Binûn

Furkân — 4. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَقَوْلُهُ: مِنْ شُرْبٍ بَيَانٌ لِلنَّفْعِ الْكَامِنِ فِي قَوْلِهِ:

Onun: "İçmekten" (مِنْ شُرْبٍ) sözü, şu ifadesinde gizli olan faydayı açıklamaktadır:

لَهُ بِنَفْعِ قُدْرَةٍ لَكِنْ كَمَنْ

"Fayda vermeye gücü yettiği halde engelleyen [kimse gibi midir?]"

، أَيْ: لَكِنَّهُ تَرَكَ النَّفْعَ مَعَ قُدْرَتِهِ عَلَيْهِ، فَتَرْكُهُ لَهُ كَفِعْلِهِ لِمَا حَصَلَ بِسَبَبِ تَرْكِهِ مِنَ الضَّرَرِ عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ التَّرْكَ فِعْلٌ، وَمُرَادُهُ بِقَوْلِهِ: مِنْ شُرْبٍ أَنَّ مَنْ عِنْدَهُ فَضْلُ شَرَابٍ، وَتَرَكَ إِعْطَاءَهُ لِمُضْطَرٍّ حَتَّى مَاتَ عَطَشًا، فَعَلَى أَنَّ التَّرْكَ فِعْلٌ يَضْمَنُ دِيَتَهُ، وَعَلَى أَنَّهُ لَيْسَ بِفِعْلٍ، فَلَا ضَمَانَ عَلَيْهِ، وَفَضْلُ الطَّعَامِ كَفَضْلِ الشَّرَابِ فِي ذَلِكَ، وَقَوْلُهُ: أَوْ خَيْطٍ يَعْنِي أَنَّ مَنْ مَنَعَ خَيْطًا عِنْدَهُ مِمَّنْ شُقَّ بَطْنُهُ، أَوْ كَانَتْ بِهِ جَائِفَةٌ، حَتَّى مَاتَ ضَمِنَ الدِّيَةَ عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ التَّرْكَ فِعْلٌ، وَعَلَى عَكْسِهِ فَلَا ضَمَانَ، وَقَوْلُهُ: ذَكَاةُ، يَعْنِي: أَنَّ مَنْ مَرَّ بِصَيْدٍ لَمْ يَنْفَذْ مَقْتَلُهُ وَأَمْكَنَتْهُ تَذْكِيَتُهُ فَلَمْ يُذَكِّهِ حَتَّى مَاتَ، هَلْ يَضْمَنُهُ أَوْ لَا؟ عَلَى الْخِلَافِ الْمَذْكُورِ.

Yani: Gücü yettiği halde fayda vermeyi terk etti; böylece onun bu terki, terki sebebiyle meydana gelen zarar bakımından -terkin bir fiil olduğu görüşüne göre- bizzat fiili işlemesi gibidir. Onun "içmekten" sözüyle kastı şudur: Yanında fazla içecek bulunup da bunu zor durumda kalan kimseye vermeyen ve onun susuzluktan ölmesine sebep olan kişi, terkin bir fiil olduğu görüşüne göre onun diyetini tazmin eder; fiil olmadığı görüşüne göre ise üzerine tazmin gerekmez. Bu hususta fazla yiyecek de fazla içecek gibidir. Onun: "Veya dikmekten" sözü ise; karnı yarılan veya derin bir yarası bulunan kimseden yanındaki dikiş ipini esirgeyip de onun ölümüne sebep olan kimse, terkin bir fiil olduğu görüşüne göre diyeti tazmin eder, aksi görüşe göre ise tazmin gerekmez, demektir. Onun: "Kesimden" sözü ise; ölümcül bir yara almamış bir av hayvanına rastlayıp da onu kesme (tezkiye etme) imkânı varken kesmeyip ölmesine sebep olan kimsenin onu tazmin edip etmeyeceği meselesidir ki bu da zikredilen ihtilafa dayanır.

وَقَوْلُهُ: فَضْلِ مَا، يَعْنِي: أَنَّ مَنْ عِنْدَهُ مَاءٌ فِيهِ فَضْلٌ عَنْ سَقْيِ زَرْعِهِ وَلِجَارِهِ زَرْعٌ وَلَا مَاءَ لَهُ إِذَا مَنَعَ مِنْهُ الْمَاءَ حَتَّى هَلَكَ زَرْعُهُ، هَلْ يَضْمَنُهُ أَوْ لَا؟ عَلَى الْخِلَافِ الْمَذْكُورِ، وَقَوْلُهُ: وَعَمَدٌ، يَعْنِي: أَنَّهُ إِذَا كَانَتْ عِنْدَهُ عَمَدٌ جَمْعُ عَمُودٍ، فَمَنَعَهَا مِنْ جَارٍ لَهُ جِدَارٌ يَخَافُ سُقُوطَهُ حَتَّى سَقَطَ، هَلْ يَضْمَنُ أَوْ لَا؟ وَقَوْلُهُ: رَسْمُ شَهَادَةٍ، يَعْنِي: أَنَّ مَنْ مَنَعَ وَثِيقَةً فِيهَا الشَّهَادَةُ بِحَقٍّ حَتَّى ضَاعَ الْحَقُّ، هَلْ يَضْمَنُهُ أَوْ لَا؟ وَقَوْلُهُ: وَمَا عَطَّلَ نَاظِرٌ، يَعْنِي: أَنَّ النَّاظِرَ عَلَى مَالِ الْيَتِيمِ مَثَلًا إِذَا عَطَّلَ دَوْرَهُ فَلَمْ يُكْرِهَا، حَتَّى فَاتَ الِانْتِفَاعُ بِكِرَائِهَا زَمَنًا أَوْ تَرَكَ الْأَرْضَ حَتَّى تَبَوَّرَتْ هَلْ يَضْمَنُ أَوْ لَا؟ وَقَوْلُهُ: وَذُو الرَّهْنِ: يَعْنِي إِذَا عَطَّلَ الْمُرْتَهِنُ كِرَاءَ الرَّهْنِ، حَتَّى فَاتَ الِانْتِفَاعُ بِهِ زَمَنًا، وَكَانَ كِرَاؤُهُ لَهُ أَهَمِّيَّةٌ، هَلْ يَضْمَنُ أَوْ لَا؟ وَقَوْلُهُ: كَذَا مُفَرِّطٌ فِي الْعَلْفِ: يَعْنِي أَنَّ مَنْ تَرَكَ دَابَّةً عِنْدَ أَحَدٍ وَمَعَهَا عَلَفُهَا، وَقَالَ لَهُ: قَدِّمْ لَهَا الْعَلَفَ، فَتَرَكَ تَقْدِيمَهُ لَهَا حَتَّى مَاتَتْ، هَلْ يَضْمَنُ أَوْ لَا؟ وَالْعَلْفُ فِي الْبَيْتِ بِسُكُونِ الثَّانِي، وَهُوَ تَقْدِيمُ الْعَلَفِ بِفَتْحِ الثَّانِي.

Onun: "Fazla sudan" sözü; yanında kendi ekinini sulamaktan arta kalan fazla suyu bulunup da komşusunun ekini varken ve suyu yokken, ona suyu vermeyip komşusunun ekininin telef olmasına yol açan kimsenin bunu tazmin edip etmeyeceğidir ki bu da zikredilen ihtilafa dayanır. Onun: "Ve destekten" sözü; yanında amudun çoğulu olan destek direkleri bulunup da yıkılmasından korkulan bir duvarı olan komşusuna bunları vermeyip duvarın yıkılmasına sebep olan kimsenin tazmin edip etmeyeceğidir. Onun: "Şahitlik belgesinden" sözü; içinde bir hakka dair şahitlik bulunan belgeyi vermeyip de hakkın zayi olmasına sebep olan kimsenin bunu tazmin edip etmeyeceğidir. Onun: "Vakıf yöneticisinin ihmalinden" sözü; meselâ yetim malının yöneticisinin evleri boş bırakıp kiraya vermemesi ve bir süre kira gelirinden yararlanmanın kaçırılması veya araziyi ekip dikmeyip çoraklaşmaya terk etmesi durumunda tazmin edip etmeyeceğidir. Onun: "Ve rehin alanın" sözü; rehin alanın rehinin kiralanmasını aksatıp bir süre ondan yararlanılmasını kaçırması ve kirasının da önemli bir değer taşıması durumunda tazmin edip etmeyeceğidir. Onun: "Aynı şekilde yem vermede kusur edenden" sözü; birinin yanında binek hayvanını ve yemini bırakıp "Ona yem ver" dediği halde yemi vermeyi terk ederek ölümüne sebep olan kimsenin tazmin edip etmeyeceğidir. Beyitteki "el-Alf" (الْعَلْفُ) kelimesi ikinci harfin sükûnuyladır ve ikinci harfi fethalı olan yem vermeyi (الْعَلَف) ifade eder.

وَقَوْلُهُ:

Onun şu sözü:

وَكَالَّتِي رُدَّتْ بِعَيْبٍ وَعَدَمِ

"Ve ayıp sebebiyle geri verilen [cariye] ile velisi bulunmayan [kadın gibi]..."

وَلِيِّهَا: يَعْنِي أَنَّ الْوَلِيَّ الْقَرِيبَ إِذَا زَوَّجَ وَلِيَّتَهُ، وَفِيهَا عَيْبٌ يُوجِبُ رَدَّ النِّكَاحِ وَسَكَتَتِ الزَّوْجَةُ، وَلَمْ تُبَيِّنْ عَيْبَ نَفْسِهَا وَفَلْسَ الْوَلِيِّ هَلْ يَرْجِعُ الزَّوْجُ عَلَى الزَّوْجَةِ بِالصَّدَاقِ أَوْ لَا؟ فَهَذِهِ الْفُرُوعُ وَمَا شَابَهَهَا مَبْنِيَّةٌ عَلَى الْخِلَافِ فِي الْكَفِّ هَلْ هُوَ فِعْلٌ أَوْ لَا؟ وَالصَّحِيحُ أَنَّ الْكَفَّ فِعْلٌ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ الْكِتَابُ وَالسُّنَّةُ وَاللُّغَةُ ; كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ. وَعَلَيْهِ: فَالصَّحِيحُ لُزُومُ الضَّمَانِ، فِيمَا ذُكِرَ.

Velisi: Yani yakın veli, velayeti altındaki kadını onda evliliğin feshini gerektiren bir ayıp varken evlendirir ve kadın da susup kendi ayıbını açıklamazsa, veli de iflas ederse, koca mehir için kadına rücu eder mi, etmez mi? İşte bu ve benzeri fer‘î meseleler keffin bir fiil olup olmadığı ihtilafına dayanmaktadır. Sahih olan görüş, daha önce açıklandığı üzere Kitap, Sünnet ve dilin de delalet ettiği gibi keffin bir fiil olduğudur. Buna göre de zikredilen meselelerde tazminin zorunlu olması sahih olandır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ وَكَفَى بِرَبِّكَ هَادِيًا وَنَصِيرًا.

Allah Teâlâ'nın: { وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ وَكَفَى بِرَبِّكَ هَادِيًا وَنَصِيرًا } “İşte böylece her peygambere suçlulardan bir düşman kıldık. Doğru yolu gösterici ve yardımcı olarak Rabbin yeter.” buyruğu.

لَمَّا شَكَا النَّبِيُّ ﷺ إِلَى رَبِّهِ فِي قَوْلِهِ: وَقَالَ الرَّسُولُ يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هَذَا

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: { وَقَالَ الرَّسُولُ يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا } “Ve elçi dedi ki: Ey Rabbim! Gerçekten kavmim bu Kur'an'ı terk edilmiş bıraktı.” [sözüyle] Rabbine şikâyette bulununca,

الْقُرْآنَ مَهْجُورًا، أَنْزَلَ اللَّهُ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا الْآيَةَ [٢٥ \ ٣١] تَسْلِيَةً لَهُ ﷺ، أَيْ: كَمَا جَعَلْنَا الْكُفَّارَ أَعْدَاءً لَكَ يُكَذِّبُونَكَ، وَيَتَّخِذُونَ الْقُرْآنَ الَّذِي أُنْزِلُ إِلَيْكَ مَهْجُورًا، كَذَلِكَ الْجَعْلُ: جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا، أَيْ: جَعَلْنَا لَكَ أَعْدَاءً، كَمَا جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا.

Allah Teâlâ, onu sallallâhu aleyhi ve sellem teselli etmek üzere: { وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا } “İşte böylece her peygambere bir düşman kıldık...” ayetini indirdi [25/31]. Yani: Kâfirleri sana düşman kılıp seni yalanlamalarını ve sana indirilen Kur'an'ı terk edilmiş bırakmalarını sağladığımız gibi, işte bu kılma gereği: Her peygambere bir düşman kıldık; yani her peygambere düşman kıldığımız gibi sana da düşmanlar kıldık.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا الْآيَةَ، قَدْ قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ فِي «الْأَنْعَامِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ الْآيَةَ [٦ \ ١١٢] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَفَى بِرَبِّكَ هَادِيًا وَنَصِيرًا، قَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ مُسْتَوْفًى عَلَى كَفَى اللَّازِمَةِ وَالْمُتَعَدِّيَةِ بِشَوَاهِدِهِ الْعَرَبِيَّةِ فِي سُورَةِ «الْإِسْرَاءِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا [١٧ \ ٤١] وَقَوْلُهُ: وَكَفَى بِرَبِّكَ هَادِيًا، جَاءَ مَعْنَاهُ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ: مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي [١٧ \ ٩٧] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى [٦ \ ٧١] وَقَوْلُهُ: وَنَصِيرًا، أَيْ: وَكَفَى بِرَبِّكَ نَصِيرًا، جَاءَ مَعْنَاهُ أَيْضًا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلَا غَالِبَ لَكُمْ وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ [٣ \ ١٦٠] .

Allah Teâlâ'nın bu yüce ayetteki: { وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا } “İşte böylece her peygambere bir düşman kıldık...” ayetinin açıklamasını En'âm Suresi'nde, Allah Teâlâ'nın: { وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ } “İşte böylece her peygambere insan şeytanlarını düşman kıldık...” [6/112] ayetinin tefsirinde daha önce vermiştik. Allah Teâlâ'nın: { وَكَفَى بِرَبِّكَ هَادِيًا وَنَصِيرًا } “Doğru yolu gösterici ve yardımcı olarak Rabbin yeter.” buyruğunda ise; lazım ve müteaddi olan kefâ (كَفَى) fiiline dair sözü Arapça şahitleriyle birlikte İsrâ Suresi'nde, { كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا } “Bugün sana hesap sorucu olarak kendi nefsin yeter.” [17/14] ayetinin tefsirinde eksiksiz olarak sunmuştuk. O'nun: { وَكَفَى بِرَبِّكَ هَادِيًا } “Doğru yolu gösterici olarak Rabbin yeter.” buyruğunun anlamı birçok ayette açıklanmıştır; nitekim O şöyle buyurmaktadır: { مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي } “Allah kime hidayet ederse, işte doğru yolu bulan odur.” [17/97] ve Allah Teâlâ'nın: { قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى } “De ki: Şüphesiz Allah'ın hidayeti asıl hidayetin ta kendisidir.” [6/71] ayetleri böyledir. O'nun: { وَنَصِيرًا } “Ve yardımcı olarak” yani “Rabbin yardımcı olarak yeter” ifadesinin anlamı da pek çok ayette gelmiştir; Allah Teâlâ'nın: { إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلَا غَالِبَ لَكُمْ وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ } “Eğer Allah size yardım ederse, artık size üstün gelecek hiç kimse yoktur. Eğer sizi yardımsız bırakırsa, O'ndan sonra size kim yardım edebilir?” [3/160] ayeti gibi.

