قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا وَحِجْرًا مَحْجُورًا.
Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا وَحِجْرًا مَحْجُورًا } “İki denizi birbirine salıveren O'dur; şu tatlı ve susuzluğu giderici, bu ise tuzlu ve acıdır. Aralarına bir engel ve aşılmaz bir sınır koymuştur.” buyruğu.
اعْلَمْ أَنَّ لَفْظَةَ: مَرَجَ، تُطْلَقُ فِي اللُّغَةِ إِطْلَاقَيْنِ:
Bil ki, merace (مَرَجَ) lafzı Arap dilinde iki anlama gelir:
الْأَوَّلُ: مَرَجَ بِمَعْنَى: أَرْسَلَ وَخَلَّى، مِنْ قَوْلِهِمْ: مَرَجَ دَابَّتَهُ إِذَا أَرْسَلَهَا إِلَى الْمَرَجِ، وَهُوَ الْمَوْضِعُ الَّذِي تَرْعَى فِيهِ الدَّوَابُّ ; كَمَا قَالَ حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ ﵁:
Birincisi: Salıvermek ve serbest bırakmak anlamındaki merace (مَرَجَ) olup, Arapların hayvanlarını otlağa saldıklarında kullandıkları 'hayvanını saldı' ifadesinden gelir; otlak (el-merc), hayvanların otladığı yerdir; nitekim Hassân b. Sâbit radıyallâhu anh şöyle demiştir:
وَكَانَتْ لَا يَزَالُ بِهَا أَنِيسٌ ... خِلَالَ مُرُوجِهَا نَعَمٌ وَشَاءُ
Ve orada her daim bir can yoldaşı bulunurdu, otlakları arasında sığırlar ve koyunlar dolaşırdı.
وَعَلَى هَذَا، فَالْمَعْنَى: أَرْسَلَ الْبَحْرَيْنِ وَخَلَّاهُمَا لَا يَخْتَلِطُ أَحَدُهُمَا بِالْآخَرِ.
Buna göre anlam şudur: İki denizi salıvermiş ve birbirine karışmayacak şekilde serbest bırakmıştır.
وَالْإِطْلَاقُ الثَّانِي: مَرَجَ بِمَعْنَى: خَلَطَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فِي أَمْرٍ مَرِيجٍ، أَيْ: مُخْتَلِطٍ، فَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ: فَالْمُرَادُ بِالْبَحْرَيْنِ الْمَاءُ الْعَذْبُ فِي جَمِيعِ الدُّنْيَا، وَالْمَاءُ الْمِلْحُ فِي جَمِيعِهَا.
İkinci anlamı ise: Karıştırmak anlamındaki merace (مَرَجَ) olup, Allah Teâlâ'nın: { فِي أَمْرٍ مَرِيجٍ } “karışık bir durum içindedirler” buyruğundaki kullanımı da bu kabildendir. Birinci görüşe göre iki denizden kasıt: Bütün dünyadaki tatlı sular ve bütün dünyadaki tuzlu sulardır.
وَقَوْلُهُ: هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ، يَعْنِي: بِهِ مَاءَ الْآبَارِ وَالْأَنْهَارِ وَالْعُيُونِ فِي أَقْطَارِ الدُّنْيَا.
O'nun: { هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ } “şu tatlı ve susuzluğu giderici” buyruğuyla dünyanın dört bir yanındaki kuyu, nehir ve pınar suları kastedilmektedir.
وَقَوْلُهُ: وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ، أَيِ: الْبَحْرُ الْمِلْحُ، كَالْبَحْرِ الْمُحِيطِ وَغَيْرِهِ مِنَ الْبِحَارِ الَّتِي هِيَ مِلْحٌ أُجَاجٌ، وَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ فَلَا إِشْكَالَ.
O'nun: { وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ } “bu ise tuzlu ve acıdır” buyruğu ise, okyanuslar ve tuzlu-acı olan diğer denizler gibi tuzlu denizdir. Bu tefsire göre herhangi bir müşkil yoktur.
وَأَمَّا عَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي بِأَنَّ مَرَجَ بِمَعْنَى خَلَطَ، فَالْمَعْنَى: أَنَّهُ يُوجَدُ فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ اخْتِلَاطُ الْمَاءِ الْمِلْحِ وَالْمَاءِ الْعَذْبِ فِي مَجْرًى وَاحِدٍ، وَلَا يَخْتَلِطُ أَحَدُهُمَا بِالْآخَرِ، بَلْ يَكُونُ بَيْنَهُمَا حَاجِزٌ مِنْ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَهَذَا مُحَقَّقُ الْوُجُودِ فِي بَعْضِ الْبِلَادِ، وَمِنَ الْمَوَاضِعِ الَّتِي هُوَ وَاقِعٌ فِيهَا الْمَحَلُّ الَّذِي يَخْتَلِطُ فِيهِ نَهْرُ السِّنْغَالِ بِالْمُحِيطِ الْأَطْلَسِيِّ بِجَنْبِ مَدِينَةِ سَانْ لُوِيسْ، وَقَدْ زُرْتُ مَدِينَةَ سَانْ لُوِيسْ عَامَ سِتٍّ وَسِتِّينَ وَثَلَاثِمِائَةٍ وَأَلْفٍ هِجْرِيَّةً، وَاغْتَسَلْتُ مَرَّةً فِي نَهْرِ السِّنْغَالِ، وَمَرَّةً فِي الْمُحِيطِ، وَلَمْ آتِ مَحَلَّ اخْتِلَاطِهِمَا، وَلَكِنْ أَخْبَرَنِي بَعْضُ الْمُرَافِقِينَ الثِّقَاتِ أَنَّهُ جَاءَ إِلَى مَحَلِّ اخْتِلَاطِهِمَا، وَأَنَّهُ جَالِسٌ يَغْرِفُ بِإِحْدَى يَدَيْهِ عَذْبًا وَفُرَاتًا، وَبِالْأُخْرَى مِلْحًا أُجَاجًا، وَالْجَمِيعُ فِي مَجْرًى وَاحِدٍ، لَا يَخْتَلِطُ أَحَدُهُمَا بِالْآخَرِ، فَسُبْحَانَهُ جَلَّ وَعَلَا مَا أَعْظَمَهُ، وَمَا أَكْمَلَ قُدْرَتُهُ.
Merace kelimesinin karıştırmak anlamına geldiğini belirten ikinci görüşe göre ise anlam şöyledir: Bazı yerlerde tuzlu su ile tatlı su tek bir yatakta birbirine temas eder ve akar; ancak Allah Teâlâ'nın kudretiyle aralarında bir engel bulunur ve biri diğerine karışmaz. Bu durum bazı ülkelerde bizzat müşahede edilmektedir. Bunun gerçekleştiği yerlerden biri de Senegal Nehri'nin Saint-Louis şehri yakınlarında Atlas Okyanusu ile birleştiği yerdir. Ben hicrî bin üç yüz altmış altı yılında Saint-Louis şehrini ziyaret etmiş; bir kez Senegal Nehri'nde, bir kez de okyanusta yıkanmıştım. Ancak birleştikleri yere gitmemiştim. Fakat güvenilir yol arkadaşlarımdan bazıları o birleşim yerine gittiklerini ve tek bir yatakta akarken oturup bir elleriyle tatlı ve içimi kolay sudan, diğer elleriyle ise tuzlu ve acı sudan avuçladıklarını ve suların birbirine karışmadığını haber verdiler. Yüceler yücesi olan Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir; O ne büyüktür ve O'nun kudreti ne kadar mükemmeldir!
وَهَذَا الَّذِي ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، جَاءَ مُوَضَّحًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ «فَاطِرٍ» : وَمَا يَسْتَوِي الْبَحْرَانِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ سَائِغٌ شَرَابُهُ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ [٣٥ \ ١٢] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ بَيْنَهُمَا بَرْزَخٌ لَا يَبْغِيَانِ
Yüceler Yücesi'nin bu ayette zikrettiği husus, başka yerlerde de açıklanmıştır; nitekim Allah Teâlâ Fâtır Sûresi'nde: { وَمَا يَسْتَوِي الْبَحْرَانِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ سَائِغٌ شَرَابُهُ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ } “İki deniz birbirine eşit olmaz; şu tatlı, susuzluğu giderici ve içimi kolaydır, bu ise tuzlu ve acıdır...” [35/12] ve Rahman Sûresi'nde: { مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ بَيْنَهُمَا بَرْزَخٌ لَا يَبْغِيَانِ }
[٥٥ \ ١٩ - ٢٠] أَيْ: لَا يَبْغِي أَحَدُهُمَا عَلَى الْآخَرِ فَيَمْتَزِجَ بِهِ، وَهَذَا الْبَرْزَخُ الْفَاصِلُ بَيْنَ الْبَحْرِينِ الْمَذْكُورُ فِي سُورَةِ «الْفُرْقَانِ» وَسُورَةِ «الرَّحْمَنِ» ، قَدْ بَيَّنَ تَعَالَى فِي سُورَةِ «النَّمْلِ» أَنَّهُ حَاجِزٌ حَجَزَ بِهِ بَيْنَهُمَا، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ جَلَّ وَعَلَا: أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَرَارًا وَجَعَلَ خِلَالَهَا أَنْهَارًا وَجَعَلَ لَهَا رَوَاسِيَ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حَاجِزًا أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ [٢٧ \ ٦١] وَهَذَا الْحَاجِزُ هُوَ الْيُبْسُ مِنَ الْأَرْضِ الْفَاصِلُ بَيْنَ الْمَاءِ الْعَذْبِ، وَالْمَاءِ الْمِلْحِ عَلَى التَّفْسِيرِ الْأَوَّلِ.
“İki denizi birbirine kavuşmak üzere salıverdi. Aralarında bir engel vardır, birbirine taşmazlar.” [55/19-20] buyurmuştur. Yani biri diğerine tecavüz edip karışmaz. Furkān Sûresi ile Rahmân Sûresi'nde zikredilen ve iki denizi ayıran bu berzahın (engelin), aralarını ayıran bir bariyer (hâciz) olduğunu Allah Teâlâ Neml Sûresi'nde açıklamıştır; bu da Yüceler Yücesi'nin şu buyruğundadır: { أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَرَارًا وَجَعَلَ خِلَالَهَا أَنْهَارًا وَجَعَلَ لَهَا رَوَاسِيَ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حَاجِزًا أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Yoksa yeryüzünü bir yerleşme yeri kılan, aralarında ırmaklar akıtan, oraya sarsılmaz dağlar yerleştiren ve iki deniz arasına bir engel koyan mı? Allah'ın yanında başka bir ilah mı var? Hayır, onların çoğu bilmezler!” [27/61]. Birinci tefsire göre bu engel, tatlı su ile tuzlu suyu birbirinden ayıran karadır.
وَأَمَّا عَلَى التَّفْسِيرِ الثَّانِي: فَهُوَ حَاجِزٌ مِنْ قُدْرَةِ اللَّهِ غَيْرُ مَرْئِيٍّ لِلْبَشَرِ، وَأَكَّدَ شِدَّةَ حَجْزِهِ بَيْنَهُمَا بِقَوْلِهِ هُنَا: وَحِجْرًا مَحْجُورًا، وَالظَّاهِرُ أَنَّ قَوْلَهُ هُنَا: حِجْرًا، أَيْ: مَنْعًا وَحَرَامًا قَدَرِيًّا، وَأَنْ مَحْجُورًا تَوْكِيدٌ لَهُ، أَيْ: مَنْعًا شَدِيدًا لِلِاخْتِلَاطِ بَيْنَهُمَا، وَقَوْلُهُ: هَذَا عَذْبٌ، صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ مِنْ قَوْلِهِمْ: عَذُبَ الْمَاءُ بِالضَّمِّ فَهُوَ عَذْبٌ. وَقَوْلُهُ: فُرَاتٌ صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ أَيْضًا، مِنْ فَرُتَ الْمَاءُ بِالضَّمِّ، فَهُوَ فُرَاتٌ، إِذَا كَانَ شَدِيدَ الْعُذُوبَةِ، وَقَوْلُهُ: وَهَذَا مِلْحٌ، صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ أَيْضًا مِنْ قَوْلِهِمْ: مَلُحَ الْمَاءُ بِالضَّمِّ وَالْفَتْحِ، فَهُوَ مِلْحٌ.
