten şeytan insanı yapayalnız ve yardımcısız bırakandır’” buyruğu. Tefsir âlimleri nezdinde meşhur olan, hakkında bu ayetin indiği zâlimin Ukbe b. Ebî Muayt olduğu ve onu zikirden saptıran ‘falan’ın da Ümeyye b. Halef yahut kardeşi Übey b. Halef olduğudur. Bazıları bazı sahâbîlerin kıraatinde: ‘Keşke Übey’i dost edinmeseydim’ (لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ أُبَيًّا خَلِيلًا) şeklinde geçtiğini zikretmişlerdir; ancak bu, sabit olduğu takdirde kıraat değil tefsir kabilindendir. Her hâlükârda muteber olan, sebebin hususiliği değil lafzın umumiliğidir; dolayısıyla kâfirlikte dostuna itaat edip de bu hâl üzere ölen her zâlimin başına İbn Ebî Muayt’ın başına gelenin benzeri gelecektir.

وَمَا ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَاتِ الْكَرِيمَةِ جَاءَ مُوَضَّحًا فِي غَيْرِهَا. فَقَوْلُهُ: وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى يَدَيْهِ كِنَايَةٌ عَنْ شِدَّةِ النَّدَمِ وَالْحَسْرَةِ، لِأَنَّ النَّادِمَ نَدَمًا شَدِيدًا، يَعَضُّ عَلَى يَدَيْهِ، وَنَدَمُ الْكَافِرِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَحَسْرَتُهُ الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ، جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ يُونُسَ: وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ الْآيَةَ [١٠ \ ٥٤] وَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ سَبَأٍ: وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَجَعَلْنَا الْأَغْلَالَ فِي أَعْنَاقِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْآيَةَ [٣٤ \ ٣٣] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قَالُوا يَاحَسْرَتَنَا عَلَى مَا فَرَّطْنَا فِيهَا الْآيَةَ [٦ \ ٣١] . وَالْحَسْرَةُ أَشَدُّ النَّدَامَةِ وَقَوْلِهِ تَعَالَى: كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ [٢ \ ١٦٧] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَمَا ذَكَرَهُ هُنَا مِنْ أَنَّ الْكَافِرَ يَتَمَنَّى أَنْ يَكُونَ آمَنَ بِالرَّسُولِ فِي دَارِ الدُّنْيَا، وَاتَّخَذَ مَعَهُ سَبِيلًا: أَيْ طَرِيقًا إِلَى الْجَنَّةِ فِي قَوْلِهِ هُنَا: يَقُولُ يَالَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ أُخَرَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ يَقُولُونَ يَالَيْتَنَا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولَ [٣٣ \ ٦٦] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَقُولُ يَالَيْتَنِي قَدَّمْتُ لِحَيَاتِي [٨٩ \ ٢٤] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: رُبَمَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ كَانُوا مُسْلِمِينَ [١٥ \ ٢] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Yüce Allah’ın bu kerim ayetlerde zikrettiği hususlar, diğer ayetlerde de açıklanmıştır. O'nun: { وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى يَدَيْهِ } “O gün zalim kimse ellerini ısırır” buyruğu, aşırı pişmanlık ve hasretten kinayedir; çünkü şiddetli bir pişmanlık duyan kimse ellerini ısırır. Kâfirin kıyamet günündeki pişmanlığı ve hasreti -ki bu ayet buna delalet etmiştir- diğer ayetlerde de açıklanmıştır; nitekim Yüce Allah’ın Yûnus sûresindeki: { وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ } “Azabı gördüklerinde pişmanlıklarını gizlerler ve aralarında adaletle hükmolunur...” [10/54], Sebe’ sûresindeki: { وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَجَعَلْنَا الْأَغْلَالَ فِي أَعْنَاقِ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Azabı gördüklerinde pişmanlıklarını gizlerler. Biz de inkâr edenlerin boyunlarına halkalar geçiririz...” [34/33], Yüce Allah’ın: { قَالُوا يَاحَسْرَتَنَا عَلَى مَا فَرَّطْنَا فِيهَا } “‘Orada işlediğimiz kusurlardan dolayı yazıklar olsun bize!’ derler” [6/31] -hasret, pişmanlığın en şiddetlisidir- ve Yüce Allah’ın: { كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ } “Böylece Allah, yaptıklarını kendilerine pişmanlıklar halinde gösterecektir. Onlar ateşten çıkacak da değillerdir” [2/167] buyrukları ve benzeri diğer ayetler bu kabildendir. Burada kâfirin, dünyada iken peygambere iman etmiş olmayı ve onunla birlikte bir sebil, yani cennete giden bir yol tutmuş olmayı temenni ettiğine dair zikredilen: { يَقُولُ يَالَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا } “Şöyle der: Keşke o peygamberle birlikte bir yol tutsaydım!” buyruğu, diğer ayetlerde de açıklanmıştır; nitekim Yüce Allah’ın: { يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ يَقُولُونَ يَالَيْتَنَا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولَ } “Yüzleri ateşte evrilip çevrildiği gün: ‘Keşke Allah'a itaat etseydik, keşke Peygambere itaat etseydik!’ derler” [33/66], Yüce Allah’ın: { يَقُولُ يَالَيْتَنِي قَدَّمْتُ لِحَيَاتِي } “‘Keşke hayatım için önceden bir şeyler gönderseydim!’ der” [89/24] ve Yüce Allah’ın: { رُبَمَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ كَانُوا مُسْلِمِينَ } “İnkâr edenler zaman zaman, keşke Müslüman olsaydık diye arzu ederler” [15/2] buyrukları ve benzeri diğer ayetler bu kabildendir.