قَوْلُهُ تَعَالَى: كَذَلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلًا.

Allah Teâlâ'nın: { كَذَلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلًا } “İşte böylece onunla senin kalbini pekiştirelim diye [parça parça indirdik] ve onu tertil üzere okuduk.” buyruğu.

تَقَدَّمَتِ الْآيَاتُ الَّتِي بِمَعْنَاهُ فِي آخِرِ سُورَةِ «الْإِسْرَاءِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ الْآيَةَ [١٧ \ ١٠٦] وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: كَذَلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ، أَيْ: كَذَلِكَ الْإِنْزَالُ مُفَرَّقًا بِحَسَبِ الْوَقَائِعِ أَنْزَلْنَاهُ لَا جُمْلَةً كَمَا اقْتَرَحُوا، وَقَوْلُهُ: لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ، أَيْ: أَنْزَلْنَاهُ مُفَرَّقًا، لِنُثَبِّتَ فُؤَادَكَ بِإِنْزَالِهِ مُفَرَّقًا.

Bununla aynı anlamdaki ayetler İsrâ Suresi'nin sonunda, Allah Teâlâ'nın: { وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ } “Ve insanlara dura dura okuyasın diye onu parça parça ayırdığımız bir Kur'an olarak [indirdik]...” [17/106] ayetinin tefsirinde geçmişti. Allah Teâlâ'nın bu yüce ayetteki: { كَذَلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ } “İşte böylece onunla senin kalbini pekiştirelim diye” buyruğu, yani: Onların teklif ettiği gibi toptan değil, olaylara göre parça parça olan bu indiriş gibi indirdik; O'nun: { لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ } “Onunla senin kalbini pekiştirelim diye” sözü ise, yani: Onu parça parça indirerek kalbini pekiştirelim diye parça parça indirdik, demektir.

قَالَ بَعْضُهُمْ: مَعْنَاهُ لِنُقَوِّيَ بِتَفْرِيقِهِ فُؤَادَكَ عَلَى حِفْظِهِ ; لِأَنَّ حِفْظَهُ شَيْئًا فَشَيْئًا أَسْهَلُ مِنْ حِفْظِهِ مَرَّةً وَاحِدَةً، وَلَوْ نَزَلَ جُمْلَةً وَاحِدَةً.

Bazıları şöyle demiştir: Bunun manası; onu bir kerede toptan indirmiş olsaydık [zorlanacağından], peyderpey ezberlemek bir defada ezberlemekten daha kolay olduğu için parça parça indirerek onu ezberleme hususunda kalbini kuvvetlendirelim diyedir.

وَقَالَ بَعْضُهُمْ: وَمِمَّا يُؤَكِّدُ ذَلِكَ أَنَّهُ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِ أُمِّيٌّ لَا يَقْرَأُ وَلَا يَكْتُبُ.

Bazıları da şöyle demiştir: Bunu teyit eden hususlardan biri de, onun -Allah'ın salât ve selâmı üzerine olsun- okuma yazma bilmeyen bir ümmî olmasıdır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلَى وُجُوهِهِمْ إِلَى جَهَنَّمَ أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ سَبِيلًا.

Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلَى وُجُوهِهِمْ إِلَى جَهَنَّمَ أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ سَبِيلًا } “Yüzüstü cehenneme sürülecek olanlar var ya; işte onlar, yer bakımından daha kötü ve yol bakımından daha sapkındırlar.” buyruğu.

ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الْكُفَّارَ يُحْشَرُونَ عَلَى وُجُوهِهِمْ إِلَى جَهَنَّمَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَأَنَّهُمْ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ سَبِيلًا. وَبَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّهُمْ تُكَبُّ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ وَيُسْحَبُونَ عَلَى وُجُوهِهِمْ فِيهَا ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ [٢٧ \ ٩٠] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ الْآيَةَ [٣٣ \ ٦٦] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلَى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ [٥٤ \ ٤٨] وَبَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» أَنَّهُمْ يُحْشَرُونَ عَلَى وُجُوهِهِمْ، وَزَادَ مَعَ ذَلِكَ أَنَّهُمْ يُحْشَرُونَ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا، وَذَكَرَ فِي سُورَةِ «طَهَ» ، أَنَّ الْكَافِرَ يُحْشَرُ أَعْمَى، قَالَ فِي سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» : وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا [١٧ \ ٩٧] وَقَالَ فِي سُورَةِ «طَهَ» : وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا قَالَ كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا الْآيَةَ [٢٠ \ ١٢٤ - ١٢٦] .

Allah celle ve alâ bu yüce ayette, kâfirlerin kıyamet gününde yüzüstü cehenneme toplanıp sürüleceklerini, yer bakımından daha kötü ve yol bakımından daha sapkın olduklarını zikretmiştir. Başka yerlerde de onların yüzlerinin ateşe atılacağını ve ateşte yüzüstü sürükleneceklerini açıklamıştır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ } “Kim de kötülükle gelirse, artık onların yüzleri ateşe atılır” [27/90], Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ } “Yüzlerinin ateşte evrilip çevrileceği gün...” [33/66] ve Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلَى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ } “Yüzüstü ateşte sürüklenecekleri gün: Cehennemin dokunuşunu tadın! [denir]” [54/48] buyrukları böyledir. O celle ve alâ, İsrâ Suresi'nde onların yüzüstü haşredileceklerini beyan etmiş, buna ilave olarak kör, dilsiz ve sağır olarak haşredileceklerini de bildirmiştir. Tâhâ Suresi'nde ise kâfirin kör olarak haşredileceğini zikretmiştir. İsrâ Suresi'nde şöyle buyurmuştur: { وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا } “Kıyamet gününde onları körler, dilsizler ve sağırlar olarak yüzüstü haşrederiz; onların varacağı yer cehennemdir. Ne zaman sönmeye yüz tutsa onlara alevi artırırız.” [17/97]. Tâhâ Suresi'nde de şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا قَالَ كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا } “Kim de benim zikrimden yüz çevirirse, şüphesiz onun için dar bir geçim vardır ve biz onu kıyamet günü kör olarak haşrederiz. Der ki: Rabbim, beni niçin kör olarak haşrettin? Oysa ben gören biriydim. [Allah] buyurur ki: İşte böyle, sana ayetlerimiz geldi de sen onları unuttun...” [20/124-126].

وَقَدْ بَيَّنَّا وَجْهَ الْجَمْعِ فِي آيَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» ، وَآيَةِ «طَهَ» الْمَذْكُورَتَيْنِ مَعَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ الْكُفَّارَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُبْصِرُونَ وَيَتَكَلَّمُونَ وَيَسْمَعُونَ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا [١٩ \ ٣٨] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ [٣٢ \ ١٢] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا [١٨ \ ٥٣] فِي سُورَةِ «طَهَ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى، وَكَذَلِكَ بَيَّنَّا أَوْجُهَ الْجَمْعِ بَيْنَ الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ فِي كِتَابِنَا «دَفْعُ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى آيَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» الْمَذْكُورَةِ.

Zikredilen İsrâ ve Tâhâ ayetleri ile kıyamet gününde kâfirlerin göreceklerine, konuşacaklarına ve işiteceklerine delalet eden ayetler arasındaki telif şeklini; meselâ Allah Teâlâ'nın: { أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا } “Bize gelecekleri gün onlar ne iyi işitir, ne iyi görürler!” [19/38], Allah Teâlâ'nın: { رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ } “Rabbimiz! Gördük ve işittik; bizi geri döndür de salih amel işleyelim, artık biz kesin olarak inananlarız” [32/12] ve Allah Teâlâ'nın: { وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا } “Suçlular ateşi görürler ve içine düşeceklerini anlarlar” [18/53] ayetleriyle bağdaştırma yollarını Tâhâ Suresi'nde, Allah Teâlâ'nın: { وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى } “Onu kıyamet günü kör olarak haşrederiz” buyruğunun açıklamasında belirtmiştik. Aynı şekilde, zikredilen ayetler arasındaki cem ve telif vecihlerini "Def‘u Îhâmi'l-İztırâb an Âyâti'l-Kitâb" adlı kitabımızda zikri geçen İsrâ ayetinin bahsinde de açıklamıştık.

وَصِيغَةُ التَّفْضِيلِ فِي قَوْلِهِ: أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ سَبِيلًا، قَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ فِي مِثْلِهَا فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: أَذَلِكَ خَيْرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ [٢٥ \ ١٥] وَالْمَكَانُ مَحَلُّ الْكَيْنُونَةِ. وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ يَكُونُ حِسِّيًّا وَمَعْنَوِيًّا. فَالْحِسِّيُّ ظَاهِرٌ، وَالْمَعْنَوِيُّ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قَالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّهَا يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِهَا لَهُمْ قَالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكَانًا الْآيَةَ [١٢ \ ٧٧] وَالسَّبِيلُ الطَّرِيقُ وَتُذَكَّرُ وَتُؤَنَّثُ كَمَا تَقَدَّمَ، وَمِنْ تَذْكِيرِ السَّبِيلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الْغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا [٧ \ ١٤٦] وَمِنْ تَأْنِيثِهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ الْآيَةَ [١٢ \ ١٠٨] .

{ أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ سَبِيلًا } “İşte onlar, yer bakımından daha kötü ve yol bakımından daha sapkındırlar.” ayetindeki ism-i tafdil sîgasına dair açıklamayı daha önce { أَذَلِكَ خَيْرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ } “Bu mu daha hayırlıdır yoksa muttakilere vaad olunan ebedîlik cenneti mi?” [25/15] ayetinin tefsirinde sunmuştuk. Mekân; var oluş mahallidir. Görünen o ki hem hissî hem de manevî olur. Hissî olanı açıktır; manevî olanı ise Allah Teâlâ'nın şu ayetinde olduğu gibidir: { قَالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّهَا يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِهَا لَهُمْ قَالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكَانًا } “Dediler ki: Eğer o çaldıysa, daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı. Yusuf bunu içinde gizledi ve onlara belli etmedi. Dedi ki: Siz konumca daha kötüsünüz...” [12/77]. Sebîl ise yoldur; daha önce geçtiği gibi hem müzekker hem de müennes olarak kullanılır. Sebîl kelimesinin müzekker kullanımına Allah Teâlâ'nın şu buyruğu örnektir: { وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الْغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا } “Onlar doğru yolu görseler onu yol edinmezler; azgınlık yolunu görseler onu yol edinirler.” [7/146]. Müennes kullanımına ise Allah Teâlâ'nın şu buyruğu örnektir: { قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ } “De ki: İşte bu benim yolumdur; ben basiret üzere Allah'a davet ederim...” [12/108].

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَجَعَلْنَا مَعَهُ أَخَاهُ هَارُونَ وَزِيرًا فَقُلْنَا اذْهَبَا إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَدَمَّرْنَاهُمْ تَدْمِيرًا. قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ «مَرْيَمَ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَنَادَيْنَاهُ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا [١٩ \ ٥٢] .

Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَجَعَلْنَا مَعَهُ أَخَاهُ هَارُونَ وَزِيرًا فَقُلْنَا اذْهَبَا إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَدَمَّرْنَاهُمْ تَدْمِيرًا } “Andolsun ki biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik ve kardeşi Hârûn'u da ona yardımcı kıldık. 'Ayetlerimizi yalanlayan kavme gidin' dedik; nihayet onları yerle bir ettik.” buyruğuna gelince; bunu açıklayan ayetleri Meryem Suresi'nde, Allah Teâlâ'nın: { وَنَادَيْنَاهُ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا } “Biz ona Tûr'un sağ yanından seslendik ve onu fısıldaşan bir yaklaşımla kendimize yaklaştırdık.” [19/52] buyruğunun tefsirinde daha önce sunmuştuk.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَوْمَ نُوحٍ لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ أَغْرَقْنَاهُمْ وَجَعَلْنَاهُمْ لِلنَّاسِ آيَةً. قَدْ قَدَّمْنَا بَعْضَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى كَيْفِيَّةِ إِغْرَاقِهِمْ فِي سُورَةِ «الْأَعْرَافِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا [٧ \ ٦٤] .

Allah Teâlâ'nın: { وَقَوْمَ نُوحٍ لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ أَغْرَقْنَاهُمْ وَجَعَلْنَاهُمْ لِلنَّاسِ آيَةً } “Nûh kavmini de, elçileri yalanladıklarında suda boğduk ve onları insanlar için bir ibret kıldık.” buyruğuna gelince; onların nasıl boğulduğuna delalet eden bazı ayetleri A'râf Suresi'nde, Allah Teâlâ'nın: { وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا } “Ayetlerimizi yalanlayanları da suda boğduk” [7/64] buyruğunun tefsirinde daha önce vermiştik.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعَادًا وَثَمُودَ وَأَصْحَابَ الرَّسِّ وَقُرُونًا بَيْنَ ذَلِكَ كَثِيرًا. الْأَظْهَرُ عِنْدِي أَنَّ قَوْلَهُ: وَعَادًا وَثَمُودَ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَقَوْمَ نُوحٍ، وَأَنَّ قَوْمَ نُوحٍ مَفْعُولٌ بِهِ لِأَغْرَقْنَا مَحْذُوفَةٍ دَلَّ عَلَيْهَا قَوْلُهُ بَعْدَهُ: أَغْرَقْنَاهُمْ وَجَعَلْنَاهُمْ لِلنَّاسِ آيَةً، عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ فِي «الْخُلَاصَةِ» :

Allah Teâlâ'nın: { وَعَادًا وَثَمُودَ وَأَصْحَابَ الرَّسِّ وَقُرُونًا بَيْنَ ذَلِكَ كَثِيرًا } “Âd'ı, Semûd'u, Ress halkını ve bunların arasında birçok nesilleri de [helâk ettik].” buyruğuna gelince; bana göre en zahir olan, { وَعَادًا وَثَمُودَ } ifadesinin { وَقَوْمَ نُوحٍ } ifadesine matuf olmasıdır. "Kavme Nûh" ifadesi ise, el-Hulâsa'daki (İbn Mâlik'in Elfiyye'sindeki) şu beyit kabilinden olmak üzere, kendisinden sonraki { أَغْرَقْنَاهُمْ وَجَعَلْنَاهُمْ لِلنَّاسِ آيَةً } sözünün delalet ettiği hazfedilmiş bir "ağraknâ" fiilinin mef'ûlü bihidir:

فَالسَّابِقَ انْصِبْهُ بِفِعْلٍ أُضْمِرَا ... حَتْمًا مُوَافِقٌ لِمَا قَدْ ذُكِرَا

"Öne geçeni, zikredilene uyan / Gizli tutulması vacip olan bir fiille nasbet."