İkinci tefsire göre ise: Allah'ın kudretinden olan ve insanlarca görülemeyen bir engeldir. Aralarındaki bu engelin kesinliğini burada: { وَحِجْرًا مَحْجُورًا } “ve aşılmaz bir sınır” buyruğu ile tekit etmiştir. Zahir olan odur ki, buradaki hicrâ (حِجْرًا) kelimesi, kaderî bir men ve haram kılma anlamındadır; mahcûrâ (مَحْجُورًا) ise onu tekit eder, yani aralarında karışmaya karşı kesin ve şiddetli bir engel demektir. O'nun: { هَذَا عَذْبٌ } “şu tatlıdır” buyruğundaki azb, Arapların 'su tatlı oldu' anlamındaki azube'l-mâu (عَذُبَ الْمَاءُ) ifadesinden türemiş bir sıfat-ı müşebbehedir. { فُرَاتٌ } buyruğu da aynı şekilde, suyun çok tatlı olması durumunda kullanılan ferute'l-mâu (فَرُتَ الْمَاءُ) fiilinden bir sıfat-ı müşebbehedir. { وَهَذَا مِلْحٌ } “bu ise tuzludur” buyruğu da, 'su tuzlu oldu' anlamındaki meluha veya maliha fiillerinden türemiş bir sıfat-ı müşebbehedir.
قَالَ الْجَوْهَرِيُّ فِي «صِحَاحِهِ» : وَلَا يُقَالُ مَالِحٌ إِلَّا فِي لُغَةٍ رَدِيَّةٍ، اه.
el-Cevherî, es-Sıhâh adlı eserinde şöyle demiştir: 'Zayıf/kötü bir lehçe dışında mâlih denmez.' (Sözü bitti).
وَقَدْ أَجَازَ ذَلِكَ بَعْضُهُمْ، وَاسْتَدَلَّ لَهُ بِقَوْلِ الْقَائِلِ:
Bazı âlimler buna cevaz vermiş ve şairin şu sözünü delil getirmişlerdir:
وَلَوْ تَفَلَتْ فِي الْبَحْرِ وَالْبَحْرُ مَالِحٌ ... لَأَصْبَحَ مَاءُ الْبَحْرِ مِنْ رِيقِهَا عَذْبًا
O, deniz tuzlu iken içine tükürseydi, denizin suyu onun tükürüğünden tatlı hale gelirdi.
وَقَوْلُهُ: أُجَاجٌ، صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ أَيْضًا، مِنْ قَوْلِهِمْ: أَجَّ الْمَاءُ يَؤُجُّ أُجُوجًا فَهُوَ أُجَاجٌ، أَيْ: مِلْحٌ مُرٌّ، فَالْوَصْفُ بِكَوْنِهِ أُجَاجًا يَدُلُّ عَلَى زِيَادَةِ الْمَرَارَةِ عَلَى كَوْنِهِ مِلْحًا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
O'nun: { أُجَاجٌ } “acı” buyruğu da, Arapların 'su tuzlu ve acı oldu' anlamında kullandıkları ecce'l-mâu yeuccu ucûcen ifadesinden bir sıfat-ı müşebbehedir; yani acı tuzlu demektir. Dolayısıyla ucâc olarak nitelenmesi, tuzluluğun yanında aşırı acılığı da ifade eder. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْمَاءِ بَشَرًا فَجَعَلَهُ نَسَبًا وَصِهْرًا وَكَانَ رَبُّكَ قَدِيرًا.
Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْمَاءِ بَشَرًا فَجَعَلَهُ نَسَبًا وَصِهْرًا وَكَانَ رَبُّكَ قَدِيرًا } “Sudan bir insan yaratıp onu soy ve hısımlık bağı kılan O'dur. Rabbin her şeye güç yetirendir.” buyruğu.
قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي «الْكَشَّافِ» ، فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَقَسَّمَ الْبَشَرَ قِسْمَيْنِ، ذَوَيْ نَسَبٍ، أَيْ: ذُكُورًا يُنْسَبُ إِلَيْهِمْ، فَيُقَالُ: فَلَانُ بْنُ فُلَانٍ وَفُلَانَةُ بِنْتُ فُلَانٍ، وَذَوَاتِ صِهْرٍ، أَيْ: إِنَاثًا يُطَاهِرُ بِهِنَّ ; كَقَوْلِهِ: فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى [٧٥ \ ٣٩] وَكَانَ رَبُّكَ قَدِيرًا، حَيْثُ خَلَقَ مِنَ النُّطْفَةِ الْوَاحِدَةِ بَشَرًا نَوْعَيْنِ ذَكَرًا وَأُنْثَى، انْتَهَى مِنْهُ.
ez-Zemahşerî, el-Keşşâf'ta bu yüce ayetin tefsirinde şöyle demiştir: 'İnsanları iki kısma ayırdı: Soy sahibi olanlar, yani kendilerine nispet edilen ve 'falanın oğlu falan', 'falanın kızı falan' denilen erkekler; ve sıhriyet bağı kurulanlar, yani kendileri vasıtasıyla dünürlük bağı kurulan kadınlar; nitekim: { فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى } “Ondan iki cinsi; erkeği ve dişiyi var etti” [75/39] buyrulmuştur. { وَكَانَ رَبُّكَ قَدِيرًا } “Rabbin her şeye güç yetirendir”; çünkü tek bir nutfeden insanı iki tür, yani erkek ve dişi olarak yaratmıştır.' (Zemahşerî'den alıntı sona erdi).
وَهَذَا التَّفْسِيرُ الَّذِي فَسَّرَ بِهِ الْآيَةَ، يَدُلُّ لَهُ مَا اسْتُدِلَّ عَلَيْهِ بِهِ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنَى ثُمَّ كَانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّى فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى [٧٥ \ ٣٧ - ٣٩] وَهُوَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ آيَةَ «الْفُرْقَانِ» هَذِهِ بَيَّنَتْهَا آيَةُ «الْقِيَامَةِ» الْمَذْكُورَةُ، وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَقْوَالٌ أُخَرُ غَيْرُ مَا ذَكَرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ.
Ayete getirdiği bu tefsire, delil olarak gösterdiği şu buyruk da delalet etmektedir: Allah Teâlâ: { أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنَى ثُمَّ كَانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّى فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى } “O, dökülen meniden bir nutfe değil miydi? Sonra bir kan pıhtısı oldu; derken [Allah onu] yarattı ve ona şekil verdi. Ondan iki cinsi; erkeği ve dişiyi var etti.” [75/37-39] buyurmuştur. Bu da Furkān Sûresi'ndeki bu ayeti, Kıyâme Sûresi'ndeki zikredilen ayetin açıkladığına delildir. Bu yüce ayet hakkında Zemahşerî'nin zikrettiğinin dışında başka görüşler de vardır.
مِنْهَا مَا ذَكَرَ ابْنُ كَثِيرٍ، قَالَ: فَجَعَلَهُ نَسَبًا وَصِهْرًا، فَهُوَ فِي ابْتِدَاءِ أَمْرِهِ وَلَدُ نَسِيبٍ ثُمَّ يَتَزَوَّجُ فَيَصْهِرُ صِهْرًا، وَانْظُرْ بَقِيَّةَ الْأَقْوَالِ فِي الْآيَةِ فِي تَفْسِيرِ الْقُرْطُبِيِّ وَ «الدَّرِّ الْمَنْثُورِ» لِلسُّيُوطِيِّ.
Bunlardan biri de İbn Kesîr'in zikrettiği görüştür; o şöyle der: { فَجَعَلَهُ نَسَبًا وَصِهْرًا } “onu soy ve hısımlık bağı kılan” yani insan hayatının başında soy sahibi bir çocuktur, daha sonra evlenir ve hısımlık (damatlık/kayınlık) bağı kurar. Ayet hakkındaki diğer görüşler için Kurtubî'nin tefsirine ve Süyûtî'nin ed-Dürrü'l-Mensûr'una bakınız.
مَسْأَلَةٌ.
BİR MESELE
اسْتَنْبَطَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ بِنْتَ الرَّجُلِ مِنَ الزِّنَى، لَا يَحْرُمُ عَلَيْهِ نِكَاحُهَا. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ الْمَالِكِيُّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَالنَّسَبُ عِبَارَةٌ عَنْ خَلْطِ الْمَاءِ بَيْنَ الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى، عَلَى وَجْهِ الشَّرْعِ، فَإِنْ كَانَ بِمَعْصِيَةٍ كَانَ خَلْقًا مُطْلَقًا، وَلَمْ يَكُنْ نَسَبًا مُحَقَّقًا، وَلِذَلِكَ لَمْ يَدْخُلْ تَحْتَ قَوْلِهِ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ [٤ \ ٢٣] بِنْتُهُ مِنَ الزِّنَى ; لِأَنَّهَا لَيْسَتْ بِبِنْتٍ لَهُ فِي أَصَحِّ الْقَوْلَيْنِ لِعُلَمَائِنَا، وَأَصَحِّ الْقَوْلَيْنِ فِي الدِّينِ، وَإِذَا لَمْ يَكُنْ نَسَبٌ شَرْعًا فَلَا صِهْرَ شَرْعًا، فَلَا يُحَرِّمُ الزِّنَى بِنْتَ أُمٍّ، وَلَا أُمَّ بِنْتٍ، وَمَا يُحَرَّمُ مِنَ الْحَلَالِ، لَا يُحَرَّمُ مِنَ الْحَرَامِ ; لِأَنَّ اللَّهَ امْتَنَّ بِالنَّسَبِ وَالصِّهْرِ عَلَى عِبَادِهِ وَرَفَعَ قَدْرَهُمَا، وَعَلَّقَ الْأَحْكَامَ فِي الْحِلِّ وَالْحُرْمَةِ عَلَيْهِمَا، فَلَا يَلْحَقُ الْبَاطِلُ بِهِمَا، وَلَا يُسَاوِيهِمَا، انْتَهَى مِنْهُ بِوَاسِطَةِ نَقْلِ الْقُرْطُبِيِّ عَنْهُ.
Bazı ilim ehli bu yüce ayetten, bir adamın zinadan doğan kızıyla evlenmesinin haram olmadığı hükmünü çıkarmışlardır. Mâlikî âlimi İbnü'l-Arabî bu ayet hakkında şöyle demiştir: 'Nesep, erkek ve kadının suyunun şer‘î yoldan birleşmesinden ibarettir. Eğer bu birleşme masiyetle (zina ile) olmuşsa, o mutlak bir yaratılıştır ama tahakkuk etmiş bir nesep değildir. Bu sebepledir ki, Allah'ın: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ } “Size analarınız, kızlarınız... haram kılındı” [4/23] buyruğunun kapsamına kişinin zinadan olan kızı girmez; çünkü o, âlimlerimizin iki görüşünden daha sahih olanına ve dindeki en sahih kavle göre onun [şer‘an] kızı değildir. Şer‘an nesep sabit olmayınca, şer‘an sıhriyet (hısımlık) de sabit olmaz. Dolayısıyla zina, ne bir annenin kızını ne de bir kızın annesini haram kılar. Helal yolla oluşan haramlık, haram yolla oluşmaz; çünkü Allah, nesep ve sıhriyeti kullarına bir lütuf kılmış, derecelerini yüceltmiş ve helallik ile haramlık hükümlerini bu ikisine bağlamıştır. Dolayısıyla batıl olan fiil bunlara dahil olamaz ve bunlara denk tutulamaz.' (Kurtubî'nin kendisinden nakliyle sona erdi).
وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ: اخْتَلَفَ الْفُقَهَاءُ فِي نِكَاحِ الرَّجُلِ ابْنَتَهُ مِنْ زِنًى، أَوْ أُخْتَهُ، أَوْ بِنْتَ ابْنِهِ مِنْ زِنًى فَحَرَّمَ ذَلِكَ قَوْمٌ، مِنْهُمُ: ابْنُ الْقَاسِمِ وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ، وَأَجَازَ ذَلِكَ آخَرُونَ، مِنْهُمْ: عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ الْمَاجِشُونِ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ، وَقَدْ مَضَى هَذَا فِي «النِّسَاءِ» مُجَوَّدًا، انْتَهَى مِنْهُ.
Kurtubî şöyle demiştir: 'Fukaha, bir kimsenin zinadan olan kızıyla, kız kardeşiyle veya zinadan olan oğlunun kızıyla evlenmesi konusunda ihtilaf etmiştir. İbnü'l-Kāsım'ın da aralarında bulunduğu bir topluluk bunu haram saymıştır ki bu, Ebû Hanîfe ve ashabının da görüşüdür. Abdülmelik b. el-Mâcişûn'un da aralarında bulunduğu diğer bir grup ise buna cevaz vermiştir ki bu da Şâfiî'nin görüşüdür. Bu mesele Nisâ Sûresi'nde etraflıca geçmişti.' (Sözü bitti).
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ: الْخِلَافُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مَشْهُورٌ مَعْرُوفٌ، وَأَرْجَحُ الْقَوْلَيْنِ دَلِيلًا فِيمَا يَظْهَرُ أَنَّ الزِّنَى لَا يُحَرَّمُ بِهِ حَلَالٌ، فَبِنْتُهُ مِنَ الزِّنَى لَيْسَتْ بِنْتًا لَهُ شَرْعًا، وَقَدْ أَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ أَنَّهَا لَا تَدْخُلُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ [٤ \ ١١] فَالْإِجْمَاعُ عَلَى أَنَّهَا لَا تَرِثُ، وَلَا تَدْخُلُ فِي آيَاتِ
Bu satırların yazarı -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bu meseledeki ihtilaf meşhur ve bilinmektedir. Delil yönünden daha kuvvetli görünen görüşe göre zina hiçbir helali haram kılmaz; dolayısıyla adamın zinadan olan kızı şer‘an onun kızı sayılmaz. İlim ehli, bu kızın Allah Teâlâ'nın: { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } “Allah size çocuklarınız hakkında, erkeğe iki dişinin payı kadarını tavsiye eder...” [4/11] buyruğuna dahil olmadığında icma etmiştir. Dolayısıyla mirasçı olamayacağına ve miras ayetlerinin kapsamına girmediğine dair icma,
الْمَوَارِيثِ، دَلِيلٌ صَرِيحٌ عَلَى أَنَّهَا أَجْنَبِيَّةٌ مِنْهُ، وَلَيْسَتْ بِنْتًا شَرْعًا، وَلَكِنَّ الَّذِي يَظْهَرُ لَنَا أَنَّهُ لَا يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا بِحَالٍ، وَذَلِكَ لِأَمْرَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ كَوْنَهَا مَخْلُوقَةً مِنْ مَائِهِ، يَجْعَلُهَا شَبِيهَةً شَبَهًا صُورِيًّا بِابْنَتِهِ شَرْعًا، وَهَذَا الشَّبَهُ الْقَوِيُّ بَيْنَهُمَا يَنْبَغِي أَنْ يَزَعَهُ عَنْ تَزْوِيجِهَا.
onun adama tamamen yabancı olduğuna ve şer‘an kızı olmadığına açık bir delildir. Ancak bize zahir olan şudur ki, o kimsenin hiçbir surette o kızla evlenmesi uygun değildir; bu da iki sebeptendir: Birincisi: Onun adamın suyundan yaratılmış olması, onu şer‘î kızıyla şeklen benzer kılmaktadır. Aralarındaki bu güçlü benzerlik, onunla evlenmesine engel olmalıdır.
الْأَمْرُ الثَّانِي: أَنَّهُ لَا يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَتَلَذَّذَ بِشَيْءٍ سَبَبُ وُجُودِهِ مَعْصِيَتُهُ لِخَالِقِهِ جَلَّ وَعَلَا، فَالنَّدَمُ عَلَى فِعْلِ الذَّنْبِ الَّذِي هُوَ رُكْنٌ مِنْ أَرْكَانِ التَّوْبَةِ، لَا يُلَائِمُ التَّلَذُّذَ بِمَا هُوَ نَاشِئٌ عَنْ نَفْسِ الذَّنْبِ، وَمَا ذَكَرَهُ عَنِ الشَّافِعِيِّ مِنْ أَنَّهُ يَقُولُ: إِنَّ الْبِنْتَ مِنَ الزِّنَى لَا تَحْرُمُ، هُوَ مُرَادُ الزَّمَخْشَرِيِّ بِقَوْلِهِ:
İkinci sebep: Kişinin, varlığının sebebi Yüceler Yücesi Yaratıcısına isyan etmek olan bir şeyden lezzet alması uygun düşmez. Zira tövbenin rükünlerinden biri olan günah işlediğine pişman olmak, bizzat o günahtan doğan bir şeyle lezzetlenmekle uyuşmaz. Şâfiî'den nakledilen 'zinadan olan kız haram olmaz' sözü, Zemahşerî'nin şu beytinde kastettiği şeydir:
وَإِنْ شَافِعِيًّا قُلْتُ قَالُوا بِأَنَّنِي ... أُبِيحُ نِكَاحَ الْبِنْتِ وَالْبِنْتُ تَحْرُمُ
Eğer Şâfiî'yim desem derler ki: / Ben kızla nikâhı mübah kılıyorum, oysa kız haramdır.
تَنْبِيهٌ.
UYARI
اعْلَمْ أَنَّ مَا ذَكَرَهُ صَاحِبُ «الدُّرِّ الْمَنْثُورِ» عَنْ قَتَادَةَ مِمَّا يَقْتَضِي أَنَّهُ اسْتَنْبَطَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ: فَجَعَلَهُ نَسَبًا وَصِهْرًا، أَنَّ الصِّهْرَ كَالنَّسَبِ فِي التَّحْرِيمِ، وَأَنْ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا تَحْرُمُ بِهِ سَبْعُ نِسَاءٍ لَمْ يَظْهَرْ لِي وَجْهُهُ، وَمِمَّا يَزِيدُهُ عَدَمَ ظُهُورٍ ضَعْفُ دَلَالَةِ الِاقْتِرَانِ عِنْدَ أَهْلِ الْأُصُولِ ; كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ مِرَارًا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bil ki, ed-Dürrü'l-Mensûr sahibinin Katâde'den aktardığı ve onun bu ayetteki: { فَجَعَلَهُ نَسَبًا وَصِهْرًا } “onu soy ve hısımlık bağı kılan” buyruğundan sıhriyetin haramlık konusunda nesep gibi olduğunu ve her ikisi sebebiyle de yedişer kadının haram kılındığını istinbat ettiğini gerektiren rivayetin gerekçesi bana açık görünmemiştir. Bunun açık olmamasını artıran hususlardan biri de, usul âlimleri katında iktiran delaletinin (birlikte zikredilme delilinin) zayıflığıdır; nitekim bu daha önce defalarca açıklanmıştı. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُهُمْ وَلَا يَضُرُّهُمْ.
Allah Teâlâ'nın: { وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُهُمْ وَلَا يَضُرُّهُمْ } “Allah'ı bırakıp kendilerine ne fayda ne de zarar veremeyen şeylere tapıyorlar.” buyruğu.
تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ فِي سُورَةِ «الْحَجِّ» ، وَغَيْرِهَا. قَوْلُهُ تَعَالَى وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا. الظَّهِيرُ فِي اللُّغَةِ: الْمُعِينُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْمَلَائِكَةُ بَعْدَ ذَلِكَ ظَهِيرٌ [٦٦ \ ٤] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ رَبِّ بِمَا أَنْعَمْتَ عَلَيَّ فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيرًا لِلْمُجْرِمِينَ [٢٨ \ ١٧] .
Bunun açıklaması Hac Sûresi'nde ve başka yerlerde geçmişti. Allah Teâlâ'nın: { وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا } “Kâfir de Rabbine karşı [şeytana] arka çıkandır.” buyruğu. Sözlükte zahîr (ظَهِير), yardımcı/destekçi demektir; nitekim Allah Teâlâ: { وَالْمَلَائِكَةُ بَعْدَ ذَلِكَ ظَهِيرٌ } “Bundan sonra melekler de [ona] yardımcıdır.” [66/4] ve Allah Teâlâ: { قَالَ رَبِّ بِمَا أَنْعَمْتَ عَلَيَّ فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيرًا لِلْمُجْرِمِينَ } “Dedi ki: Rabbim! Bana lütfettiğin nimetlere andolsun ki, suçlulara asla arka çıkmayacağım!” [28/17] buyurmuştur.
وَمَعْنَى قَوْلِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا، عَلَى أَظْهَرِ الْأَقْوَالِ: وَكَانَ الْكَافِرُ مُعِينًا لِلشَّيْطَانِ، وَحِزْبِهِ مِنَ الْكَفَرَةِ عَلَى عَدَاوَةِ اللَّهِ وَرُسُلِهِ، فَالْكَافِرُ مِنْ حِزْبِ الشَّيْطَانِ يُقَاتِلُ فِي سَبِيلِهِ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ، الَّذِينَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، فَالْكَافِرُ يُعِينُ الشَّيْطَانَ وَحِزْبَهُ فِي سَعْيِهِمْ ; لِأَنْ تَكُونَ كَلِمَةُ اللَّهِ لَيْسَتْ هِيَ الْعُلْيَا، وَهَذَا الْمَعْنَى دَلَّتْ عَلَيْهِ
Bu yüce ayetteki: { وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا } buyruğunun en kuvvetli görüşe göre manası şudur: Kâfir, Allah'a ve elçilerine düşmanlık konusunda şeytana ve onun kâfirlerden oluşan grubuna yardımcı olmaktadır. Kâfir şeytanın hizbindendir; Allah yolunda savaşan Allah dostlarına karşı şeytanın yolunda savaşır. Böylece kâfir, Allah'ın kelimesinin en yüce olmaması yönündeki çabalarında şeytana ve onun hizbine destek verir. Bu manaya Allah'ın Kitabı'ndan
آيَاتٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ آمَنُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ فَقَاتِلُوا أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ الْآيَةَ [٤ \ ٧٦] وَمَعْلُومٌ أَنَّ الَّذِي يُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ، الْمُقَاتِلِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، أَنَّهُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرٌ.
şu ayetler delalet etmektedir: Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ آمَنُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ فَقَاتِلُوا أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ } “İman edenler Allah yolunda savaşırlar, inkâr edenler ise tâğût yolunda savaşırlar. O halde şeytanın dostlarıyla savaşın...” [4/76] buyruğu gibi. Tâğût yolunda, yani Allah yolunda savaşanlara karşı savaşan kimsenin Rabbine karşı destekçi/arka çıkan olduğu malumdur.
وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ وَهُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ [٣٦ \ ٧٤ - ٧٥] عَلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْجُنْدَ الْمُحْضَرُونَ هُمُ الْكُفَّارُ، يُقَاتِلُونَ عَنْ آلِهَتِهِمْ وَيُدَافِعُونَ عَنْهَا، وَمَنْ قَاتَلَ عَنِ الْأَصْنَامِ مُدَافِعًا عَنْ عِبَادَتِهَا، فَهُوَ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرٌ، وَكَوْنُهُ ظَهِيرًا عَلَى رَبِّهِ، أَيْ: مُعِينًا لِلشَّيْطَانِ وَحِزْبِهِ عَلَى عَدَاوَةِ اللَّهِ وَرُسُلِهِ ; كَكَوْنِهِ عَدُوًّا لَهُ الْمَذْكُورَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكَافِرِينَ [٢ \ ٩٨] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَوْمَ يُحْشَرُ أَعْدَاءُ اللَّهِ إِلَى النَّارِ فَهُمْ يُوزَعُونَ [٤١ \ ١٩] وَمَعْلُومٌ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ جَمِيعَ الْخَلْقِ لَوْ تَعَاوَنُوا عَلَى عَدَاوَةِ اللَّهِ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَضُرُّوهُ بِشَيْءٍ، وَإِنَّمَا يَضُرُّونَ بِذَلِكَ أَنْفُسَهُمْ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ [٣٥ \ ١٥] .
Ve Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ وَهُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ } “Kendilerine yardım edilir ümidiyle Allah'tan başka ilahlar edindiler. Halbuki [o ilahlar] onlara yardım edemezler; bilakis kendileri onlar için hazır bulundurulmuş askerlerdir.” [36/74-75] buyruğudur; bu, 'hazır bulundurulmuş askerler' ifadesinin ilahları uğruna savaşan ve onları savunan kâfirler olduğunu söyleyenlerin görüşüne göredir. Putlar uğruna savaşarak onlara ibadeti savunan kimse, Rabbine karşı [şeytana] arka çıkmış olur. Kâfirin Rabbine karşı zahîr olması, yani Allah'a ve elçilerine düşmanlıkta şeytana ve hizbine yardımcı olması; Allah Teâlâ'nın: { مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكَافِرِينَ } “Kim Allah'a, meleklerine, elçilerine, Cebrail'e ve Mikâil'e düşman olursa bilsin ki Allah da kâfirlerin düşmanıdır.” [2/98] ve Allah Teâlâ'nın: { وَيَوْمَ يُحْشَرُ أَعْدَاءُ اللَّهِ إِلَى النَّارِ فَهُمْ يُوزَعُونَ } “Allah'ın düşmanları ateşe sürülecekleri gün, hepsi bir arada tutulurlar.” [41/19] buyruklarında zikredilen O'na düşman olması gibidir. Şüphesiz ve apaçık bilinmektedir ki, bütün mahlukat Allah'a düşmanlık etmek için bir araya gelse O'na hiçbir şekilde zarar veremezler; onlar sadece kendilerine zarar verirler: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ } “Ey insanlar! Siz Allah'a muhtaçsınız; Allah ise zengindir, övgüye layık olandır.” [35/15].
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا مُبَشِّرًا وَنَذِيرًا.
Allah Teâlâ'nın: { وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا مُبَشِّرًا وَنَذِيرًا } “Biz seni ancak müjdeleyici ve uyarıcı olarak gönderdik.” buyruğu.
قَدْ قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ بِالْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ فِي أَوَّلِ سُورَةِ «الْأَعْرَافِ» ، وَأَوَّلِ سُورَةِ «الْكَهْفِ» .
Bunun Kur'an ayetleriyle açıklamasını A'râf Sûresi'nin başında ve Kehf Sûresi'nin başında vermiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلَّا مَنْ شَاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلاً} .
Allah Teâlâ'nın: { قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلَّا مَنْ شَاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلاً } “De ki: 'Buna karşılık sizden, Rabbine doğru bir yol tutmak isteyen kimse(nin yolu) dışında hiçbir ücret istemiyorum.'” buyruğu.
قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ «هُودٍ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَا قَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مَالًا إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ الْآيَةَ [١١ \ ٢٩] .
Bunu açıklayan ayetleri Hûd Sûresi'nde, Allah Teâlâ'nın: { وَيَا قَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مَالًا إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ } “Ey kavmim! Buna karşılık sizden bir mal istemiyorum. Benim mükâfatım ancak Allah'a aittir...” [11/29] buyruğunun tefsirinde vermiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ.
Allah Teâlâ'nın: { وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ } “Ölmeyen, dâima diri olana güvenip dayan.” buyruğu.
قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لِمِثْلِهِ فِي سُورَةِ «الْفَاتِحَةِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ [١ \ ٥] .
Bunun benzerini açıklayan ayetleri Fâtiha Sûresi'nde, Allah Teâlâ'nın: { وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Ve yalnız Senden yardım dileriz.” [1/5] buyruğunun tefsirinde vermiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَفَى بِهِ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا.
Allah Teâlâ'nın: { وَكَفَى بِهِ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا } “Kullarının günahlarından O'nun hakkıyla haberdar olması yeter.” buyruğu.
قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى:
Bunu açıklayan ayetleri İsrâ Sûresi'nde, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsirinde vermiştik:
وَكَفَى بِرَبِّكَ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا [١٧ \ ١٧] .
{ وَكَفَى بِرَبِّكَ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا } “Kullarının günahlarından Rabbinin hakkıyla haberdar olması ve onları görmesi yeter.” [17/17].
قَوْلُهُ تَعَالَى: الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ.
Allah Teâlâ'nın: { الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ } “Gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri altı günde yaratan...” buyruğu.
قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَةَ الَّتِي فِيهَا تَفْصِيلُ ذَلِكَ فِي سُورَةِ «الْأَعْرَافِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ [٧ \ ٥٤] .
Bunun ayrıntısını içeren ayeti A'râf Sûresi'nde, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ } “Şüphesiz ki Rabbiniz, gökleri ve yeri altı günde yaratan... Allah'tır.” [7/54] buyruğunun tefsirinde vermiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ الرَّحْمَنُ فَاسْأَلْ بِهِ خَبِيرًا.
Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ الرَّحْمَنُ فَاسْأَلْ بِهِ خَبِيرًا } “Sonra Arş'a istivâ eden Rahmân'dır; bunu bir bilene sor!” buyruğu.
قَدْ قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ بِالْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ فِي سُورَةِ «الْأَعْرَافِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ الْآيَةَ [٧ \ ٥٤] .
Bunun Kur'an ayetleriyle açıklamasını A'râf Sûresi'nde, Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ } “Sonra Arş'a istivâ etti...” [7/54] buyruğunun tefsirinde vermiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمَنِ قَالُوا وَمَا الرَّحْمَنُ أَنَسْجُدُ لِمَا تَأْمُرُنَا وَزَادَهُمْ نُفُورًا.
Allah Teâlâ'nın: { وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمَنِ قَالُوا وَمَا الرَّحْمَنُ أَنَسْجُدُ لِمَا تَأْمُرُنَا وَزَادَهُمْ نُفُورًا } “Onlara: 'Rahmân'a secde edin!' denildiği zaman: 'Rahmân da neymiş? Bize emrettiğin şeye secde eder miyiz hiç?' dediler ve bu onların nefretini artırdı.” buyruğu.
ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الْكُفَّارَ إِذَا قِيلَ لَهُمُ: اسْجُدُوا لِلرَّحْمَنِ، أَيْ: قَالَ لَهُمْ ذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَالْمُسْلِمُونَ، تَجَاهَلُوا الرَّحْمَنَ، وَقَالُوا: وَمَا الرَّحْمَنُ، وَأَنْكَرُوا السُّجُودَ لَهُ تَعَالَى، وَزَادَهُمْ ذَلِكَ نُفُورًا عَنِ الْإِيمَانِ وَالسُّجُودِ لَلرَّحْمَنِ، وَمَا ذَكَرَهُ هُنَا مِنْ أَنَّهُمْ أُمِرُوا بِالسُّجُودِ لَهُ وَحْدَهُ جَلَّ وَعَلَا مَذْكُورًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلَا لِلْقَمَرِ وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ [٤١ \ ٣٧] .
Yüceler Yücesi olan Allah bu yüce ayette zikretmiştir ki, kâfirlere: 'Rahmân'a secde edin' denildiğinde -yani bunu kendilerine Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem ve Müslümanlar söylediğinde- Rahmân'ı tanımazlıktan geldiler ve: 'Rahmân da neymiş?' dediler; Allah Teâlâ'ya secde etmeyi inkâr ettiler. Bu durum onların imandan ve Rahmân'a secde etmekten daha da uzaklaşıp nefret etmelerini artırdı. Burada yalnız ve yalnız Yüceler Yücesi Olan'a secde etmekle emrolunduklarına dair zikredilen husus, başka yerlerde de geçmektedir; nitekim Allah Teâlâ: { لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلَا لِلْقَمَرِ وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ } “Güneşe de aya da secde etmeyin; eğer yalnız O'na ibadet ediyorsanız, onları yaratan Allah'a secde edin!” [41/37],
وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَاعْبُدُوا [٥٣ \ ٦٢] وَقَدْ وَبَّخَهُمْ تَعَالَى عَلَى عَدَمِ امْتِثَالِ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذَا قُرِئَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنُ لَا يَسْجُدُونَ [٨٤ \ ٢١] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ ارْكَعُوا لَا يَرْكَعُونَ [٧٧ \ ٤٨] وَتَجَاهُلُهُمْ لِلرَّحْمَنِ هُنَا أَجَابَهُمْ عَنْهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: الرَّحْمَنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ خَلَقَ الْإِنْسَانَ عَلَّمَهُ الْبَيَانَ [٥٥ \ ١ - ٤] .
ve Allah Teâlâ: { فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَاعْبُدُوا } “Haydi Allah'a secde edin ve O'na kullukta bulunun!” [53/62] buyurmuştur. Allah Teâlâ buna uymamalarından ötürü onları şu buyruklarında kınamıştır: { وَإِذَا قُرِئَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنُ لَا يَسْجُدُونَ } “Kendilerine Kur'an okunduğu zaman secde etmiyorlar?” [84/21] ve { وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ ارْكَعُوا لَا يَرْكَعُونَ } “Onlara: 'Rükû edin!' denildiği zaman rükû etmezler.” [77/48]. Onların buradaki Rahmân'ı tanımazlıktan gelmelerine ise Allah Teâlâ şu buyruğuyla cevap vermiştir: { الرَّحْمَنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ خَلَقَ الْإِنْسَانَ عَلَّمَهُ الْبَيَانَ } “Rahmân, Kur'an'ı öğretti. İnsanı yarattı. Ona beyânı (açıklamayı) öğretti.” [55/1-4].