وَالسَّبِيلُ الَّتِي يَتَمَنَّى الْكَافِرُ أَنْ يَتَّخِذَهَا مَعَ الرَّسُولِ الْمَذْكُورَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، ذُكِرَتْ أَيْضًا فِي آيَاتٍ أُخَرَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ سُورَةِ الْفُرْقَانِ: قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلَّا مَنْ شَاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلًا [٢٥ \ ٥٧] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ هَذِهِ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلًا [٧٦ \ ٢٩ و٣٣ \ ١٩] فِي الْمُزَّمِّلِ وَالْإِنْسَانِ، وَيَقْرُبُ مِنْ مَعْنَاهُ الْمَآبُ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ذَلِكَ الْيَوْمُ الْحَقُّ فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ مَآبًا [٧٨ \ ٣٩] وَمَا ذَكَرَهُ هُنَا مِنْ أَنَّ الْكَافِرَ يُنَادِي بِالْوَيْلِ، وَيَتَمَنَّى أَنَّهُ لَمْ يَتَّخِذْ مَنْ أَضَلَّهُ خَلِيلًا، ذَكَرَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، أَمَّا دُعَاءُ الْكُفَّارِ بِالْوَيْلِ: فَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذَا أُلْقُوا مِنْهَا مَكَانًا ضَيِّقًا مُقَرَّنِينَ دَعَوْا هُنَالِكَ ثُبُورًا لَا تَدْعُوا الْيَوْمَ ثُبُورًا وَاحِدًا وَادْعُوا ثُبُورًا كَثِيرًا [٢٥ \ ١٣ - ١٤] وَأَمَّا تَمَنِّيهِمْ لِعَدَمِ طَاعَةِ مَنْ أَضَلَّهُمْ، فَقَدْ ذَكَرَهُ أَيْضًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا [٢ \ ١٧٦] فَلَفْظَةُ لَوْ فِي قَوْلِهِ لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً لِلتَّمَنِّي، وَلِذَلِكَ نُصِبَ الْفِعْلُ الْمُضَارِعُ بَعْدَ الْفَاءِ فِي قَوْلِهِ فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ الْآيَةَ. وَهُوَ دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى نَدَمِهِمْ عَلَى مُوَالَاتِهِمْ، وَطَاعَتِهِمْ فِي الدُّنْيَا، وَمَا ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا هُنَا مِنْ أَنَّ أَخِلَّاءَ الضَّلَالِ مِنْ شَيَاطِينِ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ، يُضِلُّونَ أَخِلَّاءَهُمْ عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جَاءَهُمْ ذِكْرُهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِخْوَانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الْغَيِّ ثُمَّ لَا يُقْصِرُونَ [٧ \ ٢٠٢] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَيَّضْنَا لَهُمْ قُرَنَاءَ فَزَيَّنُوا لَهُمْ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ الْآيَةَ [٤١ \ ٢٥] وَقَوْلِهِ تَعَالَى:: وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا يَامَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ الْآيَةَ [٦ \ ١٢٨] ; وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَ [٣٣ \ ٦٧] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لِأُولَاهُمْ رَبَّنَا هَؤُلَاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ [٧ \ ٣٨] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلَا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ الْآيَةَ [٣٤ \ ٣١] . إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى هُنَا: وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِلْإِنْسَانِ خَذُولًا الْأَظْهَرُ أَنَّهُ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ، وَلَيْسَ مِنْ كَلَامِ الْكَافِرِ النَّادِمِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَالْخَذُولُ صِيغَةُ مُبَالَغَةٍ، وَالْعَرَبُ تَقُولُ: خَذَلَهُ إِذَا تَرَكَ نَصْرَهُ مَعَ كَوْنِهِ يَتَرَقَّبُ النَّصْرَ مِنْهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ [٣ \ ١٦٠] وَقَوْلُ الشَّاعِرِ:

Bu ayette zikredilen ve kâfirin Peygamber ile birlikte tutmayı temenni ettiği sebil (yol), diğer ayetlerde de zikredilmiştir; nitekim Yüce Allah’ın bu kerim sûrede, Furkān sûresindeki: { قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلَّا مَنْ شَاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلًا } “De ki: ‘Buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum; ancak Rabbine bir yol tutmak isteyen kimseler müstesna’” [25/57] buyruğu ile Müzzemmil ve İnsân sûrelerindeki: { إِنَّ هَذِهِ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلًا } “Şüphesiz bu bir öğüttür; artık dileyen Rabbine bir yol tutar” [76/29 ve 73/19] buyrukları böyledir. Yüce Allah’ın: { ذَلِكَ الْيَوْمُ الْحَقُّ فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ مَآبًا } “İşte bu, hak olan gündür; artık dileyen Rabbine bir sığınak tutar” [78/39] buyruğunda zikredilen ‘meâb’ (dönüş/sığınak yeri) kelimesi de buna yakın bir anlamdadır. Burada kâfirin helak ve feryat çağrısında bulunup kendisini saptıranı dost edinmemiş olmayı temenni ettiğine dair zikredilen husus, başka yerlerde de zikredilmiştir. Kâfirlerin helak çağrısına gelince; bu husus Yüce Allah’ın: { وَإِذَا أُلْقُوا مِنْهَا مَكَانًا ضَيِّقًا مُقَرَّنِينَ دَعَوْا هُنَالِكَ ثُبُورًا لَا تَدْعُوا الْيَوْمَ ثُبُورًا وَاحِدًا وَادْعُوا ثُبُورًا كَثِيرًا } “Birbirlerine bağlı olarak oranın dar bir yerine atıldıkları zaman, orada helaki çağırırlar. (Onlara denilir ki:) ‘Bugün bir helak çağırmayın, birçok helak çağırın!’” [25/13-14] buyruğunda geçmişti. Kendilerini saptıranlara itaat etmemiş olmayı temenni etmelerine gelince; bu da başka bir yerde zikredilmiştir; nitekim Yüce Allah’ın: { وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا } “Uyanlar dediler ki: ‘Keşke bizim için bir dönüş olsa da onların bizden uzaklaştıkları gibi biz de onlardan uzaklaşsak!’” [2/167] buyruğu böyledir. Buradaki { لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً } ifadesinde yer alan ‘lev’ (لَوْ) lafzı temenni içindir; bu sebeple O'nun { فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ } buyruğundaki fâ harfinden sonra muzâri fiil mansûb kılınmıştır. Bu da onların dünyadaki dostluklarına ve itaatlerine duydukları pişmanlığın açık bir delilidir. Yüce Allah’ın burada, insan ve cin şeytanlarından olan sapıklık dostlarının, kendilerine zikir geldikten sonra dostlarını zikirden saptırdıklarına dair zikrettiği husus, başka yerlerde de yer almıştır; nitekim Yüce Allah’ın: { وَإِخْوَانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الْغَيِّ ثُمَّ لَا يُقْصِرُونَ } “(Şeytanların) kardeşleri ise onları sapıklığa sürüklerler, sonra da bundan hiç geri durmazlar” [7/202], Yüce Allah’ın: { وَقَيَّضْنَا لَهُمْ قُرَنَاءَ فَزَيَّنُوا لَهُمْ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ } “Biz onlara birtakım yakınlar (kötü arkadaşlar) musallat ettik de onlar önlerinde ve arkalarında ne varsa kendilerine süslü gösterdiler...” [41/25], Yüce Allah’ın: { وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا يَامَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ } “Hepsini toplayacağı gün: ‘Ey cin topluluğu! İnsanlardan pek çoğunu yoldan çıkardınız’...” [6/128], Yüce Allah’ın: { وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَ } “Ve dediler ki: ‘Rabbimiz! Biz efendilerimize ve büyüklerimize uyduk da onlar bizi yoldan saptırdılar’” [33/67], Yüce Allah’ın: { حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لِأُولَاهُمْ رَبَّنَا هَؤُلَاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ } “Nihayet hepsi orada birbiri ardınca toplanınca, sonrakiler öncekiler hakkında: ‘Rabbimiz! Bizi bunlar saptırdı; onun için onlara ateşten kat kat azap ver!’ derler” [7/38] ve Yüce Allah’ın: { وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلَا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ } “O zalimleri, Rablerinin huzurunda tutuklanmış, birbirlerine söz atarlarken bir görsen! Zayıf düşürülenler, büyüklük taslayanlara: ‘Siz olmasaydınız biz mutlaka inanan kimseler olurduk’ derler...” [34/31] buyrukları ve benzeri diğer ayetler bu kabildendir. Yüce Allah’ın buradaki: { وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِلْإِنْسَانِ خَذُولًا } “Zaten şeytan insanı yapayalnız ve yardımcısız bırakandır” buyruğuna gelince; zâhir olan, bunun kıyamet günü pişmanlık duyan kâfirin sözü değil, Allah’ın kelamı olduğudur. ‘Hazûl’ (خَذُول) bir mübalağa kalıbıdır. Araplar, bir kimseden yardım beklediği halde ona yardımı terk ettiğinde ‘ona yardım etmedi / onu yüzüstü bıraktı’ anlamında ‘hazelehû’ (خَذَلَهُ) derler. Nitekim Yüce Allah’ın: { وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ } “Eğer sizi yardımsız bırakırsa, O'ndan sonra size yardım edecek kimdir?” [3/160] buyruğu ve şairin şu sözü de bu kabildendir:

إِنَّ الْمَرْءَ مَيِّتًا بِانْقِضَاءِ حَيَاتِهِ ... وَلَكِنْ بِأَنْ يُبْغَى عَلَيْهِ فَيُخْذَلَا

İnsan ömrünün sona ermesiyle ölmüş sayılmaz / Lakin haksızlığa uğrayıp da yapayalnız bırakılmasıyla ölür.

وَقَوْلُ الْآخَرِ:

Bir diğer şairin şu sözü de böyledir:

إِنَّ الْأُلَى وَصَفُوا قَوْمِي لَهُمْ فَبِهِمْ ... هَذَا اعْتَصِمْ تَلْقَ مَنْ عَادَاكَ مَخْذُولَا

Kavmimi onlara vasfeden o kimseler var ya, işte onlara sarıl / Sana düşmanlık edeni yapayalnız ve yardımsız bulursun.

وَمِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ الشَّيْطَانَ يَخْذُلُ الْإِنْسَانَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَمَا كَانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلَا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَمَا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِي مِنْ قَبْلُ [١٤ \ ٢٢] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ وَقَالَ لَا غَالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جَارٌ لَكُمْ فَلَمَّا تَرَاءَتِ الْفِئَتَانِ نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ وَقَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرَى مَا لَا تَرَوْنَ الْآيَةَ [٨ \ ٤٨] . وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ: لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ الْأَظْهَرُ أَنَّ الذِّكْرَ الْقُرْآنُ، وَقَوْلُهُ: لَمْ أَتَّخِذْ فُلَانًا الْعَرَبُ تُطْلِقُ لَفْظَةَ فُلَانٍ كِنَايَةً عَنِ الْعِلْمِ: أَيْ لَمْ أَتَّخِذْ أُبَيًّا أَوْ أُمَيَّةَ خَلِيلًا، وَيُكَنُّونَ عَنْ عَلَمِ الْأُنْثَى بِفُلَانَةَ، وَمِنْهُ قَوْلُ عُرْوَةَ بْنِ حِزَامٍ الْعُذْرِيِّ:

Şeytanın insanı yüzüstü bırakıp yardımsız terk ettiğine delalet eden ayetlerden biri de Yüce Allah’ın şu buyruğudur: { وَقَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَمَا كَانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلَا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَمَا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِي مِنْ قَبْلُ } “İş bitirilince şeytan der ki: ‘Şüphesiz Allah size gerçeği vadetti. Ben de size vadettim ama sözümden caydım. Benim sizin üzerinizde bir hâkimiyetim yoktu; sadece sizi çağırdım, siz de bana icabet ettiniz. Artık beni kınamayın, kendinizi kınayın! Ne ben sizi kurtarabilirim ne de siz beni kurtarabilirsiniz. Doğrusu ben, daha önce beni [Allah'a] ortak koşmanızı da tanımamıştım’” [14/22]. Yüce Allah’ın: { وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ وَقَالَ لَا غَالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جَارٌ لَكُمْ فَلَمَّا تَرَاءَتِ الْفِئَتَانِ نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ وَقَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرَى مَا لَا تَرَوْنَ } “Hani şeytan onlara yaptıklarını süslemiş ve: ‘Bugün insanlardan size galip gelecek kimse yoktur, ben de sizin yanınızdayım!’ demişti. Fakat iki topluluk birbirini görünce topukları üzerinde geri döndü ve: ‘Ben kesinlikle sizden uzağım, çünkü ben sizin görmediğinizi görüyorum’ dedi...” [8/48] buyruğu da böyledir. Bu ayetteki: { لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ } “Yemin olsun ki o beni zikirden saptırdı” buyruğunda zâhir olan, zikrin Kur'an olduğudur. { لَمْ أَتَّخِذْ فُلَانًا } “Keşke falanı edinmeseydim” buyruğuna gelince; Araptar ‘fülân’ lafzını özel isimden kinaye olarak kullanırlar; yani ‘keşke Übey’i yahut Ümeyye’yi dost edinmeseydim’ demektir. Kadın özel isminden ise ‘fülânetü’ (fülâne) diyerek kinaye yaparlar. Urve b. Hizâm el-Uzrî’nin şu sözü de bu kabildendir:

أَلَا قَاتَلَ اللَّهُ الْوُشَاةَ وَقَوْلَهُمْ ... فُلَانَةُ أَضْحَتْ خَلَّةً لِفُلَانِ

Allah o laf taşıyıcıların ve onların şu sözünün cezasını versin: / ‘Falan kadın, falan erkeğe dost oldu!’

وَقَوْلُهُ: يَعَضُّ الظَّالِمُ مِنْ عَضِضَ بِكَسْرِ الْعَيْنِ فِي الْمَاضِي، يَعَضُّ بِفَتْحِهَا فِي الْمُضَارِعِ عَلَى الْقِيَاسِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْحَارِثِ بْنِ وَعْلَةَ الدِّهْلِيِّ:

Onun: { يَعَضُّ الظَّالِمُ } buyruğu, mazide ayın harfinin kesresiyle ‘adıda’ (عَضِضَ) fiilindendir; muzâride ise kıyasa uygun olarak ayın harfinin fethasıyla ‘ye‘addu’ (يَعَضُّ) gelir. Hâris b. Va‘le ed-Duhlî’nin şu sözü de bu kabildendir:

الْآنَ لَمَّا ابْيَضَّ مَسْرَبَتِي ... وَعَضِضْتُ مِنْ نَابِي عَلَى جَذْمِ

Şimdi göğsümün ortasındaki kıllar ağardığında / Ve azı dişimle bir köke ısırdığımda...