أَيْ: أَهْلَكْنَا قَوْمَ نُوحٍ بِالْغَرَقِ، وَأَهْلَكْنَا عَادًا وَثَمُودَ وَأَصْحَابَ الرَّسِّ، وَقُرُونًا بَيْنَ ذَلِكَ كَثِيرًا، أَيْ: وَأَهْلَكْنَا قُرُونًا كَثِيرَةً بَيْنَ ذَلِكَ الْمَذْكُورِ مِنْ قَوْمِ نُوحٍ، وَعَادٍ وَثَمُودَ.

Yani: Nûh kavmini suda boğarak helâk ettik; Âd'ı, Semûd'u, Ress halkını ve bunların arasında birçok nesilleri de helâk ettik. Yani: Nûh kavmi ile Âd ve Semûd'dan oluşan bu zikredilenlerin arasında birçok nesilleri helâk ettik, demektir.

وَالْأَظْهَرُ أَنَّ الْقُرُونَ الْكَثِيرَ الْمَذْكُورَ بَعْدَ قَوْمِ نُوحٍ، وَعَادٍ، وَثَمُودَ، وَقَبْلَ أَصْحَابِ الرَّسِّ وَقَدْ دَلَّتْ آيَةٌ مِنْ سُورَةِ «إِبْرَاهِيمَ» عَلَى أَنَّ بَعْدَ عَادٍ، وَثَمُودَ، خَلْقًا كَفَرُوا وَكَذَّبُوا الرُّسُلَ، وَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا.

Açık olan şudur ki, zikredilen çok sayıdaki nesil; Nûh, Âd ve Semûd kavimlerinden sonra ve Ress ashabından öncedir. İbrâhîm Suresi'ndeki bir ayet, Âd ve Semûd'dan sonra inkâr edip elçileri yalanlayan ve kendilerini Allah celle ve alâ'dan başkasının bilmediği birtakım toplulukların bulunduğuna delalet etmiştir.

وَتَصْرِيحُهُ بِأَنَّهُمْ بَعْدَ عَادٍ وَثَمُودَ يُوَضِّحُ مَا ذَكَرْنَا، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَالَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ لَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا اللَّهُ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَرَدُّوا أَيْدِيَهُمْ فِي أَفْوَاهِهِمْ وَقَالُوا إِنَّا كَفَرْنَا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ وَإِنَّا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونَنَا إِلَيْهِ مُرِيبٍ [١٤ \ ٩] .

Onların Âd ve Semûd'dan sonra olduklarının açıkça belirtilmesi zikrettiğimiz hususu açıklamaktadır; bu da Allah Teâlâ'nın şu buyruğundadır: { أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَالَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ لَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا اللَّهُ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَرَدُّوا أَيْدِيَهُمْ فِي أَفْوَاهِهِمْ وَقَالُوا إِنَّا كَفَرْنَا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ وَإِنَّا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونَنَا إِلَيْهِ مُرِيبٍ } “Sizden öncekilerin; Nûh, Âd ve Semûd kavimlerinin ve onlardan sonra gelenlerin haberi size gelmedi mi? Onları Allah'tan başkası bilmez. Peygamberleri onlara apaçık deliller getirdi de onlar ellerini ağızlarına götürüp: 'Biz sizinle gönderilen şeyi inkâr ettik ve biz bizi çağırdığınız şey hakkında derin bir şüphe içindeyiz' dediler.” [14/9].

وَقَدْ قَدَّمْنَا كَلَامَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ: فَرَدُّوا أَيْدِيَهُمْ فِي أَفْوَاهِهِمْ، وَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ: بَيْنَ ذَلِكَ، رَاجِعَةٌ إِلَى عَادٍ وَثَمُودَ وَأَصْحَابِ الرَّسِّ، أَيْ: بَيْنَ ذَلِكَ الْمَذْكُورِ

İlim ehlinin: { فَرَدُّوا أَيْدِيَهُمْ فِي أَفْوَاهِهِمْ } “Ellerini ağızlarına götürdüler” sözünün anlamına dair açıklamalarını daha önce sunmuştuk. { بَيْنَ ذَلِكَ } “Bunların arasında” buyruğundaki işaret; Âd, Semûd ve Ress halkına racidir; yani bu zikredilenlerin arasında, demektir.

وَرُجُوعُ الْإِشَارَةِ، أَوِ الضَّمِيرِ بِالْإِفْرَادِ مَعَ رُجُوعِهِمَا إِلَى مُتَعَدِّدٍ بِاعْتِبَارِ الْمَذْكُورِ أُسْلُوبٌ عَرَبِيٌّ مَعْرُوفٌ، وَمِنْهُ فِي الْإِشَارَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ [٢ \ ٦٨] أَيْ: ذَلِكَ الْمَذْكُورُ مِنَ الْفَارِضِ وَالْبِكْرِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا [٢٥ \ ٦٧] أَيْ: بَيْنَ ذَلِكَ الْمَذْكُورِ مِنَ الْإِسْرَافِ وَالْقَتْرِ، وَقَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزِّبَعْرَى السَّهْمِيُّ:

İşaret isminin veya zamirin, zikredilen husus (el-mezkûr) dikkate alınarak birden fazla şeye tekil olarak dönmesi bilinen bir Arapça üsluptur. İşaret ismi ile buna dair misallerden biri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ } “[Mûsâ] dedi ki: O, onun ne pek yaşlı ne de pek körpe, bunun (bu ikisinin) arasında dinç bir sığır olduğunu söylüyor.” [2/68]. Yani: Yaşlı ve körpe olarak zikredilen bu iki vasfın arasında, demektir. Yine Allah Teâlâ'nın: { وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا } “[Harcamaları] bunun arasında dengeli olandır.” [25/67] ayeti de böyledir; yani israf ile cimrilikten ibaret olan o zikredilenlerin arasında, demektir. Abdullah b. ez-Ziba'râ es-Sehmî'nin şu sözü de bundandır:

إِنَّ لِلْخَيْرِ وَلِلشَّرِّ مَدَى ... وَكِلَا ذَلِكَ وَجْهٌ وَقُبُلُ

"Muhakkak ki hayrın da şerrin de bir sonu vardır / Bunların her ikisinin de bir yönü ve karşılığı vardır."

أَيْ: وَكِلَا ذَلِكَ الْمَذْكُورِ مِنَ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ، وَمِنْهُ فِي الضَّمِيرِ قَوْلُ رُؤْبَةَ:

Yani: Hayır ve şerden zikredilen o iki şeyin her ikisi de, demektir. Zamir ile buna dair misallerden biri de Rû'be'nin şu sözüdür:

فِيهَا خُطُوطٌ مِنْ سَوَادٍ وَبَلَقْ ... كَأَنَّهُ فِي الْجِلْدِ تَوْلِيعُ الْبَهَقْ

"Onda siyah ve alacalı çizgiler vardır / Sanki o, derideki abraş lekelerinin dağılışı gibidir."

أَيْ: كَأَنَّهُ، أَيْ: مَا ذَكَرَ مِنْ خُطُوطِ السَّوَادِ وَالْبَلَقِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا هَذَا الْبَيْتَ.

Yani: Sanki o, yani zikrettiği siyah ve alacalı çizgiler, demektir; bu beyti daha önce zikretmiştik.

أَمَّا عَادٌ وَثَمُودُ فَقَدْ جَاءَتْ قِصَّةُ كُلٍّ مِنْهُمَا مُفَصَّلَةً فِي آيَاتٍ مُتَعَدِّدَةٍ. وَأَمَّا أَصْحَابُ الرَّسِّ فَلَمْ يَأْتِ فِي الْقُرْآنِ تَفْصِيلُ قِصَّتِهِمْ وَلَا اسْمُ نَبِيِّهِمْ، وَلِلْمُفَسِّرِينَ فِيهِمْ أَقْوَالٌ كَثِيرَةٌ تَرَكْنَاهَا لِأَنَّهَا لَا دَلِيلَ عَلَى شَيْءٍ مِنْهَا.

Âd ve Semûd'a gelince, her ikisinin de kıssası pek çok ayette ayrıntılı olarak gelmiştir. Ress ashabına gelince, Kur'an'da ne kıssalarının ayrıntısı ne de peygamberlerinin ismi yer almıştır. Müfessirlerin onlar hakkında pek çok sözü vardır; fakat hiçbirine dair bir delil bulunmadığı için onları terk ettik.

وَالرَّسُّ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ: الْبِئْرُ الَّتِي لَيْسَتْ بِمَطْوِيَّةٍ، وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ فِي «صِحَاحِهِ» : إِنَّهَا الْبِئْرُ الْمَطْوِيَّةُ بِالْحِجَارَةِ، وَمِنْ إِطْلَاقِهَا عَلَى الْبِئْرِ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Ress (الرَّسُّ), Arap dilinde içi örülmemiş kuyu demektir. Cevherî ise "es-Sıhâh"ında bunun taşla örülmüş kuyu olduğunu söylemiştir. Kuyu anlamında kullanılışına dair şairin şu sözü vardır:

وَهُمْ سَائِرُونَ إِلَى أَرْضِهِمْ ... فَيَا لَيْتَهُمْ يَحْفِرُونَ الرِّسَاسَا

"Onlar memleketlerine doğru yürümekteler / Keşke [susuzluktan] kuyular kazsalardı!"

وَقَوْلُ النَّابِغَةِ الْجَعْدِيِّ:

Nâbiga el-Ca'dî'nin şu sözü de bundandır:

سَبَقْتُ إِلَى فُرَطٍ نَاهِلٍ ... تَنَابِلَةٍ يَحْفُرُونَ الرِّسَاسَا

"Suya susamış öncülere yetiştim / Kuyular kazan cüce yapılı insanlara."

وَالرِّسَاسُ فِي الْبَيْتَيْنِ جَمْعُ رَسٍّ، وَهِيَ الْبِئْرُ، وَالرَّسُّ وَادٍ فِي قَوْلِ زُهَيْرٍ فِي مُعَلَّقَتِهِ:

Her iki beyitte geçen "er-risâs" (الرِّسَاسُ), kuyu anlamına gelen "ress"in çoğuludur. Ress, Züheyr'in muallakasındaki şu sözünde ise bir vadidir:

بَكَرْنَ بُكُورًا وَاسْتَحَرْنَ بِسُحْرَةٍ ... فَهُنَّ لِوَادِي الرَّسِّ كَالْيَدِ لِلْفَمِ

"Sabah erkenden yola çıktılar, seher vaktinde ilerlediler / Onlar Ress vadisine, elin ağza olan yakınlığı gibidirler."

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَقُرُونًا بَيْنَ ذَلِكَ كَثِيرًا، جَمْعُ قَرْنٍ، وَهُوَ هُنَا الْجِيلُ مِنَ النَّاسِ الَّذِي اقْتَرَنُوا فِي الْوُجُودِ فِي زَمَانٍ مِنَ الْأَزْمِنَةِ.

Bu ayetteki: { وَقُرُونًا بَيْنَ ذَلِكَ كَثِيرًا } “Ve bunların arasında birçok nesilleri...” ifadesi karn (قَرْن) kelimesinin çoğuludur. Bu ayette karn; zamanın belirli bir döneminde varlıkta bir araya gelen insan neslidir.

قَوْلُهُ تَعَالَى وَكُلًّا ضَرَبْنَا لَهُ الْأَمْثَالَ وَكُلًّا تَبَّرْنَا تَتْبِيرًا. ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ كُلًّا مِنَ الْمَاضِينَ الْمُهْلَكِينَ مِنْ قَوْمِ نُوحٍ،

Allah Teâlâ'nın: { وَكُلًّا ضَرَبْنَا لَهُ الْأَمْثَالَ وَكُلًّا تَبَّرْنَا تَتْبِيرًا } “Ve her birine misaller verdik; her birini darmadağın edip kırdık geçirdik.” buyruğu. Allah celle ve alâ bu yüce ayette, Nûh kavminden,

وَعَادٍ، وَثَمُودَ، وَأَصْحَابِ الرَّسِّ، وَالْقُرُونِ الْكَثِيرَةِ بَيْنَ ذَلِكَ: أَنَّهُ ضَرَبَ لِكُلٍّ مِنْهُمُ الْأَمْثَالَ لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الْحَقَّ بِضَرْبِ الْمَثَلِ ; لِأَنَّهُ يَصِيرُ بِهِ الْمَعْقُولُ كَالْمَحْسُوسِ، وَأَنَّهُ جَلَّ وَعَلَا تَبَّرَ كُلًّا مِنْهُمْ تَتْبِيرًا، أَيْ: أَهْلَكَهُمْ جَمِيعًا إِهْلَاكًا مُسْتَأْصِلًا، وَالتَّتْبِيرُ: الْإِهْلَاكُ وَالتَّكْسِيرُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيرًا [١٧ \ ٧] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ هَؤُلَاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ [٧ \ ١٣٩] أَيْ: بَاطِلٌ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا تَبَارًا [٧١ \ ٢٨] أَيْ: هَلَاكًا، وَهَذَانِ الْأَمْرَانِ الْمَذْكُورَانِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، وَهُمَا أَنَّهُ جَلَّ وَعَلَا ضَرَبَ لِكُلٍّ مِنْهُمُ الْأَمْثَالَ، وَأَنَّهُ تَبَّرَهُمْ كُلَّهُمْ تَتْبِيرًا جَاءَا مَذْكُورَيْنِ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ.