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى [١٧ \ ١١٠] وَقَدْ قَدَّمْنَا طَرَفًا مِنْ هَذَا فِي الْكَلَامِ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَيْضًا أَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّ الرَّحْمَنَ هُوَ اللَّهُ، وَأَنَّ تَجَاهُلَهُمْ لَهُ تَجَاهُلُ عَارِفٍ، وَأَدِلَّةَ ذَلِكَ. وَقَوْلُهُ هُنَا: وَزَادَهُمْ نُفُورًا، جَاءَ مَعْنَاهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا
Allah Teâlâ'nın: { قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى } “De ki: 'İster Allah deyin, ister Rahmân deyin; hangisiyle çağırırsanız çağırın, en güzel isimler O'nundur.'” [17/110] buyruğu [da bu kabildendir]. Bu ayetin tefsirinde buna dair bir nebze bilgi vermiştik. Ayrıca onların Rahmân'ın bizzat Allah olduğunu bildiklerini, O'nu tanımazlıktan gelmelerinin ise 'bilenin bilmezden gelmesi' (tecâhül-i ârif) kabilinden olduğunu ve buna dair delilleri daha önce aktarmıştık. Burada geçen: { وَزَادَهُمْ نُفُورًا } “ve bu onların nefretini artırdı” ifadesinin manası başka yerlerde de yer almaktadır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا
الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا وَمَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا نُفُورًا [١٧ \ ٤١] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: بَلْ لَجُّوا فِي عُتُوٍّ وَنُفُورٍ [٦٧ \ ٢١] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا وَمَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا نُفُورًا } “Andolsun biz, düşünüp öğüt alsınlar diye bu Kur'an'da [gerçekleri] türlü şekillerde açıkladık; fakat bu, onların sadece nefretini artırıyor.” [17/41] ve { بَلْ لَجُّوا فِي عُتُوٍّ وَنُفُورٍ } “Hayır, onlar bir azgınlık ve nefret içinde direnip durmaktadırlar.” [67/21] ve benzeri diğer ayetler.
قَوْلُهُ تَعَالَى: تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا وَقَمَرًا مُّنِيرًا.
Allah Teâlâ'nın: { تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا وَقَمَرًا مُّنِيرًا } “Gökte burçlar kılan, orada bir kandil ve aydınlatıcı bir ay var eden [Allah] pek yücedir.” buyruğu.
قَدْ قَدَّمْنَا كَلَامَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي مَعْنَى تَبَارَكَ، فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ.
İlim ehlinin 'Tebâreke' (تَبَارَكَ) kelimesinin manasına dair sözlerini bu yüce sûrenin başında nakletmiştik.
وَالْبُرُوجُ فِي اللُّغَةِ: الْقُصُورُ الْعَالِيَةُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ.
Burûc (الْبُرُوجُ) dilde: Yüksek köşkler demektir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ } “Velev ki tahkim edilmiş yüksek kalelerde/köşklerde bulunsanız bile.” buyruğu da bundandır.
وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمُرَادِ بِالْبُرُوجِ فِي الْآيَةِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: هِيَ الْكَوَاكِبُ الْعِظَامُ. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ، وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَأَبِي صَالِحٍ، وَالْحَسَنِ، وَقَتَادَةَ، ثُمَّ قَالَ: وَقِيلَ هِيَ قُصُورٌ فِي السَّمَاءِ لِلْحَرَسِ. وَيُرْوَى هَذَا عَنْ عَلَيٍّ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَمُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ، وَإِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ، وَسُلَيْمَانَ بْنِ مِهْرَانَ الْأَعْمَشِ، وَهُوَ رِوَايَةٌ عَنْ أَبِي صَالِحٍ أَيْضًا، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَظْهَرُ، اللَّهُمَّ إِلَّا أَنْ تَكُونَ الْكَوَاكِبُ الْعِظَامُ، هِيَ قُصُورٌ لِلْحَرَسِ فَيَجْتَمِعُ الْقَوْلَانِ ; كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ [٦٧ \ ٥] اه مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِ ابْنِ كَثِيرٍ.
Âlimler ayetteki 'burûc' ile ne kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: 'Bunlar büyük yıldızlardır' demiştir. İbn Kesîr: 'Bu, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, Ebû Sâlih, Hasan[-ı Basrî] ve Katâde'nin görüşüdür' dedikten sonra şöyle devam etmiştir: 'Onların gökte muhafızlar için [yapılmış] köşkler olduğu da söylenmiştir.' Bu görüş Ali, İbn Abbâs, Muhammed b. Ka'b, İbrâhim en-Nehaî ve Süleymân b. Mihrân el-A'meş'ten rivayet edilmiştir; ayrıca Ebû Sâlih'ten gelen bir rivayet de bu yöndedir. Birinci görüş daha açıktır (ezherdir); meğerki büyük yıldızlar muhafızlar için köşkler olsun ki o zaman iki görüş birleşmiş olur. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ } “Andolsun ki biz, en yakın göğü kandillerle donattık...” [67/5] buyurmuştur. İbn Kesîr'in sözünden kastedilen kısım burada sona erdi.
وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي «الْكَشَّافِ» : الْبُرُوجُ مَنَازِلُ الْكَوَاكِبِ السَّبْعَةِ السَّيَّارَةِ: الْحَمْلُ، وَالثَّوْرُ، وَالْجَوْزَاءُ، وَالسَّرَطَانُ، وَالْأَسَدُ، وَالسُّنْبُلَةُ، وَالْمِيزَانُ، وَالْعَقْرَبُ، وَالْقَوْسُ، وَالْجَدْيُ، وَالدَّلْوُ، وَالْحُوتُ، سُمِّيَتِ الْبُرُوجُ الَّتِي هِيَ الْقُصُورُ الْعَالِيَةُ ; لِأَنَّهَا لِهَذِهِ الْكَوَاكِبِ كَالْمَنَازِلِ لِسُكَّانِهَا، وَاشْتِقَاقُ الْبُرْجِ مِنَ التَّبَرُّجِ لِظُهُورٍ، اه مِنْهُ.
Zemahşerî ise el-Keşşâf'ta şöyle demiştir: 'Burçlar, yedi seyyar gezegenin konak yerleridir: Koç, Boğa, İkizler, Yengeç, Aslan, Başak, Terazi, Akrep, Yay, Oğlak, Kova ve Balık. Yüksek köşkler anlamına gelen burûc olarak isimlendirilmişlerdir; zira bunlar, söz konusu yıldızlar için sakinlerin konak yerleri gibidir. Burç kelimesinin türeyişi ise açığa çıkıp görünmek manasındaki teberrücden (التَّبَرُّج) gelmektedir.' Zemahşerî'nin sözü burada sona erdi.
وَمَا ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا هُنَا مِنْ أَنَّهُ جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا وَهُوَ الشَّمْسُ، وَقَمَرًا مُنِيرًا، بَيَّنَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ جَعَلْنَا فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا وَزَيَّنَّاهَا لِلنَّاظِرِينَ [١٥ \ ١٦] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الْبُرُوجِ [٨٥ \ ١] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَعَلْنَا سِرَاجًا وَهَّاجًا [٧٨ \ ١٣] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَوْا كَيْفَ خَلَقَ اللَّهُ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ طِبَاقًا وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُورًا وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِرَاجًا [٧١ \ ١٥ - ١٦] وَقَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ عَامَّةُ السَّبْعَةِ غَيْرَ حَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ: وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُورًا وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِرَاجًا، بِكَسْرِ السِّينِ وَفَتْحِ الرَّاءِ بَعْدَهَا أَلِفٌ عَلَى الْإِفْرَادِ، وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: سُرُجًا بِضَمِّ السِّينِ وَالرَّاءِ جَمْعُ سِرَاجٍ، فَعَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ بِإِفْرَادِ السِّرَاجِ، فَالْمُرَادُ
Yüceler Yücesi olan Allah'ın burada gökte burçlar kıldığını, orada bir kandil (ki o güneştir) ve aydınlatıcı bir ay var ettiğini zikretmesi, başka yerlerde de açıklanmıştır; nitekim Allah Teâlâ: { وَلَقَدْ جَعَلْنَا فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا وَزَيَّنَّاهَا لِلنَّاظِرِينَ } “Andolsun biz, gökte burçlar kıldık ve onu bakanlar için süsledik.” [15/16], { وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الْبُرُوجِ } “Burçlar sahibi göğe andolsun,” [85/1], { وَجَعَلْنَا سِرَاجًا وَهَّاجًا } “Ve [oraya] parıl parıl parlayan bir kandil koyduk.” [78/13] ve { أَلَمْ تَرَوْا كَيْفَ خَلَقَ اللَّهُ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ طِبَاقًا وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُورًا وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِرَاجًا } “Görmediniz mi Allah yedi göğü birbiriyle uyumlu tabakalar halinde nasıl yaratmış? Ve ayı bunların içinde bir nur kılmış, güneşi de bir kandil yapmıştır.” [71/15-16] buyurmuştur. Yedi kıraat imamından Hamza ve Kisâî dışındaki cumhur, bu lafzı: { وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُورًا وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِرَاجًا } şeklinde sîn harfinin kesresi, râ harfinin fethası ve sonrasında elif ile müfred (tekil) olarak okumuştur. Hamza ve Kisâî ise sirâc kelimesinin çoğulu olarak sîn ve râ harflerinin dammesiyle { سُرُجًا } (kandiller) şeklinde okumuştur. Cumhurun 'sirâc'ı tekil okuyuşuna göre murat,
بِهِ الشَّمْسُ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِرَاجًا [٧١ \ ١٦] وَعَلَى قِرَاءَةِ حَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ بِالْجَمْعِ، فَالْمُرَادُ بِالسُّرُجِ: الشَّمْسُ وَالْكَوَاكِبُ الْعِظَامُ.
Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِرَاجًا } “Güneşi de bir kandil yaptı.” [71/16] buyruğunun delaletiyle güneştir. Hamza ve Kisâî'nin çoğul okuyuşuna göre ise 'süruc' ile kastedilen güneş ve büyük yıldızlardır.
وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ «الْحِجْرِ» ، أَنَّ ظَاهِرَ الْقُرْآنِ أَنَّ الْقَمَرَ فِي السَّمَاءِ الْمَبْنِيَّةِ لَا السَّمَاءِ الَّتِي هِيَ مُطْلَقُ مَا عَلَاكَ ; لِأَنَّ اللَّهَ بَيَّنَ فِي سُورَةِ «الْحِجْرِ» ، أَنَّ السَّمَاءَ الَّتِي جُعِلَ فِيهَا الْبُرُوجُ هِيَ الْمَحْفُوظَةَ، وَالْمَحْفُوظَةُ هِيَ الْمَبْنِيَّةَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ [٥١ \ ٤٧] وَقَوْلِهِ: وَبَنَيْنَا فَوْقَكُمْ سَبْعًا شِدَادًا [٧٨ \ ١٢] وَلَيْسَتْ مُطْلَقُ مَا عَلَاكَ، وَالْبَيَانُ الْمَذْكُورُ فِي سُورَةِ «الْحِجْرِ» فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ جَعَلْنَا فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا وَزَيَّنَّاهَا لِلنَّاظِرِينَ وَحَفِظْنَاهَا الْآيَةَ [١٥ \ ١٦ - ١٧] فَآيَةُ «الْحِجْرِ» هَذِهِ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ ذَاتَ الْبُرُوجِ هِيَ الْمَبْنِيَّةُ الْمَحْفُوظَةُ، لَا مُطْلَقُ مَا عَلَاكَ.
Hicr Sûresi'nde, Kur'an'ın zahirine göre ayın sadece insanın üstünü örten mutlak yükseklikte değil, bizzat bina edilmiş gökte bulunduğunu daha önce açıklamıştık; çünkü Allah Hicr Sûresi'nde burçların kılındığı göğün korunmuş gök olduğunu belirtmiştir. Korunmuş gök ise Allah Teâlâ'nın: { وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ } “Göğü kudretimizle biz bina ettik ve şüphesiz biz [onu] genişleticileriz.” [51/47] ve { وَبَنَيْنَا فَوْقَكُمْ سَبْعًا شِدَادًا } “Üstünüze yedi sağlam [gök] bina ettik.” [78/12] buyruklarında bina edilen göktür, mutlak olarak senin üstünde olan boşluk değildir. Hicr Sûresi'ndeki söz konusu açıklama Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ جَعَلْنَا فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا وَزَيَّنَّاهَا لِلنَّاظِرِينَ وَحَفِظْنَاهَا } “Andolsun biz, gökte burçlar kıldık, onu bakanlar için süsledik ve onu koruduk...” [15/16-17] ayetindedir. Dolayısıyla bu Hicr ayeti, burçlar sahibi olan göğün mutlak yükseklik değil, bina edilmiş ve korunmuş gök olduğuna delalet etmektedir.
وَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ، فَاعْلَمْ أَنَّهُ جَلَّ وَعَلَا فِي آيَةِ «الْفُرْقَانِ» هَذِهِ، بَيَّنَ أَنَّ الْقَمَرَ فِي السَّمَاءِ الَّتِي جَعَلَ فِيهَا الْبُرُوجَ ; لِأَنَّهُ قَالَ هُنَا: تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا وَقَمَرًا مُنِيرًا [٢٥ \ ٦١] وَذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهَا لَيْسَتْ مُطْلَقُ مَا عَلَاكَ، وَهَذَا الظَّاهِرُ لَا يَنْبَغِي لِلْمُسْلِمِ الْعُدُولُ عَنْهُ إِلَّا بِدَلِيلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ، مِمَّا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ ﷺ.
Bunu bildiğinde bil ki Yüceler Yücesi olan [Allah], bu Furkan ayetinde ayın, içinde burçlar kıldığı gökte olduğunu açıklamıştır; zira burada: { تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا وَقَمَرًا مُنِيرًا } “Gökte burçlar kılan, orada bir kandil ve aydınlatıcı bir ay var eden [Allah] pek yücedir.” [25/61] buyurmuştur. Bu da onun sadece mutlak yükseklik olmadığına delildir. Bir Müslümanın, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdikleri arasından kendisine başvurulması zorunlu olan kesin bir delil bulunmadıkça bu zahir anlamdan ayrılması uygun olmaz.
فَإِنْ قِيلَ: يُوجَدُ فِي كَلَامِ بَعْضِ السَّلَفِ، أَنَّ الْقَمَرَ فِي فَضَاءٍ بَعِيدٍ مِنَ السَّمَاءِ، وَأَنَّ عِلْمَ الْهَيْئَةِ دَلَّ عَلَى ذَلِكَ، وَأَنَّ الْأَرْصَادَ الْحَدِيثَةَ بَيَّنَتْ ذَلِكَ.
Eğer: 'Bazı selefin sözlerinde ayın gökten uzak bir feza boşluğunda olduğu, hey'et (astronomi) ilminin buna delalet ettiği ve modern rasathanelerin bunu açıkladığı yer almaktadır' denilirse,
قُلْنَا: تَرْكُ النَّظَرِ فِي عِلْمِ الْهَيْئَةِ عَمَلٌ بِهَدْيِ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ ; لِأَنَّ الصَّحَابَةَ ﵃ لَمَّا تَاقَتْ نُفُوسُهُمْ إِلَى تَعَلُّمِ هَيْئَةِ الْقَمَرِ مِنْهُ ﷺ، وَقَالُوا لَهُ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ مَا بَالُ الْهِلَالِ يَبْدُو دَقِيقًا ثُمَّ لَمْ يَزَلْ يَكْبُرُ حَتَّى يَسْتَدِيرَ بَدْرًا؟ نَزَلَ الْقُرْآنُ بِالْجَوَابِ بِمَا فِيهِ فَائِدَةٌ لِلْبَشَرِ، وَتَرَكَ مَا لَا فَائِدَةَ فِيهِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ [٢ \ ١٨٩] وَهَذَا الْبَابُ الَّذِي أَرْشَدَ الْقُرْآنُ الْعَظِيمُ إِلَى سَدِّهِ لَمَّا فَتَحَهُ الْكَفَرَةُ كَانَتْ نَتِيجَةُ فَتْحِهِ الْكُفْرَ، وَالْإِلْحَادَ وَتَكْذِيبَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ مِنْ غَيْرِ فَائِدَةٍ دُنْيَوِيَّةٍ، وَالَّذِي أَرْشَدَ اللَّهُ إِلَيْهِ فِي كِتَابِهِ هُوَ النَّظَرُ فِي غَرَائِبِ صُنْعِهِ وَعَجَائِبِهِ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، لِيَسْتَدِلَّ بِذَلِكَ عَلَى كَمَالِ قُدْرَتِهِ تَعَالَى، وَاسْتِحْقَاقِهِ لِلْعِبَادَةِ وَحْدَهُ، وَهَذَا الْمَقْصِدُ الْأَسَاسِيُّ لَمْ يَحْصُلْ لِلنَّاظِرِينَ فِي الْهَيْئَةِ مِنَ الْكُفَّارِ.
Biz deriz ki: Hey'et (astronomi) ilmini araştırmayı bırakmak, yüce Kur'an'ın rehberliğiyle amel etmektir; çünkü sahâbe radıyallâhu anhum nefisleri ayın durumunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den öğrenmeye iştiyak duyup ona: 'Ey Allah'ın Peygamberi! Hilâle ne oluyor da önce incecik görünüyor, sonra dolunay haline gelene kadar büyümeye devam ediyor?' diye sorduklarında, Kur'an insanlar için fayda taşıyan hususla cevap vererek inmiş ve faydası olmayan şeyi terk etmiştir. Bu da Allah Teâlâ'nın: { يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ } “Sana hilâlleri soruyorlar. De ki: 'Onlar insanlar ve hac için vakit ölçüleridir.'” [2/189] buyruğundadır. Yüce Kur'an'ın kapatılmasına irşat ettiği bu kapıyı kâfirler açtıklarında, bu kapının açılmasının neticesi -hiçbir dünyevî fayda olmaksızın- küfür, mülhidlik, Allah'ı ve Resûlü'nü yalanlamak olmuştur. Allah'ın Kitabı'nda irşat ettiği şey ise göklerde ve yerdeki eşsiz yaratılışına ve harikalarına ibret nazarıyla bakıp bunlarla O'nun kemâl-i kudretine ve yalnızca O'nun ibadete layık olduğuna istidlal etmektir. Bu temel maksat ise hey'et ilmine bakan kâfirler için asla hasıl olmamıştır.
وَعَلَى كُلِّ حَالٍ، فَلَا يَجُوزُ لِأَحَدٍ تَرْكُ ظَاهِرِ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ إِلَّا لِدَلِيلٍ مُقْنِعٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ، كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ فِي مَحَلِّهِ.
Her hâlükârda, ilgili yerinde bilindiği üzere, başvurulması zorunlu olan ikna edici bir delil olmaksızın hiç kimsenin yüce Kur'an'ın zahirini terk etmesi caiz değildir.
وَلَا شَكَّ أَنَّ الَّذِينَ يُحَاوِلُونَ الصُّعُودَ إِلَى الْقَمَرِ بِآلَاتِهِمْ، وَيَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ نَزَلُوا عَلَى سَطْحِهِ، سَيَنْتَهِي أَمْرُهُمْ إِلَى ظُهُورِ حَقَارَتِهِمْ، وَضَعْفِهِمْ، وَعَجْزِهِمْ، وَذُلِّهِمْ أَمَامَ قُدْرَةِ خَالِقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ جَلَّ وَعَلَا.
Şüphe yok ki araçlarıyla aya çıkmaya çalışan ve onun yüzeyine indiklerini iddia eden kimselerin işi, göklerin ve yerin Yaratıcısı olan Yüceler Yücesi'nin kudreti karşısında sonunda kendi hakirliklerinin, zayıflıklarının, acziyetlerinin ve zilletlerinin açığa çıkmasıyla sonuçlanacaktır.
وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ «الْحِجْرِ» ، أَنَّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْ لَهُمْ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا فَلْيَرْتَقُوا فِي الْأَسْبَابِ جُنْدٌ مَا هُنَالِكَ مَهْزُومٌ مِنَ الْأَحْزَابِ [٣٨ \ ١٠ - ١١] .
Buna Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun delalet ettiğini Hicr Sûresi'nde daha önce belirtmiştik: { أَمْ لَهُمْ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا فَلْيَرْتَقُوا فِي الْأَسْبَابِ جُنْدٌ مَا هُنَالِكَ مَهْزُومٌ مِنَ الْأَحْزَابِ } “Yoksa göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü onların mıdır? Öyleyse yollara [sebeplere] koyulup yükselsinler bakalım! Onlar, [daha önceki] hiziplerden burada hezimete uğratılmış derme çatma bir ordudur.” [38/10-11].
فَإِنْ قِيلَ: الْآيَاتُ الَّتِي اسْتَدْلَلْتَ بِهَا عَلَى أَنَّ الْقَمَرَ فِي السَّمَاءِ الْمَحْفُوظَةِ فِيهَا احْتِمَالٌ عَلَى أُسْلُوبٍ عَرَبِيٍّ مَعْرُوفٍ، يَقْتَضِي عَدَمَ دَلَالَتِهَا عَلَى مَا ذَكَرْتَ، وَهُوَ عَوْدُ الضَّمِيرِ إِلَى اللَّفْظِ وَحْدَهُ، دُونَ الْمَعْنَى.
Eğer: 'Ayın korunmuş gökte olduğuna dair delil getirdiğin ayetlerde, bilinen bir Arapça üsluba göre, zikrettiğin hususa delalet etmemesini gerektiren bir ihtimal vardır; o da zamirin manaya değil, yalnızca lafza dönmesidir' denilirse,
وَإِيضَاحُهُ أَنْ يُقَالَ فِي قَوْلِهِ: جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا، هِيَ السَّمَاءُ الْمَحْفُوظَةُ، وَلَكِنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا وَقَمَرًا مُنِيرًا، رَاجِعٌ إِلَى مُطْلَقِ لَفْظِ السَّمَاءِ الصَّادِقِ بِمُطْلَقِ مَا عَلَاكَ فِي اللُّغَةِ، وَهَذَا أُسْلُوبٌ عَرَبِيٌّ مَعْرُوفٌ وَهُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ عِنْدَ عُلَمَاءِ الْعَرَبِيَّةِ، بِمَسْأَلَةِ: عِنْدِي دِرْهَمٌ وَنِصْفُهُ، أَيْ: نِصْفُ دِرْهَمٍ آخَرَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلَا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلَّا فِي كِتَابٍ [٣٥ \ ١١] أَيْ: وَلَا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِ مُعَمَّرٍ آخَرَ.
Bunun açıklaması şöyle denilerek yapılır: 'Gökte burçlar kıldı' sözündeki semâ korunmuş göktür; fakat 'orada bir kandil ve aydınlatıcı bir ay var etti' sözündeki zamir, dilde mutlak olarak insanın üstünde olan her şeye uyan mutlak semâ lafzına dönmektedir. Bu, bilinen bir Arapça üsluptur ve Arap dili âlimleri nezdinde: 'Yanımda bir dirhem ve onun yarısı var' yani 'başka bir yarım dirhem var' meselesiyle ifade edilen kuraldır. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَمَا يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلَا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلَّا فِي كِتَابٍ } “Ömrü uzatılan birinin ömrünün uzatılması da ömründen kısaltılması da mutlaka bir kitaptadır.” [35/11] yani 'başka bir muammerin ömründen kısaltılması...' buyruğu da bu kabildendir.
قُلْنَا: نَعَمْ، هَذَا مُحْتَمَلٌ، وَلَكِنَّهُ لَمْ يَقُمْ عَلَيْهِ عِنْدَنَا دَلِيلٌ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ، وَالْعُدُولُ عَنْ ظَاهِرِ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ لَا يَجُوزُ إِلَّا لِدَلِيلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ، وَظَاهِرُ الْقُرْآنِ أَوْلَى بِالِاتِّبَاعِ وَالتَّصْدِيقِ مِنْ أَقْوَالِ الْكَفَرَةِ وَمُقَلِّدِيهِمْ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Biz deriz ki: Evet, bu ihtimal dahilindedir; lâkin bize göre buna dair başvurulması zorunlu olan bir delil ikame edilmiş değildir. Yüce Kur'an'ın zahirinden ayrılmak ise ancak başvurulması zorunlu olan bir delille caiz olur. Kur'an'ın zahirine tabi olmak ve onu tasdik etmek, kâfirlerin ve onları taklit edenlerin sözlerinden daha evladır. İlim Allah Teâlâ katındadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا.