فَإِنَّ الرِّوَايَةَ الْمَشْهُورَةَ فِي الْبَيْتِ عَضِضْتُ بِكَسْرِ الضَّادِ الْأَوْلَى وَفِيهَا لُغَةٌ بِفَتْحِ الْعَيْنِ فِي الْمَاضِي، وَالْكَسْرُ أَشْهَرُ، وَعَضَّ تَتَعَدَّى بِعَلَى كَمَا فِي الْآيَةِ وَبَيْتِ الْحَارِثِ بْنِ وَعْلَةَ الْمَذْكُورَيْنِ، وَرُبَّمَا عُدِّيَتْ بِالْبَاءِ وَمِنْهُ قَوْلُ ابْنِ أَبِي رَبِيعَةَ:

Beyitteki meşhur rivayet, birinci dâd harfinin kesresiyle ‘adidtü’ (عَضِضْتُ) şeklindedir. Mazide ayın harfinin fethasıyla bir lügat da vardır, ancak kesre daha meşhurdur. ‘Adda’ fiili, zikredilen ayette ve Hâris b. Va‘le’nin beytinde olduğu gibi ‘alâ’ (عَلَى) harf-i cerri ile geçişli olur; bazen de bâ (بِ) ile geçişli kılınır; İbn Ebî Rebîa’nın şu sözü de bu kabildendir:

فَقَالَتْ وَعَضَّتْ بِالْبَنَانِ فَضَحْتَنِي ... وَأَنْتَ امْرُؤٌ مَيْسُورُ أَمْرِكَ أَعْسَرُ

Parmak uçlarını ısırarak dedi ki: ‘Beni rezil ettin! / Sen işi kolaylaştırayım derken zorlaştıran bir adamsın.’

وَهَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ قَرِينَ السُّوءِ قَدْ يُدْخِلُ قَرِينَهُ النَّارَ، وَالتَّحْذِيرُ مِنْ قَرِينِ السُّوءِ مَشْهُورٌ مَعْرُوفٌ، وَقَدْ بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي سُورَةِ الصَّافَّاتِ أَنَّ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ أَقْسَمَ بِاللَّهِ أَنَّ قَرِينَهُ كَادَ يُرْدِيهِ أَيْ يُهْلِكُهُ بِعَذَابِ النَّارِ، وَلَكِنْ لَطَفَ اللَّهُ بِهِ فَتَدَارَكَهُ بِرَحْمَتِهِ وَإِنْعَامِهِ فَهَدَاهُ وَأَنْقَذَهُ مِنَ النَّارِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ إِنَّى كَانَ لِي

Bu kerim ayet, kötü arkadaşın kendi arkadaşını cehenneme sokabileceğine delalet etmektedir. Kötü arkadaştan sakındırma ise meşhur ve bilinendir. Yüce Allah Sâffât sûresinde, cennet ehlinden bir adamın, arkadaşının az kalsın kendisini helak edeceğine, yani cehennem azabıyla yok edeceğine dair Allah’a yemin ettiğini; fakat Allah’ın ona lütufta bulunup rahmeti ve nimetiyle yetişerek onu hidayete erdirdiğini ve ateşten kurtardığını açıklamıştır. Bu da Yüce Allah’ın şu buyruğundadır: { قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ إِنَّى كَانَ لِي

قَرِينٌ يَقُولُ أَئِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ قَالَ تَاللَّهِ إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ وَلَوْلَا نِعْمَةُ رَبِّي لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ [٣٧ \ ٥١ - ٥٧] .

قَرِينٌ يَقُولُ أَئِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ قَالَ تَاللَّهِ إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ وَلَوْلَا نِعْمَةُ رَبِّي لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ } “İçlerinden biri dedi ki: ‘Benim bir arkadaşım vardı. Derdi ki: Sen gerçekten [öldükten sonra dirilmeyi] tasdik edenlerden misin?’... -Yüce Allah’ın şu buyruğuna kadar:- ‘Derken [arkadaşına] bakar ve onu çılgın alevlerin ortasında görür. Der ki: ‘Allah'a yemin olsun ki, az kalsın beni de helak edecektin! Rabbimin nimeti olmasaydı, ben de mutlaka [oraya] götürülenlerden olurdum’” [37/51-57].

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَالَ الرَّسُولُ يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا.

Yüce Allah’ın: { وَقَالَ الرَّسُولُ يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا } “Peygamber dedi ki: ‘Ey Rabbim! Gerçekten kavmim bu Kur'an'ı terk edilmiş (bir kenara atılmış) bıraktı’” buyruğu.

مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ ظَاهِرٌ، وَهُوَ أَنَّ نَبِيَّنَا ﷺ شَكَا إِلَى رَبِّهِ هَجْرَ قَوْمِهِ، وَهُمْ كُفَّارُ قُرَيْشٍ لِهَذَا الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ، أَيْ: تَرَكَهُمْ لِتَصْدِيقِهِ وَالْعَمَلِ بِهِ، وَهَذِهِ شَكْوَى عَظِيمَةٌ، وَفِيهَا أَعْظَمُ تَخْوِيفٍ لِمَنْ هَجَرَ هَذَا الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ، فَلَمْ يَعْمَلْ بِمَا فِيهِ مِنَ الْحَلَالِ وَالْحَرَامِ وَالْآدَابِ وَالْمَكَارِمِ، وَلَمْ يَعْتَقِدْ مَا فِيهِ مِنَ الْعَقَائِدِ، وَيَعْتَبِرْ بِمَا فِيهِ مِنَ الزَّوَاجِرِ وَالْقَصَصِ وَالْأَمْثَالِ.