Âd'dan, Semûd'dan, Ress ashabından ve bunların arasındaki çok sayıdaki nesillerden helâk edilen geçmişlerin her birine, misal getirmek suretiyle hakkı açıklamak için misaller verdiğini -çünkü misal ile akılla kavranan şeyler hissedilen somut varlıklar gibi olur- ve celle ve alâ onların her birini köklerini kazıyacak şekilde darmadağın edip helâk ettiğini zikretmiştir. Tetbîr (التَّتْبِيرُ); helâk etmek ve parçalamaktır. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيرًا } “Ve ele geçirdikleri her şeyi darmadağın edip kırsınlar diye...” [17/7], Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ هَؤُلَاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ } “Şüphesiz bunların içinde bulundukları şey helâk olmuştur (bâtıldır)” [7/139] ve Allah Teâlâ'nın: { وَلَا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا تَبَارًا } “Zalimlerin de ancak helâkini artır” [71/28] buyrukları bu köktendir. Bu yüce ayette zikredilen bu iki husus, yani O'nun celle ve alâ her birine misaller vermesi ve hepsini darmadağın edip helâk etmesi, bu yerin dışında da zikredilmiştir.

أَمَّا ضَرْبُهُ الْأَمْثَالَ لِلْكُفَّارِ، فَقَدْ ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ «إِبْرَاهِيمَ» : أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوَالٍ وَسَكَنْتُمْ فِي مَسَاكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنَا بِهِمْ وَضَرَبْنَا لَكُمُ الْأَمْثَالَ [١٤ \ ٤٤ - ٤٥] . وَأَمَّا تَتْبِيرُهُ جَمِيعَ الْأُمَمِ لِتَكْذِيبِهَا رُسُلَهَا، فَقَدْ جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ «الْأَعْرَافِ» : وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ ثُمَّ بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقَالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ [٧ \ ٩٤ - ٩٥] وَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ «سَبَأٍ» : وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ [٣٤ \ ٣٤] وَقَوْلِهِ فِي «الزُّخْرُفِ» : وَكَذَلِكَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ [٤٣ \ ٢٣] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَى كُلَّ مَا جَاءَ أُمَّةً رَسُولُهَا كَذَّبُوهُ فَأَتْبَعْنَا بَعْضَهُمْ بَعْضًا وَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ الْآيَةَ [٢٣ \ ٤٤] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ جَمِيعَ الْأُمَمِ كَذَّبُوا رُسُلَهُمْ، وَأَنَّ اللَّهَ أَهْلَكَهُمْ بِسَبَبِ ذَلِكَ، وَقَدْ بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي آيَةٍ أُخْرَى أَنَّ هَذَا الْعُمُومَ لَمْ يَخْرُجْ مِنْهُ إِلَّا قَوْمُ يُونُسَ دُونَ غَيْرِهِمْ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَوْلَا كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا إِيمَانُهَا إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ [١٠ \ ٩٨] .

O'nun kâfirlere misaller vermesine gelince; bunu celle ve alâ bu yerin dışında da zikretmiştir; İbrâhîm Suresi'ndeki şu buyruğu gibi: { أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوَالٍ وَسَكَنْتُمْ فِي مَسَاكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنَا بِهِمْ وَضَرَبْنَا لَكُمُ الْأَمْثَالَ } “Daha önce sizin için hiçbir zeval olmadığına yemin etmemiş miydiniz? Kendilerine zulmedenlerin yurtlarında oturdunuz, onlara ne yaptığımız size apaçık belli oldu ve size misaller verdik.” [14/44-45]. Elçilerini yalanlamaları sebebiyle bütün ümmetleri helâk etmesine gelince; bu da pek çok ayette açıklanmıştır; A'râf Suresi'ndeki şu buyruğu gibi: { وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ ثُمَّ بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقَالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } “Biz hangi memlekete bir peygamber gönderdiysek, yalvarıp yakarsınlar diye onun halkını mutlaka darlık ve sıkıntıya uğrattık. Sonra kötülüğün yerine iyiliği getirdik; nihayet çoğaldılar ve: 'Atalarımıza da darlık ve bolluk dokunmuştu' dediler. Biz de onları farkında olmadıkları bir sırada ansızın yakalayıverdik.” [7/94-95], Sebe' Suresi'ndeki şu buyruğu gibi: { وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ } “Biz hangi memlekete bir uyarıcı gönderdiysek, onun şımarık zenginleri mutlaka: 'Biz sizinle gönderilen şeyi inkâr ediyoruz' dediler.” [34/34], Zuhruf Suresi'ndeki şu buyruğu gibi: { وَكَذَلِكَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ } “İşte böylece, senden önce de hangi memlekete bir uyarıcı gönderdiysek, onun şımarık zenginleri mutlaka: 'Biz atalarımızı bir din üzerinde bulduk ve biz onların izlerine uyarız' dediler.” [43/23] ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibi: { ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَى كُلَّ مَا جَاءَ أُمَّةً رَسُولُهَا كَذَّبُوهُ فَأَتْبَعْنَا بَعْضَهُمْ بَعْضًا وَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ } “Sonra elçilerimizi ardı ardına gönderdik. Hangi ümmete elçisi geldiyse onu yalanladılar. Biz de onları birbiri ardınca [helâk edip] yok ettik ve onları dillere destan kıldık...” [23/44]. Bütün ümmetlerin elçilerini yalanladıklarına ve Allah'ın da bu sebeple onları helâk ettiğine delalet eden diğer ayetler de böyledir. O celle ve alâ, başka bir ayette bu genel hükümden sadece Yûnus kavminin müstesna tutulduğunu açıklamıştır; bu da Allah Teâlâ'nın şu buyruğundadır: { فَلَوْلَا كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا إِيمَانُهَا إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ } “Keşke [azap gelip çatmadan önce] iman edip de imanı kendisine fayda veren bir memleket olsaydı! Yalnız Yûnus'un kavmi müstesnadır; onlar iman edince, dünya hayatında onlardan rezillik azabını kaldırdık ve onları bir süreye kadar yararlandırdık.” [10/98].

وَيَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ أَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ فَآمَنُوا فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ [٣٧ \ ١٤٨] وَمَا ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنْ أَنَّهُ ضَرَبَ الْأَمْثَالَ لِكُلٍّ مِنْهُمْ، لَمْ يُبَيِّنْ فِيهِ هُنَا هَلْ ضَرَبَ الْأَمْثَالَ أَيْضًا لِهَذِهِ الْأُمَّةِ الْكَرِيمَةِ الَّتِي هِيَ آخِرُ الْأُمَمِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ، كَمَا ضَرَبَهَا لِغَيْرِهِمْ مِنَ الْأُمَمِ، وَلَكِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ أَنَّهُ

Buna Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da delalet etmektedir: { وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ فَآمَنُوا فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ } “Biz onu yüz bin veya daha çok [kişiye] peygamber olarak gönderdik. İman ettiler, biz de onları bir süreye kadar yararlandırdık.” [37/148]. Allah celle ve alâ'nın bu yüce ayette her birine misaller verdiğine dair zikrettiği hususta; diğer ümmetlere misaller verdiği gibi, bu Kur'an'da ümmetlerin sonuncusu olan bu şerefli ümmete de misaller verip vermediği burada açıklanmamıştır. Ancak O Teâlâ pek çok ayette,

ضَرَبَ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ الْأَمْثَالَ فِي هَذَا الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ، لِيَتَفَكَّرُوا بِسَبَبِهَا، وَبَيَّنَ أَنَّهَا لَا يَعْقِلُهَا إِلَّا أَهْلُ الْعِلْمِ، وَأَنَّ اللَّهَ يَهْدِي بِهَا قَوْمًا، وَيُضِلُّ بِهَا آخَرِينَ.

üzerinde düşünsünler diye bu yüce Kur'an'da bu ümmete misaller verdiğini açıklamış; bu misalleri ancak ilim sahiplerinin kavrayabileceğini, Allah'ın bunlarla bir topluluğu doğru yola iletirken diğerlerini de saptırdığını beyan etmiştir.

وَهَذِهِ الْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى ذَلِكَ كُلِّهِ، فَمِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًا يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَيَهْدِي بِهِ كَثِيرًا وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفَاسِقِينَ [٢ \ ٢٦] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ ضَرَبْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ [٣٩ \ ٢٧] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ [٥٩ \ ٢١] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ [٢٩ \ ٤٣] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ الْآيَةَ [٢٢ \ ٧٣] وَالْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى ذَلِكَ كَثِيرَةٌ مَعْلُومَةٌ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bütün bunlara delalet eden ayetlerden biri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًا يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَيَهْدِي بِهِ كَثِيرًا وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفَاسِقِينَ } “Şüphesiz Allah, bir sivrisineği ve ondan daha üstününü misal vermekten çekinmez. İman edenler onun Rablerinden bir hak olduğunu bilirler; inkâr edenler ise: 'Allah bu misalle neyi murad etti?' derler. O, bununla birçoğunu saptırır, birçoğunu da doğru yola iletir; O, bununla ancak fasıkları saptırır.” [2/26]. Yine Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَلَقَدْ ضَرَبْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “Andolsun ki biz, öğüt alsınlar diye bu Kur'an'da insanlara her türlü misali verdik.” [39/27], Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ } “İşte biz bu misalleri, düşünsünler diye insanlara veriyoruz.” [59/21], Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ } “İşte biz bu misalleri insanlara veriyoruz; fakat onları ancak ilim sahipleri kavrayabilir.” [29/43] ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ } “Ey insanlar! Bir misal verildi, şimdi onu dinleyin...” [22/73]. Buna delalet eden ayetler çoktur ve bilinmektedir; en doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَهَا بَلْ كَانُوا لَا يَرْجُونَ نُشُورًا.

Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَهَا بَلْ كَانُوا لَا يَرْجُونَ نُشُورًا } “Andolsun ki onlar, bela yağmuruna tutulmuş olan o beldeye uğramışlardı. Peki onu görmüyorlar mıydı? Hayır, onlar yeniden dirilmeyi ummuyorlardı.” buyruğu.

أَقْسَمَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، أَنَّ الْكُفَّارَ الَّذِينَ كَذَّبُوا نَبِيَّنَا ﷺ قَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ، وَهُوَ أَنَّ اللَّهَ أَمْطَرَ عَلَيْهَا حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ، وَهِيَ سَذُومُ قَرْيَةُ قَوْمِ لُوطٍ، وَهَذَانِ الْأَمْرَانِ الْمَذْكُورَانِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، وَهُمَا أَنَّ اللَّهَ أَمْطَرَ هَذِهِ الْقَرْيَةَ مَطَرَ السَّوْءِ الَّذِي هُوَ حِجَارَةُ السِّجِّيلِ، وَأَنَّ الْكُفَّارَ أَتَوْا عَلَيْهَا، وَمَرُّوا بِهَا جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ أُخْرَى.

O celle ve alâ bu ayette, Peygamberimiz'i sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlayan kâfirlerin, üzerine bela yağmuru yağdırılmış olan o beldeye uğradıklarına yemin etmiştir. Bu bela yağmuru; Allah'ın onun üzerine pişirilmiş balçıktan taşlar yağdırmasıdır ki bu belde Lût kavminin memleketi olan Sodom'dur. Bu yüce ayette zikredilen bu iki husus, yani Allah'ın bu belde üzerine siccîl taşları olan bela yağmurunu yağdırmış olması ve kâfirlerin oraya gelip oradan geçmiş bulunmaları, başka ayetlerde de açıklanmıştır.

أَمَّا كَوْنُ اللَّهِ أَمْطَرَ عَلَيْهَا الْحِجَارَةَ الْمَذْكُورَةَ، فَقَدْ ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَجَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ [١٥ \ ٧٤] وَبَيَّنَ فِي سُورَةِ «الذَّارِيَاتِ» ، أَنَّ السِّجِّيلَ الْمَذْكُورَ نَوْعٌ مِنَ الطِّينِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ لِنُرْسِلَ عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ طِينٍ [٥١ \ ٣٢ - ٣٣] وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا الطِّينَ وَقْعُهُ أَلِيمٌ، شَدِيدٌ مُهْلِكٌ ; وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًا فَسَاءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ [٢٦ \ ١٧٣] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُشْرِقِينَ فَجَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ الْآيَةَ [١٥ \ ٧٢ - ٧٤] .

Allah'ın onun üzerine zikredilen taşları yağdırmış olduğuna gelince, bunu celle ve alâ pek çok ayette zikretmiştir; Allah Teâlâ'nın: { فَجَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ } “Hemen oranın altını üstüne getirdik ve üzerlerine pişirilmiş balçıktan taşlar yağdırdık.” [15/74] buyruğu gibi. Zâriyât Suresi'nde zikredilen siccîlin bir tür balçık olduğunu açıklamıştır; bu da Allah Teâlâ'nın şu buyruğundadır: { إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ لِنُرْسِلَ عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ طِينٍ } “Biz suçlu bir kavme, üzerlerine balçıktan taşlar yağdırmak için gönderildik.” [51/32-33]. Şüphe yok ki bu balçığın çarpması acı verici, şiddetli ve helâk edicidir. Yine Allah Teâlâ'nın: { وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًا فَسَاءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ } “Üzerlerine öyle bir yağmur yağdırdık ki! Uyarılanların yağmuru ne kötü oldu!” [26/173] ve Allah Teâlâ'nın: { لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُشْرِقِينَ فَجَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ } “Ömrüne andolsun ki onlar sarhoşlukları içinde bocalayıp duruyorlardı. Nihayet güneş doğarken o korkunç çığlık onları yakalayıverdi. Hemen oranın altını üstüne getirdik ve üzerlerine pişirilmiş balçıktan taşlar yağdırdık...” [15/72-74] ayetleri böyledir.

وَأَمَّا كَوْنُهُمْ قَدْ أَتَوْا عَلَى تِلْكَ الْقَرْيَةِ الْمَذْكُورَةِ، فَقَدْ جَاءَ مُوَضَّحًا أَيْضًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَبِاللَّيْلِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ [٣٧ \ ١٣٧ - ١٣٨] وَالْمُرَادُ بِأَنَّهُمْ مَرُّوا عَلَى قَرْيَةِ قَوْمِ لُوطٍ، وَأَنَّ مُرُورَهُمْ عَلَيْهَا، وَرُؤْيَتَهُمْ لَهَا خَالِيَةً مِنْ أَهْلِهَا لَيْسَ فِيهَا دَاعٍ، وَلَا مُجِيبٌ ; لِأَنَّ اللَّهَ أَهْلَكَ أَهْلَهَا جَمِيعًا لِكُفْرِهِمْ وَتَكْذِيبِهِمْ رَسُولَهُ لُوطًا، فِيهِ أَكْبَرُ وَاعِظٍ وَأَعْظَمُ زَاجِرٍ عَنْ تَكْذِيبِ نَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ ﷺ، لِئَلَّا يَنْزِلَ بِالَّذِينِ كَذَّبُوهُ مِثْلَ مَا نَزَلَ بِقَوْمِ لُوطٍ مِنَ الْعَذَابِ وَالْهَلَاكِ، وَبِذَا وَبَّخَهُمْ عَلَى عَدَمِ الِاعْتِبَارِ بِمَا أُنْزِلَ بِهَا مِنَ الْعَذَابِ ; كَقَوْلِهِ فِي آيَةِ «الصَّافَّاتِ» الْمَذْكُورَةِ: أَفَلَا تَعْقِلُونَ، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي آيَةِ «الْفُرْقَانِ» هَذِهِ: أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَهَا بَلْ كَانُوا لَا يَرْجُونَ نُشُورًا، فَقَوْلُهُ: أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَهَا تَوْبِيخٌ لَهُمْ عَلَى عَدَمِ الِاعْتِبَارِ ; كَقَوْلِهِ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى: أَفَلَا تَعْقِلُونَ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُمْ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا مُصْبِحِينَ، وَبِاللَّيْلِ وَأَنَّهُمْ يَرَوْنَهَا ; وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ وَإِنَّهَا لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ [١٥ \ ٧٤ - ٧٦] يَعْنِي: أَنَّ دِيَارَ قَوْمِ لُوطٍ بِسَبِيلٍ مُقِيمٍ، أَيْ: بِطْرِيقٍ مُقِيمٍ، يَمُرُّونَ فِيهِ عَلَيْهَا فِي سَفَرِهِمْ إِلَى الشَّامِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: بَلْ كَانُوا لَا يَرْجُونَ نُشُورًا، أَيْ: لَا يَخَافُونَ بَعْثًا وَلَا جَزَاءً، أَوْ لَا يَرْجُونَ بَعْثًا وَثَوَابًا.

