وَقَدْ قَصَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فِي سُورَةِ «مَرْيَمَ» وَسُورَةِ «النِّسَاءِ» وَغَيْرِهِمَا، حَقِيقَةَ عِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ، وَهِيَ أَنَّهُ عَبْدُ اللَّهِ [١٩ \ ٣٠] وَرَسُولُهُ وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ [٤ \ ١٧١] وَلَمَّا بَيَّنَ لَهُمْ حَقِيقَةَ أَمْرِهِ مُفَصَّلَةً فِي سُورَةِ «مَرْيَمَ» قَالَ: ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ [١٩ \ ٣٤] وَذَلِكَ يُبَيِّنُ بَعْضَ مَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى هُنَا: إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ.
Allah onlara Meryem Suresi'nde, Nisâ Suresi'nde ve diğerlerinde Meryem oğlu İsa'nın hakikatini anlatmıştır ki o da; onun Allah'ın kulu [Meryem, 19/30], O'nun elçisi, Meryem'e ulaştırdığı bir kelimesi ve O'ndan bir ruh olduğudur [Nisâ, 4/171]. Meryem Suresi'nde onun durumunun hakikatini onlara ayrıntılı olarak açıkladığında şöyle buyurmuştur: { ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ } “İşte hakkında şüpheye düştükleri Meryem oğlu İsa, hak söze göre budur” [Meryem, 19/34]. Bu da Yüce Allah'ın buradaki: { إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ } “Şüphesiz bu Kur'an, İsrailoğullarına hakkında ihtilaf edegeldikleri şeylerin çoğunu anlatmaktadır” kavlinin delalet ettiği hususların bir kısmını açıklamaktadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّهُ لَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤمِنِينَ. قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي أَوَّلِ سُورَةِ «الْكَهْفِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَى عَبْدِهِ الْكِتَابَ الْآيَةَ [١٨ \ ١] .
Yüce Allah'ın kavli: { وَإِنَّهُ لَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤمِنِينَ } “Ve şüphesiz o, müminler için bir hidayet ve bir rahmettir”. Bunu açıklayan ayetleri Kehf Suresi'nin başında Yüce Allah'ın: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَى عَبْدِهِ الْكِتَابَ } “Hamd, kuluna Kitab'ı indiren... Allah'a mahsustur” [Kehf, 18/1] ayeti üzerine konuşurken daha önce zikretmiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ. اعْلَمْ أَنَّ التَّحْقِيقَ الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ الْقَرَائِنُ الْقُرْآنِيَّةُ وَاسْتِقْرَاءُ الْقُرْآنِ أَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ: إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى، لَا يَصِحُّ فِيهِ مِنْ أَقْوَالِ الْعُلَمَاءِ، إِلَّا تَفْسِيرَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَعْنَى: إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى، أَيْ: لَا تُسْمِعُ الْكُفَّارَ الَّذِينَ أَمَاتَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ، وَكَتَبَ عَلَيْهِمُ الشَّقَاءَ فِي سَابِقِ عِلْمِهِ إِسْمَاعَ هُدًى وَانْتِفَاعٍ ; لِأَنَّ اللَّهَ كَتَبَ عَلَيْهِمُ الشَّقَاءَ، فَخَتَمَ عَلَى قُلُوبِهِمْ، وَعَلَى سَمْعِهِمْ، وَجَعَلَ عَلَى قُلُوبِهِمُ الْأَكِنَّةَ، وَفِي آذَانِهِمُ الْوَقْرَ،
Yüce Allah'ın kavli: { إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ } “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin; arkalarını dönüp gittikleri zaman sağırlara da çağrıyı işittiremezsin”. Bil ki Kur'anî karinelerin ve Kur'an'ın tümevarımının (istikrâ) delalet ettiği tahkike göre; O'nun: { إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى } “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin” kavlinin anlamı hakkında âlimlerin görüşlerinden sadece iki tefsir sahihtir: Birincisi: Anlam şudur: { إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى } yani: Sen, Allah'ın kalplerini öldürdüğü ve ezeli ilminde haklarında bedbahtlık (şakavet) yazdığı kâfirlere hidayet bulacakları ve yararlanacakları bir işittirme ile işittiremezsin; çünkü Allah haklarında bedbahtlık yazmış, kalplerini ve işitmelerini mühürlemiş, kalplerinin üzerine örtüler ve kulaklarına da ağırlık koymuştur,
وَعَلَى أَبْصَارِهِمُ الْغِشَاوَةَ، فَلَا يَسْمَعُونَ الْحَقَّ سَمَاعَ اهْتِدَاءٍ وَانْتِفَاعٍ. وَمِنَ الْقَرَائِنِ الْقُرْآنِيَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى مَا ذَكَرْنَا، أَنَّهُ جَلَّ وَعَلَا قَالَ بَعْدَهُ: وَمَا أَنْتَ بِهَادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلَالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ [٢٧ \ ٨١] .
gözlerinin üzerine de perde çekmiştir; dolayısıyla hakkı doğru yolu bulma ve yararlanma işitmesiyle işitmezler. Zikrettiğimiz bu hususa delalet eden Kur'anî karinelerden biri de Yüce Allah'ın bundan sonra: { وَمَا أَنْتَ بِهَادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلَالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ } “Sen körleri de sapıklıklarından [kurtarıp] doğru yola iletici değilsin; sen ancak işittirebilirsin...” [Neml, 27/81] buyurmuş olmasıdır.
فَاتَّضَحَ بِهَذِهِ الْقَرِينَةِ أَنَّ الْمَعْنَى: إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى، أَيِ: الْكُفَّارَ الَّذِينَ هُمْ أَشْقِيَاءُ فِي عِلْمِ اللَّهِ إِسْمَاعَ هُدًى وَقَبُولٍ لِلْحَقِّ، مَا تُسْمِعُ ذَلِكَ الْإِسْمَاعَ وَمَا أَنْتَ بِهَادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلَالَتِهِمْ، فَمُقَابَلَتُهُ جَلَّ وَعَلَا بِالْإِسْمَاعِ الْمَنْفِيِّ فِي الْآيَةِ عَنِ الْمَوْتَى بِالْإِسْمَاعِ الْمُثْبَتِ فِيهَا لِمَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِهِ، فَهُوَ مُسَلَّمٌ دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْمَوْتِ فِي الْآيَةِ مَوْتُ الْكُفْرِ وَالشَّقَاءِ، لَا مَوْتُ مُفَارَقَةِ الرُّوحِ لِلْبَدَنِ، وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ بِالْمَوْتِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى، مُفَارَقَةَ الرُّوحِ لِلْبَدَنِ لَمَا قَابَلَ قَوْلَهُ: إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى بِقَوْلِهِ: إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا بَلْ لَقَابَلَهُ بِمَا يُنَاسِبُهُ، كَأَنْ يُقَالَ: إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ لَمْ يَمُتْ، أَيْ: يُفَارِقْ رُوحُهُ بَدَنَهُ، كَمَا هُوَ وَاضِحٌ.
Bu karine ile açıklık kazanmıştır ki anlam şudur: { إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى } yani: Sen, Allah'ın ilminde bedbaht olan kâfirlere hidayet ve hakkı kabul işitmesi ile işittiremezsin; sen o işittirmeyi işittiremezsin ve sen körleri de sapıklıklarından [kurtarıp] doğru yola iletici değilsin. Yüce Allah'ın, ayette ölülerden nefyedilen (kaldırılan) işittirmenin karşısına O'nun ayetlerine iman edip teslim olanlar için sabit kılınan işittirmeyi koyması; ayetteki ölümden kastın ruhun bedenden ayrılması ölümü değil, küfür ve bedbahtlık ölümü olduğuna açık bir delildir. Şayet O'nun: { إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى } kavlindeki ölümden kasıt ruhun bedenden ayrılması olsaydı, { إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى } kavlinin karşısına { إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا } “Sen ancak ayetlerimize iman edenlere işittirebilirsin” kavlini koymaz, bilakis gayet açık olduğu üzere buna uygun olan bir ifadeyi koyar da meselâ: “Sen ancak ölmeyen yani ruhu bedeninden ayrılmayan kimseye işittirebilirsin” denilirdi.
وَإِذَا عَلِمْتَ أَنَّ هَذِهِ الْقَرِينَةَ الْقُرْآنِيَّةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْمَوْتَى هُنَا الْأَشْقِيَاءُ، الَّذِينَ لَا يَسْمَعُونَ الْحَقَّ سَمَاعَ هُدًى وَقَبُولٍ.
Bu Kur'anî karinenin buradaki ölülerden kastın, hakkı hidayet bulma ve kabul etme işitmesiyle işitmeyen bedbahtlar olduğuna delalet ettiğini bildiğinde,
فَاعْلَمْ أَنَّ اسْتِقْرَاءَ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ يَدُلُّ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّمَا يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتَى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ [٦ \ ٣٦] وَقَدْ أَجْمَعَ مَنْ يُعْتَدُّ بِهِ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْمَوْتَى فِي قَوْلِهِ: وَالْمَوْتَى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ: الْكُفَّارُ، وَيَدُلُّ لَهُ مُقَابَلَةُ الْمَوْتَى فِي قَوْلِهِ: وَالْمَوْتَى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ بِالَّذِينِ يَسْمَعُونَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّمَا يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ، وَيُوَضِّحُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى قَبْلَهُ: وَإِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْرَاضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقًا فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّمًا فِي السَّمَاءِ فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ [٦ \ ٣٥] أَيْ: فَافْعَلْ، ثُمَّ قَالَ: وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدَى فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْجَاهِلِينَ إِنَّمَا يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ الْآيَةَ [٦ \ ٣٥ - ٣٦] وَهَذَا وَاضِحٌ فِيمَا ذَكَرْنَا. وَلَوْ كَانَ يُرَادُ بِالْمَوْتَى مَنْ فَارَقَتْ أَرْوَاحُهُمْ أَبْدَانَهُمْ لَقَابَلَ الْمَوْتَى بِمَا يُنَاسِبُهُمْ ; كَأَنْ يُقَالَ: إِنَّمَا يَسْتَجِيبُ الْأَحْيَاءُ، أَيِ: الَّذِينَ لَمْ تُفَارِقْ أَرْوَاحُهُمْ أَبْدَانَهُمْ، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا كَذَلِكَ زُيِّنَ لِلْكَافِرِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ [٦ \ ١٢٢] .
bil ki yüce Kur'an'ın tümevarımı (istikrâ) da bu anlama delalet etmektedir; nitekim Yüce Allah'ın: { إِنَّمَا يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتَى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ } “Ancak [kulak verip] dinleyenler icabet eder. Ölülere gelince, Allah onları diriltir, sonra O'na döndürülürler” [En'âm, 6/36] kavli böyledir. İlim ehlinden itibar edilen kimseler O'nun: { وَالْمَوْتَى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ } kavlindeki ölülerden kastın kâfirler olduğu hususunda icma etmişlerdir. O'nun: { وَالْمَوْتَى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ } kavlindeki ölülerin, { إِنَّمَا يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ } kavlindeki işitenlerin karşısına konulmuş olması buna delalet eder. Bunu, bundan önceki Yüce Allah'ın şu kavli de açıklamaktadır: { وَإِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْرَاضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقًا فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّمًا فِي السَّمَاءِ فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ } “Eğer onların yüz çevirmesi sana ağır geldiyse, haydi gücün yetiyorsa yerin içine [inebilecek] bir tünel ya da göğe [çıkabilecek] bir merdiven ara da onlara bir mucize getir!” [En'âm, 6/35] yani: [Gücün yetiyorsa] yap! Sonra şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدَى فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْجَاهِلِينَ إِنَّمَا يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ } “Allah dileseydi elbette onları hidayet üzerinde toplardı. O halde sakın cahillerden olma! Ancak [kulak verip] dinleyenler icabet eder...” [En'âm, 6/35-36]. Bu, zikrettiğimiz hususta gayet açıktır. Şayet ölülerden kasıt ruhları bedenlerinden ayrılmış olanlar olsaydı, ölülerin karşısına onlara uygun olanı koyar da meselâ: “Ancak diriler yani ruhları bedenlerinden ayrılmamış olanlar icabet eder” denilirdi. Yine Yüce Allah'ın şu kavli de böyledir: { أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا كَذَلِكَ زُيِّنَ لِلْكَافِرِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Ölü iken kendisini dirilttiğimiz ve insanlar arasında yürümesi için kendisine bir nur verdiğimiz kimse, karanlıklar içinde kalıp ondan hiç çıkamayacak kimse gibi olur mu? İşte kâfirlere yapmakta oldukları böyle süslü gösterilmiştir” [En'âm, 6/122].
فَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا، أَيْ: كَافِرًا فَأَحْيَيْنَاهُ، أَيْ: بِالْإِيمَانِ وَالْهُدَى، وَهَذَا لَا نِزَاعَ فِيهِ، وَفِيهِ إِطْلَاقُ الْمَوْتِ وَإِرَادَةُ الْكُفْرِ بِلَا خِلَافٍ ; وَكَقَوْلِهِ: لِيُنْذِرَ مَنْ كَانَ حَيًّا وَيَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكَافِرِينَ [٣٦ \ ٧٠] وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا يَسْتَوِي الْأَحْيَاءُ وَلَا الْأَمْوَاتُ [٣٥ \ ٢٢] أَيْ: لَا يَسْتَوِي الْمُؤْمِنُونَ وَالْكَافِرُونَ.
Yüce Allah'ın bu yüce ayetteki: { أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا } “Ölü iken...” yani kâfir iken { فَأَحْيَيْنَاهُ } “kendisini dirilttiğimiz...” yani iman ve hidayet ile [dirilttiğimiz] kavlinde hiçbir ihtilaf yoktur; bunda ittifakla ölüm lafzı mutlak olarak kullanılmış ve küfür kastedilmiştir. Yine O'nun: { لِيُنْذِرَ مَنْ كَانَ حَيًّا وَيَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكَافِرِينَ } “[Kur'an] diri olan kimseyi uyarsın ve kâfirlerin aleyhine o söz hak olsun diye [indirilmiştir]” [Yâsîn, 36/70] kavli ve Yüce Allah'ın: { وَمَا يَسْتَوِي الْأَحْيَاءُ وَلَا الْأَمْوَاتُ } “Diriler ile ölüler de bir olmaz” [Fâtır, 35/22] yani: Müminler ile kâfirler bir olmaz kavli de böyledir.