Bu kerim ayetin manası açıktır; o da Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem’in, kavmi olan Kureyş kâfirlerinin bu yüce Kur'an'ı terk etmelerini, yani onu tasdik etmeyi ve onunla amel etmeyi bırakmalarını Rabbine şikâyet ettiğidir. Bu büyük bir şikâyettir ve bu yüce Kur'an'ı terk edip onda bulunan helal, haram, edep ve ahlak esaslarıyla amel etmeyen, onda yer alan inanç esaslarına inanmayan ve onda geçen sakındırmalardan, kıssalardan ve mesellerden ibret almayan kimseler için en büyük korkutmayı içermektedir.

وَاعْلَمْ أَنَّ السُّبْكِيَّ قَالَ: إِنَّهُ اسْتَنْبَطَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنْ سُورَةِ «الْفُرْقَانِ» مَسْأَلَةً أُصُولِيَّةً، وَهِيَ أَنَّ الْكَفَّ عَنِ الْفِعْلِ فِعْلٌ. وَالْمُرَادُ بِالْكَفِّ التَّرْكُ، قَالَ فِي طَبَقَاتِهِ: لَقَدْ وَقَفْتُ عَلَى ثَلَاثَةِ أَدِلَّةٍ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكَفَّ فِعْلٌ لَمْ أَرَ أَحَدًا عَثَرَ عَلَيْهَا.

Bil ki Sübkî, Furkān sûresindeki bu kerim ayetten usûl ilmine dair bir mesele istinbat ettiğini, bunun da ‘fiilden el çekmenin de bir fiil olduğu’ (الْكَفُّ عَنِ الْفِعْلِ فِعْلٌ) meselesi olduğunu belirtmiştir. El çekmekten (keff) kasıt, terk etmektir. Sübkî, Tabakāt’ında şöyle demiştir: ‘El çekmenin (terkin) bir fiil olduğuna delalet eden üç delile ulaştım ki benden önce kimsenin bunlara muttali olduğunu görmedim.

أَحَدُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَالَ الرَّسُولُ يَارَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا، فَإِنَّ الْأَخْذَ: التَّنَاوُلُ، وَالْمَهْجُورَ: الْمَتْرُوكُ، فَصَارَ الْمَعْنَى تَنَاوَلُوهُ مَتْرُوكًا، أَيْ: فَعَلُوا تَرْكَهُ، انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ بِوَاسِطَةِ نَقْلِ صَاحِبِ «نَشْرُ الْبُنُودِ، شَرْحُ مَرَاقِي السُّعُودِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ:

Bunlardan birincisi Yüce Allah’ın: { وَقَالَ الرَّسُولُ يَارَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا } “Peygamber dedi ki: ‘Ey Rabbim! Gerçekten kavmim bu Kur'an'ı terk edilmiş bıraktı’” buyruğudur. Çünkü ittihaz (اتخاذ - edinmek/almak) ele almak ve tutmaktır, mehcûr ise terk edilendir. Böylece anlam ‘onu terk edilmiş olarak ele aldılar’, yani ‘onun terkini fiil olarak işlediler’ şekline gelir.’ Neşrü’l-bunûd şerhu Merâkı’s-suûd müellifinin şu söze dair açıklamalarında yaptığı nakil vasıtasıyla hedeflenen kısım burada bitti:

فَكَفُّنَا بِالنَّهْيِ مَطْلُوبُ النَّبِيِّ

‘Nehiy ile el çekmemiz, Peygamberin talep ettiğidir.’

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ: اسْتِنْبَاطُ السُّبْكِيِّ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْكَفَّ فِعْلٌ وَتَفْسِيرُهُ لَهَا بِمَا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ، لَمْ يَظْهَرْ لِي كُلَّ الظُّهُورِ، وَلَكِنَّ هَذَا الْمَعْنَى الَّذِي زَعَمَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ الْكَرِيمَةَ دَلَّتْ عَلَيْهِ، وَهُوَ كَوْنُ الْكَفِّ فِعْلًا دَلَّتْ عَلَيْهِ آيَتَانِ كَرِيمَتَانِ مِنْ سُورَةِ «الْمَائِدَةِ» ، دَلَالَةً وَاضِحَةً لَا لَبْسَ فِيهَا، وَلَا نِزَاعَ. فَعَلَى تَقْدِيرِ صِحَّةِ مَا فَهِمَهُ السُّبْكِيُّ مِنْ آيَةِ «الْفُرْقَانِ» هَذِهِ، فَإِنَّهُ قَدْ بَيَّنَتْهُ بِإِيضَاحٍ الْآيَتَانِ الْمَذْكُورَتَانِ مِنْ سُورَةِ «الْمَائِدَةِ» . أَمَّا الْأُولَى مِنْهُمَا، فَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَوْلَا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ [٥ \ ٦٣] فَتَرْكُ الرَّبَّانِيِّينَ وَالْأَحْبَارِ نَهْيَهُمْ عَنْ قَوْلِ الْإِثْمِ وَأَكْلِ السُّحْتِ سَمَّاهُ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ صُنْعًا فِي قَوْلِهِ: لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ، أَيْ: وَهُوَ تَرْكُهُمُ النَّهْيَ الْمَذْكُورَ، وَالصُّنْعُ أَخَصُّ مِنْ مُطْلَقِ الْفِعْلَ، فَصَرَاحَةُ