Onların zikri geçen o beldeye uğramış olmalarına gelince; bu da bu yerin dışında açıklanmıştır; nitekim Allah Teâlâ: { وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَبِاللَّيْلِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ } “Şüphesiz siz sabahleyin ve geceleyin onların yanından geçip duruyorsunuz; hâlâ akıl etmeyecek misiniz?” [37/137-138] buyurmaktadır. Kasıt; onların Lût kavminin beldesine uğradıklarıdır. Onların oradan geçmeleri ve orayı halkından yoksun, içinde ne bir çağıran ne de cevap veren kimse kalmamış halde görmeleri -çünkü Allah inkârları ve elçileri Lût'u yalanlamaları sebebiyle oranın halkının tamamını helâk etmiştir- Peygamberimiz Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlamaktan alıkoyacak en büyük bir vaaz ve en kuvvetli bir sakındırıcıdır; ta ki onu yalanlayanların başına da Lût kavminin başına gelen azap ve helâk gibi bir ceza gelmesin. İşte bu sebeple o beldeye indirilen azaptan ibret almayışlarını kınamıştır; zikri geçen Sâffât ayetindeki: { أَفَلَا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl etmeyecek misiniz?” ve bu Furkān ayetindeki Allah Teâlâ'nın: { أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَهَا بَلْ كَانُوا لَا يَرْجُونَ نُشُورًا } “Peki onu görmüyorlar mıydı? Hayır, onlar yeniden dirilmeyi ummuyorlardı.” buyrukları böyledir. O'nun: { أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَهَا } “Peki onu görmüyorlar mıydı?” sözü, diğer ayetteki: { أَفَلَا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl etmeyecek misiniz?” sözü gibi, ibret almayışlarına yönelik bir kınamadır. Bilinmektedir ki onlar sabahleyin ve geceleyin oradan geçmekte ve orayı görmektedirler; Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi: { وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ وَإِنَّهَا لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ } “Üzerlerine pişirilmiş balçıktan taşlar yağdırdık. Şüphesiz bunda feraset sahipleri için ibretler vardır. O [belde] hâlâ işlek bir yol üzerindedir.” [15/74-76]. Yani Lût kavminin diyarı işlek bir yol üzerindedir; Şam'a yaptıkları yolculuklarında oradan geçip dururlar. Allah Teâlâ'nın: { بَلْ كَانُوا لَا يَرْجُونَ نُشُورًا } “Hayır, onlar yeniden dirilmeyi ummuyorlardı.” buyruğu ise; yeniden dirilişten ve cezadan korkmuyorlardı veya dirilmeyi ve sevabı ummuyorlardı, demektir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذَا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُوًا أَهَذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا إِنْ كَادَ لَيُضِلُّنَا عَنْ آلِهَتِنَا لَوْلَا أَنْ صَبَرْنَا عَلَيْهَا. تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ فِي سُورَةِ «الْأَنْبِيَاءِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذَا رَآكَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُوًا أَهَذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ وَهُمْ بِذِكْرِ الرَّحْمَنِ هُمْ كَافِرُونَ [١٤ \ ٣٦] وَمَا قَالُوهُ هُنَا مِنْ أَنَّهُمْ صَبَرُوا عَلَى آلِهَتِهِمْ، بَيِّنٌ فِي سُورَةِ «ص» أَنَّ بَعْضَهُمْ أَمَرَ بِهِ بَعْضًا، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَانْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا وَاصْبِرُوا عَلَى آلِهَتِكُمْ الْآيَةَ [٣٨ \ ٦] .

Allah Teâlâ'nın: { وَإِذَا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُوًا أَهَذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا إِنْ كَادَ لَيُضِلُّنَا عَنْ آلِهَتِنَا لَوْلَا أَنْ صَبَرْنَا عَلَيْهَا } “Seni gördükleri zaman: 'Allah'ın elçi olarak gönderdiği bu mu? Şayet onlara bağlı kalmakta direnmeseydik, neredeyse bizi ilahlarımızdan saptıracaktı' diyerek seni ancak alaya alırlar.” buyruğu. Bu hususun açıklaması, Enbiyâ Sûresi'nde Allah Teâlâ'nın: { وَإِذَا رَآكَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُوًا أَهَذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ وَهُمْ بِذِكْرِ الرَّحْمَنِ هُمْ كَافِرُونَ } “İnkâr edenler seni gördükleri zaman: 'İlahlarınızı diline dolayan bu mu?' diyerek seni sadece alaya alırlar. Oysa onlar Rahmân'ın zikrini bizzat inkâr edenlerin ta kendileridir.” [14/36] buyruğu açıklanırken geçmişti. Onların burada ilahlarına bağlılıkta direndiklerini söylemelerini, bazılarının diğerlerine emrettiği hususu ise Sâd Sûresi'ndeki şu buyrukta açıklanmıştır: { وَانْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا وَاصْبِرُوا عَلَى آلِهَتِكُمْ } “İçlerinden ileri gelenler: 'Yürüyün ve ilahlarınıza bağlılıkta direnin...' diyerek kalkıp gittiler.” [38/6].

قَوْلُهُ تَعَالَى: أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ ﵀ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ، أَيْ: مَهْمَا اسْتَحْسَنَ مِنْ شَيْءٍ وَرَآهُ حَسَنًا فِي هَوَى نَفْسِهِ كَانَ دِينَهُ وَمَذْهَبَهُ، إِلَى أَنْ قَالَ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ الرَّجُلُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ يَعْبُدُ الْحَجَرَ الْأَبْيَضَ زَمَانًا، فَإِذَا رَأَى غَيْرَهُ أَحْسَنَ مِنْهُ عَبَدَ الثَّانِيَ وَتَرَكَ الْأَوَّلَ، اه مِنْهُ.

Allah Teâlâ'nın: { أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا } “Hevasını/arzusunu ilah edinen kimseyi gördün mü? Artık ona sen mi vekil olacaksın?” buyruğu. İbn Kesîr rahimehullâh bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: '{ أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ } “Hevasını ilah edinen kimseyi gördün mü?” Yani nefsinin hevasında neyi güzel bulur ve iyi görürse, dini ve mezhebi o olur.' Sonra sözlerine şöyle devam etmiştir: 'İbn Abbâs dedi ki: Cahiliye döneminde bir adam bir müddet beyaz bir taşa tapardı. Ondan daha güzelini gördüğünde ilkini terk eder, ikincisine tapardı.' İbn Kesîr'in sözü burada bitti.

وَذَكَرَ صَاحِبُ «الدُّرِّ الْمَنْثُورِ» : أَنَّ ابْنَ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنَ مَرْدَوَيْهِ أَخْرَجَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ عِبَادَةَ الْكَافِرِ لِلْحَجَرِ الثَّانِي مَكَانَ الْأَوَّلِ هِيَ سَبَبُ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، ثُمَّ قَالَ صَاحِبُ «الدُّرِّ الْمَنْثُورِ» : وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي رَجَاءٍ الْعُطَارِدِيِّ، قَالَ: كَانُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ يَأْكُلُونَ الدَّمَ بِالْعِلْهِزِ وَيَعْبُدُونَ الْحَجَرَ، فَإِذَا وَجَدُوا مَا هُوَ أَحْسَنُ مِنْهُ، رَمَوْا بِهِ وَعَبَدُوا الْآخَرَ، فَإِذَا فَقَدُوا الْآخَرَ أَمَرُوا مُنَادِيًا فَنَادَى: أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ إِلَهَكُمْ قَدْ ضَلَّ فَالْتَمِسُوهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ: أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ، وَأَخْرَجَ ابْنُ مُنْذِرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ، قَالَ: ذَلِكَ الْكَافِرُ اتَّخَذَ دِينَهُ بِغَيْرِ هُدًى مِنَ اللَّهِ وَلَا بُرْهَانٍ.

«ed-Dürrü'l-Mensûr» müellifi; İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre kâfirin birinci taş yerine ikinci taşa tapmasının bu ayetin iniş sebebi olduğunu zikretmiştir. Sonra «ed-Dürrü'l-Mensûr» müellifi şöyle demiştir: İbn Merdeveyh, Ebû Recâ el-Utâridî'den rivayet etti ki o şöyle demiştir: 'Cahiliye döneminde kene karıştırılmış kan yerler ve taşa taparlardı. Ondan daha güzelini bulduklarında öncekini atar, diğerine taparlardı. Diğerini kaybettiklerinde ise bir dellala emrederler, o da: «Ey insanlar! İlahınız kayboldu, onu arayın!» diye seslenirdi. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi: { أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ } “Hevasını ilah edinen kimseyi gördün mü?”' İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ } “Hevasını ilah edinen kimseyi gördün mü?” buyruğu hakkında: 'O kâfir, dinini Allah'tan gelen bir hidayet ve bir delil olmaksızın edinmiştir' demiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، عَنِ الْحَسَنِ: أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ قَالَ: لَا يَهْوَى شَيْئًا إِلَّا تَبِعَهُ.

İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, el-Hasan'dan rivayet ettiklerine göre o, { أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ } “Hevasını ilah edinen kimseyi gördün mü?” buyruğu hakkında: 'Neyi arzu ederse mutlaka ona uyar' demiştir.

وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ: أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ، قَالَ: كُلَّمَا هَوَى شَيْئًا رَكِبَهُ، وَكُلَّمَا اشْتَهَى شَيْئًا أَتَاهُ لَا يَحْجِزُهُ عَنْ ذَلِكَ وَرَعٌ، وَلَا تَقْوًى.

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ } “Hevasını ilah edinen kimseyi gördün mü?” buyruğu hakkında şöyle demiştir: 'Neyi heves etse onun peşine düşer; neyi arzulasa onu yapar. Onu bundan ne bir takva ne de bir sakınma alıkoyabilir.'

وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ الْحَسَنِ، أَنَّهُ قِيلَ لَهُ: أَفِي أَهْلِ الْقِبْلَةِ شِرْكٌ؟ قَالَ: نَعَمْ، الْمُنَافِقُ مُشْرِكٌ، إِنَّ الْمُشْرِكَ يَسْجُدُ لِلشَّمْسِ وَالْقَمَرِ مِنْ دُونِ اللَّهِ، وَإِنَّ الْمُنَافِقَ عَبَدَ هَوَاهُ، ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ: أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا.

Abd b. Humeyd'in naklettiğine göre el-Hasan'a: 'Kıble ehlinde şirk var mıdır?' diye sorulmuş; o da: 'Evet, münafık bir müşriktir. Müşrik, Allah'ı bırakıp güneşe ve aya secde eder; münafık ise hevasına tapar' demiş, sonra da şu ayeti okumuştur: { أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا } “Hevasını ilah edinen kimseyi gördün mü? Artık ona sen mi vekil olacaksın?”

وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَا تَحْتَ ظِلِّ السَّمَاءِ مِنْ إِلَهٍ يُعْبَدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَعْظَمُ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ هَوًى مُتَّبَعٍ» ، انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِ صَاحِبِ «الدُّرِّ الْمَنْثُورِ» .

Taberânî, Ebû Ümâme'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «مَا تَحْتَ ظِلِّ السَّمَاءِ مِنْ إِلَهٍ يُعْبَدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَعْظَمُ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ هَوًى مُتَّبَعٍ» “Gökyüzünün gölgesi altında Allah'tan başka tapılan hiçbir ilah, Allah katında kendisine uyulan heva ve hevesten daha büyük [bir vebal] değildir” buyurmuştur. «ed-Dürrü'l-Mensûr» müellifinin sözünden hedeflenen kısım burada sona ermiştir.

وَإِيضَاحُ أَقْوَالِ الْعُلَمَاءِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْوَاجِبَ الَّذِي يَلْزَمُ الْعَمَلُ بِهِ، هُوَ أَنْ يَكُونَ جَمِيعُ أَفْعَالِ الْمُكَلَّفِ مُطَابِقَةً لِمَا أَمَرَهُ بِهِ مَعْبُودُهُ جَلَّ وَعَلَا، فَإِذَا كَانَتْ جَمِيعُ أَفْعَالِهِ تَابِعَةً لِمَا يَهْوَاهُ، فَقَدْ صَرَفَ جَمِيعَ مَا يَسْتَحِقُّهُ عَلَيْهِ خَالِقُهُ مِنَ الْعِبَادَةِ وَالطَّاعَةِ إِلَى هَوَاهُ، وَإِذَنْ فَكَوْنُهُ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ فِي غَايَةِ الْوُضُوحِ.

Âlimlerin bu ayet hakkında zikredilen görüşlerinin açıklaması şudur: Yerine getirilmesi gereken zorunlu vazife; mükellefin bütün fiillerinin mabudu olan Yüce Allah'ın emrettiğine uygun olmasıdır. Şayet onun bütün fiilleri hevasına tâbi olursa, Yaratıcısının kendisi üzerindeki ibadet ve itaat hakkının tamamını hevasına yöneltmiş olur. Dolayısıyla onun hevasını ilah edinmiş olduğu son derece açıktır.