وَمِنْ أَوْضَحِ الْأَدِلَّةِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى، أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى الْآيَةَ، وَمَا فِي مَعْنَاهَا مِنَ الْآيَاتِ كُلِّهَا، تَسْلِيَةٌ لَهُ ﷺ لِأَنَّهُ يُحْزِنُهُ عَدَمُ إِيمَانِهِمْ، كَمَا بَيَّنَهُ تَعَالَى فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ [٦ \ ٣٣] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِمَا يَقُولُونَ الْآيَةَ [١٥ \ ٩٧] وَقَوْلِهِ: وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ الْآيَةَ [١٦ \ ١٢٧] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ [٥ \ ٦٨] وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَرَاتٍ الْآيَةَ [٣٥ \ ٨] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ عَلَى آثَارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهَذَا الْحَدِيثِ أَسَفًا [١٨ \ ٦] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ [٢٦ \ ٣] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ. وَلَمَّا كَانَ يُحْزِنُهُ كُفْرُهُمْ وَعَدَمُ إِيمَانِهِمْ، أَنْزَلَ اللَّهُ آيَاتٍ كَثِيرَةً تَسْلِيَةً لَهُ ﷺ بَيَّنَ لَهُ فِيهَا أَنَّهُ لَا قُدْرَةَ لَهُ ﷺ عَلَى هُدَى مَنْ أَضَلَّهُ اللَّهُ، فَإِنَّ الْهُدَى وَالْإِضْلَالَ بِيَدِهِ جَلَّ وَعَلَا وَحْدَهُ، وَأَوْضَحَ لَهُ أَنَّهُ نَذِيرٌ، وَقَدْ أَتَى بِمَا عَلَيْهِ فَأَنْذَرَهُمْ عَلَى أَكْمَلِ الْوُجُوهِ وَأَبْلَغِهَا، وَأَنَّ هُدَاهُمْ وَإِضْلَالَهُمْ بِيَدِ مَنْ خَلَقَهُمْ.
Bu anlama dair en açık delillerden biri de şudur: Yüce Allah'ın: { إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى } ayeti ve bu anlamdaki ayetlerin tamamı, onların iman etmemesi kendisini üzdüğü için [Peygamber'e] sallallâhu aleyhi ve sellem bir tesellidir; nitekim Yüce Allah bunu pek çok ayette açıklamıştır. Yüce Allah'ın şu kavilleri gibi: { قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ } “Onların söylediklerinin seni gerçekten üzdüğünü pekâlâ biliyoruz” [En'âm, 6/33], { وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِمَا يَقُولُونَ } “Andolsun, onların söyledikleri sebebiyle göğsünün daraldığını çok iyi biliyoruz” [Hicr, 15/97], { وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ } “Onlardan dolayı üzülme...” [Nahl, 16/127], { فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ } “O halde kâfirler topluluğu için üzülme!” [Mâide, 5/68], { فَلَا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَرَاتٍ } “Onlar için duyduğun hasretlerle (üzüntülerle) kendini tüketme!” [Fâtır, 35/8], { فَلَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ عَلَى آثَارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهَذَا الْحَدِيثِ أَسَفًا } “Şimdi bu söze (Kur'an'a) inanmazlarsa, arkalarından üzülerek neredeyse kendini helak edeceksin” [Kehf, 18/6] ve { لَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ } “İman etmiyorlar diye neredeyse kendini helak edeceksin!” [Şuarâ, 26/3] ve daha önce açıklandığı üzere bunlara benzer diğer ayetler. Onların küfrü ve iman etmeyişleri kendisini üzdüğü için, Allah ona sallallâhu aleyhi ve sellem teselli veren, Allah'ın saptırdığı kimseyi doğru yola iletme gücünün kendisinde sallallâhu aleyhi ve sellem bulunmadığını, çünkü hidayet ve dalaletin yalnızca Yüce Allah'ın elinde olduğunu bildiren birçok ayet indirmiştir. Ayrıca ona kendisinin bir uyarıcı olduğunu, üzerine düşeni eksiksiz ve en beliğ bir şekilde yerine getirerek onları uyardığını, onların hidayet ve dalaletinin ise onları yaratanın elinde olduğunu açıklamıştır.
وَمِنَ الْآيَاتِ النَّازِلَةِ تَسْلِيَةً لَهُ ﷺ، قَوْلُهُ هُنَا: إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى، أَيْ: لَا تُسْمِعُ مَنْ أَضَلَّهُ اللَّهُ إِسْمَاعَ هُدًى وَقَبُولٍ، إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا، يَعْنِي: مَا تُسْمِعُ إِسْمَاعَ هُدًى وَقَبُولٍ إِلَّا مَنْ هَدَيْنَاهُمْ لِلْإِيمَانِ بِآيَاتِنَا فَهُمْ مُسْلِمُونَ.
Ona sallallâhu aleyhi ve sellem teselli olmak üzere inen ayetlerden biri de buradaki şu kavildir: { إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى } yani: Sen, Allah'ın saptırdığı kimseye hidayet bulma ve kabul etme işitmesiyle işittiremezsin; { إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا } yani: Sen hidayet bulma ve kabul etme işitmesiyle ancak ayetlerimize iman etmeleri için hidayet verdiğimiz kimselere işittirebilirsin ki onlar teslim olmuş kimselerdir.
وَالْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى كَثِيرَةٌ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ الْآيَةَ [١٦ \ ٣٧] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا أُولَئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ [٥ \ ٤١] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ الْآيَةَ [٢٨ \ ٥٦] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ [١٠ \ ٩٩] إِلَى غَيْرِ
Bu anlama delalet eden ayetler pek çoktur; nitekim Yüce Allah'ın şu kavilleri böyledir: { إِنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ } “Sen onların hidayete ermelerine ne kadar düşkün olsan da şüphesiz Allah saptırdığı kimseyi hidayete erdirmez...” [Nahl, 16/37], { وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا أُولَئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ } “Allah bir kimsenin fitneye düşmesini (sapmasını) istemişse, artık sen onun için Allah'a karşı hiçbir şey yapamazsın. İşte onlar, Allah'ın kalplerini temizlemek istemediği kimselerdir. Onlar için dünyada bir rezillik, ahirette de büyük bir azap vardır” [Mâide, 5/41], { إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ } “Şüphesiz sen sevdiğin kimseyi hidayete erdiremezsin; fakat Allah dilediğini hidayete erdirir...” [Kasas, 28/56], { أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ } “Yoksa insanları mümin olsunlar diye sen mi zorlayacaksın? Allah'ın izni olmadıkça hiçbir kimsenin iman etmesi mümkün değildir. O, aklını kullanmayanların üzerine pislik (azap) yağdırır” [Yûnus, 10/99-100] ve bunlara benzer diğer
ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. وَلَوْ كَانَ مَعْنَى الْآيَةِ وَمَا شَابَهَهَا: إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى، أَيِ: الَّذِينَ فَارَقَتْ أَرْوَاحُهُمْ أَبْدَانَهُمْ لَمَا كَانَ فِي ذَلِكَ تَسْلِيَةً لَهُ ﷺ كَمَا تَرَى.
ayetler. Şayet bu ayetin ve benzerlerinin anlamı: “Sen ölülere yani ruhları bedenlerinden ayrılmış kimselere işittiremezsin” olsaydı, gördüğün gibi bunda onun sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli bulunmazdı.
وَاعْلَمْ: أَنَّ آيَةَ «النَّمْلِ» هَذِهِ جَاءَتْ آيَتَانِ أُخْرَيَانِ بِمَعْنَاهَا: الْأُولَى مِنْهُمَا: قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ «الرُّومِ» : فَإِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ وَمَا أَنْتَ بِهَادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلَالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ مُسْلِمُونَ [٣٠ \ ٥٢ - ٥٣] وَلَفْظُ آيَةِ «الرُّومِ» هَذِهِ كَلَفْظِ آيَةِ «النَّمْلِ» الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا، فَيَكْفِي فِي بَيَانِ آيَةِ «الرُّومِ» ، مَا ذَكَرْنَا فِي آيَةِ «النَّمْلِ» .
Bil ki bu Neml Suresi'ndeki ayetin anlamında iki ayet daha gelmiştir: Bunlardan birincisi: Yüce Allah'ın Rûm Suresi'ndeki şu kavlidir: { فَإِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ وَمَا أَنْتَ بِهَادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلَالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ مُسْلِمُونَ } “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin; arkalarını dönüp gittikleri zaman sağırlara da çağrıyı işittiremezsin. Körleri de sapıklıklarından [kurtarıp] doğru yola iletici değilsin. Sen ancak ayetlerimize iman edenlere işittirebilirsin ki onlar teslim olmuş kimselerdir” [Rûm, 30/52-53]. Bu Rûm Suresi ayetinin lafzı, üzerinde durduğumuz Neml Suresi ayetinin lafzı gibidir; dolayısıyla Rûm Suresi ayetinin açıklamasında Neml Suresi ayeti hakkında zikrettiklerimiz kâfidir.
وَالثَّانِيَةُ مِنْهُمَا: قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ «فَاطِرٍ» : إِنَّ اللَّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشَاءُ وَمَا أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ [٣٥ \ ٢٢] وَآيَةُ «فَاطِرٍ» هَذِهِ كَآيَةِ «النَّمْلِ» وَ «الرُّومِ» الْمُتَقَدِّمَتَيْنِ، لِأَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ فِيهَا: مَنْ فِي الْقُبُورِ الْمَوْتَى، فَلَا فَرْقَ بَيْنَ قَوْلِهِ: إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى، وَبَيْنَ قَوْلِهِ: وَمَا أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ ; لِأَنَّ الْمُرَادَ بِالْمَوْتَى وَمَنْ فِي الْقُبُورِ وَاحِدٌ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ [٢٢ \ ٧] أَيْ: يَبْعَثُ جَمِيعَ الْمَوْتَى مَنْ قُبِرَ مِنْهُمْ وَمَنْ لَمْ يُقْبَرْ، وَقَدْ دَلَّتْ قَرَائِنُ قُرْآنِيَّةٌ أَيْضًا عَلَى أَنَّ مَعْنَى آيَةِ «فَاطِرٍ» هَذِهِ كَمَعْنَى آيَةِ «الرُّومِ» ، مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى قَبْلَهَا: إِنَّمَا تُنْذِرُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ الْآيَةَ [٣٥ \ ١٨] لِأَنَّ مَعْنَاهَا: لَا يَنْفَعُ إِنْذَارُكَ إِلَّا مَنْ هُدَاهُ اللَّهُ وَوَفَّقَهُ فَصَارَ مِمَّنْ يَخْشَى رَبَّهُ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُ الصَّلَاةَ، وَمَا أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ، أَيِ: الْمَوْتَى، أَيِ: الْكُفَّارَ الَّذِينَ سَبَقَ لَهُمُ الشَّقَاءُ كَمَا تَقَدَّمَ. وَمِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى أَيْضًا: وَمَا يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ [٣٥ \ ١٩] أَيِ: الْمُؤْمِنُ وَالْكَافِرُ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى بَعْدَهَا: وَمَا يَسْتَوِي الْأَحْيَاءُ وَلَا الْأَمْوَاتُ [٣٥ \ ٢٢] أَيِ: الْمُؤْمِنُونَ وَالْكُفَّارُ. وَمِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى بَعْدَهُ: إِنْ أَنْتَ إِلَّا نَذِيرٌ [٥٢ \ ٢٣] أَيْ: لَيْسَ الْإِضْلَالُ وَالْهُدَى بِيَدِكَ مَا أَنْتَ إِلَّا نَذِيرٌ، أَيْ: وَقَدْ بَلَّغْتَ.
İkincisi ise: Yüce Allah'ın Fâtır Suresi'ndeki şu kavlidir: { إِنَّ اللَّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشَاءُ وَمَا أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ } “Şüphesiz Allah dilediğine işittirir; sen kabirlerde olanlara işittirecek değilsin” [Fâtır, 35/22]. Bu Fâtır Suresi ayeti de daha önce geçen Neml ve Rûm ayetleri gibidir; çünkü oradaki { مَنْ فِي الْقُبُورِ } “kabirlerde olanlar” ifadesinden kasıt ölülerdir. Dolayısıyla O'nun: { إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى } “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin” kavli ile { وَمَا أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ } “sen kabirlerde olanlara işittirecek değilsin” kavli arasında hiçbir fark yoktur; zira ölüler ve kabirlerde olanlar ile kastedilen aynıdır. Nitekim Yüce Allah'ın: { وَأَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ } “Ve şüphesiz Allah kabirlerde olanları diriltecektir” [Hac, 22/7] yani ister kabre konulsun ister konulmasın bütün ölüleri diriltecektir kavli böyledir. Kur'anî karineler de bu Fâtır ayetinin anlamının Rûm ayetinin anlamı gibi olduğuna delalet etmiştir. Bu karinelerden biri, ondan önceki Yüce Allah'ın şu kavlidir: { إِنَّمَا تُنْذِرُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ } “Sen ancak gaybda (görmedikleri halde) Rablerinden korkan ve namazı dosdoğru kılanları uyarırsın...” [Fâtır, 35/18]; çünkü bunun manası şudur: Senin uyarman ancak Allah'ın hidayet verip muvaffak kıldığı, böylece görmediği halde Rabbinden korkan ve namazı kılan kimseye fayda verir. { وَمَا أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ } “sen kabirlerde olanlara işittirecek değilsin” yani: Daha önce geçtiği gibi haklarında bedbahtlık kesinleşmiş kâfirlere işittiremezsin. Yine bu karinelerden biri de Yüce Allah'ın: { وَمَا يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ } “Kör ile gören bir olmaz” [Fâtır, 35/19] yani mümin ile kâfir bir olmaz kavli ve bundan sonraki: { وَمَا يَسْتَوِي الْأَحْيَاءُ وَلَا الْأَمْوَاتُ } “Diriler ile ölüler de bir olmaz” [Fâtır, 35/22] yani müminler ile kâfirler bir olmaz kavlidir. Bu karinelerden biri de bundan sonraki Yüce Allah'ın şu kavlidir: { إِنْ أَنْتَ إِلَّا نَذِيرٌ } “Sen ancak bir uyarıcısın” [Fâtır, 35/23] yani: Saptırmak ve doğru yola iletmek senin elinde değildir; sen ancak bir uyarıcısın, yani görevini tebliğ ettin.
التَّفْسِيرُ الثَّانِي: هُوَ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْمَوْتَى الَّذِينَ مَاتُوا بِالْفِعْلِ، وَلَكِنَّ الْمُرَادَ بِالسَّمَاعِ الْمَنْفِيِّ فِي قَوْلِهِ: إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى خُصُوصُ السَّمَاعِ الْمُعْتَادِ الَّذِي يَنْتَفِعُ صَاحِبُهُ بِهِ، وَأَنَّ هَذَا مَثَلٌ ضُرِبَ لِلْكُفَّارِ، وَالْكُفَّارُ يَسْمَعُونَ الصَّوْتَ، لَكِنْ لَا يَسْمَعُونَ سَمَاعَ قَبُولٍ بِفِقْهٍ وَاتِّبَاعٍ ; كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لَا يَسْمَعُ إِلَّا دُعَاءً
İkinci tefsir: Ölülerden kastın bizzat ölmüş olan kimseler olmasıdır; fakat { إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى } kavlinde nefyedilen işitmeden kasıt, sahibinin kendisinden faydalandığı mutat (alışılagelmiş) özel işitmedir ve bu kâfirlere vurulmuş bir meseldir. Kâfirler sesi işitirler, fakat kavrayarak ve tabi olarak kabul işitmesiyle işitmezler; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لَا يَسْمَعُ إِلَّا دُعَاءً } “İnkâr edenlerin durumu, bağırıp çağırmadan başka bir şey işitmeyen hayvana haykıran kimsenin durumu gibidir...”