Bu satırları kaleme alan [Şinkîtî] -Allah onu affetsin ve bağışlasın- dedi ki: Sübkî’nin bu ayetten keffin (el çekmenin) bir fiil olduğunu istinbat etmesi ve ayeti buna delalet edecek şekilde tefsir etmesi bana tam anlamıyla zâhir ve ikna edici gelmedi. Ancak onun bu kerim ayetin delalet ettiğini ileri sürdüğü bu mana, yani keffin bir fiil oluşu meselesi, Mâide sûresindeki iki kerim ayette hiçbir kapalılık ve ihtilaf bulunmayacak şekilde açıkça ortaya konmuştur. Sübkî’nin bu Furkān ayetinden anladığı şeyin doğruluğu takdirinde bile, bunu Mâide sûresindeki zikredilen iki ayet apaçık bir şekilde izah etmiştir. Bunların ilki Yüce Allah’ın: { لَوْلَا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ } “Din bilginleri ve âlimler onları günah söz söylemekten ve haram yemekten menetselerdi ya! Yapmakta oldukları şey ne kötüdür!” buyruğudur [5/63]. Din bilginleri ile âlimlerin günah sözü ve haram yemeyi nehyetmeyi terk etmelerini, Yüce Allah bu kerim ayette: { لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ } “Yapmakta oldukları şey ne kötüdür!” buyruğuyla bir ‘sun‘ (yapıp etme/eylem) olarak isimlendirmiştir; yani o da zikredilen nehyi terk etmeleridir. Sun‘ ise mutlak fiilden daha özeldir. Dolayısıyla

دَلَالَةِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ عَلَى أَنَّ التَّرْكَ فِعْلٌ فِي غَايَةِ الْوُضُوحِ كَمَا تَرَى.

bu kerim ayetin terkin bir fiil olduğuna delaletinin sarahati, gördüğün gibi son derece açıktır.

وَأَمَّا الْآيَةُ الثَّانِيَةُ، فَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ [٥ \ ٧٩] فَقَدْ سَمَّى جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ تَرْكَهُمُ التَّنَاهِيَ عَنِ الْمُنْكَرِ فِعْلًا، وَأَنْشَأَ لَهُ الذَّمَّ بِلَفْظَةِ بِئْسَ الَّتِي هِيَ فِعْلٌ جَامِدٌ لِإِنْشَاءِ الذَّمِّ فِي قَوْلِهِ: لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ [٥ \ ٩٧] أَيْ: وَهُوَ تَرْكُهُمُ التَّنَاهِيَ، عَنْ كُلِّ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ، وَصَرَاحَةُ دَلَالَةِ هَذِهِ الْآيَةِ أَيْضًا عَلَى مَا ذُكِرَ وَاضِحَةٌ، كَمَا تَرَى.

İkinci ayete gelince; o da Yüce Allah’ın: { كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ } “İşledikleri kötülükten birbirlerini vazgeçirmeye çalışmazlardı. Yapmakta oldukları şey ne kötüdür!” buyruğudur [5/79]. Yüce Allah bu kerim ayette onların kötülükten nehyetmeyi terk etmelerini bir ‘fiil’ olarak isimlendirmiş ve: { لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ } “Yapmakta oldukları şey ne kötüdür!” [5/79] buyruğunda yerme inşa etmek için kullanılan camid bir fiil olan ‘bi’se’ lafzıyla buna yergi yöneltmiştir; yani o da işledikleri her münkerden birbirlerini sakındırmayı terk etmeleridir. Bu ayetin de zikredilen hususa delaletindeki sarahat, gördüğün gibi gayet açıktır.

وَقَدْ دَلَّتْ أَحَادِيثُ نَبَوِيَّةٌ عَلَى ذَلِكَ ; كَقَوْلِهِ ﷺ: «الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ» ، فَقَدْ سَمَّى ﷺ فِي هَذَا الْحَدِيثِ تَرْكَ أَذَى الْمُسْلِمِينَ إِسْلَامًا، وَمِمَّا يَدُلُّ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ عَلَى أَنَّ التَّرْكَ فِعْلٌ قَوْلُ بَعْضِ الصَّحَابَةِ فِي وَقْتِ بِنَائِهِ ﷺ لِمَسْجِدِهِ بِالْمَدِينَةِ:

Nebevî hadisler de buna delalet etmiştir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in: ‘Müslüman, Müslümanların dilinden ve elinden salim kaldığı kimsedir’ buyruğu böyledir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu hadiste Müslümanlara eziyet vermeyi terk etmeyi ‘İslam’ olarak isimlendirmiştir. Arapların kelamından terkin fiil olduğuna delalet eden hususlardan biri de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine’deki mescidini inşa ettiği sırada bazı sahâbîlerin söylediği şu sözdür:

لَئِنْ قَعَدْنَا وَالنَّبِيُّ يَعْمَلُ ... لَذَاكَ مِنَّا الْعَمَلُ الْمُضَلِّلُ

Peygamber çalışırken biz oturup durursak / Şüphesiz bu bizim adımıza saptırıcı bir amel olur!