وَإِذَا عَلِمْتَ هَذَا الْمَعْنَى الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ، فَاعْلَمْ: أَنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَلَا بَيَّنَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، فِي قَوْلِهِ: أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَى عِلْمٍ وَخَتَمَ عَلَى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلَى بَصَرِهِ غِشَاوَةً فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ الْآيَةَ [٤٥ \ ٢٣]

Bu yüce ayetin delalet ettiği bu anlamı öğrendiğinde bil ki: Allah -celle ve alâ- bunu başka bir yerde de şu buyruğuyla açıklamıştır: { أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَى عِلْمٍ وَخَتَمَ عَلَى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلَى بَصَرِهِ غِشَاوَةً فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ } “Hevasını ilah edinen, Allah'ın da bir bilgiye dayanarak saptırdığı, kulağını ve kalbini mühürlediği, gözünün üzerine de bir perde çektiği kimseyi gördün mü? Artık Allah'tan sonra onu kim doğru yola iletebilir?...” [45/23]

وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَنًا فَإِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ الْآيَةَ [٣٥ \ ٨] .

Ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { أَفَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَنًا فَإِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ } “Kötü ameli kendisine süslü gösterilip de onu güzel gören kimse [hidayete eren gibi midir]? Şüphesiz ki Allah dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletir...” [35/8].

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا، اسْتِفْهَامُ إِنْكَارٍ فِيهِ مَعْنَى النَّفْيِ.

Allah Teâlâ'nın bu yüce ayetteki: { أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا } “Artık ona sen mi vekil olacaksın?” buyruğu, içinde nefy (olumsuzluk) anlamı barındıran bir istifhâm-ı inkârîdir (reddedici soru).

وَالْمَعْنَى: أَنَّ مَنْ أَضَلَّهُ اللَّهُ فَاتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ، لَا تَكُونُ أَنْتَ عَلَيْهِ وَكِيلًا، أَيْ: حَفِيظًا تَهْدِيهِ وَتَصْرِفُ عَنْهُ الضَّلَالَ الَّذِي قَدَّرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ ; لِأَنَّ الْهُدَى بِيَدِ اللَّهِ وَحْدَهُ لَا بِيَدِكَ، وَالَّذِي عَلَيْكَ إِنَّمَا هُوَ الْبَلَاغُ، وَقَدْ بَلَّغْتَ.

Anlamı şudur: Allah'ın saptırdığı ve hevasını ilah edinen kimseye sen vekil yani onu hidayete erdirecek ve Allah'ın onun hakkında takdir ettiği sapkınlığı ondan savuşturacak bir koruyucu olamazsın. Çünkü hidayet senin elinde değil, yalnızca Allah'ın elindedir. Sana düşen sadece tebliğdir ve sen de tebliğ ettin.

وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ، جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ الْآيَةَ [٢٨ \ ٥٦] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ الْآيَةَ [١٦ \ ٣٧] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذَابِ أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ [٣٩ \ ١٩] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ الْآيَةَ [١٠ \ ٩٩ - ١٠٠] وَقَوْلِهِ فِي آيَةِ «فَاطِرٍ» الْمَذْكُورَةِ آنِفًا: فَإِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ فَلَا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَرَاتٍ الْآيَةَ [٣٥ \ ٨] وَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي آيَةِ «الْجَاثِيَةِ» الْمَذْكُورَةِ آنِفًا أَيْضًا: فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ الْآيَةَ [٤٥ \ ٢٣] وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bu yüce ayetin delalet ettiği bu anlam, birçok ayette açıklanmıştır; Allah Teâlâ'nın şu buyrukları gibi: { إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ } “Şüphesiz sen sevdiğini doğru yola iletemezsin; fakat Allah dilediğini doğru yola iletir...” [28/56], { إِنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ } “Sen onların hidayete ermelerine ne kadar hırs göstersen de şüphesiz ki Allah, saptırdığı kimseyi doğru yola iletmez...” [16/37], { أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذَابِ أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ } “Hakkında azap hükmü kesinleşmiş kimseyi, ateşte olanı artık sen mi kurtaracaksın?” [39/19], { أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “İnsanları mümin olsunlar diye sen mi zorlayacaksın? Oysa Allah'ın izni olmadıkça hiçbir kimsenin inanması mümkün değildir...” [10/99-100], az önce geçen Fâtır Sûresi'ndeki ayette: { فَإِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ فَلَا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَرَاتٍ } “Şüphesiz Allah dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletir. O halde onlar için duyduğun hasretlerle canını heba etme...” [35/8] ve yine az önce geçen Câsiye Sûresi'ndeki ayette: { فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ } “Artık Allah'tan sonra onu kim doğru yola iletebilir?...” [45/23]. Bu minvaldeki ayetler pek çoktur. İlim Allah Teâlâ katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا. أَمْ، فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ هِيَ الْمُنْقَطِعَةُ وَأَشْهَرُ مَعَانِيهَا أَنَّهَا جَامِعَةٌ بَيْنَ مَعْنَى بَلِ الْإِضْرَابِيَّةِ، وَاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِ مَعًا، وَالْإِضْرَابُ الْمَدْلُولُ عَلَيْهِ بِهَا هُنَا إِضْرَابٌ انْتِقَالِيٌّ.

Allah Teâlâ'nın: { أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا } “Yoksa sen onların çoğunun işittiklerini veya aklettiklerini mi sanıyorsun? Onlar ancak hayvanlar gibidirler; hatta tuttukları yol bakımından daha da sapkındırlar.” buyruğu. Bu yüce ayette geçen Em (أَمْ), munkatıadır (kopuk edattır). En meşhur manaları ise hem vazgeçiş/dönüş bildiren Bel (بَلْ) anlamını hem de reddedici soru (istifhâm-ı inkârî) anlamını kendisinde toplamış olmasıdır. Buradaki vazgeçiş ise intikālî (bir konudan diğerine geçiş bildiren) bir vazgeçiştir.

وَالْمَعْنَى: بَلْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ، أَيْ: لَا تَعْتَقِدْ ذَلِكَ وَلَا تَظُنَّهُ، فَإِنَّهُمْ لَا يَسْمَعُونَ الْحَقَّ وَلَا يَعْقِلُونَهُ، أَيْ: لَا يُدْرِكُونَهُ بِعُقُولِهِمْ: إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعَامِ، أَيْ: مَا هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعَامِ، الَّتِي هِيَ الْإِبِلُ وَالْبَقَرُ وَالْغَنَمُ فِي عَدَمِ سَمَاعِ الْحَقِّ وَإِدْرَاكِهِ، بَلْ هُمْ أَضَلُّ مِنَ الْأَنْعَامِ، أَيْ: أَبْعَدُ عَنْ فَهْمِ الْحَقِّ وَإِدْرَاكِهِ.

Anlam şudur: Yoksa sen onların çoğunun işittiklerini veya aklettiklerini mi sanıyorsun? Yani böyle inanma ve bunu zannetme; çünkü onlar hakkı işitmezler ve onu akletmezler, yani akıllarıyla kavrayamazlar. { إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعَامِ } “Onlar ancak hayvanlar gibidirler”, yani hakkı işitmeme ve onu idrak etmeme hususunda tıpkı deve, sığır ve davar gibi hayvanlardan farksızdırlar. Hatta onlar hayvanlardan daha sapkındırlar; yani hakkı anlamaktan ve idrak etmekten daha da uzaktırlar.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا، قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: فَإِنْ قُلْتَ: كَيْفَ جُعِلُوا أَضَلَّ مِنَ الْأَنْعَامِ؟

Allah Teâlâ'nın bu yüce ayetteki: { بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا } “Hatta tuttukları yol bakımından daha da sapkındırlar.” buyruğu hakkında ez-Zemahşerî şöyle demiştir: 'Eğer: «Nasıl oldu da hayvanlardan daha sapkın kılındılar?» dersen;'

قُلْتُ: لِأَنَّ الْأَنْعَامَ تَنْقَادُ لِأَرْبَابِهَا الَّتِي تَعْلِفُهَا وَتَتَعَهَّدُهَا، وَتَعْرِفُ مَنْ يُحْسِنُ إِلَيْهَا مِمَّنْ يُسِيءُ إِلَيْهَا، وَتَطْلُبُ مَا يَنْفَعُهَا، وَتَجْتَنِبُ مَا يَضُرُّهَا، وَتَهْتَدِي لِمَرَاعِيهَا وَمَشَارِبِهَا، وَهَؤُلَاءِ لَا يَنْقَادُونَ لِرَبِّهِمْ وَلَا يَعْرِفُونَ إِحْسَانَهُ إِلَيْهِمْ مِنْ إِسَارَةِ الشَّيْطَانِ الَّذِي هُوَ عَدُوُّهُمْ، وَلَا يَطْلُبُونَ الثَّوَابَ الَّذِي هُوَ أَعْظَمُ الْمَنَافِعِ، وَلَا يَتَّقُونَ الْعِقَابَ الَّذِي هُوَ أَشَدُّ الْمَضَارِّ وَالْمَهَالِكِ، وَلَا يَهْتَدُونَ لِلْحَقِّ الَّذِي هُوَ الْمُشَرِّعُ الْهَنِيُّ وَالْعَذْبُ الرَّوِيُّ، اه مِنْهُ.

'Derim ki: Çünkü hayvanlar kendilerini yemleyen ve bakımını üstlenen sahiplerine boyun eğerler; kendilerine iyilik edenle kötülük edeni ayırt ederler; kendilerine fayda sağlayacak olanı arar, zarar verecek olandan kaçınırlar; otlaklarına ve su içecekleri yerlere doğru yolu bulurlar. Bunlar ise Rablerine boyun eğmezler; O'nun kendilerine olan ihsanını, düşmanları olan şeytanın esaretinden ayırt edemezler; en büyük menfaat olan sevabı talep etmezler; en şiddetli zararlar ve helâkler olan cezadan sakınmazlar; tatlı ve kandırıcı bir içecek, tertemiz bir kaynak olan hakka doğru yolu bulamazlar.' Zemahşerî'nin sözü burada bitti.

وَإِذَا عَلِمْتَ مَا دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ، فَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ بَيَّنَهُ فِي غَيْرِ الْمَوْضِعِ، ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ «الْأَعْرَافِ» : وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِهَا أُولَئِكَ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ [٧ \ ١٧٩] وَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي «الْبَقَرَةِ» : وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لَا يَسْمَعُ إِلَّا دُعَاءً وَنِدَاءً صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ [٢ ١٧١] .

Bu yüce ayetin delalet ettiği hususu öğrendiğinde bil ki; Allah bunu başka bir yerde de açıklamıştır; nitekim A'râf Sûresi'nde Allah Teâlâ: { وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِهَا أُولَئِكَ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ } “Andolsun ki biz, cinlerden ve insanlardan birçoğunu cehennem için yarattık. Onların kalpleri vardır ama onlarla anlamazlar; gözleri vardır ama onlarla görmezler; kulakları vardır ama onlarla işitmezler. İşte onlar hayvanlar gibidirler, hatta daha da sapkındırlar. İşte gafil olanların ta kendileri onlardır.” [7/179] ve Bakara Sûresi'nde: { وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لَا يَسْمَعُ إِلَّا دُعَاءً وَنِدَاءً صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ } “İnkâr edenlerin durumu, bağırıp çağırmadan başka bir şey duymayan hayvana haykıran kimsenin durumu gibidir. Onlar sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler; bu yüzden akıl erdiremezler.” [2/171] buyurmaktadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِبَاسًا وَالنَّوْمَ سُبَاتًا وَجَعَلَ النَّهَارَ نُشُورًا. ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ هُوَ الَّذِي جَعَلَ لِخَلْقِهِ اللَّيْلَ لِبَاسًا، وَالنَّوْمَ سُبَاتًا، وَجَعَلَ لَهُمُ النَّهَارَ نُشُورًا، أَمَّا جَعْلُهُ لَهُمُ اللَّيْلَ لِبَاسًا، فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ لَمَّا جَعَلَ اللَّيْلَ يُغَطِّي جَمِيعَ مَنْ فِي الْأَرْضِ بِظَلَامِهِ صَارَ لِبَاسًا لَهُمْ، يَسْتُرُهُمْ كَمَا يَسْتُرُ اللِّبَاسُ عَوْرَةَ صَاحِبِهِ، وَرُبَّمَا انْتَفَعُوا بِلِبَاسِ اللَّيْلِ كَهُرُوبِ الْأَسِيرِ الْمُسْلِمِ مِنَ الْكُفَّارِ فِي ظَلَامِ اللَّيْلِ، وَاسْتِتَارِهِ بِهِ حَتَّى يَنْجُوَ مِنْهُمْ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْفَوَائِدِ الَّتِي تَحْصُلُ بِسَبَبِ لِبَاسِ اللَّيْلِ ; كَمَا قَالَ أَبُو الطَّيِّبِ الْمُتَنَبِّي:

Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِبَاسًا وَالنَّوْمَ سُبَاتًا وَجَعَلَ النَّهَارَ نُشُورًا } “Geceyi sizin için bir örtü, uykuyu dinlenme kılan, gündüzü de yeniden yayılıp çalışma [vakti] yapan O'dur.” buyruğu. Yüce Allah bu değerli ayette yarattıkları için geceyi bir örtü, uykuyu bir dinlenme kıldığını, gündüzü de onlar için yeniden yayılıp çalışma vakti yaptığını zikretmiştir. Geceyi onlar için bir örtü kılmasına gelince; zahir olan şudur ki gece karanlığıyla yeryüzündeki herkesi bürüdüğü için, elbisenin sahibinin avret yerini örttüğü gibi onları örten bir elbise olmuştur. Kimi zaman da gecenin örtüsünden faydalanırlar; nitekim Müslüman esirin gecenin karanlığında kâfirlerden kaçması ve onlardan kurtuluncaya kadar geceyle gizlenmesi gibi gecenin örtü olması sebebiyle elde edilen faydalar buna örnektir; Ebü't-Tayyib el-Mütenebbî'nin dediği gibi:

وَكَمْ لِظَلَامِ اللَّيْلِ عِنْدِي مِنْ يَدٍ ... تُخْبِرُ أَنَّ الْمَانَوِيَّةَ تَكْذِبُ

Gecenin karanlığının bende nice lütfu vardır ki, Mânîlerin (Senevîlerin) yalan söylediğini haber verir.

وَقَاكَ رَدَى الْأَعْدَاءِ تَسْرِي إِلَيْهِمُ ... وَزَارَكَ فِيهِ ذُو الدَّلَالِ الْمُحَجَّبُ

Onlara doğru geceleyin yürürken seni düşmanların helâkinden korudu, Onda nazlı ve örtülü [sevgili] seni ziyaret etti.

وَأَمَّا جَعْلُهُ لَهُمُ النَّوْمَ سُبَاتًا، فَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالسُّبَاتِ: الرَّاحَةُ مِنْ تَعَبِ الْعَمَلِ بِالنَّهَارِ ; لِأَنَّ النَّوْمَ يَقْطَعُ الْعَمَلَ النَّهَارِيَّ، فَيَنْقَطِعُ بِهِ التَّعَبُ، وَتَحْصُلُ الِاسْتِرَاحَةُ، كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ.