Allah Teâlâ'nın: { وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا } “Rahmân'ın kulları, yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürüyen kimselerdir...” buyruğu.
قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولًا [١٧ \ ٣٧] .
Bunu açıklayan ayetleri İsrâ Sûresi'nde, Allah Teâlâ'nın: { وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولًا } “Yeryüzünde böbürlenerek yürüme! Çünkü sen ne yeri yarabilirsin ne de dağlara boyca ulaşabilirsin.” [17/37] buyruğunun tefsirinde zikretmiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا.
Allah Teâlâ'nın: { وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا } “Cahiller kendilerine laf attığı zaman da 'Selâm!' derler.” buyruğu.
قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ «مَرْيَمَ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: قَالَ سَلَامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي الْآيَةَ [١٩ \ ٤٧] .
Bunu açıklayan ayetleri Meryem Sûresi'nde, Allah Teâlâ'nın: { قَالَ سَلَامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي } “[İbrâhim] dedi ki: 'Sana selâm olsun! Rabbimden senin için bağışlanma dileyeceğim...'” [19/47] buyruğunun tefsirinde zikretmiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يِبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّدًا وَقِيَامًا. مَا ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، مِنْ أَنَّ عِبَادَهُ الصَّالِحِينَ، يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّدًا وَقِيَامًا يَعْبُدُونَ اللَّهَ وَيُصَلُّونَ لَهُ، بَيَّنَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاءَ اللَّيْلِ سَاجِدًا وَقَائِمًا يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَيَرْجُو رَحْمَةَ رَبِّهِ [٣٩ \ ٩] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَطَمَعًا [٣٢ \ ١٦] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ مُحْسِنِينَ كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ [٥١ \ ١٦ - ١٨] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: يَبِيتُونَ، قَالَ الزَّجَّاجُ: بَاتَ الرَّجُلُ يَبِيتُ، إِذَا أَدْرَكَهُ اللَّيْلُ، نَامَ أَوْ لَمْ يَنَمْ، قَالَ زُهَيْرٌ:
Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ يِبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّدًا وَقِيَامًا } “Onlar ki Rableri için secde edenler ve kıyama duranlar olarak gecelerler.” buyruğu. Yüceler Yücesi olan Allah'ın bu yüce ayette, salih kullarının Allah'a ibadet edip O'nun için namaz kılarak Rableri huzurunda secdeler ve kıyamlar halinde gecelediklerine dair zikrettiği husus, başka yerlerde de açıklanmıştır; nitekim Allah Teâlâ: { مَنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاءَ اللَّيْلِ سَاجِدًا وَقَائِمًا يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَيَرْجُو رَحْمَةَ رَبِّهِ } “Yoksa o, gece saatlerinde secde ederek ve kıyamda durarak gönülden ibadet eden, ahiretten korkan ve Rabbinin rahmetini uman kimse gibi midir?” [39/9], { تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَطَمَعًا } “Korku ve umutla Rablerine yalvarmak üzere vücutları yataklardan uzak kalır...” [32/16] ve { إِنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ مُحْسِنِينَ كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ } “Şüphesiz onlar bundan önce ihsan sahipleriydiler. Geceleri pek az uyurlardı. Seher vakitlerinde de onlar bağışlanma dilerlerdi.” [51/16-18] buyurmuştur. Ayette geçen: 'Yebîtûne' (يَبِيتُونَ) hakkında Zeccâc: 'Kişi uyusun veya uyumasın, geceye eriştiğinde bâtedendir (gecelemiştir)' demiştir. Züheyr şöyle demiştir:
فَبِتْنَا قِيَامًا عِنْدَ رَأْسِ جَوَادِنَا ... يُزَاوِلُنَا عَنْ نَفْسِهِ وَنُزَاوِلُهْ
Geceledik kıyamda soylu atımızın başucunda... / O bizden kurtulmaya çabalıyor, biz onu tutmaya çalışıyoruz.
انْتَهَى بِوَاسِطَةِ نَقْلِ الْقُرْطُبِيِّ.
Kurtubî'nin nakli vasıtasıyla [aktarılan söz] burada bitti.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا.
Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا } “Ve onlar: 'Rabbimiz! Cehennem azabını bizden uzaklaştır; çünkü onun azabı yakayı bırakmayan sürekli bir azaptır' derler.” buyruğu.
الْأَظْهَرُ أَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ: كَانَ غَرَامًا، أَيْ: كَانَ لَازِمًا دَائِمًا غَيْرَ مُفَارِقٍ، وَمِنْهُ سُمِّيَ الْغَرِيمُ لِمُلَازَمَتِهِ، وَيُقَالُ: فُلَانٌ مُغْرَمٌ بِكَذَا، أَيْ: لَازِمٌ لَهُ، مُولَعٌ بِهِ.
Açık olan (ezher) şudur ki: 'Garâmen idi' (كَانَ غَرَامًا) kavlinin manası; yakayı bırakmayan, sürekli ve asla ayrılmayan [azap] idi demektir. Borçlunun (el-Garîm) alacaklının peşini bırakmaması sebebiyle böyle adlandırılması da bundandır. Nitekim: 'Falanca şuna muğramdır (tutkundur/bağlıdır)' denilir ki bu, 'onun peşini bırakmaz, ona tutkundur' manasındadır.
وَهَذَا الْمَعْنَى دَلَّتْ عَلَيْهِ آيَاتٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ [٩ \ ٦٨] وَقَوْلِهِ: لَا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ [٤٣ \ ٧٥] وَقَوْلِهِ: فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامًا [٢٥ \ ٧٧] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذَابًا [٧٨ \ ٣٠] وَقَوْلِهِ: لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ [٣ \ ٨٨] وَقَوْلِهِ: وَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا كَذَلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ [٣٥ \ ٣٦] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا [١٧ \ ٩٧] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ [٤ \ ٥٦] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Bu manaya Allah'ın Kitabı'ndan birçok ayet delalet etmiştir; nitekim Allah Teâlâ: { وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ } “Onlar için sürekli bir azap vardır.” [9/68], { لَا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ } “Onlardan [azap] hafifletilmez ve onlar orada ümitsiz ve şaşkındırlar.” [43/75], { فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامًا } “Artık bu [azap] yakalarını bırakmayacaktır!” [25/77], { فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذَابًا } “Artık azaptan başka bir şeyinizi artırmayacağız!” [78/30], { لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ } “Onlardan ne azap hafifletilir ne de onlara mühlet verilir.” [3/88], { وَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا كَذَلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ } “Ne de cehennemin azabından bir şey hafifletilir. İşte her nankörü böyle cezalandırırız.” [35/36], { كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا } “Ateş söndükçe onların alevini artırırız.” [17/97] ve { كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ } “Derileri kavruldukça azabı tatsınlar diye derilerini başka derilerle değiştireceğiz.” [4/56] ve benzeri diğer ayetleri buyurmuştur.
وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْغَرَامُ أَشَدُّ الْعَذَابِ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الْغَرَامُ الشَّرُّ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْهَلَاكُ، قَالَهُ الْقُرْطُبِيُّ. وَقَوْلُ الْأَعْشَى:
Zeccâc: 'Garâm (الْغَرَامُ), azabın en şiddetlisidir' demiştir. İbn Zeyd: 'Garâm, kötülüktür/şerdir' demiştir. Ebû Ubeyde ise: 'Helaktir' demiştir. Bunu Kurtubî aktarmıştır. A'şâ'nın şu sözü de [bu manadadır]:
إِنْ يُعَاقِبْ يَكُنْ غَرَامًا وَإِنْ يُعْ ... طِ جَزِيلًا فَإِنَّهُ لَا يُبَالِ
Cezalandıracak olursa [bu ceza] yakayı bırakmaz, sürekli olur; / Bol bol bağışta bulunursa da asla aldırmaz.
يَعْنِي: يَكُنْ عَذَابُهُ دَائِمًا لَازِمًا، وَكَذَلِكَ قَوْلُ بِشْرِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ:
Yani: Azabı sürekli ve ayrılamaz olur demektir. Bişr b. Ebî Hâzim'in şu sözü de aynı şekildedir:
وَيَوْمُ النِّسَارِ وَيَوْمُ الْجِفَا ... رِ كَانَا عَذابًا وَكَانَا غَرَامَا
Nisâr günü de Cifâr günü de... / Birer azaptı ve yakayı bırakmayan helakti.
وَذَلِكَ هُوَ الْأَظْهَرُ أَيْضًا فِي قَوْلِ الْآخَرِ:
Şu diğer şairin sözünde de en açık (ezher) olan mana budur:
وَمَا أَكْلَةٌ إِنْ نِلْتُهَا بِغَنِيمَةٍ ... وَلَا جَوْعَةٌ إِنْ جُعْتُهَا بِغَرَامِ
Elde ettiğimde bir lokma yemek ganimet değildir benim için... / Aç kaldığımda da o açlık beni helak edecek bir garâm değildir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا.
Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا } “Onlar ki harcadıkları zaman ne israf ederler ne de cimrilik yaparlar; [harcamaları] bu ikisinin arasında dengeli olur.” buyruğu.
قَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ: وَلَمْ يُقْتِرُوا بِضَمِّ الْيَاءِ الْمُثَنَّاةِ التَّحْتِيَّةِ وَكَسْرِ التَّاءِ، مُضَارِعُ أَقْتَرَ الرُّبَاعِيِّ، وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو: وَلَمْ يَقْتِرُوا بِفَتْحِ الْمُثَنَّاةِ التَّحْتِيَّةِ، وَكَسْرِ الْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ، مُضَارِعُ قَتَرَ الثُّلَاثِيِّ كَضَرَبَ، وَقَرَأَهُ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَلَمْ يَقْتُرُوا بِفَتْحِ الْمُثَنَّاةِ التَّحْتِيَّةِ، وَضَمِّ الْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ، مُضَارِعُ قَتَرَ الثُّلَاثِيِّ كَنَصَرَ، وَالْإِقْتَارُ عَلَى قِرَاءَةِ نَافِعٍ وَابْنِ عَامِرٍ، وَالْقَتْرُ عَلَى قِرَاءَةِ الْبَاقِينَ مَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ، وَهُوَ التَّضْيِيقُ الْمُخِلُّ بِسَدِّ الْخَلَّةِ اللَّازِمُ، وَالْإِسْرَافُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَمْ يُسْرِفُوا، مُجَاوَزَةُ الْحَدِّ فِي النَّفَقَةِ.
Nâfi ve İbn Âmir bu kelimeyi dört harfli olan aktara (أَقْتَرَ) fiilinin muzarisi olarak noktalı alt yâ'nın dammesi ve tâ'nın kesresiyle { وَلَمْ يُقْتِرُوا } şeklinde okumuştur. İbn Kesîr ve Ebû Amr, darabe (ضَرَبَ) babından üç harfli katara (قَتَرَ) fiilinin muzarisi olarak alt iki noktalı yâ'nın fethası ve üst iki noktalı tâ'nın kesresiyle { وَلَمْ يَقْتِرُوا } şeklinde okumuştur. Âsım, Hamza ve Kisâî ise nasara (نَصَرَ) babından üç harfli katara (قَتَرَ) fiilinin muzarisi olarak alt iki noktalı yâ'nın fethası ve üst iki noktalı tâ'nın dammesiyle { وَلَمْ يَقْتُرُوا } şeklinde okumuştur. Nâfi ve İbn Âmir'in kıraatindeki 'iktâr' ile diğerlerinin kıraatindeki 'katr' aynı manadadır; o da zorunlu ihtiyacın giderilmesini engelleyen daraltma/kısmadır. Allah Teâlâ'nın: { لَمْ يُسْرِفُوا } kavlindeki israf ise harcamada sınırı aşmaktır.