وَنِدَاءً [٢ \ ١٧١] فَهَكَذَا الْمَوْتَى الَّذِينَ ضُرِبَ بِهِمُ الْمَثَلُ لَا يَجِبُ أَنْ يُنْفَى عَنْهُمْ جَمِيعُ أَنْوَاعِ السَّمَاعِ، كَمَا لَمْ يُنْفَ ذَلِكَ عَنِ الْكُفَّارِ، بَلْ قَدِ انْتَفَى عَنْهُمُ السَّمَاعُ الْمُعْتَادُ الَّذِينَ يَنْتَفِعُونَ بِهِ، وَأَمَّا سَمَاعٌ آخَرُ فَلَا، وَهَذَا التَّفْسِيرُ الثَّانِي جَزَمَ بِهِ وَاقْتَصَرَ عَلَيْهِ أَبُو الْعَبَّاسِ ابْنُ تَيْمِيَّةَ، كَمَا سَيَأْتِي إِيضَاحُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فِي هَذَا الْمَبْحَثِ.
{ وَنِدَاءً } “...ve seslenmeden [başka bir şey işitmeyenin]” [Bakara, 2/171]. İşte kendileriyle mesel vurulan ölülerden de işitmenin her türünün nefyedilmesi gerekmez; tıpkı bunun kâfirlerden tamamen nefyedilmediği gibi. Bilakis onlardan nefyedilen, kendisiyle faydalandıkları mutat işitmedir; başka bir işitme ise nefyedilmemiştir. Bu ikinci tefsiri, bu konuda inşallah açıklaması geleceği üzere Ebü'l-Abbâs İbn Teymiyye kesin bir dille benimsemiş ve bununla yetinmiştir.
وَهَذَا التَّفْسِيرُ الْأَخِيرُ دَلَّتْ عَلَيْهِ أَيْضًا آيَاتٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ، جَاءَ فِيهَا التَّصْرِيحُ بِالْبَكَمِ وَالصَّمَمِ وَالْعَمَى مُسْنَدًا إِلَى قَوْمٍ يَتَكَلَّمُونَ وَيَسْمَعُونَ وَيُبْصِرُونَ، وَالْمُرَادُ بِصَمَمِهِمْ صَمَمُهُمْ عَنْ سَمَاعِ مَا يَنْفَعُهُمْ دُونَ غَيْرِهِ، فَهُمْ يَسْمَعُونَ غَيْرَهُ، وَكَذَلِكَ فِي الْبَصَرِ وَالْكَلَامِ، وَذَلِكَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي الْمُنَافِقِينَ: صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ [٢ \ ١٨] فَقَدْ قَالَ فِيهِمْ: صُمٌّ بُكْمٌ مَعَ شِدَّةِ فَصَاحَتِهِمْ وَحَلَاوَةِ أَلْسِنَتِهِمْ، كَمَا صَرَّحَ بِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِيهِمْ: وَإِنْ يَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ [٦٣ \ ٤] أَيْ: لِفَصَاحَتِهِمْ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذَا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ [٣٣ \ ١٩] فَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ إِنْ يَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ، وَإِذَا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوا الْمُسْلِمِينَ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ، هُمُ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ فِيهِمْ: صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ، وَمَا ذَلِكَ إِلَّا أَنَّ صَمَمَهُمْ وَبَكَمَهُمْ وَعَمَاهُمْ بِالنِّسْبَةِ إِلَى شَيْءٍ خَاصٍّ، وَهُوَ مَا يُنْتَفَعُ بِهِ مِنَ الْحَقِّ، فَهَذَا وَحْدَهُ هُوَ الَّذِي صُمُّوا عَنْهُ فَلَمْ يَسْمَعُوهُ، وَبُكِمُوا عَنْهُ فَلَمْ يَنْطِقُوا بِهِ، وَعُمُوا عَنْهُ فَلَمْ يَرَوْهُ مَعَ أَنَّهُمْ يَسْمَعُونَ غَيْرَهُ وَيُبْصِرُونَهُ، وَيَنْطِقُونَ بِهِ ; كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَجَعَلْنَا لَهُمْ سَمْعًا وَأَبْصَارًا وَأَفْئِدَةً فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَلَا أَبْصَارُهُمْ وَلَا أَفْئِدَتُهُمْ مِنْ شَيْءٍ الْآيَةَ [٤٦ \ ٢٦] وَهَذَا وَاضِحٌ كَمَا تَرَى.
Bu son tefsire Allah'ın Kitabı'ndan, konuşan, işiten ve gören bir topluluğa dilsizlik, sağırlık ve körlüğün nispet edildiği açıkça bildirilen ayetler de delalet etmiştir. Onların sağırlığından kasıt, başka şeyleri işittikleri halde kendilerine fayda veren şeyi işitmeye karşı sağır olmalarıdır; aynı şekilde görme ve konuşmada da durum böyledir. Nitekim münafıklar hakkında Yüce Allah'ın şu kavli böyledir: { صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ } “Onlar sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler; artık geri de dönemezler” [Bakara, 2/18]. Oysa onlar hakkında: { وَإِنْ يَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ } “Konuşurlarsa sözlerini dinlersin” [Münâfikûn, 63/4] yani fesahatlerinden dolayı dinlersin kavlinde ve Yüce Allah'ın: { فَإِذَا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ } “Korku gidince de sizi keskin dilleriyle incitirler” [Ahzâb, 33/19] kavlinde açıkça ifade edildiği üzere dillerinin tatlılığı ve aşırı fesahatlerine rağmen haklarında { صُمٌّ بُكْمٌ } “sağırdırlar, dilsizdirler” buyurmuştur. İşte konuştuklarında sözlerini dinlediğin ve korku gittiğinde Müslümanları keskin dilleriyle inciten bu kimseler, Allah'ın haklarında { صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ } buyurduğu kimselerdir. Bu da ancak onların sağırlık, dilsizlik ve körlüklerinin özel bir şeye, yani haktan faydalanılan şeye nispetle olmasındandır. İşte onlar başka şeyleri işittikleri, gördükleri ve konuştukları halde yalnızca buna karşı sağırdırlar ve onu işitmemişlerdir; buna karşı dilsizdirler ve onu söylememişlerdir; buna karşı kördürler ve onu görmemişlerdir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَجَعَلْنَا لَهُمْ سَمْعًا وَأَبْصَارًا وَأَفْئِدَةً فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَلَا أَبْصَارُهُمْ وَلَا أَفْئِدَتُهُمْ مِنْ شَيْءٍ } “Onlara kulaklar, gözler ve kalpler vermiştik. Fakat kulakları, gözleri ve kalpleri onlara hiçbir fayda sağlamadı...” [Ahkāf, 46/26]. Gördüğün gibi bu gayet açıktır.
وَقَدْ أَوْضَحْنَا هَذَا غَايَةَ الْإِيضَاحِ مَعَ شَوَاهِدِهِ الْعَرَبِيَّةِ فِي كِتَابِنَا «دَفْعُ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ» فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى وَجْهِ الْجَمْعِ بَيْنَ قَوْلِهِ فِي الْمُنَافِقِينَ: صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ [٢ \ ١٨] مَعَ قَوْلِهِ فِيهِمْ: وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ [٢ \ ٢٠] وَقَوْلِهِ فِيهِمْ: سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ [٣٣ \ ١٩] وَقَوْلِهِ فِيهِمْ أَيْضًا: وَإِنْ يَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ [٦٣ \ ٤] وَقَدْ أَوْضَحْنَا هُنَاكَ أَنَّ الْعَرَبَ تُطْلِقُ الصَّمَمَ وَعَدَمَ السَّمَاعِ عَلَى السَّمَاعِ، الَّذِي لَا فَائِدَةَ فِيهِ، وَذَكَرْنَا بَعْضَ الشَّوَاهِدِ الْعَرَبِيَّةِ عَلَى ذَلِكَ.
Bunu Arapça şahitleriyle birlikte 'Def‘u Îhâmi'l-İztırâb ‘an Âyâti'l-Kitâb' adlı kitabımızda, Bakara Suresi'nde münafıklar hakkındaki: { صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ } [Bakara, 2/18] kavli ile yine onlar hakkındaki: { وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ } [Bakara, 2/20] kavli, { سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ } [Ahzâb, 33/19] kavli ve { وَإِنْ يَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ } [Münâfikûn, 63/4] kavlini uzlaştırma bahsinde en açık şekilde ortaya koymuştuk. Orada Arapların sağırlık ve işitmeme ifadelerini faydası olmayan işitme hakkında da kullandıklarını açıklamış ve buna dair bazı Arapça şahitleri zikretmiştik.
مَسْأَلَةٌ تَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ.
Bu yüce ayetle ilgili bir mesele.
اعْلَمْ أَنَّ الَّذِي يَقْتَضِي الدَّلِيلُ رُجْحَانَهُ هُوَ أَنَّ الْمَوْتَى فِي قُبُورِهِمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ مَنْ
Bil ki delilin tercih edilmesini (rüchanını) gerektirdiği görüş; ölülerin kabirlerinde kendileriyle
كَلَّمَهُمْ، وَأَنَّ قَوْلَ عَائِشَةَ ﵂ وَمَنْ تَبِعَهَا: إِنَّهُمْ لَا يَسْمَعُونَ، اسْتِدْلَالًا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى، وَمَا جَاءَ بِمَعْنَاهَا مِنَ الْآيَاتِ غَلَطٌ مِنْهَا ﵂، وَمِمَّنْ تَبِعَهَا.
konuşan kimsenin sözünü işittikleridir. Âişe'nin radıyallâhu anhâ ve ona tabi olanların, Yüce Allah'ın: { إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى } “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin” kavli ve bu anlamda gelen ayetleri delil getirerek söyledikleri “onların işitmeyecekleri” sözü ise kendisinin radıyallâhu anhâ ve ona tabi olanların bir yanılgısıdır.
وَإِيضَاحُ كَوْنِ الدَّلِيلِ يَقْتَضِي رُجْحَانَ ذَلِكَ مَبْنِيٌّ عَلَى مُقَدِّمَتَيْنِ:
Delilin bunun tercihini gerektirdiğinin açıklaması iki öncüle dayanmaktadır:
الْأُولَى مِنْهُمَا: أَنَّ سَمَاعَ الْمَوْتَى ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي أَحَادِيثَ مُتَعَدِّدَةٍ ثُبُوتًا لَا مَطْعَنَ فِيهِ، وَلَمْ يَذْكُرْ ﷺ أَنَّ ذَلِكَ خَاصٌّ بِإِنْسَانٍ وَلَا بِوَقْتٍ.
Bunlardan birincisi: Ölülerin işitmesi Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem pek çok hadiste hiçbir itiraza yer bırakmayacak kesinlikte sabit olmuştur ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunun belirli bir insana veya belirli bir vakte has olduğunu belirtmemiştir.
وَالْمُقَدِّمَةُ الثَّانِيَةُ: هِيَ أَنَّ النُّصُوصَ الصَّحِيحَةَ عَنْهُ ﷺ فِي سَمَاعِ الْمَوْتَى لَمْ يَثْبُتْ فِي الْكِتَابِ وَلَا فِي السُّنَّةِ شَيْءٌ يُخَالِفُهَا، وَتَأْوِيلُ عَائِشَةَ ﵂ بَعْضَ الْآيَاتِ عَلَى مَعْنًى يُخَالِفُ الْأَحَادِيثَ الْمَذْكُورَةَ، لَا يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ ; لِأَنَّ غَيْرَهُ فِي مَعْنَى الْآيَاتِ أَوْلَى بِالصَّوَابِ مِنْهُ، فَلَا تُرَدُّ النُّصُوصُ الصَّحِيحَةُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ بِتَأَوُّلِ بَعْضِ الصَّحَابَةِ بَعْضَ الْآيَاتِ، وَسَنُوَضِّحُ هُنَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ صِحَّةَ الْمُقْدِمَتَيْنِ الْمَذْكُورَتَيْنِ، وَإِذَا ثَبَتَ بِذَلِكَ أَنَّ سَمَاعَ الْمَوْتَى ثَابِتٌ عَنْهُ ﷺ مِنْ غَيْرِ مُعَارِضٍ صَرِيحٍ، عُلِمَ بِذَلِكَ رُجْحَانُ مَا ذَكَرْنَا، أَنَّ الدَّلِيلَ يَقْتَضِي رُجْحَانَهُ.
İkinci öncül ise: Ölülerin işitmesi konusunda ondan sallallâhu aleyhi ve sellem gelen sahih nasslara aykırı hiçbir şey ne Kitap'ta ne de Sünnet'te sabit olmamıştır. Âişe'nin radıyallâhu anhâ bazı ayetleri söz konusu hadislere aykırı düşecek bir manaya tevil etmesine başvurulması zorunlu değildir; çünkü ayetlerin manasında onun dışındakilerin görüşü isabete daha uygundur. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem gelen sahih nasslar, bazı sahabelerin bazı ayetleri tevil etmesiyle reddedilemez. İnşallah burada zikredilen iki öncülün sıhhatini açıklayacağız. Böylece ölülerin işitmesinin Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem açık bir muarız (çelişen delil) olmaksızın sabit olduğu anlaşılınca, delilin tercih edilmesini gerektirdiğini belirttiğimiz hususun üstünlüğü de anlaşılmış olur.
أَمَّا الْمُقَدِّمَةُ الْأُولَى، وَهِيَ ثُبُوتُ سَمَاعِ الْمَوْتَى عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، فَقَدْ قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، سَمِعَ رَوْحَ بْنَ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ: ذَكَرَ لَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ عَنْ أَبِي طَلْحَةَ أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ ﷺ أَمَرَ يَوْمَ بَدْرٍ بِأَرْبَعَةٍ وَعِشْرِينَ رَجُلًا مِنْ صَنَادِيدِ قُرَيْشٍ، فَقُذِفُوا فِي طُوًى مِنْ أَطْوَاءِ بَدْرٍ خَبِيثٍ مُخْبِثٍ، وَكَانَ إِذَا ظَهَرَ عَلَى قَوْمٍ أَقَامَ بِالْعَرْصَةِ ثَلَاثَ لَيَالٍ، فَلَمَّا كَانَ بِبَدْرٍ الْيَوْمَ الثَّالِثَ أَمَرَ بِرَاحِلَتِهِ فَشُدَّ عَلَيْهَا رَحْلُهَا، ثُمَّ مَشَى وَاتَّبَعَهُ أَصْحَابُهُ، وَقَالُوا: مَا نَرَى يَنْطَلِقُ إِلَّا لِبَعْضِ حَاجَتِهِ، حَتَّى قَامَ عَلَى شَفَةِ الرَّكِيِّ، فَجَعَلَ يُنَادِيهِمْ بِأَسْمَائِهِمْ وَأَسْمَاءِ آبَائِهِمْ: «يَا فُلَانَ بْنَ فُلَانٍ، وَيَا فُلَانَ بْنَ فُلَانٍ، أَيَسُرُّكُمْ أَنَّكُمْ أَطَعْتُمُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ، فَإِنَّا قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًا، فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًا» ؟ قَالَ: فَقَالَ عُمَرُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ مَا تُكَلِّمُ مِنْ أَجْسَادٍ لَا أَرْوَاحَ لَهَا؟ ! فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ، مَا أَنْتُمْ بِأَسْمَعَ لِمَا أَقُولُ مِنْهُمْ» ، قَالَ قَتَادَةُ: أَحْيَاهُمُ اللَّهُ لَهُ حَتَّى أَسْمَعَهُمْ تَوْبِيخًا وَتَصْغِيرًا وَنِقْمَةً وَحَسْرَةً وَنَدَمًا.