Uykuyu onlar için bir sübât (dinlenme) kılmasına gelince; müfessirlerin çoğuna göre sübât ile kastedilen, gündüz çalışmanın yorgunluğundan dinlenmektir. Çünkü uyku gündüz yapılan işi keser; böylece yorgunluk sona erer ve bilindiği üzere dinlenme hâsıl olur.

وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ فِي «صِحَاحِهِ» : السُّبَاتُ النَّوْمُ وَأَصْلُهُ الرَّاحَةُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:

el-Cevherî «es-Sıhâh»ında şöyle demiştir: 'Sübât; uyku demektir, aslı ise dinlenmedir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu bundandır:'

وَجَعَلْنَا نَوْمَكُمْ سُبَاتًا [٧٨ \ ٩] وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي «الْكَشَّافِ» : وَالسُّبَاتُ: الْمَوْتُ، وَالْمَسْبُوتُ: الْمَيِّتُ ; لِأَنَّهُ مَقْطُوعُ الْحَيَاةِ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ: وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ.

{ وَجَعَلْنَا نَوْمَكُمْ سُبَاتًا } “Uykunuzu da bir dinlenme kıldık.” [78/9]. ez-Zemahşerî «el-Keşşâf»ta şöyle demiştir: 'Sübât: ölümdür. Mesbût ise ölü demektir; çünkü hayatı kesintiye uğramıştır. Bu da O'nun: { وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ } “Geceleyin sizi vefat ettiren (uyutan) O'dur...” buyruğu gibidir.'

فَإِنْ قُلْتَ: هَلَّا فَسَّرْتَهُ بِالرَّاحَةِ؟ .

Eğer: 'Onu niçin dinlenme olarak tefsir etmedin?' dersen;

قُلْتُ: النُّشُورُ فِي مُقَابَلَتِهِ يَأْبَاهُ إِبَاءَ الْعَيُوفِ الْوَرْدَ، وَهُوَ مُرَنَّقٌ، اه مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.

Derim ki: 'Karşısındaki nüşûr (yeniden diriliş) lafzı, tıpkı titiz bir devenin bulanık suyu içmekten kaçınması gibi bundan şiddetle kaçınır.' Ondan kastedilen yer burada sona erdi.

وَإِيضَاحُ كَلَامِهِ: أَنَّ النُّشُورَ هُوَ الْحَيَاةُ بَعْدَ الْمَوْتِ، كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ. وَعَلَيْهِ فَقَوْلُهُ: وَجَعَلَ النَّهَارَ نُشُورًا، أَيْ: حَيَاةً بَعْدَ الْمَوْتِ، وَعَلَيْهِ فَالْمَوْتُ هُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِالسُّبَاتِ فِي قَوْلِهِ: وَالنَّوْمَ سُبَاتًا، وَإِطْلَاقُ الْمَوْتِ عَلَى النَّوْمِ مَعْرُوفٌ فِي الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ [٦ \ ٦٠] وَقَوْلِهِ: ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ فِيهِ دَلِيلٌ عَلَى مَا ذَكَرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ ; لِأَنَّ كُلًّا مِنَ الْبَعْثِ وَالنُّشُورِ يُطْلَقُ عَلَى الْحَيَاةِ بَعْدَ الْمَوْتِ ; وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرَى إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى [٣٩ \ ٤٢] وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ فِي «صِحَاحِهِ» : وَالْمَسْبُوتُ الْمَيِّتُ وَالْمَغْشِيُّ عَلَيْهِ، اه.

Onun sözünün açıklaması şudur: Nüşûr, daha önce açıklandığı üzere ölümden sonraki hayattır. Buna göre O'nun: { وَجَعَلَ النَّهَارَ نُشُورًا } “Gündüzü de yayılma [ve diriliş vakti] kıldı” buyruğu, ölümden sonraki bir hayat demektir. Buna göre { وَالنَّوْمَ سُبَاتًا } “Uykuyu da bir ölüm [ve dinlenme] kıldı” buyruğunda sübât ile ifade edilen şey ölümdür. Uykuya ölüm denilmesi Yüce Kur'an'da bilinen bir husustur; nitekim Allah Teâlâ: { وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ } “Geceleyin sizi vefat ettiren (uyutan), gündüzün ne işlediğinizi bilen, sonra da onda sizi dirilten O'dur...” [6/60] buyurmaktadır. O'nun: { ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ } “Sonra da onda sizi dirilten” buyruğunda Zemahşerî'nin zikrettiğine bir delil vardır; çünkü hem ba's hem de nüşûr kelimeleri ölümden sonraki hayat için kullanılır. Yine Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da böyledir: { اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرَى إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى } “Allah, ölümleri vaktinde canları alır; ölmeyenleri de uykularında [alır]. Artık hakkında ölüm hükmü verdiklerini tutar, diğerlerini ise belirlenmiş bir süreye kadar salıverir...” [39/42]. el-Cevherî «es-Sıhâh»ında şöyle demiştir: 'Mesbût; ölü ve baygın kimseye denir.'

وَالَّذِينَ قَالُوا: إِنَّ السُّبَاتَ فِي الْآيَةِ الرَّاحَةُ بِسَبَبِ النَّوْمِ مِنْ تَعَبِ الْعَمَلِ بِالنَّهَارِ، قَالُوا: إِنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَعَلَ النَّهَارَ نُشُورًا، أَنَّهُمْ يَنْشُرُونَ فِيهِ لِمَعَايِشِهِمْ، وَمَكَاسِبِهِمْ، وَأَسْبَابِهِمْ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ هَذَا التَّفْسِيرَ فِيهِ حَذْفُ مُضَافٍ، أَوْ هُوَ مِنَ النَّعْتِ بِالْمَصْدَرِ، وَهَذَا التَّفْسِيرُ يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلْنَا النَّهَارَ مَعَاشًا [٧٨ \ ١١] وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي «الْقَصَصِ» : وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ [٢٨ \ ٧٣] أَيْ: لِتَسْكُنُوا فِي اللَّيْلِ، وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ بِالنَّهَارِ فِي السَّعْيِ لِلْمَعَاشِ.

Ayetteki sübâtın gündüzün çalışma yorgunluğundan ötürü uyku sebebiyle dinlenmek olduğunu söyleyenler ise Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلَ النَّهَارَ نُشُورًا } “Gündüzü de yayılma [vakti] kıldı” buyruğunun anlamının; geçimleri, kazançları ve işleri için gündüzün etrafa yayılmaları olduğunu söylemişlerdir. Zahir olan odur ki bu tefsirde bir muzaf hazfi vardır veya mastarla niteleme kabilindendir. Bu tefsire Allah Teâlâ'nın şu buyrukları delalet etmektedir: { وَجَعَلْنَا النَّهَارَ مَعَاشًا } “Gündüzü de geçim vakti kıldık.” [78/11] ve Kasas Sûresi'ndeki şu buyruk: { وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ } “Rahmetinden ötürü geceyi ve gündüzü sizin için var etti ki, onda dinlenesiniz ve O'nun lütfundan [rızık] arayasınız...” [28/73], yani geceleyin dinlenesiniz, gündüzün de maişet peşinde koşarak O'nun lütfundan arayasınız.

وَإِذَا عَلِمْتَ هَذَا، فَاعْلَمْ أَنَّ مَا دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ جَاءَ مُوَضَّحًا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَعَلْنَا نَوْمَكُمْ سُبَاتًا وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ لِبَاسًا وَجَعَلْنَا النَّهَارَ مَعَاشًا [٢٨ \ ٩ - ١١] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِيَاءٍ أَفَلَا تَسْمَعُونَ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهَارَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلَا تُبْصِرُونَ وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ [٢٨ \ ٧١ - ٧٣] .

Bunu öğrendiğinde bil ki; bu yüce ayetin delalet ettiği husus başka yerlerde de açıklanmıştır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { وَجَعَلْنَا نَوْمَكُمْ سُبَاتًا وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ لِبَاسًا وَجَعَلْنَا النَّهَارَ مَعَاشًا } “Uykunuzu bir dinlenme kıldık. Geceyi bir örtü yaptık. Gündüzü de geçim vakti kıldık.” [28/9-11] ve Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِيَاءٍ أَفَلَا تَسْمَعُونَ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهَارَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلَا تُبْصِرُونَ وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “De ki: 'Gördünüz mü, eğer Allah üzerinize geceyi kıyamet gününe kadar sürekli kılsaydı, Allah'tan başka size bir aydınlık getirecek ilah kimdir? Hâlâ işitmeyecek misiniz?' De ki: 'Gördünüz mü, eğer Allah üzerinize gündüzü kıyamet gününe kadar sürekli kılsaydı, Allah'tan başka içinde dinleneceğiniz bir geceyi size getirecek ilah kimdir? Hâlâ görmeyecek misiniz? Rahmetinden ötürü geceyi ve gündüzü sizin için var etti ki, onda dinlenesiniz, O'nun lütfundan [rızık] arayasınız ve şükredesiniz.'” [28/71-73].

وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ آيَتَيْنِ فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ وَلِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ الْآيَةَ [١٧ \ ١٢] .

Ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ آيَتَيْنِ فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ وَلِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ } “Biz geceyi ve gündüzü iki ayet kıldık. Gece ayetini silip, Rabbinizden bir lütuf aramanız, yılların sayısını ve hesabı bilmeniz için gündüz ayetini aydınlatıcı kıldık...” [17/12].

وَقَدْ أَوْضَحْنَا هَذَا فِي الْكَلَامِ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ.

Bu ayetin tefsirinde bunu açıklamıştık.

وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى وَالنَّهَارِ إِذَا تَجَلَّى [٩٢ \ ١ - ٢] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالنَّهَارِ إِذَا جَلَّاهَا وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَاهَا [٩١ \ ٣ - ٤] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Ve Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى وَالنَّهَارِ إِذَا تَجَلَّى } “Bürüyüp örttüğü zaman geceye, parıldayıp açığa çıktığı zaman gündüze andolsun,” [92/1-2] ve Allah Teâlâ'nın: { وَالنَّهَارِ إِذَا جَلَّاهَا وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَاهَا } “Onu (güneşi) açığa çıkardığı zaman gündüze, onu bürüyüp örttüğü zaman geceye andolsun,” [91/3-4] buyrukları ile diğer benzeri ayetler de böyledir.

وَفِي الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ بَيَانُ أَنَّ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ آيَتَانِ مِنْ آيَاتِهِ، وَنِعْمَتَانِ مِنْ نِعَمِهِ جَلَّ وَعَلَا.

Zikredilen ayetlerde, gece ve gündüzün O'nun delillerinden iki delil ve Yüce Allah'ın nimetlerinden iki nimet olduğuna dair açıklama bulunmaktadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ.

Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ } “Rüzgârları rahmetinin önünde müjdeci olarak gönderen O'dur.” buyruğu.

قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَةَ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ «الْأَعْرَافِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ [٧ \ ٥٧] عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ بُشْرًا بِالْبَاءِ.

Bunu açıklayan ayeti, A'râf Sûresi'nde Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ } “Rüzgârları rahmetinin önünde müjdeci olarak gönderen O'dur...” [7/57] buyruğunun tefsirinde, bü寻找 (بُشْرًا) lafzını 'be' harfiyle okuyanların kıraatine göre daha önce işlemiştik.

وَآيَةُ «الْأَعْرَافِ» ، وَآيَةُ «الْفُرْقَانِ» الْمَذْكُورَتَانِ تَدُلَّانِ عَلَى أَنَّ الْمَطَرَ رَحْمَةٌ مِنَ اللَّهِ لِخَلْقِهِ.

Zikredilen A'râf ve Furkān ayetleri, yağmurun yaratıkları için Allah'tan bir rahmet olduğuna delalet etmektedir.

وَقَدْ بَيَّنَ ذَلِكَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَانْظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَةِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا [٣٠ \ ٥٠] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَيَنْشُرُ رَحْمَتَهُ الْآيَةَ [٤٢ \ ٢٨] .

Bunu başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim Allah Teâlâ: { فَانْظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَةِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا } “Allah'ın rahmetinin eserlerine bir bak, ölümünden sonra yeryüzünü nasıl diriltiyor!” [30/50] ve Allah Teâlâ: { وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَيَنْشُرُ رَحْمَتَهُ } “Onlar ümitlerini kestikten sonra yağmuru indiren ve rahmetini yayan O'dur...” [42/28] buyurmaktadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ صَرَّفْنَاهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُورًا.

Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ صَرَّفْنَاهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُورًا } “Andolsun ki düşünüp ibret alsınlar diye bunu aralarında evirip çevirdik (farklı şekillerde yağdırdık); fakat insanların çoğu nankörlükten başkasına yanaşmadı.” buyruğu.

التَّحْقِيقُ: أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ صَرَّفْنَاهُ، رَاجِعٌ إِلَى مَاءِ الْمَطَرِ الْمَذْكُورِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُورًا، كَمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَابْنِ مَسْعُودٍ، وَعِكْرِمَةَ، وَمُجَاهِدٍ، وَقَتَادَةَ وَغَيْرِ وَاحِدٍ، خِلَافًا لِمَنْ قَالَ: إِنَّ الضَّمِيرَ الْمَذْكُورَ

Tahkik şudur ki: { وَلَقَدْ صَرَّفْنَاهُ } “Andolsun ki bunu aralarında evirip çevirdik” buyruğundaki zamir, İbn Abbâs, İbn Mes'ûd, İkrime, Mücâhid, Katâde ve birden çok kimseden rivayet edildiği üzere Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُورًا } “Gökten tertemiz bir su indirdik” buyruğunda geçen yağmur suyuna racidir; şu görüşün aksine ki zikredilen bu zamirin,

رَاجِعٌ إِلَى الْقُرْآنِ، كَمَا رُوِيَ عَنْ عَطَاءٍ الْخُرَاسَانِيِّ وَصَدَّرَ بِهِ الْقُرْطُبِيُّ، وَصَدَّرَ الزَّمَخْشَرِيُّ بِمَا يَقْرُبُ مِنْهُ.

Atâ el-Horasânî'den rivayet edildiği, el-Kurtubî'nin ilk sırada zikrettiği ve ez-Zemahşerî'nin de buna yakın bir ifadeyle öne aldığı şekilde Kur'an'a raci olduğunu söyleyenin hilafınadır.

وَإِذَا عَلِمْتَ أَنَّ التَّحْقِيقَ أَنَّ الضَّمِيرَ فِي: صَرَّفْنَاهُ، عَائِدٌ إِلَى مَاءِ الْمَطَرِ.