فَسَمَّى قُعُودَهُمْ عَنِ الْعَمَلِ، وَتَرْكَهُمْ لَهُ عَمَلًا مُضَلِّلًا، وَقَدْ أَشَارَ صَاحِبُ «مَرَاقِي السُّعُودِ» ، إِلَى أَنَّ الْكَفَّ فِعْلٌ عَلَى الْمَذْهَبِ، أَيْ: وَهُوَ الْحَقُّ. وَبَيَّنَ فُرُوعًا مَبْنِيَّةً عَلَى ذَلِكَ نَظَمَهَا الشَّيْخُ الزَّقَّاقُ فِي نَظْمِهِ الْمُسَمَّى بِالْمَنْهَجِ الْمُنْتَخَبِ، وَأَوْرَدَ أَبْيَاتَ الزَّقَّاقِ فِي ذَلِكَ، وَقَالَ: وَجَلَبْتُهَا هُنَا عَلَى سَبِيلِ التَّضْمِينِ، وَهَذَا النَّوْعُ يُسَمَّى اسْتِعَانَةً، وَهُوَ تَضْمِينُ بَيْتٍ فَأَكْثَرَ بِقَوْلِهِ:

Böylece onların çalışmayıp oturmalarını ve çalışmayı terk etmelerini saptırıcı bir ‘amel’ olarak isimlendirmiştir. Merâkı’s-suûd müellifi, mezhepte -yani hak olan görüşte- keffin bir fiil olduğuna işaret etmiştir. Şeyh Zekkāk’ın ‘el-Menhecü’l-Müntehab’ adlı manzum eserinde nazmettiği bu esasa dayalı fer‘î hükümleri açıklamış ve Zekkāk’ın bu husustaki beyitlerini zikrederek: ‘Ben bunları buraya tazmin yoluyla getirdim; bu türe istiane denir ki o da bir veya daha fazla beyti tazmin etmektir’ diyerek şöyle demiştir:

فَكَفُّنَا بِالنَّهْيِ مَطْلُوبُ النَّبِي ... وَالْكَفُّ فِعْلٌ فِي صَحِيحِ الْمَذْهَبِ

Nehiy ile el çekmemiz, Peygamberin talep ettiğidir / Sahih olan mezhebe göre el çekmek de bir fiildir.

لَهُ فُرُوعٌ ذُكِرَتْ فِي الْمَنْهَجِ ... وَسَرْدُهَا مِنْ بَعْدِ ذَا الْبَيْتِ يَجِي

Onun Menhec’de zikredilen fer‘î meseleleri vardır / Onların sıralanması bu beyitten hemen sonra gelir.

مِنْ شُرْبٍ أَوْ خَيْطٍ ذَكَاةُ فَضْلِ مَا ... وَعَمَدٍ رَسْمِ شَهَادَةٍ وَمَا

İçmekten veya dikmekten, kesimden, fazla sudan / Şahitlik belgesini kasten gizlemekten ve...

عَطَّلَ نَاظِرٌ وَذُو الرَّهْنِ كَذَا ... مُفَرِّطٌ فِي الْعَلْفِ فَادْرِ الْمَأْخَذَا

Vakıf yöneticisinin ve rehin alanın ihmalinden, aynı şekilde / Yem vermede kusur edenden; hükmün kaynağını iyi bil!

وِكَالَّتِي رُدَّتْ بِعَيْبٍ وَعَدَمْ ... وَلِيِّهَا وَشِبْهِهَا مِمَّا عُلِمْ

Ve ayıp sebebiyle geri verilen [cariye] ile velisi bulunmayan / Kadın ve bilinen benzeri meseleler gibi.

فَالْأَبْيَاتُ الثَّلَاثَةُ الْأَخِيرَةُ مِنْ نَظْمِ الشَّيْخِ الزَّقَّاقِ الْمُسَمَّى بِالْمَنْهَجِ الْمُنْتَخَبِ، وَفِيهَا بَعْضُ الْفُرُوعِ الْمَبْنِيَّةِ عَلَى الْخِلَافِ فِي الْكَفِّ، هَلْ هُوَ فِعْلٌ، وَهُوَ الْحَقُّ أَوْ لَا؟ وَقَوْلُ الزَّقَّاقِ فِي الْأَوَّلِ مِنْ أَبْيَاتِهِ مِنْ شُرْبٍ مُتَعَلِّقٍ بِقَوْلِهِ قَبْلَهُ:

Son üç beyit, Şeyh Zekkāk’ın ‘el-Menhecü’l-müntehab’ adlı manzumesindendir ve içlerinde keffin bir fiil olup olmadığı -ki hak olan fiil olduğudur- ihtilafına dayanan bazı fer‘î meseleler yer almaktadır. Zekkāk’ın beyitlerinin ilkinde geçen ‘içmekten’ (مِنْ شُرْبٍ) ifadesi, kendisinden önceki şu sözüne taalluk etmektedir:

وَهَلْ كَمَنْ فَعَلَ تَارِكٌ كَمَنْ ... لَهُ بِنَفْعِ قُدْرَةٍ لَكِنْ كَمَنْ

Fiili terk eden kimse, fiili işleyen kimse gibi midir? / Fayda vermeye gücü yettiği halde engelleyen kimse gibi midir?

مِنْ شُرْبٍ. . إِلَخْ.

İçmekten... ilah.