Birinci öncüle, yani ölülerin işitmesinin Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem sabit olduğuna gelince; Buhârî Sahîh'inde şöyle demiştir: Bana Abdullah b. Muhammed anlattı, o Ravh b. Ubâde'den duymuş, bize Saîd b. Ebî Arûbe, Katâde'den anlattı; o şöyle dedi: Enes b. Mâlik bize Ebû Talha'dan zikretti ki; Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü Kureyş'in ileri gelenlerinden yirmi dört adam hakkında emir verdi ve onlar Bedir'in pis, pisletici kuyularından (tavî) birine atıldılar. Peygamber bir kavme galip geldiğinde o meydanda üç gece ikamet ederdi. Bedir'de üçüncü gün olunca biniti hakkında emir verdi ve semeri bağlandı. Sonra yürüdü, ashabı da peşinden gittiler ve: «Herhalde bir ihtiyacı için gidiyor» dediler. Nihayet kuyunun kenarında durdu ve onlara kendi isimleriyle ve babalarının isimleriyle seslenmeye başladı: «Ey filan oğlu filan! Ey filan oğlu filan! Allah'a ve Resûlü'ne itaat etmiş olmanız sizi sevindirir miydi? Doğrusu biz Rabbimizin bize vadettiğini hak olarak bulduk; siz de Rabbinizin size vadettiğini hak olarak buldunuz mu?» dedi. Katâde dedi ki: Bunun üzerine Ömer: «Ey Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem! Ruhları olmayan cesetlere mi hitap ediyorsun?!» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Muhammed'in nefsi elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, söylediklerimi siz onlardan daha iyi işitir değilsiniz» buyurdu. Katâde şöyle demiştir: Kınama, küçümseme, intikam, hasret ve nedamet olsun diye Allah onları işittirmek üzere onun için diriltti.
فَهَذَا الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ أَقْسَمَ فِيهِ النَّبِيُّ ﷺ أَنَّ الْأَحْيَاءَ الْحَاضِرِينَ لَيْسُوا بِأَسْمَعَ لِمَا يَقُولُ ﷺ مِنْ أُولَئِكَ الْمَوْتَى بَعْدَ ثَلَاثٍ، وَهُوَ نَصٌّ صَحِيحٌ صَرِيحٌ فِي سَمَاعِ الْمَوْتَى، وَلَمْ يَذْكُرْ ﷺ فِي ذَلِكَ
İşte bu sahih hadiste Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, hazır bulunan dirilerin, üç gün sonra o ölülerden daha iyi işitici olmadıklarına dair yemin etmiştir. Bu, ölülerin işitmesi konusunda sahih ve açık bir nastır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu hususta
تَخْصِيصًا، وَكَلَامُ قَتَادَةَ الَّذِي ذَكَرَهُ عَنْهُ الْبُخَارِيُّ اجْتِهَادٌ مِنْهُ، فِيمَا يَظْهَرُ.
herhangi bir tahsis zikretmemiştir. Buhârî'nin Katâde'den aktardığı söz ise anlaşıldığı kadarıyla onun kendi ictihadıdır.
وَقَالَ الْبُخَارِيُّ فِي «صَحِيحِهِ» أَيْضًا: حَدَّثَنِي عُثْمَانُ، حَدَّثَنِي عَبْدَةُ عَنْ هُشَامٍ عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ قَالَ: وَقَفَ النَّبِيُّ ﷺ عَلَى قَلِيبِ بَدْرٍ، فَقَالَ: «هَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا» ؟ ثُمَّ قَالَ: «إِنَّهُمُ الْآنَ يَسْمَعُونَ مَا أَقُولُ» ، فَذُكِرَ لِعَائِشَةَ، فَقَالَتْ: إِنَّمَا قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «إِنَّهُمُ الْآنَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّ الَّذِي كُنْتُ أَقُولُ لَهُمْ هُوَ الْحَقُّ» ، ثُمَّ قَرَأَتْ: إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى، حَتَّى قَرَأَتِ الْآيَةَ، انْتَهَى مِنْ صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ.
Buhârî Sahîh'inde yine şöyle demiştir: Bana Osman anlattı, bana Abde, Hişâm'dan, o da babasından, o da İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ anlattı; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir kuyusunun (kalîb) başında durup: «Rabbinizin size vadettiğini hak olarak buldunuz mu?» dedi. Sonra: «Onlar şu anda benim söylediklerimi muhakkak işitiyorlar» buyurdu. Bu durum Âişe'ye zikredilince o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ancak: «Onlar, kendilerine söylemekte olduğum şeyin hak olduğunu şu anda muhakkak biliyorlar» buyurmuştur. Sonra ayetin sonuna kadar { إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى } “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin” ayetini okudu. Sahîh-i Buhârî'den nakil bitti.
وَقَدْ رَأَيْتُهُ أَخْرَجَ عَنْ صَحَابِيَّيْنِ جَلِيلَيْنِ هُمَا: ابْنُ عُمَرَ، وَأَبُو طَلْحَةَ، تَصْرِيحَ النَّبِيِّ ﷺ بِأَنَّ أُولَئِكَ الْمَوْتَى يَسْمَعُونَ مَا يَقُولُ لَهُمْ، وَرَدُّ عَائِشَةَ لِرِوَايَةِ ابْنِ عُمَرَ بِمَا فَهِمَتْ مِنَ الْقُرْآنِ مَرْدُودٌ، كَمَا سَتَرَى إِيضَاحَهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.
Gördüğün gibi [Buhârî], iki celil sahabi olan İbn Ömer ve Ebû Talha'dan, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem o ölülerin kendilerine söylediklerini işittiklerine dair açık beyanını tahriç etmiştir. Âişe'nin, Kur'an'dan anladığı şeyle İbn Ömer'in rivayetini reddetmesi ise inşallah Yüce Allah'ın izniyle açıklaması geleceği üzere merduttur (geçersizdir).
وَقَدْ أَوْضَحْنَا فِي سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى [١٧ \ ١٥] ، أَنَّ رَدَّهَا عَلَى ابْنِ عُمَرَ أَيْضًا رِوَايَتَهُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّ الْمَيِّتَ يُعَذَّبُ بِبُكَاءِ أَهْلِهِ بِمَا فَهِمَتْ مِنَ الْآيَةِ - مَرْدُودٌ أَيْضًا، وَأَوْضَحْنَا أَنَّ الْحَقَّ مَعَ ابْنِ عُمَرَ فِي رِوَايَتِهِ لَا مَعَهَا فِيمَا فَهِمَتْ مِنَ الْقُرْآنِ.
İsrâ Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى } “Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez” [İsrâ, 17/15] kavli üzerine konuşurken, onun İbn Ömer'in Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ettiği «ölünün ailesinin ağlaması sebebiyle azap göreceği» rivayetini ayetten anladığı şeyle reddetmesinin de merdut olduğunu açıklamış; hakkın Âişe'nin Kur'an'dan anladığı şeyde değil, rivayetinde İbn Ömer ile birlikte olduğunu ortaya koymuştuk.
وَقَالَ الْبُخَارِيُّ فِي «صَحِيحِهِ» أَيْضًا: حَدَّثَنَا عَيَّاشٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْأَعْلَى، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، قَالَ: وَقَالَ لِي خَلِيفَةُ: حَدَّثَنَا ابْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ ﵁، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا وُضِعَ فِي قَبْرِهِ وَتَوَلَّى عَنْهُ أَصْحَابُهُ، وَإِنَّهُ لَيَسْمَعُ قَرْعَ نِعَالِهِمْ، أَتَاهُ مَلَكَانِ فَيُقْعِدَانِهِ فَيَقُولَانِ: مَا كُنْتَ تَقُولُ فِي هَذَا الرَّجُلِ مُحَمَّدٍ ﷺ؟ فَيَقُولُ: أَشْهَدُ أَنَّهُ عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ، فَيُقَالُ: انْظُرْ إِلَى مَقْعَدِكَ مِنَ النَّارِ أَبْدَلَكَ اللَّهُ بِهِ مَقْعَدًا فِي الْجَنَّةِ» الْحَدِيثَ، وَقَدْ رَأَيْتُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ تَصْرِيحَ النَّبِيِّ ﷺ بِأَنَّ الْمَيِّتَ فِي قَبْرِهِ، يَسْمَعُ قَرْعَ نِعَالِ مَنْ دَفَنُوهُ إِذَا رَجَعُوا، وَهُوَ نَصٌّ صَحِيحٌ صَرِيحٌ فِي سَمَاعِ الْمَوْتَى، وَلَمْ يَذْكُرْ ﷺ فِيهِ تَخْصِيصًا.
Buhârî Sahîh'inde yine şöyle demiştir: Bize Ayyâş anlattı, bize Abdüla'lâ anlattı, bize Saîd anlattı; dedi ki: Halîfe de bana: Bize İbn Zürey' anlattı, bize Saîd, Katâde'den, o Enes'ten radıyallâhu anh, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem anlattı; şöyle buyurdu: «Kul kabrine konulup arkadaşları da arkalarını dönüp gittiğinde -ki o onların ayak seslerini muhakkak işitir- ona iki melek gelir, onu oturturlar ve: 'Şu adam (Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem) hakkında ne diyordun?' derler. O da: 'Şehadet ederim ki o, Allah'ın kulu ve elçisidir' der. Bunun üzerine: 'Cehennemdeki yerine bak; Allah onun yerine sana cennette bir makam verdi' denilir...» hadisin devamı. Gördüğün gibi bu sahih hadiste Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, ölünün kabrinde kendisini defnedenler geri döndüklerinde onların ayak seslerini işittiğini açıkça bildirmiştir. Bu, ölülerin işitmesi konusunda sahih ve açık bir nass olup onda sallallâhu aleyhi ve sellem herhangi bir tahsis zikretmemiştir.
وَقَالَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ ﵀ فِي «صَحِيحِهِ» : حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ عُمَرَ بْنِ سَلِيطٍ الْهُذَلِيُّ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، عَنْ ثَابِتٍ، قَالَ: قَالَ أَنَسٌ: كُنْتُ مَعَ عُمَرَ [ح] ، وَحَدَّثَنَا شَيْبَانُ بْنُ فَرُّوخٍ، وَاللَّفْظُ لَهُ: حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ الْمُغِيرَةِ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ: كُنَّا مَعَ عُمَرَ بَيْنَ مَكَّةَ وَالْمَدِينَةِ فَتَرَاءَيْنَا الْهِلَالَ، الْحَدِيثَ. وَفِيهِ: فَقَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يُرِينَا مُصَارِعَ أَهْلِ بَدْرٍ بِالْأَمْسِ، يَقُولُ: «هَذَا مَصْرَعُ فُلَانٍ غَدًا إِنْ شَاءَ اللَّهُ» ، قَالَ: فَقَالَ عُمَرُ: فَوَالَّذِي بَعَثَهُ بِالْحَقِّ مَا أَخْطَئُوا الْحُدُودَ الَّتِي حَدَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَجُعِلُوا فِي بِئْرٍ
Müslim b. el-Haccâc rahimehullâh Sahîh'inde şöyle demiştir: Bana İshâk b. Ömer b. Salît el-Hüzelî anlattı, bize Süleymân b. el-Mugīre, Sâbit'ten anlattı, dedi ki: Enes şöyle dedi: Ben Ömer ile beraberdin... [H]. Bize Şeybân b. Ferrûh da anlattı -lafız onundur-: Bize Süleymân b. el-Mugīre b. Sâbit, Enes b. Mâlik'ten anlattı; şöyle dedi: Mekke ile Medine arasında Ömer ile beraberdik, hilali gözetledik... Hadisin devamında şöyle dedi: Ömer dedi ki: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dün bize Bedir ehlinin vurulup düşecekleri yerleri gösteriyor ve: 'İnşallah yarın şurası filanın vurulup düşeceği yerdir' diyordu.» Ömer dedi ki: «Onu hak ile gönderene yemin olsun ki, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem belirlediği sınırları hiç aşmadılar. Sonra bir kuyuya
بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ، فَانْطَلَقَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَتَّى انْتَهَى إِلَيْهِمْ فَقَالَ: «يَا فُلَانَ بْنَ فُلَانٍ، وَيَا فُلَانَ بْنَ فُلَانٍ، هَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ حَقًّا؟ فَإِنِّي قَدْ وَجَدْتُ مَا وَعَدَنِي اللَّهُ حَقًّا» ، قَالَ عُمَرُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَيْفَ تُكَلِّمُ أَجْسَادًا لَا أَرْوَاحَ فِيهَا؟ قَالَ: «مَا أَنْتُمْ بِأَسْمَعَ لِمَا أَقُولُ مِنْهُمْ، غَيْرَ أَنَّهُمْ لَا يَسْتَطِيعُونَ أَنْ يَرُدُّوا عَلَيَّ شَيْئًا» .
üst üste konuldular. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yürüyüp yanlarına vardı ve: 'Ey filan oğlu filan ve ey filan oğlu filan! Allah'ın ve Resûlü'nün size vadettiğini hak olarak buldunuz mu? Zira ben Allah'ın bana vadettiğini hak olarak buldum' dedi. Ömer: 'Ey Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem! İçinde ruh bulunmayan cesetlere nasıl hitap ediyorsun?' dedi. [Resûlullah]: 'Söylediklerimi siz onlardan daha iyi işitir değilsiniz; şu kadar var ki onlar bana hiçbir şeyle cevap veremezler' buyurdu.»
حَدَّثَنَا هَدَّابُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ تَرَكَ قَتْلَى بَدْرٍ ثَلَاثًا ثُمَّ أَتَاهُمْ، فَقَامَ عَلَيْهِمْ فَنَادَاهُمْ، فَقَالَ: «يَا أَبَا جَهْلِ بْنَ هِشَامٍ، يَا أُمَيَّةَ بْنَ خَلَفٍ، يَا عُتْبَةَ بْنَ رَبِيعَةَ، يَا شَيْبَةَ بْنَ رَبِيعَةَ، أَلَيْسَ قَدْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَكُمُ اللَّهُ حَقًّا، فَإِنِّي قَدْ وَجَدْتُ مَا وَعَدَنِي رَبِّي حَقًّا» ، فَسَمِعَ عُمَرُ قَوْلَ النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ يَسْمَعُوا وَأَنَّى يُجِيبُوا وَقَدْ جَيَّفُوا؟ قَالَ: «وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، مَا أَنْتُمْ بِأَسْمَعَ لِمَا أَقُولُ مِنْهُمْ، وَلَكِنَّهُمْ لَا يَقْدِرُونَ أَنْ يُجِيبُوا» ، ثُمَّ أَمَرَ بِهِمْ فَسُحِبُوا، فَأُلْقُوا فِي قَلِيبِ بَدْرٍ.
Bize Haddâb b. Hâlid anlattı, bize Hammâd b. Seleme, Sâbit el-Bünânî'den, o da Enes b. Mâlik'ten anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir'de öldürülenleri üç [gün] bıraktı, sonra yanlarına geldi, başlarında durup onlara şöyle seslendi: «Ey Ebû Cehil b. Hişâm! Ey Ümeyye b. Halef! Ey Utbe b. Rebîa! Ey Şeybe b. Rebîa! Allah'ın size vadettiğini hak olarak bulmadınız mı? Şüphesiz ben Rabbimin bana vadettiğini hak olarak buldum.» Ömer Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem sözünü işitince: «Ey Allah'ın Resûlü! Nasıl işitsinler ve nasıl cevap versinler ki, leş haline geldiler?» dedi. Peygamber: «Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, söylediklerimi siz onlardan daha iyi işitir değilsiniz; fakat onlar cevap vermeye güç yetiremezler» buyurdu. Sonra onlar hakkında emir verdi; sürüklendiler ve Bedir kuyusuna (kalîb) atıldılar.