{ صَرَّفْنَاهُ } “Bunu aralarında evirip çevirdik” lafzındaki zamirin yağmur suyuna raci olduğu tahkik edilip bilindiğinde,

فَاعْلَمْ أَنَّ الْمَعْنَى: وَلَقَدْ صَرَّفْنَا مَاءَ الْمَطَرِ بَيْنَ النَّاسِ فَأَنْزَلْنَا مَطَرًا كَثِيرًا فِي بَعْضِ السِّنِينَ عَلَى بَعْضِ الْبِلَادِ، وَمَنَعْنَا الْمَطَرَ فِي بَعْضِ السِّنِينَ عَنْ بَعْضِ الْبِلَادِ، فَيَكْثُرُ الْخِصْبُ فِي بَعْضِهَا، وَالْجَدْبُ فِي بَعْضِهَا الْآخَرِ، وَقَوْلُهُ: لِيَذَّكَّرُوا، أَيْ: صَرَّفْنَاهُ بَيْنَهُمْ لِأَجْلِ أَنْ يَتَذَكَّرُوا، أَيْ: يَتَذَكَّرَ الَّذِينَ أَخْصَبَتْ أَرْضُهُمْ لِكَثْرَةِ الْمَطَرِ نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْهِمْ، فَيَشْكُرُوا لَهُ، وَيَتَذَكَّرَ الَّذِينَ أَجْدَبَتْ أَرْضُهُمْ مَا نَزَلَ بِهِمْ مِنَ الْبَلَاءِ، فَيُبَادِرُوا بِالتَّوْبَةِ إِلَى اللَّهِ جَلَّ وَعَلَا لِيَرْحَمَهُمْ وَيَسْقِيَهُمْ، وَقَوْلُهُ: فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُورًا، أَيْ: كُفْرًا لِنِعْمَةِ مَنْ أَنْزَلَ عَلَيْهِمُ الْمَطَرَ، وَذَلِكَ بِقَوْلِهِمْ: مُطِرْنَا بِنَوْءِ كَذَا.

bil ki anlam şöyledir: Yağmur suyunu insanlar arasında evirip çevirdik; bazı senelerde bazı beldelere bol yağmur indirdik, bazı senelerde ise bazı beldelerden yağmuru esirgedik; böylece bazılarında bolluk bereket çoğalırken bazılarında da kuraklık artar. O'nun: { لِيَذَّكَّرُوا } “Düşünüp ibret alsınlar diye” buyruğu ise; yağmurun çokluğu sebebiyle arazileri bereketlenenlerin Allah'ın kendilerine olan nimetini hatırlayıp O'na şükretmeleri, arazileri kuraklaşanların da başlarına gelen belayı hatırlayıp kendilerine merhamet etmesi ve su vermesi için Yüce Allah'a hemen tövbeye yönelmeleri maksadıyla bunu aralarında evirip çevirdik, demektir. O'nun: { فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُورًا } “Fakat insanların çoğu nankörlükten başkasına yanaşmadı” buyruğu ise; üzerlerine yağmuru indiren zâtın nimetine nankörlük ettiler, bu da: 'Bize şu ve şu yıldızın batıp doğmasıyla yağmur yağdırıldı' demeleri sebebiyledir.

وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ، أَشَارَ لَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي سُورَةِ «الْوَاقِعَةِ» ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ [٥٦ \ ٨٢] فَقَوْلُهُ: رِزْقَكُمْ، أَيِ: الْمَطَرَ ; كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَيُنَزِّلُ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ رِزْقًا [٤٠ \ ١٣] وَقَوْلُهُ: أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ، أَيْ: بِقَوْلِكُمْ: مُطِرْنَا بِنَوْءِ كَذَا، وَيَزِيدُ هَذَا إِيضَاحًا الْحَدِيثُ الثَّابِتُ فِي صَحِيحٍ مُسْلِمٍ، وَقَدْ قَدَّمْنَاهُ بِسَنَدِهِ وَمَتْنِهِ مُسْتَوْفًى، وَهُوَ أَنَّهُ ﷺ قَالَ لِأَصْحَابِهِ يَوْمًا عَلَى أَثَرِ سَمَاءٍ أَصَابَتْهُمْ مِنَ اللَّيْلِ: «أَتَدْرُونَ مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ» ؟ قَالُوا: اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، قَالَ: «قَالَ: أَصْبَحَ عِبَادِي مُؤْمِنٌ بِي وَكَافِرٌ، فَأَمَّا مَنْ قَالَ: مُطِرْنَا بِفَضْلِ اللَّهِ وَرَحْمَتِهِ، فَذَاكَ مُؤْمِنٌ بِي كَافِرٌ بِالْكَوْكَبِ. وَأَمَّا مَنْ قَالَ: مُطِرْنَا بِنَوْءِ كَذَا وَكَذَا، فَذَاكَ كَافِرٌ بِي مُؤْمِنٌ بِالْكَوْكَبِ» .

Bu yüce ayetin delalet ettiği bu anlama, Yüce Allah Vâkıa Sûresi'ndeki şu buyruğunda işaret etmiştir: { وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } “Ve rızkınızı [elde ettiğiniz nimete şükrü], yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz?” [56/82]. O'nun: { رِزْقَكُمْ } “Rızkınızı” ifadesi, yani yağmuru demektir; Allah Teâlâ'nın: { وَيُنَزِّلُ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ رِزْقًا } “Ve sizin için gökten bir rızık indiriyor...” [40/13] buyurduğu gibi. O'nun: { أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } “Yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz” ifadesi ise: 'Bize şu ve şu yıldızın batıp doğmasıyla yağmur yağdırıldı' sözünüzle demektir. Bunu, Sahîh-i Müslim'de sabit olan ve senediyle metnini daha önce eksiksiz olarak aktardığımız şu hadis daha da açıklamaktadır: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün geceleyin yağan yağmurun peşinden ashabına: «أَتَدْرُونَ مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ» “Rabbinizin ne buyurduğunu biliyor musunuz?” diye sordu. Onlar: 'Allah ve Resûlü daha iyi bilir' dediler. Şöyle buyurdu: «قَالَ: أَصْبَحَ عِبَادِي مُؤْمِنٌ بِي وَكَافِرٌ، فَأَمَّا مَنْ قَالَ: مُطِرْنَا بِفَضْلِ اللَّهِ وَرَحْمَتِهِ، فَذَاكَ مُؤْمِنٌ بِي كَافِرٌ بِالْكَوْكَبِ. وَأَمَّا مَنْ قَالَ: مُطِرْنَا بِنَوْءِ كَذَا وَكَذَا، فَذَاكَ كَافِرٌ بِي مُؤْمِنٌ بِالْكَوْكَبِ» “[Allah] buyurdu ki: Kullarımdan bir kısmı bana inanmış, bir kısmı da inkâr etmiş olarak sabahladı. 'Allah'ın lütfu ve rahmetiyle bize yağmur yağdırıldı' diyen kimse bana inanmış, yıldıza ise inanmamıştır. 'Bize falanca ve falanca yıldızın batıp doğması sebebiyle yağmur yağdırıldı' diyen ise beni inkâr etmiş, yıldıza ise inanmıştır.”

وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُورًا، يَدْخُلُ فِيهِ مَنْ قَالَ: مُطِرْنَا بِنَوْءِ كَذَا. وَمَنْ قَالَ: مُطِرْنَا بِالْبُخَارِ، يَعْنِي أَنَّ الْبَحْرَ يَتَصَاعَدُ مِنْهُ بُخَارُ الْمَاءِ، ثُمَّ يَتَجَمَّعُ ثُمَّ يَنْزِلُ عَلَى الْأَرْضِ بِمُقْتَضَى الطَّبِيعَةِ لَا بِفِعْلِ فَاعِلٍ، وَأَنَّ الْمَطَرَ مِنْهُ ; كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ فَسُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَقُولُ الظَّالِمُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا.

Daha önce açıklamıştık ki bu yüce ayetteki: { فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُورًا } “Fakat insanların çoğu nankörlükten başkasına yanaşmadı” buyruğunun kapsamına: 'Bize falanca yıldız sebebiyle yağmur yağdırıldı' diyen kimse de, 'Bize buhar sebebiyle yağmur yağdırıldı' diyen kimse de girer. Yani denizden su buharı yükselir, sonra toplanır, sonra da bir failin fiili olmaksızın tabiatın gereği olarak yeryüzüne iner ve yağmur bundandır iddiasında bulunan kimse de böyledir; daha önce açıklandığı üzere. Zalimlerin söylediklerinden O, pek yüce ve münezzehtir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ شِئْنَا لَبَعَثْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيرًا فَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَجَاهِدْهُمْ بِهِ جِهَادًا كَبِيرًا.

Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ شِئْنَا لَبَعَثْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيرًا فَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَجَاهِدْهُمْ بِهِ جِهَادًا كَبِيرًا } “Şayet dileseydik elbette her beldeye bir uyarıcı gönderirdik. O halde kâfirlere boyun eğme ve bununla (Kur'an'la) onlara karşı büyük bir cihat ver.” buyruğu.

الْمَعْنَى: لَوْ شِئْنَا لَخَفَّفْنَا عَنْكَ أَعْبَاءَ الرِّسَالَةِ، وَبَعَثْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيرًا يَتَوَلَّى مَشَقَّةَ إِنْذَارِهَا عَنْكَ، أَيْ: وَلَكِنَّنَا اصْطَفَيْنَاكَ، وَخَصَصْنَاكَ بِعُمُومِ الرِّسَالَةِ لِجَمِيعِ النَّاسِ تَعْظِيمًا لِشَأْنِكَ، وَرَفْعًا مِنْ مَنْزِلَتِكَ، فَقَابَلَ ذَلِكَ بِالِاجْتِهَادِ وَالتَّشَدُّدِ التَّامِّ فِي إِبْلَاغِ الرِّسَالَةِ، وَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ الْآيَةَ.

Anlamı şudur: Dileseydik peygamberlik yüklerini senden hafifletir ve orayı uyarma meşakkatini senin yerine üstlenecek her beldeye bir uyarıcı gönderirdik. Yani ancak biz şanını yüceltmek ve mertebeni yükseltmek için seni seçtik ve bütün insanlara yönelik umumi bir peygamberlikle seni mümtaz kıldık. O halde sen de risaleti tebliğ hususunda tam bir gayret ve kararlılıkla buna mukabele et ve kâfirlere boyun eğme...

وَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنِ اصْطِفَائِهِ ﷺ بِالرِّسَالَةِ لِجَمِيعِ النَّاسِ، جَاءَ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا [٧ \ ١٥٨] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ [٣٤ \ ٢٨] وَقَوْلِهِ: وَأُوحِيَ إِلَيَّ هَذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ [٦ \ ١٩] وَقَوْلِهِ: وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزَابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ الْآيَةَ [١١ \ ١٧] .

Bu yüce ayetin delalet ettiği, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bütün insanlara elçi olarak seçilmiş olması hususu pek çok ayette açıklanmıştır; Allah Teâlâ'nın şu buyrukları gibi: { قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا } “De ki: 'Ey insanlar! Şüphesiz ben, sizin hepinize [gönderilen] Allah'ın elçisiyim...'” [7/158], { وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ } “Biz seni ancak bütün insanlara [bir müjdeci ve uyarıcı olarak] gönderdik...” [34/28], { وَأُوحِيَ إِلَيَّ هَذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ } “Bu Kur'an bana, onunla sizi ve [kendisine] ulaştığı kimseleri uyarayım diye vahyolundu...” [6/19] ve { وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزَابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ } “Hangi topluluk onu inkâr ederse, onun varacağı yer ateştir...” [11/17].

وَقَدْ قَدَّمْنَا إِيضَاحَ هَذَا فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: تَبَارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلَى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعَالَمِينَ نَذِيرًا [٢٥ \ ١] وَقَوْلُهُ: فَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ، ذَكَرَهُ أَيْضًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ الْآيَةَ [٣٣ \ ٤٨] وَقَوْلِهِ: وَلَا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِمًا أَوْ كَفُورًا [٧٦ \ ٢٤] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ الْآيَةَ [١٨ \ ٢٨] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ [٦٨ \ ١٠] .

Bunun açıklamasını bu yüce sûrenin başında, Allah Teâlâ'nın: { تَبَارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلَى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعَالَمِينَ نَذِيرًا } “Âlemlere bir uyarıcı olsun diye kuluna Furkān'ı indiren [Allah] ne yücedir!” [25/1] buyruğunun tefsirinde vermiştik. O'nun: { فَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ } “Kâfirlere boyun eğme” buyruğunu başka yerlerde de zikretmiştir; Allah Teâlâ'nın: { وَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ } “Kâfirlere ve münafıklara boyun eğme...” [33/48], { وَلَا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِمًا أَوْ كَفُورًا } “Onlardan hiçbir günahkâra veya nanköre boyun eğme.” [76/24], { وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ } “Kalbini bizi anmaktan gafil kıldığımız ve hevasına uyan kimseye uyma...” [18/28] ve { وَلَا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ } “Yemin edip duran, aşağılık hiçbir kimseye boyun eğme!” [68/10] buyrukları gibi.

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَجَاهِدْهُمْ بِهِ، أَيْ: بِالْقُرْآنِ، كَمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ.

Bu yüce ayetteki: { وَجَاهِدْهُمْ بِهِ } “Ve bununla onlara karşı cihat et” buyruğu; İbn Abbâs'tan rivayet edildiği üzere Kur'an ile demektir.

وَالْجِهَادُ الْكَبِيرُ الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ الْمَصْحُوبُ بِالْغِلْظَةِ عَلَيْهِمْ ; كَمَا قَالَ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً الْآيَةَ [٩ \ ١٢٣] وَقَالَ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ [٩ \ ٧٣] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ، مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّهُ ﷺ لَا يُطِيعُ الْكَافِرِينَ، وَلَكِنَّهُ يَأْمُرُ وَيَنْهَى لِيُشَرِّعَ لِأُمَّتِهِ عَلَى لِسَانِهِ، كَمَا أَوْضَحْنَاهُ فِي سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» .

Bu ayette zikredilen büyük cihat, onlara karşı sertlikle birlikte olan cihattır; nitekim Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً } “Ey iman edenler! Kâfirlerden yakınınızda olanlarla savaşın; onlar sizde bir sertlik bulsunlar...” [9/123] ve Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ } “Ey Peygamber! Kâfirlere ve münafıklara karşı cihat et ve onlara sert davran...” [9/73] buyurmaktadır. Allah Teâlâ'nın: { فَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ } “Kâfirlere boyun eğme” buyruğuna gelince, malumdur ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kâfirlere asla boyun eğmez; fakat onun diliyle ümmetine hüküm koymak için Allah böyle emreder ve nehyeder; nitekim bunu İsrâ Sûresi'nde açıklamıştık.