وَاعْلَمْ أَنَّ أَظْهَرَ الْأَقْوَالِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، أَنَّ اللَّهَ مَدَحَ عِبَادَهُ الصَّالِحِينَ بِتَوَسُّطِهِمْ فِي إِنْفَاقِهِمْ، فَلَا يُجَاوِزُونَ الْحَدَّ بِالْإِسْرَافِ فِي الْإِنْفَاقِ، وَلَا يَقْتُرُونَ، أَيْ: لَا يُضَيِّقُونَ فَيَبْخَلُونَ بِإِنْفَاقِ الْقَدْرِ اللَّازِمِ.
Bil ki bu yüce ayetteki en açık (ezher) görüşe göre Allah, salih kullarını harcamalarında dengeli olmalarıyla övmüştür. Onlar harcamada israf ederek haddi aşmazlar, kısmak suretiyle cimrilik de yapmazlar; yani harcanması gereken zorunlu miktarı kısmak suretiyle cimrilik etmezler.
وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: الْإِسْرَافُ فِي الْآيَةِ: الْإِنْفَاقُ فِي الْحَرَامِ وَالْبَاطِلِ، وَالْإِقْتَارُ مَنْعُ الْحَقِّ الْوَاجِبِ، وَهَذَا الْمَعْنَى وَإِنْ كَانَ حَقًّا فَالْأَظْهَرُ فِي الْآيَةِ هُوَ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ.
İlim ehlinden bazıları şöyle demiştir: Ayetteki israf haramda ve batılda harcama yapmaktır; iktâr (kısmak) ise vacip olan hakkı men etmektir. Bu mana her ne kadar hak olsa da ayetteki en açık mana birinci görüştür.
قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ ﵀: وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا الْآيَةَ، أَيْ: لَيْسُوا مُبَذِّرِينَ فِي إِنْفَاقِهِمْ، فَيَصْرِفُوا فَوْقَ الْحَاجَةِ، وَلَا بُخَلَاءَ عَلَى أَهْلِيهِمْ، فَيُقَصِّرُوا فِي حَقِّهِمْ فَلَا يَكْفُوهُمْ بَلْ عَدْلًا خِيَارًا، وَخَيْرُ الْأُمُورِ أَوْسَطُهَا، لَا هَذَا وَلَا هَذَا، انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.
İbn Kesîr rahimehullâh şöyle demiştir: '{ وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا } “Onlar ki harcadıkları zaman ne israf ederler ne de cimrilik yaparlar...” ayetinin manası: Harcamalarında saçıp savurarak ihtiyacın üzerinde harcama yapan kimseler olmadıkları gibi, ailelerine karşı da cimri davranıp haklarında kusur göstererek onlara yetersizlik yapmazlar; aksine ölçülü ve en hayırlı şekilde davranırlar. İşlerin en hayırlısı orta olanıdır; ne öyle ne de böyledir.' Ondan kastedilen kısım burada bitti.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا، أَيْ: بَيْنَ ذَلِكَ الْمَذْكُورِ مِنَ الْإِسْرَافِ وَالْقَتْرِ قَوَامًا أَيْ: عَدْلًا وَسَطًا سَالِمًا مِنْ عَيْبِ الْإِسْرَافِ وَالْقَتْرِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا } buyruğu; yani israf ile kısmak olarak zikredilen bu ikisi arasında 'kavâm' idi demektir; yani israf ve kısmak kusurundan salim, dengeli ve orta [bir yol] idi.
وَأَظْهَرُ أَوْجُهِ الْإِعْرَابِ عِنْدِي فِي الْآيَةِ هُوَ مَا ذَكَرَهُ الْقُرْطُبِيُّ، قَالَ: قَوَامًا خَبَرُ
Bana göre ayetteki en açık irab vechi Kurtubî'nin zikrettiği görüştür. O şöyle demiştir: 'Kavâmen (قَوَامًا) lafzı
كَانَ، وَاسْمُهَا مُقَدَّرٌ فِيهَا، أَيْ: كَانَ الْإِنْفَاقُ بَيْنَ الْإِسْرَافِ وَالْقَتْرِ قَوَامًا، ثُمَّ قَالَ: قَالَهُ الْفَرَّاءُ، وَبَاقِي أَوْجُهِ الْإِعْرَابِ فِي الْآيَةِ لَيْسَ بِوَجِيهٍ عِنْدِي ; كَقَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّ لَفْظَةَ بَيْنَ هِيَ اسْمُ كَانَ، وَأَنَّهَا لَمْ تُرْفَعْ لِبِنَائِهَا بِسَبَبِ إِضَافَتِهَا إِلَى مَبْنِيٍّ، وَقَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّ بَيْنَ هِيَ خَبَرُ كَانَ، وَقَوَامًا حَالٌ مُؤَكِّدَةٌ لَهُ، وَمَنْ قَالَ: إِنَّهُمَا خَبَرَانِ، كُلُّ ذَلِكَ لَيْسَ بِوَجِيهٍ عِنْدِي، وَالْأَظْهَرُ الْأَوَّلُ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ التَّوَسُّطَ فِي الْإِنْفَاقِ الَّذِي مَدَحَهُمْ بِهِ شَامِلٌ لِإِنْفَاقِهِمْ عَلَى أَهْلِيهِمْ، وَإِنْفَاقِهِمُ الْمَالَ فِي أَوْجُهِ الْخَيْرِ.
Kâne'nin haberidir; ismi ise içinde takdir edilmiştir; yani: İsraf ile kısmak arasındaki harcama dengeli/ölçülü idi.' Sonra şöyle demiştir: 'Bunu Ferrâ söylemiştir.' Ayetteki diğer irab vecihleri bana göre tutarlı değildir; örneğin 'beyne' (بَيْنَ) lafzının kâne'nin ismi olduğunu, mebni bir kelimeye muzaf olması sebebiyle mebnilikten ötürü ref almadığını söyleyenin sözü, yine 'beyne'nin kâne'nin haberi olup 'kavâmen'in onu pekiştiren bir hâl olduğunu söyleyenin sözü ve her ikisinin iki ayrı haber olduğunu söyleyenin sözü böyledir. Bütün bunlar bana göre tutarlı değildir; en açık olanı birinci görüştür. Zahir olan şudur ki, onları övdüğü harcamadaki bu denge hali hem ailelerine yaptıkları harcamaları hem de hayır yollarında mal sarf etmelerini kapsamaktadır.
وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ، جَاءَ مُوَضَّحًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; فَمِنْ ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ أَوْصَى نَبِيَّهُ ﷺ بِالْعَمَلِ بِمُقْتَضَاهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ الْآيَةَ [١٧ \ ٢٩] فَقَوْلُهُ: وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ، أَيْ: مُمْسِكَةً عَنِ الْإِنْفَاقِ إِمْسَاكًا كُلِّيًّا، يُؤَدِّي مَعْنَى قَوْلِهِ هُنَا: وَلَمْ يَقْتُرُوا. وَقَوْلُهُ: وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ، يُؤَدِّي مَعْنَى قَوْلِهِ هُنَا: لَمْ يُسْرِفُوا، وَأَشَارَ تَعَالَى إِلَى هَذَا الْمَعْنَى فِي قَوْلِهِ: وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا [١٧ \ ٢٦] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ الْآيَةَ [٢ \ ٢١٩] عَلَى أَصَحِّ التَّفْسِيرَيْنِ.
Bu yüce ayetin delalet ettiği bu mana, başka yerlerde de açıklanmıştır; bu kabilden olmak üzere Allah Teâlâ Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şu buyruğunda bunun gereğince amel etmeyi tavsiye etmiştir: { وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ } “Elini boynuna bağlanmış kılma (büsbütün cimri kesilme) ve onu büsbütün de açıp saçma...” [17/29]. O'nun: 'Elini boynuna bağlanmış kılma' sözü, yani harcamaktan tamamen el çekme demektir ki buradaki 'kısmadılar' (وَلَمْ يَقْتُرُوا) buyruğunun manasını verir. O'nun: 'Onu büsbütün de açıp saçma' sözü ise buradaki 'israf etmediler' (لَمْ يُسْرِفُوا) buyruğunun manasını verir. Allah Teâlâ bu manaya şu buyruğunda da işaret etmiştir: { وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا } “Akrabaya hakkını ver, yoksula ve yolcuya da. Fakat saçıp savurarak israf etme!” [17/26]. Yine Allah Teâlâ'nın: { وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ } “Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: 'İhtiyaçtan fazlasını...'” [2/219] buyruğu da iki tefsirden en sahih olanına göre böyledir.
وَقَدْ أَوْضَحْنَا الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى فِي أَوَّلِ سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ [٢ \ ٣] .
Bu manaya delalet eden ayetleri Bakara Sûresi'nin başında, Allah Teâlâ'nın: { وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ } “Ve kendilerine rızık olarak verdiğimizden infak ederler.” [2/3] buyruğunun tefsirinde açıklamıştık.
مَسْأَلَةٌ.
Mesele.
هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ الَّتِي هِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا الْآيَةَ، وَالْآيَاتُ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا مَعَهَا، قَدْ بَيَّنَتْ أَحَدَ رُكْنَيْ مَا يُسَمَّى الْآنَ بِالِاقْتِصَادِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا } “Onlar ki harcadıkları zaman ne israf ederler ne de cimrilik yaparlar...” buyruğu olan bu yüce ayet ve onunla beraber zikrettiğimiz ayetler, günümüzde ekonomi/iktisat olarak adlandırılan alanın iki rüknünden birini beyan etmiştir.
وَإِيضَاحُ ذَلِكَ أَنَّهُ لَا خِلَافَ بَيْنَ الْعُقَلَاءِ أَنَّ جَمِيعَ مَسَائِلِ الِاقْتِصَادِ عَلَى كَثْرَتِهَا وَاخْتِلَافِ أَنْوَاعِهَا رَاجِعَةٌ بِالتَّقْسِيمِ الْأَوَّلِ إِلَى أَصْلَيْنِ، لَا ثَالِثَ لَهُمَا.
Bunun açıklaması şudur: Akıl sahipleri arasında hiçbir ihtilaf yoktur ki ekonominin bütün meseleleri, çokluğuna ve çeşitlerinin farklılığına rağmen, ilk taksimat itibarıyla üçüncüsü olmayan iki esasa racidir.
الْأَوَّلُ مِنْهُمَا: اكْتِسَابُ الْمَالِ.
Bunlardan birincisi: Malın kazanılmasıdır (iktisabıdır).
وَالثَّانِي مِنْهُمَا: صَرْفُهُ فِي مَصَارِفِهِ، وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ الِاقْتِصَادَ عَمَلٌ مُزْدَوَجٌ، وَلَا فَائِدَةَ فِي وَاحِدٍ مِنَ الْأَصْلَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ إِلَّا بِوُجُودِ الْآخَرِ، فَلَوْ كَانَ الْإِنْسَانُ أَحْسَنَ النَّاسِ نَظَرًا فِي
İkincisi ise: Malın sarf edilmesi gereken yerlere harcanmasıdır. Buradan anlarsın ki ekonomi çifte yönlü bir faaliyettir ve zikredilen bu iki esastan birinin diğeri olmaksızın hiçbir faydası yoktur. Şayet bir insan...