ثُمَّ ذَكَرَ مُسْلِمٌ بَعْدَ هَذَا رِوَايَةَ أَنَسٍ عَنْ أَبِي طَلْحَةَ، الَّتِي ذَكَرْنَاهَا عَنِ الْبُخَارِيِّ، فَتَرَى هَذِهِ الْأَحَادِيثَ الثَّابِتَةَ فِي الصَّحِيحِ عَنْ عُمَرَ وَابْنِهِ، وَأَنَسٍ، وَأَبِي طَلْحَةَ ﵃، فِيهَا التَّصْرِيحُ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ بِأَنَّ الْأَحْيَاءَ الْحَاضِرِينَ لَيْسُوا بِأَسْمَعَ مِنْ أُولَئِكَ الْمَوْتَى لِمَا يَقُولُهُ ﷺ، وَقَدْ أَقْسَمَ ﷺ عَلَى ذَلِكَ وَلَمْ يَذْكُرْ تَخْصِيصًا، وَقَالَ مُسْلِمٌ ﵀ فِي «صَحِيحِهِ» أَيْضًا: حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِمَنِ، عَنْ قَتَادَةَ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، قَالَ: قَالَ نَبِيُّ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا وُضِعَ فِي قَبْرِهِ وَتَوَلَّى عَنْهُ أَصْحَابُهُ إِنَّهُ لَيَسْمَعُ قَرْعَ نِعَالِهِمْ» ، قَالَ: «يَأْتِيهِ مَلَكَانِ فَيُعْقِدَانِهِ» الْحَدِيثَ، وَفِيهِ تَصْرِيحُ النَّبِيِّ ﷺ بِسَمَاعِ الْمَيِّتِ فِي قَبْرِهِ قَرْعَ النِّعَالِ، وَهُوَ نَصٌّ صَحِيحٌ صَرِيحٌ فِي سَمَاعِ الْمَوْتَى، وَظَاهِرُهُ الْعُمُومُ فِي كُلِّ مَنْ دُفِنَ وَتَوَلَّى عَنْهُ قَوْمُهُ، كَمَا تَرَى.
Sonra Müslim bundan sonra Enes'in Ebû Talha'dan yaptığı, Buhârî'den aktardığımız rivayeti zikretti. Sahîh'te Ömer'den, oğlundan, Enes'ten ve Ebû Talha'dan radıyallâhu anhüm sabit olan bu hadisleri görüyorsun ki bunlarda Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hazır bulunan dirilerin, söylediklerini o ölülerden daha iyi işitici olmadıklarına dair açık beyanı vardır. O sallallâhu aleyhi ve sellem buna yemin etmiş ve bir tahsis zikretmemiştir. Müslim rahimehullâh Sahîh'inde yine şöyle demiştir: Bize Abd b. Humeyd anlattı, bize Yûnus b. Muhammed anlattı, bize Şeybân b. Abdirrahmân, Katâde'den anlattı, bize Enes b. Mâlik anlattı; dedi ki: Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kul kabrine konulup arkadaşları da ondan ayrılıp gittiğinde o, onların ayak seslerini muhakkak işitir.» Dedi ki: «Ona iki melek gelir ve onu oturturlar...» hadisi zikretti. Bunda Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ölünün kabrinde ayak seslerini işittiğine dair açık ifadesi vardır. Bu, ölülerin işitmesi hususunda sahih ve açık bir nass olup zahiri, gördüğün gibi defnedilip de kavmi kendisinden ayrılıp giden herkes hakkında umumîdir.
وَمِنَ الْأَحَادِيثِ الدَّالَّةِ عَلَى عُمُومِ سَمَاعِ الْمَوْتَى مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى التَّمِيمِيُّ، وَيَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ، وَقُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ يَحْيَى بْنُ يَحْيَى: أَخْبَرَنَا، وَقَالَ الْآخَرَانِ: حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ عَنْ شَرِيكٍ، وَهُوَ ابْنُ أَبِي نَمِرٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ عَائِشَةَ ﵂، أَنَّهَا قَالَتْ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ كُلَّمَا كَانَ لَيْلَتُهَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَخْرُجُ مِنْ آخِرِ اللَّيْلِ إِلَى الْبَقِيعِ، فَيَقُولُ: «السَّلَامُ عَلَيْكُمْ دَارَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ، وَأَتَاكُمْ مَا تُوعَدُونَ غَدًا مُؤَجَّلُونَ، وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ بِكُمْ لَاحِقُونَ، اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِأَهْلِ بَقِيعِ الْغَرْقَدِ» ، وَلَمْ يُقِمْ قُتَيْبَةُ قَوْلَهُ: «وَأَتَاكُمْ مَا تُوعِدُونَ» ، وَفِي رِوَايَةٍ فِي صَحِيحٍ مُسْلِمٍ عَنْهَا، قَالَتْ: كَيْفَ أَقُولُ لَهُمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ؟ قَالَ: «قُولِي: السَّلَامُ عَلَى أَهْلِ
Ölülerin işitmesinin umumî olduğuna delalet eden hadislerden biri de Müslim'in Sahîh'inde rivayet ettiğidir: Bize Yahyâ b. Yahyâ et-Temîmî, Yahyâ b. Eyyûb ve Kuteybe b. Saîd anlattı; Yahyâ b. Yahyâ 'bize haber verdi' dedi, diğer ikisi ise 'bize İsmâil b. Ca'fer, Şerîk'ten -ki o İbn Ebî Nemir'dir-, o Atâ b. Yesâr'dan, o Âişe'den radıyallâhu anhâ anlattı' dediler; Âişe şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ne zaman onunla geceleme sırası gelse gecenin sonuna doğru Bakî' [kabristanına] çıkar ve şöyle derdi: «Ey müminler yurdunun sakinleri, sizlere selam olsun! Yarın için vadedildiğiniz şey ertelenmiş olarak size gelmiştir. Şüphesiz biz de inşallah sizlere katılacağız. Allah'ım! Bakîu'l-Garkad ehlini bağışla!» Kuteybe «vadedildiğiniz şey size gelmiştir» sözünü tam nakletmemiştir. Sahîh-i Müslim'deki ondan gelen bir rivayette o şöyle dedi: Ey Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem, onlara ne diyeyim? Şöyle buyurdu: «Şöyle de: Selam olsun bu diyarın
الدِّيَارِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُسْلِمِينَ وَيَرْحَمُ اللَّهُ الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنَّا وَالْمُسْتَأْخِرِينَ، وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ بِكُمْ لَلَاحِقُونَ» ، ثُمَّ قَالَ مُسْلِمٌ ﵀: حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَزُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، قَالَا: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْأَسَدِيُّ عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُعَلِّمُهُمْ إِذَا خَرَجُوا إِلَى الْمَقَابِرِ، فَكَانَ قَائِلُهُمْ يَقُولُ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ: «السَّلَامُ عَلَى أَهْلِ الدِّيَارِ» ، وَفِي رِوَايَةِ زُهَيْرٍ: «السَّلَامُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الدِّيَارِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُسْلِمِينَ، وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ بِكُمْ لَلَاحِقُونَ، نَسْأَلُ اللَّهَ لَنَا وَلَكُمُ الْعَافِيَةَ» ، انْتَهَى مِنْ «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» .
mümin ve Müslüman ehline! Allah bizden önce geçenlere de sonraya kalanlara da rahmet etsin. Şüphesiz biz de inşallah sizlere muhakkak katılacağız.» Sonra Müslim rahimehullâh şöyle dedi: Bize Ebû Bekir b. Ebî Şeybe ve Züheyr b. Harb anlattılar; dediler ki: Bize Muhammed b. Abdillâh el-Esedî, Süfyân'dan, o Alkame b. Mersed'den, o Süleymân b. Büreyde'den, o babasından anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kabristana çıktıklarında onlara [nasıl söyleyeceklerini] öğretirdi; Ebû Bekir'in rivayetine göre konuşan kimse şöyle derdi: «Selam olsun bu diyarın ehline...» Züheyr'in rivayetinde ise: «Ey bu diyarın mümin ve Müslüman ehli! Sizlere selam olsun. Şüphesiz biz de inşallah sizlere katılacağız. Allah'tan bize de size de afiyet dileriz.» Sahîh-i Müslim'den nakil bitti.
وَخِطَابُهُ ﷺ لِأَهْلِ الْقُبُورِ بِقَوْلِهِ: «السَّلَامُ عَلَيْكُمْ» ، وَقَوْلُهُ: «وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ بِكُمْ» ، وَنَحْوُ ذَلِكَ يَدُلُّ دَلَالَةً وَاضِحَةً عَلَى أَنَّهُمْ يَسْمَعُونَ سَلَامَهُ لِأَنَّهُمْ لَوْ كَانُوا لَا يَسْمَعُونَ سَلَامَهُ وَكَلَامَهُ لَكَانَ خِطَابُهُ لَهُمْ مِنْ جِنْسِ خِطَابِ الْمَعْدُومِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ مِنْ شَأْنِ الْعُقَلَاءِ، فَمِنَ الْبَعِيدِ جَدًّا صُدُورُهُ مِنْهُ ﷺ، وَسَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ ذِكْرُ حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ الدَّالِّ عَلَى أَنَّ الْمَيِّتَ فِي قَبْرِهِ يَسْتَأْنِسُ بِوُجُودِ الْحَيِّ عِنْدَهُ.
Onun sallallâhu aleyhi ve sellem kabir ehline: «Sizlere selam olsun» ve «Şüphesiz biz de inşallah sizlere [katılacağız]» ve benzeri şekillerde hitap etmesi, onların onun selamını işittiklerine açık bir delaletle delalet eder; çünkü şayet onun selamını ve sözünü işitmiyor olsalardı, onlara hitabı var olmayan bir varlığa (ma‘dûm) hitap kabilinden olurdu. Kuşkusuz bu durum akıl sahiplerinin işi değildir; dolayısıyla bunun ondan sallallâhu aleyhi ve sellem sadır olması son derece uzaktır. İnşallah ölünün kabrinde, yanında bulunan dirinin varlığıyla ünsiyet kurduğuna (huzur bulduğuna) delalet eden Amr b. el-Âs hadisinin zikri gelecektir.
وَإِذَا رَأَيْتَ هَذِهِ الْأَدِلَّةَ الصَّحِيحَةَ الدَّالَّةَ عَلَى سَمَاعِ الْمَوْتَى، فَاعْلَمْ أَنَّ الْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةَ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى، وَقَوْلِهِ: وَمَا أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ [٣٥ \ ٢٢] لَا تُخَالِفُهَا، وَقَدْ أَوْضَحْنَا الصَّحِيحَ مِنْ أَوْجُهِ تَفْسِيرِهَا، وَذَكَرْنَا دَلَالَةَ الْقَرَائِنِ الْقُرْآنِيَّةِ عَلَيْهِ، وَأَنَّ اسْتِقْرَاءَ الْقُرْآنِ يَدُلُّ عَلَيْهِ.
Ölülerin işittiğine delalet eden bu sahih delilleri gördüğünde bil ki Yüce Allah'ın: { إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى } “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin” kavli ve { وَمَا أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ } “sen kabirlerde olanlara işittirecek değilsin” [Fâtır, 35/22] kavli gibi Kur'anî ayetler bu delillere aykırı değildir. Bunların tefsir vecihlerinden sahih olanını açıkladık, Kur'anî karinelerin buna delaletini ve Kur'an'ın tümevarımının (istikrâ) buna işaret ettiğini belirttik.
وَمِمَّنْ جَزَمَ بِأَنَّ الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةَ لَا تُنَافِي الْأَحَادِيثَ الصَّحِيحَةَ الَّتِي ذَكَرْنَا أَبُو الْعَبَّاسِ ابْنُ تَيْمِيَّةَ، فَقَدْ قَالَ فِي الْجُزْءِ الرَّابِعِ مِنْ «مَجْمُوعِ الْفَتَاوِي» مِنْ صَحِيفَةِ خَمْسٍ وَتِسْعِينَ وَمِائَتَيْنِ، إِلَى صَحِيفَةِ تِسْعٍ وَتِسْعِينَ وَمِائَتَيْنِ، مَا نَصُّهُ: وَقَدْ تُعَادُ الرُّوحُ إِلَى الْبَدَنِ فِي غَيْرِ وَقْتِ الْمَسْأَلَةِ، كَمَا فِي الْحَدِيثِ الَّذِي صَحَّحَهُ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، أَنَّهُ قَالَ: «مَا مِنْ رَجُلٍ يَمُرُّ بِقَبْرِ الرَّجُلِ الَّذِي كَانَ يَعْرِفُهُ فِي الدُّنْيَا فَيُسَلِّمُ عَلَيْهِ، إِلَّا رَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِ رُوحَهُ حَتَّى يَرُدَّ ﵇» . وَفِي سُنَنِ أَبِي دَاوُدَ وَغَيْرِهِ عَنْ أَوْسِ بْنِ أَبِي أَوْسٍ الثَّقَفِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «إِنَّ خَيْرَ أَيَّامِكُمْ يَوْمُ الْجُمُعَةِ، فَأَكْثِرُوا عَلَيَّ مِنَ الصَّلَاةِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَلَيْلَةَ الْجُمُعَةِ، فَإِنَّ صَلَاتَكُمْ مَعْرُوضَةٌ عَلَيَّ» ، قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهَ كَيْفَ تُعْرَضُ صَلَاتُنَا عَلَيْكَ وَقَدْ أَرِمْتَ؟ فَقَالَ: «إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ عَلَى الْأَرْضِ أَنْ تَأْكُلَ أَجْسَادَ الْأَنْبِيَاءِ» ، وَهَذَا الْبَابُ فِيهِ مِنَ الْأَحَادِيثِ وَالْآثَارِ، مَا يَضِيقُ هَذَا الْوَقْتُ عَنِ اسْتِقْصَائِهِ، مِمَّا يُبَيِّنُ أَنَّ الْأَبْدَانَ الَّتِي فِي الْقُبُورِ تَنْعَمُ وَتُعَذَّبُ إِذَا شَاءَ اللَّهُ ذَلِكَ كَمَا يَشَاءُ، وَأَنَّ الْأَرْوَاحَ بَاقِيَةٌ بَعْدَ مُفَارَقَةِ الْبَدَنِ وَمُنْعِمَةٌ أَوْ مُعَذَّبَةٌ، وَلِذَا أَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ بِالسَّلَامِ عَلَى الْمَوْتَى، كَمَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ وَالسُّنَنِ أَنَّهُ كَانَ يُعَلِّمُ
Zikredilen ayetlerin zikrettiğimiz sahih hadislere aykırı olmadığını kesin bir dille belirtenlerden biri de Ebü'l-Abbâs İbn Teymiyye'dir. Nitekim 'Mecmûu'l-Fetâvâ'nın dördüncü cildinde iki yüz doksan beşinci sayfadan iki yüz doksan dokuzuncu sayfaya kadar aynen şöyle demiştir: «Kabirdeki sual vaktinin dışındaki zamanlarda da ruh bedene iade edilebilir; nitekim İbn Abdilberr'in Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem sahih kabul ettiği hadiste Peygamber şöyle buyurmuştur: 'Dünyada tanıdığı bir adamın kabrinin yanından geçip ona selam veren hiçbir adam yoktur ki, Allah onun selamını alması için ruhunu ona iade etmesin.' Ebû Dâvûd'un Sünen'inde ve diğer kaynaklarda Evs b. Ebî Evs es-Sekafî'den, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edildiğine göre o şöyle buyurmuştur: 'Günlerinizin en faziletlisi cuma günüdür; cuma günü ve cuma gecesi bana çokça salavat getirin, zira salavatınız bana arz olunur.' Dediler ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Sen çürüyüp yok olmuşken salavatımız sana nasıl arz olunur?' Şöyle buyurdu: 'Şüphesiz Allah peygamberlerin cesetlerini yemeyi toprağa haram kılmıştır.' Bu konuda, vaktin tamamını aktarmaya yetmeyeceği kadar hadisler ve rivayetler vardır ki bunlar, kabirlerdeki bedenlerin Allah dilediğinde dilediği gibi nimetlendirileceğini ve azap göreceğini, ruhların bedenden ayrıldıktan sonra bâki kalıp nimetlendirildiğini yahut azap gördüğünü açıklar. Bundan dolayı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ölülere selam verilmesini emretmiştir; nitekim Sahîh'te ve Sünen'lerde sabit olduğu üzere o,
أَصْحَابَهُ إِذَا زَارُوا الْقُبُورَ أَنْ يَقُولُوا: «السَّلَامُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الدِّيَارِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ بِكُمْ لَاحِقُونَ، يَرْحَمُ اللَّهُ الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنَّا وَمِنْكُمْ وَالْمُسْتَأْخِرِينَ، نَسْأَلُ اللَّهَ لَنَا وَلَكُمُ الْعَافِيَةَ، اللَّهُمَّ لَا تَحْرِمْنَا أَجْرَهُمْ وَلَا تَفْتِنَّا بَعْدَهُمْ، وَاغْفِرْ لَنَا وَلَهُمْ» . وَقَدِ انْكَشَفَ لِكَثِيرٍ مِنَ النَّاسِ ذَلِكَ حَتَّى سَمِعُوا صَوْتَ الْمُعَذَّبِينَ فِي قُبُورِهِمْ، وَرَأَوْهُمْ بِعُيُونِهِمْ يُعَذَّبُونَ فِي قُبُورِهِمْ فِي آثَارٍ كَثِيرَةٍ مَعْرُوفَةٍ، وَلَكِنْ لَا يَجِبُ أَنْ يَكُونَ دَائِمًا عَلَى الْبَدَنِ فِي كُلِّ وَقْتٍ، بَلْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي حَالٍ.
kabirleri ziyaret ettiklerinde ashabına şöyle demelerini öğretirdi: 'Ey bu diyarın mümin ehli! Sizlere selam olsun. Şüphesiz biz de inşallah sizlere katılacağız. Allah bizden ve sizden önce geçenlere de sonraya kalanlara da rahmet etsin. Allah'tan bize ve size afiyet dileriz. Allah'ım! Bizi onların ecrinden mahrum etme ve onlardan sonra bizi fitneye düşürme; bizi de onları da bağışla.' Bilinen birçok eserde (rivayette) geçtiği üzere bu durum pek çok insana inkişaf etmiş (açılmış), öyle ki kabirlerinde azap görenlerin seslerini işitmişler ve kabirlerinde azap gördüklerini gözleriyle görmüşlerdir. Fakat bunun her vakitte sürekli olarak beden üzerinde olması gerekmez; aksine belirli bir halde olması da caizdir.
وَفِي الصَّحِيحَيْنِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ﵁ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ تَرَكَ قَتْلَى بَدْرٍ ثَلَاثًا ثُمَّ أَتَاهُمْ فَقَامَ عَلَيْهِمْ، فَقَالَ: «يَا أَبَا جَهْلِ بْنَ هِشَامٍ، يَا أُمَيَّةَ بْنَ خَلَفٍ، يَا عُتْبَةَ بْنَ رَبِيعَةَ، يَا شَيْبَةَ بْنَ رَبِيعَةَ أَلَيْسَ قَدْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَكُمْ رَبُّكُمْ حَقًّا؟ فَإِنِّي وَجَدْتُ مَا وَعَدَنِي رَبِّي حَقًّا» ، فَسَمَعَ عُمَرُ ﵁ قَوْلَ النَّبِيِّ ﷺ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ يَسْمَعُونَ وَقَدْ جَيَّفُوا؟ فَقَالَ: «وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، مَا أَنْتُمْ بِأَسْمَعَ لِمَا أَقُولُ مِنْهُمْ وَلَكِنَّهُمْ لَا يَقْدِرُونَ أَنْ يُجِيبُوا» ، ثُمَّ أَمَرَ بِهِمْ فَسُحِبُوا فَأُلْقُوا فِي قَلِيبِ بَدْرٍ، وَقَدْ أَخْرَجَاهُ فِي الصَّحِيحَيْنِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄، أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ وَقَفَ عَلَى قَلِيبِ بَدْرٍ، فَقَالَ: «هَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَكُمْ رَبُّكُمْ حَقًّا» ؟ وَقَالَ: «إِنَّهُمْ لَيَسْمَعُونَ الْآنَ مَا أَقُولُ» ، فَذُكِرَ ذَلِكَ لِعَائِشَةَ فَقَالَتْ: وَهِمَ ابْنُ عُمَرَ، إِنَّمَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّهُمْ لَيَعْلَمُونَ الْآنَ أَنَّ الَّذِي قُلْتُ لَهُمْ هُوَ الْحَقُّ» ، ثُمَّ قَرَأَتْ قَوْلَهُ تَعَالَى: إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى، حَتَّى قَرَأَتِ الْآيَةَ.
Sahîhayn'da Enes b. Mâlik'ten radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir'de öldürülenleri üç gün bıraktı, sonra yanlarına gelip başlarında durdu ve: 'Ey Ebû Cehil b. Hişâm! Ey Ümeyye b. Halef! Ey Utbe b. Rebîa! Ey Şeybe b. Rebîa! Rabbinizin size vadettiğini hak olarak bulmadınız mı? Zira ben Rabbimin bana vadettiğini hak olarak buldum' buyurdu. Ömer radıyallâhu anh Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem sözünü işitince: 'Ey Allah'ın Resûlü! Leş haline gelmişken nasıl işitirler?' dedi. Peygamber: 'Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, söylediklerimi siz onlardan daha iyi işitir değilsiniz; fakat onlar cevap vermeye güç yetiremezler' buyurdu. Sonra onlar hakkında emir verdi; sürüklendiler ve Bedir kuyusuna atıldılar. İkisi (Buhârî ve Müslim) Sahîhayn'da İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ tahriç etmişlerdir ki; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir kuyusunun başında durup: 'Rabbinizin size vadettiğini hak olarak buldunuz mu?' dedi ve: 'Onlar şu anda söylediklerimi muhakkak işitiyorlar' buyurdu. Bu durum Âişe'ye zikredilince o: 'İbn Ömer yanılmıştır; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ancak: «Onlar, kendilerine söylediğim şeyin hak olduğunu şu anda muhakkak biliyorlar» buyurmuştur' dedi ve sonra ayetin sonuna kadar Yüce Allah'ın: { إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى } “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin” kavlini okudu.
وَأَهْلُ الْعِلْمِ بِالْحَدِيثِ اتَّفَقُوا عَلَى صِحَّةِ مَا رَوَاهُ أَنَسٌ وَابْنُ عُمَرَ، وَإِنْ كَانَا لَمْ يَشْهَدَا بَدْرًا، فَإِنَّ أَنَسًا رَوَى ذَلِكَ عَنْ أَبِي طَلْحَةَ، وَأَبُو طَلْحَةَ شَهِدَ بَدْرًا كَمَا رَوَى أَبُو حَاتِمٍ فِي صَحِيحِهِ، عَنْ أَنَسٍ، عَنْ أَبِي طَلْحَةَ ﵁: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَ يَوْمَ بَدْرٍ بِأَرْبَعَةٍ وَعِشْرِينَ رَجُلًا مِنْ صَنَادِيدِ قُرَيْشٍ، فَقُذِفُوا فِي طُوًى مِنْ أَطْوَاءِ بَدْرٍ، وَكَانَ إِذَا ظَهَرَ عَلَى قَوْمٍ أَحَبَّ أَنْ يُقِيمَ فِي عَرْصَتِهِمْ ثَلَاثَ لَيَالٍ، فَلَمَّا كَانَ الْيَوْمُ الثَّالِثُ أَمَرَ بِرَاحِلَتِهِ فَشُدَّ عَلَيْهَا فَحَرَّكَهَا، ثُمَّ مَشَى وَتَبِعَهُ أَصْحَابُهُ، وَقَالُوا: مَا نَرَاهُ يَنْطَلِقُ إِلَّا لِبَعْضِ حَاجَتِهِ، حَتَّى قَامَ عَلَى شِفَاءِ الرَّكِيِّ، فَجَعَلَ يُنَادِيهِمْ بِأَسْمَائِهِمْ وَأَسْمَاءِ آبَائِهِمْ: «يَا فُلَانَ بْنَ فُلَانٍ، أَيَسُرُّكُمْ أَنَّكُمْ أَطَعْتُمُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ، فَإِنَّا قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا، فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَكُمْ رَبُّكُمْ حَقًّا» ، قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ: يَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ مَا تُكَلِّمُ مِنْ أَجْسَادٍ وَلَا أَرْوَاحَ فِيهَا، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، مَا أَنْتُمْ بِأَسْمَعَ لِمَا أَقُولُ مِنْهُمْ» ، قَالَ قَتَادَةُ: أَحْيَاهُمُ اللَّهُ
Hadis ilmi ehli, Bedir'de hazır bulunmamış olsalar bile Enes ve İbn Ömer'in rivayet ettiklerinin sıhhati üzerinde ittifak etmişlerdir; zira Enes bunu Bedir'de bizzat bulunan Ebû Talha'dan rivayet etmiştir. Nitekim Ebû Hâtim Sahîh'inde Enes'ten, o da Ebû Talha'dan radıyallâhu anh şöyle rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü Kureyş'in ileri gelenlerinden yirmi dört adam hakkında emir verdi ve onlar Bedir'in kuyularından birine atıldılar. Peygamber bir kavme galip geldiğinde onların meydanında üç gece ikamet etmeyi severdi. Üçüncü gün olunca biniti hakkında emir verdi, semeri bağlandı ve onu hareket ettirdi. Sonra yürüdü, ashabı da peşinden gittiler ve: «Herhalde bir ihtiyacı için gidiyor» dediler. Nihayet kuyunun kenarında durdu ve onlara kendi isimleriyle ve babalarının isimleriyle seslenmeye başladı: «Ey filan oğlu filan! Allah'a ve Resûlü'ne itaat etmiş olmanız sizi sevindirir miydi? Doğrusu biz Rabbimizin bize vadettiğini hak olarak bulduk; siz de Rabbinizin size vadettiğini hak olarak buldunuz mu?» dedi. Ömer b. el-Hattâb: «Ey Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem! Ruhları olmayan cesetlere mi hitap ediyorsun?» dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, söylediklerimi siz onlardan daha iyi işitir değilsiniz» buyurdu. Katâde dedi ki: Allah onları
حَتَّى أَسْمَعَهُمْ تَوْبِيخًا، وَتَصْغِيرًا، وَنِقْمَةً، وَحَسْرَةً، وَتَنْدِيمًا، وَعَائِشَةُ قَالَتْ فِيمَا ذَكَرَتْهُ كَمَا تَأَوَّلَتْ.
kınama, küçümseme, intikam, hasret ve pişmanlık olsun diye işittirmek üzere diriltti. Âişe ise zikrettiği hususlarda kendi tevil ettiği şekilde söylemiştir.
وَالنَّصُّ الصَّحِيحُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مُقَدَّمٌ عَلَى تَأْوِيلِ مَنْ تَأَوَّلَ مِنْ أَصْحَابِهِ وَغَيْرِهِ، وَلَيْسَ فِي الْقُرْآنِ مَا يَنْفِي ذَلِكَ، فَإِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى، إِنَّمَا أَرَادَ بِهِ السَّمَاعَ الْمُعْتَادَ الَّذِي يَنْفَعُ صَاحِبَهُ، فَإِنَّ هَذَا مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ لِلْكُفَّارِ، وَالْكُفَّارُ تَسْمَعُ الصَّوْتَ، لَكِنْ لَا تَسْمَعُ سَمَاعَ قَبُولٍ بِفِقْهٍ وَاتِّبَاعٍ ; كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لَا يَسْمَعُ إِلَّا دُعَاءً وَنِدَاءً [٢ \ ١٧١] ، فَهَكَذَا الْمَوْتَى الَّذِينَ ضَرَبَ بِهِمُ الْمَثَلَ لَا يَجِبُ أَنْ يُنْفَى عَنْهُمْ جَمِيعُ أَنْوَاعِ السَّمَاعِ، بَلِ السَّمَاعُ الْمُعْتَادُ كَمَا لَمْ يَنْفِ ذَلِكَ عَنِ الْكُفَّارِ، بَلِ انْتَفَى عَنْهُمُ السَّمَاعُ الْمُعْتَادُ الَّذِي يَنْتَفِعُونَ بِهِ.
Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem gelen sahih nass, ashabından veya başkalarından tevil eden kimselerin teviline takdim edilir (öncelenir). Kur'an'da da bunu nefyeden (çürüten) hiçbir şey yoktur; zira Yüce Allah'ın: { إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى } kavliyle kastedilen ancak sahibine fayda veren mutat işitmedir. Çünkü bu, Allah'ın kâfirlere vurduğu bir meseldir. Kâfirler sesi işitirler, fakat kavrayarak ve tabi olarak kabul işitmesiyle işitmezler; nitekim Yüce Allah: { وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لَا يَسْمَعُ إِلَّا دُعَاءً وَنِدَاءً } “İnkâr edenlerin durumu, bağırıp çağırmadan başka bir şey işitmeyen hayvana haykıran kimsenin durumu gibidir...” [Bakara, 2/171] buyurmuştur. İşte kendileriyle mesel vurulan ölülerden de işitmenin bütün türlerinin nefyedilmesi gerekmez; aksine kâfirlerden tamamen nefyedilmediği gibi mutat işitme nefyedilmiştir, yani faydalandıkları mutat işitme onlardan kalkmıştır.
وَأَمَّا سَمَاعٌ آخَرُ فَلَا يُنْفَى عَنْهُمْ، وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا أَنَّ الْمَيِّتَ يَسْمَعُ خَفْقَ نِعَالِهِمْ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ، فَهَذَا مُوَافِقٌ لِهَذَا فَكَيْفَ يُرْفَعُ ذَلِكَ، انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِ أَبِي الْعَبَّاسِ ابْنِ تَيْمِيَّةَ. وَقَدْ تَرَاهُ صَرَّحَ فِيهِ بِأَنَّ تَأَوُّلَ عَائِشَةَ لَا يُرَدُّ بِهِ النَّصُّ الصَّحِيحُ عَنْهُ ﷺ، وَأَنَّهُ لَيْسَ فِي الْقُرْآنِ مَا يَنْفِي السَّمَاعَ الثَّابِتَ لِلْمَوْتَى فِي الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ.
Başka bir işitme ise onlardan nefyedilmez. Nitekim Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda ölünün, arkalarını dönüp gittiklerinde onların ayak seslerini işittiği sabit olmuştur. Dolayısıyla bu buna uygundur; o halde bu nasıl ortadan kaldırılabilir?» Ebü'l-Abbâs İbn Teymiyye'nin sözünden hedeflenen kısım burada sona ermiştir. Gördüğün gibi o burada Âişe'nin tevili ile Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem gelen sahih nassın reddedilemeyeceğini ve Kur'an'da sahih hadislerde ölüler için sabit olan işitmeyi nefyeden bir şeyin bulunmadığını açıkça ifade etmiştir.
وَإِذَا عَلِمْتَ بِهِ أَنَّ الْقُرْآنَ لَيْسَ فِيهِ مَا يَنْفِي السَّمَاعَ الْمَذْكُورَ، عَلِمْتَ أَنَّهُ ثَابِتٌ بِالنَّصِّ الصَّحِيحِ، مِنْ غَيْرِ مُعَارِضٍ.
Bununla Kur'an'da söz konusu işitmeyi nefyeden bir şeyin bulunmadığını anladığında; onun hiçbir karşıt (muarız) bulunmaksızın sahih nass ile sabit olduğunu da anlarsın.
وَالْحَاصِلُ أَنَّ تَأَوُّلَ عَائِشَةَ ﵂ بَعْضَ آيَاتِ الْقُرْآنِ، لَا تُرَدُّ بِهِ رِوَايَاتُ الصَّحَابَةِ الْعُدُولِ الصَّحِيحَةُ الصَّرِيحَةُ عَنْهُ ﷺ، وَيَتَأَكَّدُ، ذَلِكَ بِثَلَاثَةِ أُمُورٍ:
Özetle Âişe'nin radıyallâhu anhâ Kur'an'ın bazı ayetlerini tevil etmesi sebebiyle, âdil sahabelerin ondan sallallâhu aleyhi ve sellem gelen sahih ve açık rivayetleri reddedilemez. Bu durum üç hususla pekişmektedir:
الْأَوَّلُ: هُوَ مَا ذَكَرْنَاهُ الْآنَ مِنْ أَنَّ رِوَايَةَ الْعَدْلِ لَا تُرَدُّ بِالتَّأْوِيلِ.
Birincisi: Az önce zikrettiğimiz üzere, âdil ravinin rivayetinin tevil ile reddedilemeyeceğidir.
الثَّانِي: أَنَّ عَائِشَةَ ﵂ لَمَّا أَنْكَرَتْ رِوَايَةَ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «إِنَّهُمْ لَيَسْمَعُونَ الْآنَ مَا أَقُولُ» ، قَالَتْ: إِنَّ الَّذِي قَالَهُ ﷺ: «إِنَّهُمْ لَيَعْلَمُونَ الْآنَ أَنَّ الَّذِي كُنْتُ أَقُولُ لَهُمْ هُوَ الْحَقُّ» ، فَأَنْكَرَتِ السَّمَاعَ وَنَفَتْهُ عَنْهُمْ، وَأَثْبَتَتْ لَهُمُ الْعِلْمَ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَنْ ثَبَتَ لَهُ الْعِلْمُ صَحَّ مِنْهُ السَّمَاعُ، كَمَا نَبَّهَ عَلَيْهِ بَعْضُهُمْ.
İkincisi: Âişe radıyallâhu anhâ İbn Ömer'in Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem naklettiği: «Onlar şu anda benim söylediklerimi muhakkak işitiyorlar» rivayetini inkâr ettiğinde: «Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem söylediği ancak: 'Onlar kendilerine söylemekte olduğum şeyin hak olduğunu şu anda muhakkak biliyorlar' ifadesidir» demiştir. Böylece işitmeyi inkâr edip onlardan nefyetmiş, ilmi (bilmeyi) ise onlar için sabit görmüştür. Bilinmektedir ki bazılarının da dikkat çektiği üzere, kendisi için ilim sabit olan kimseden işitmenin de gerçekleşmesi sahihtir.
الثَّالِثُ: هُوَ مَا جَاءَ عَنْهَا مِمَّا يَقْتَضِي رُجُوعَهَا عَنْ تَأْوِيلِهَا، إِلَى الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ.
Üçüncüsü: Âişe'den, kendi tevilinden vazgeçip sahih rivayetlere döndüğünü gerektiren rivayetin gelmiş olmasıdır.
ب قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «فَتْحِ الْبَارِي» : وَمِنَ الْغَرِيبِ أَنَّ فِي الْمَغَازِي لِابْنِ إِسْحَاقَ رِوَايَةَ يُونُسَ بْنِ بُكَيْرٍ بِإِسْنَادٍ جَيِّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ مِثْلُ حَدِيثِ أَبِي طَلْحَةَ، وَفِيهِ: «مَا أَنْتُمْ بِأَسْمَعَ لِمَا
İbn Hacer, «Fethu'l-Bârî»de şöyle demiştir: «Şaşılacak olan şu ki, İbn İshâk'ın el-Meğâzî'sinde Yûnus b. Bükeyr'in ceyyid bir senetle Âişe'den rivayet ettiği hadis, Ebû Talha'nın hadisi gibidir; onda şu lafız yer almaktadır: 'Siz benim söylediklerimi
أَقُولُ مِنْهُمْ» ، وَأَخْرَجَهُ أَحْمَدُ بِإِسْنَادٍ حَسَنٍ، فَإِنْ كَانَ مَحْفُوظًا فَكَأَنَّهَا رَجَعَتْ عَنِ الْإِنْكَارِ لِمَا ثَبَتَ عِنْدَهَا مِنْ رِوَايَةِ هَؤُلَاءِ الصَّحَابَةِ ; لِكَوْنِهَا لَمْ تَشْهَدِ الْقِصَّةَ، انْتَهَى مِنْهُ. وَاحْتِمَالُ رُجُوعِهَا لِمَا ذُكِرَ قَوِيٌّ، لِأَنَّ مَا يَقْتَضِي رُجُوعَهَا ثَبَتَ بِإِسْنَادَيْنِ.
onlardan daha iyi işitir değilsiniz.' Bunu Ahmed de hasen bir senetle tahric etmiştir. Şayet bu [rivayet] mahfuz ise, sanki o, olaya bizzat şahit olmadığı için bu sahabelerin rivayetinin nezdinde sabit olması sebebiyle inkârından dönmüştür.» [İbn Hacer'den nakil] burada sona erdi. Zikredilen sebepten ötürü onun [inkârından] dönmüş olma ihtimali kuvvetlidir; çünkü dönüşünü gerektiren husus iki senetle sabit olmuştur.
قَالَ ابْنُ حَجَرٍ: إِنَّ أَحَدَهُمَا جَيِّدٌ، وَالْآخُرُ حَسَنٌ. ثُمَّ قَالَ ابْنُ حَجَرٍ: قَالَ الْإِسْمَاعِيلِيُّ: كَانَ عِنْدَ عَائِشَةَ مِنَ الْفَهْمِ وَالذَّكَاءِ وَكَثْرَةِ الرِّوَايَةِ وَالْغَوْصِ عَلَى غَوَامِضِ الْعِلْمِ، مَا لَا مَزِيدَ عَلَيْهِ، لَكِنْ لَا سَبِيلَ إِلَى رَدِّ رِوَايَةِ الثِّقَةِ إِلَّا بِنَصٍّ مِثْلِهِ يَدُلُّ عَلَى نَسْخِهِ أَوْ تَخْصِيصِهِ، أَوِ اسْتِحَالَتِهِ، انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِ ابْنِ حَجَرٍ.
İbn Hacer, bu iki senetten birinin ceyyid, diğerinin ise hasen olduğunu belirtmiştir. Ardından İbn Hacer şöyle demiştir: «İsmâîlî demiştir ki: Âişe'de öyle bir anlayış, zekâ, çok rivayet etme ve ilmin inceliklerine dalma kabiliyeti vardı ki bunun üstü yoktur. Ancak güvenilir ravinin (sika) rivayetini reddetmenin, onun neshedildiğine, tahsis edildiğine yahut imkânsızlığına delalet eden benzeri bir nass olmaksızın hiçbir yolu yoktur.» İbn Hacer'in sözünden kastedilen kısım burada sona ermiştir.
وَقَالَ ابْنُ الْقَيِّمِ فِي أَوَّلِ «كِتَابِ الرُّوحِ» : الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: وَهِيَ هَلْ تَعْرِفُ الْأَمْوَاتَ زِيَارَةَ الْأَحْيَاءِ وَسَلَامَهُمْ أَمْ لَا؟ قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، أَنَّهُ قَالَ: «مَا مِنْ مُسْلِمٍ يَمُرُّ عَلَى قَبْرِ أَخِيهِ كَانَ يَعْرِفُهُ فِي الدُّنْيَا فَيُسَلِّمُ عَلَيْهِ، إِلَّا رَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِ رَوْحَهُ حَتَّى يَرُدَّ ﵇» ، فَهَذَا نَصٌّ فِي أَنَّهُ يَعْرِفُهُ بِعَيْنِهِ، وَيَرُدُّ ﵇.
İbnü'l-Kayyim, «Kitâbu'r-Rûh»un başında şöyle demiştir: «Birinci Mesele: Ölüler dirilerin ziyaretini ve selamını bilirler mi, bilmezler mi? İbn Abdilberr dedi ki: Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu sabit olmuştur: 'Bir Müslüman, dünyada iken tanıdığı bir din kardeşinin kabrine uğrayıp ona selam verirse, Allah onun selamını alması için mutlaka ruhunu kendisine iade eder.' İşte bu, ölünün o kimseyi bizzat tanıdığına ve onun selamını aldığına dair açık bir nasstır.
وَفِي الصَّحِيحَيْنِ عَنْهُ ﷺ مِنْ وُجُوهٍ مُتَعَدِّدَةٍ: أَنَّهُ أَمَرَ بِقَتْلَى بَدْرٍ فَأُلْقُوا فِي قَلِيبٍ، ثُمَّ جَاءَ حَتَّى وَقَفَ عَلَيْهِمْ وَنَادَاهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ: «يَا فُلَانَ بْنَ فُلَانٍ، وَيَا فُلَانَ بْنَ فُلَانٍ، هَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَكُمْ رَبُّكُمْ حَقًّا، فَإِنِّي وَجَدْتُ مَا وَعَدَنِي رَبِّي حَقًّا» ، فَقَالَ لَهُ عُمَرُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا تُخَاطِبُ مِنْ أَقْوَامٍ قَدْ جَيَّفُوا، فَقَالَ: «وَالَّذِي بَعَثَنِي بِالْحَقِّ، مَا أَنْتُمْ بِأَسْمَعَ لِمَا أَقُولُ مِنْهُمْ، وَلَكِنَّهُمْ لَا يَسْتَطِيعُونَ جَوَابًا» .
Sahîhayn'da ondan sallallâhu aleyhi ve sellem muhtelif yollarla rivayet edildiğine göre; kendisi Bedir maktullerinin [kuyuya atılmasını] emretmiş, onlar bir kuyuya atılmış, sonra gelip başlarında durmuş ve onlara isimleriyle seslenmiştir: 'Ey falan oğlu falan! Ey falan oğlu falan! Rabbinizin size vadettiği şeyi hak olarak buldunuz mu? Zira ben Rabbimin bana vadettiğini hak olarak buldum.' Bunun üzerine Ömer ona: 'Ey Allah'ın Resulü! Ceseleşmiş/leş olmuş kimselere ne diye hitap ediyorsun?' demiş; o da: 'Beni hak ile gönderene yemin olsun ki, benim söylediklerimi siz onlardan daha iyi işitir değilsiniz; fakat onlar cevap vermeye güç yetiremezler' buyurmuştur.
وَثَبَتَ عَنْهُ ﷺ: أَنَّ الْمَيِّتَ يَسْمَعُ قَرْعَ نِعَالِ الْمُشَيِّعِينَ لَهُ إِذَا انْصَرَفُوا عَنْهُ، وَقَدْ شَرَعَ النَّبِيُّ ﷺ لِأُمَّتِهِ إِذَا سَلَّمُوا عَلَى أَهْلِ الْقُبُورِ، أَنْ يُسَلِّمُوا عَلَيْهِمْ سَلَامَ مَنْ يُخَاطِبُونَهُ، فَيَقُولُ: «السَّلَامُ عَلَيْكُمْ دَارَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ» ، وَهَذَا خِطَابٌ لِمَنْ يَسْمَعُ وَيَعْقِلُ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَكَانَ هَذَا الْخِطَابُ بِمَنْزِلَةِ خِطَابِ الْمَعْدُومِ وَالْجَمَادِ، وَالسَّلَفُ مُجْمِعُونَ عَلَى هَذَا، وَقَدْ تَوَاتَرَتِ الْآثَارُ عَنْهُمْ أَنَّ الْمَيِّتَ يَعْرِفُ زِيَارَةَ الْحَيِّ لَهُ، وَيَسْتَبْشِرُ لَهُ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَيْدِ بْنِ أَبِي الدُّنْيَا فِي «كِتَابِ الْقُبُورِ» :
Ondan sallallâhu aleyhi ve sellem sabit olmuştur ki: Şüphesiz ölü, kendisini uğurlayanlar dönüp gittiklerinde onların ayakkabı seslerini işitir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, ümmetine kabir ehline selam verdiklerinde, kendilerine hitap edilen kimselere verilen selam gibi selam vermelerini meşru kılmış ve şöyle demiştir: 'Selam sizlere ey müminler topluluğunun yurdu!' Bu, işiten ve akleden birine yönelik bir hitaptır; şayet öyle olmasaydı bu hitap, yok hükmündeki maduma veya cansız varlığa yapılan hitap mesabesinde olurdu. Selef bu hususta icma etmiştir; nitekim ölünün dirinin ziyaretini bildiğine ve onunla sevindiğine dair onlardan gelen rivayetler mütevatir derecesindedir. Ebû Bekir Abdullah b. Muhammed b. Ubeyd b. Ebi'd-Dünyâ «Kitâbu'l-Kubûr»da şöyle demiştir:
بَابٌ فِي مَعْرِفَةِ الْمَوْتَى بِزِيَارَةِ الْأَحْيَاءِ.
Ölülerin Dirilerin Ziyaretini Bilmesi Hakkındaki Bab.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَوْنٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَمَانٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَمْعَانَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَائِشَةَ ﵂، قَالَتْ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَا مِنْ رَجُلٍ يَزُورُ قَبْرَ أَخِيهِ وَيَجْلِسُ عِنْدَهُ إِلَّا اسْتَأْنَسَ بِهِ وَرَدَّ عَلَيْهِ، حَتَّى يَقُومَ» .
Bize Muhammed b. Avn anlattı, bize Yahyâ b. Yemân, Abdullah b. Sem'ân'dan, o Zeyd b. Eslem'den, o Âişe'den radıyallâhu anhâ anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Bir adam din kardeşinin kabrini ziyaret edip yanında oturduğunda, o kalkıncaya kadar ölü mutlaka onunla ünsiyet bulur ve onun [selamına] karşılık verir.»
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ قُدَامَةَ الْجَوْهَرِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنُ بْنُ عِيسَى الْقَزَّازُ، أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ
Bize Muhammed b. Kudâme el-Cevherî anlattı, bize Ma'n b. Îsâ el-Kazzâz anlattı, bize Hişâm b. Sa'd bildirdi, bize Zeyd b. Eslem, Ebû Hüreyre'den anlattı;
- رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ - قَالَ: إِذَا مَرَّ الرَّجُلُ بِقَبْرِ أَخِيهِ يَعْرِفُهُ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ رَدَّ ﵇ وَعَرَفَهُ، وَإِذَا مَرَّ بِقَبْرٍ لَا يَعْرِفُهُ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ رَدَّ ﵇.
-Allah Teâlâ ondan razı olsun- dedi ki: «Kişi tanıdığı bir din kardeşinin kabrine uğrayıp ona selam verirse, o kimse onun selamını alır ve onu tanır. Tanımadığı birinin kabrine uğrayıp ona selam verirse, yine onun selamını alır.»
وَذَكَرَ ابْنُ الْقَيِّمِ فِي كَلَامِ أَبِي الدُّنْيَا وَغَيْرِهِ آثَارًا تَقْتَضِي سَمَاعَ الْمَوْتَى، وَمَعْرِفَتَهُمْ لِمَنْ يَزُورُهُمْ، وَذَكَرَ فِي ذَلِكَ مَرَائِيَ كَثِيرًا جَدًا، ثُمَّ قَالَ: وَهَذِهِ الْمَرَائِي، وَإِنْ لَمْ تَصْلُحْ بِمُجَرَّدِهَا لِإِثْبَاتِ مِثْلِ ذَلِكَ، فَهِيَ عَلَى كَثْرَتِهَا، وَأَنَّهَا لَا يُحْصِيهَا إِلَّا اللَّهُ قَدْ تَوَاطَأَتْ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى، وَقَدْ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «أَرَى رُؤْيَاكُمْ قَدْ تَوَاطَأَتْ عَلَى أَنَّهَا فِي الْعَشْرِ الْأَوَاخِرِ» ، يَعْنِي لَيْلَةَ الْقَدْرِ، فَإِذَا تَوَاطَأَتْ رُؤْيَا الْمُؤْمِنِينَ عَلَى شَيْءٍ، كَانَ كَتَوَاطُؤِ رِوَايَتِهِمْ لَهُ، وَمِمَّا قَالَهُ ابْنُ الْقَيِّمِ فِي كَلَامِهِ الطَّوِيلِ الْمَذْكُورِ، وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ أَنَّ الْمَيِّتَ يَسْتَأْنِسُ بِالْمُشَيِّعِينَ لِجِنَازَتِهِ بَعْدَ دَفْنِهِ، فَرَوَى مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ شَمَّاسَةَ الْمَهْرِيِّ، قَالَ: حَضَرْنَا عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ، وَهُوَ فِي سِيَاقِ الْمَوْتِ، فَبَكَى طَوِيلًا وَحَوَّلَ وَجْهَهُ إِلَى الْجِدَارِ. . الْحَدِيثَ، وَفِيهِ: فَإِذَا أَنَا مُتُّ فَلَا تَصْحَبْنِي نَائِحَةٌ وَلَا نَارٌ، فَإِذَا دَفَنْتُمُونِي فَسُنُّوا عَلَيَّ التُّرَابَ سَنًّا، ثُمَّ أَقِيمُوا حَوْلَ قَبْرِي قَدْرَ مَا تُنْحَرُ الْجَزُورُ، وَيُقَسَّمُ لَحْمُهَا، حَتَّى أَسْتَأْنِسَ بِكُمْ وَأَنْظُرَ مَاذَا أُرَاجِعُ بِهِ رُسُلَ رَبِّي، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْمَيِّتَ يَسْتَأْنِسُ بِالْحَاضِرِينَ عِنْدَ قَبْرِهِ وَيُسَرُّ بِهِمْ، اهـ.
İbnü'l-Kayyim; İbn Ebi'd-Dünyâ ve diğerlerinin kelamında ölülerin işittiğini ve kendilerini ziyaret edenleri tanıdığını gerektiren nakilleri zikretmiş, bu hususta pek çok rüya zikretmiş ve sonra şöyle demiştir: 'Bu rüyalar, tek başlarına böylesi bir hükmü ispat etmeye elverişli olmasalar da, sayıca çokluklarıyla ve onları ancak Allah'ın sayabileceği derecede olmalarıyla bu mana üzerinde ittifak etmiştir (tevatür oluşturmuştur). Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Görüyorum ki rüyalarınız [Kadir gecesinin] son on günde olduğu hususunda birleşmiştir' -yani Kadir gecesini kastederek- buyurmuştur. Müminlerin rüyaları bir şey üzerinde birleştiğinde, bu durum onların o husustaki rivayetlerinin birleşmesi gibi olur.' İbnü'l-Kayyim'in zikredilen uzun sözünde yer alan hususlardan biri de şudur: 'Ölünün, defnedildikten sonra cenazesini uğurlayanlarla ünsiyet bulduğu sahih hadiste sabit olmuştur. Nitekim Müslim Sahîh'inde Abdurrahman b. Şemâse el-Mehrî hadisinden rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Amr b. el-Âs ölüm döşeğinde iken yanına girdik; uzun süre ağladı ve yüzünü duvara çevirdi... hadisi zikretti ve orada şu ifadeler yer aldı: Ben öldüğüm vakit peşimden ne bir ağıtçı ne de bir ateş gelsin. Beni defnettiğinizde üzerime toprağı azar azar ve düzgünce dökün; sonra bir devenin kesilip etinin taksim edileceği süre kadar kabrimin etrafında bekleyin ki sizinle ünsiyet bulayım ve Rabbimin elçilerine ne cevap vereceğime bakayım.' Bu da ölünün, kabrinin başında bulunanlarla ünsiyet bulduğuna ve onlarla sevinip ferahladığına delalet eder, nakil bitti.
وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذَا الْحَدِيثَ لَهُ حُكْمُ الرَّفْعِ، لِأَنَّ اسْتِئْنَاسَ الْمَقْبُورِ بِوُجُودِ الْأَحْيَاءِ عِنْدَ قَبْرِهِ لَا مَجَالَ لِلرَّأْيِ فِيهِ.
Bilinmektedir ki bu hadis merfu hükmündedir; zira kabirdeki kimsenin dirilerin kabrinin başında bulunmasıyla ünsiyet duyması akıl ve reyle bilinecek bir husus değildir.
وَمِمَّا قَالَهُ ابْنُ الْقِيَمِ فِي كَلَامِهِ الطَّوِيلِ الْمَذْكُورِ: وَيَكْفِي فِي هَذَا تَسْمِيَةُ الْمُسْلِمِ عَلَيْهِمْ زَائِرًا، وَلَوْلَا أَنَّهُمْ يَشْعُرُونَ بِهِ لَمَا صَحَّ تَسْمِيَتُهُ زَائِرًا، فَإِنَّ الْمَزُورَ إِنْ لَمْ يَعْلَمْ بِزِيَارَةِ مَنْ زَارَهُ، لَمْ يَصِحَّ أَنْ يُقَالَ: زَارَهُ، وَهَذَا هُوَ الْمَعْقُولُ مِنَ الزِّيَارَةِ عِنْدَ جَمِيعِ الْأُمَمِ، وَكَذَلِكَ السَّلَامُ عَلَيْهِمْ أَيْضًا، فَإِنَّ السَّلَامَ عَلَى مَنْ لَا يَشْعُرُ وَلَا يَعْلَمُ بِالْمُسْلِمِ مُحَالٌ، وَقَدْ عَلَّمَ النَّبِيُّ ﷺ أُمَّتَهُ إِذَا زَارُوا الْقُبُورَ أَنْ يَقُولُوا: «السَّلَامُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الدِّيَارِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُسْلِمِينَ، وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ بِكُمْ لَاحِقُونَ، يَرْحَمُ اللَّهُ الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنَّا وَمِنْكُمْ وَالْمُسْتَأْخِرِينَ، نَسْأَلُ اللَّهَ لَنَا وَلَكُمُ الْعَافِيَةَ» ، وَهَذَا السَّلَامُ وَالْخِطَابُ وَالنِّدَاءُ لِمَوْجُودٍ يَسْمَعُ، وَيُخَاطِبُ، وَيَعْقِلُ، وَيَرُدُّ، وَإِنْ لَمْ يَسْمَعِ الْمُسْلِمُ الرَّدَّ.
İbnü'l-Kayyim'in zikredilen uzun kelamında yer alan ifadelerden biri de şudur: 'Bu hususta [kabirdekilere] selam veren kimseye ziyaretçi (zâir) denilmesi yeterlidir. Eğer onlar o kimseyi hissetmeselerdi ona ziyaretçi denmesi sahih olmazdı. Çünkü ziyaret edilen kimse kendisini ziyaret edenin ziyaretini bilmezse, ona 'ziyaret etti' denmesi doğru olmaz; bütün milletler nezdinde ziyaretten anlaşılan makul mana budur. Onlara selam vermek de böyledir; zira hissetmeyen ve kendisine selam vereni bilmeyen kimseye selam vermek muhaldir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kabirleri ziyaret ettiklerinde ümmetine şöyle demelerini öğretmiştir: «Ey bu diyarın mümin ve Müslüman ahalisi! Selam sizlere. Bizler de inşallah sizlere kavuşacağız. Allah bizden önce gidenlere de sonraya kalanlara da rahmet etsin. Allah'tan hem bize hem size afiyet dileriz.» Bu selam, hitap ve sesleniş; -selam veren kimse onun cevabını işitmese dahi- işiten, kendisine hitap edilen, akleden ve cevap veren mevcut bir varlığadır.'
وَمِمَّا قَالَهُ ابْنُ الْقِيَمِ فِي كَلَامِهِ الطَّوِيلِ قَوْلُهُ: وَقَدْ تَرْجَمَ الْحَافِظُ أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْحَقِّ الْأَشْبِيلِيُّ عَلَى هَذَا، فَقَالَ: ذِكْرُ مَا جَاءَ أَنَّ الْمَوْتَى يُسْأَلُونَ عَنِ الْأَحْيَاءِ، وَيَعْرِفُونَ أَقْوَالَهُمْ وَأَعْمَالَهُمْ، ثُمَّ قَالَ: ذَكَرَ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «مَا مِنْ
İbnü'l-Kayyim'in uzun sözünde geçen hususlardan biri de şu sözüdür: 'Hâfız Ebû Muhammed Abdülhak el-İşbîlî bu konuya bab başlığı açarak şöyle demiştir: Ölülerin dirilerden sorulduğu, onların sözlerini ve amellerini bildiklerine dair gelen rivayetlerin zikri. Ardından şöyle dedi: Ebû Ömer b. Abdilberr, İbn Abbâs'tan, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem naklen şu hadisi zikretti: «Bir
رَجُلٍ يَمُرُّ بِقَبْرِ أَخِيهِ الْمُؤْمِنِ كَانَ يَعْرِفُهُ فَيُسَلِّمُ عَلَيْهِ، إِلَّا عَرَفَهُ وَرَدَّ ﵇» .
kimse tanıdığı mümin din kardeşinin kabrine uğrayıp ona selam verirse, o onu mutlaka tanır ve selamını alır.»
وَيُرْوَى مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا، قَالَ: «فَإِنْ لَمْ يَعْرِفْهُ وَسَلَّمَ عَلَيْهِ رَدَّ ﵇» ، قَالَ: وَيُرْوَى مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ ﵂، أَنَّهَا قَالَتْ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَا مِنْ رَجُلٍ يَزُورُ قَبْرَ أَخِيهِ فَيَجْلِسُ عِنْدَهُ، إِلَّا اسْتَأْنَسَ بِهِ حَتَّى يَقُومَ» ، وَاحْتَجَّ الْحَافِظُ أَبُو مُحَمَّدٍ فِي هَذَا الْبَابِ بِمَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ، مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَا مِنْ أَحَدٍ يُسَلِّمُ عَلَيَّ إِلَّا رَدَّ اللَّهُ عَلَيَّ رُوحِي حَتَّى أَرُدَّ ﵇» .
Ebû Hüreyre hadisinden merfu olarak şöyle rivayet edilir: «Eğer onu tanımaz da ona selam verirse, onun selamını alır.» Dedi ki: Âişe'den radıyallâhu anhâ rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Bir adam din kardeşinin kabrini ziyaret edip yanında oturduğunda, o kalkıncaya kadar ölü mutlaka onunla ünsiyet bulur.» Hâfız Ebû Muhammed bu babda Ebû Dâvûd'un Sünen'inde Ebû Hüreyre hadisinden rivayet ettiği şu hadisi de delil getirmiştir; Ebû Hüreyre dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bana selam veren hiçbir kimse yoktur ki, onun selamını alıncaya kadar Allah ruhumu bana iade etmesin.»
ثُمَّ ذَكَرَ ابْنُ الْقَيِّمِ عَنْ عَبْدِ الْحَقِّ وَغَيْرِهِ مَرَائِيَ وَآثَارًا فِي الْمَوْضُوعِ، ثُمَّ قَالَ فِي كَلَامِهِ الطَّوِيلِ: وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا أَيْضًا مَا جَرَى عَلَيْهِ عَمَلُ النَّاسِ قَدِيمًا وَإِلَى الْآنِ، مِنْ تَلْقِينِ الْمَيِّتِ فِي قَبْرِهِ وَلَوْلَا أَنَّهُ يَسْمَعُ ذَلِكَ وَيَنْتَفِعُ بِهِ لَمْ يَكُنْ فِيهِ فَائِدَةٌ، وَكَانَ عَبَثًا. وَقَدْ سُئِلَ عَنْهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ ﵀، فَاسْتَحْسَنَهُ وَاحْتَجَّ عَلَيْهِ بِالْعَمَلِ.
Sonra İbnü'l-Kayyim; Abdülhak ve diğerlerinden bu konudaki rüyaları ve eserleri zikretti, ardından uzun sözünde şöyle dedi: 'Eski dönemlerden günümüze kadar insanların kabirdeki ölüye telkin verme uygulaması da buna delalet eder. Şayet ölü bunu işitip bundan faydalanmasaydı, bunda hiçbir fayda olmaz ve abes bir iş olurdu. İmam Ahmed'e rahmetullâhi aleyh bundan sorulmuş; o da bunu güzel karşılamış ve [uygulanan] amel ile buna delil getirmiştir.'
وَيُرْوَى فِيهِ حَدِيثٌ ضَعِيفٌ: ذَكَرَ الطَّبَرَانِيُّ فِي مُعْجَمِهِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي أُمَامَةَ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِذَا مَاتَ أَحَدُكُمْ فَسَوَّيْتُمْ عَلَيْهِ التُّرَابَ، فَلْيَقُمْ أَحَدُكُمْ عَلَى رَأْسِ قَبْرِهِ، فَيَقُولُ: يَا فُلَانَ بْنَ فُلَانَةَ» ، الْحَدِيثَ. وَفِيهِ: «اذْكُرْ مَا خَرَجْتَ عَلَيْهِ مِنَ الدُّنْيَا شَهَادَةَ أَلَّا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، وَأَنَّكَ رَضِيتَ بِاللَّهِ رَبًّا، وَبِالْإِسْلَامِ دِينًا، وَبِمُحَمَّدٍ نَبِيًّا، وَبِالْقُرْآنِ إِمَامًا» ، الْحَدِيثَ. ثُمَّ قَالَ ابْنُ الْقَيِّمِ: فَهَذَا الْحَدِيثُ وَإِنْ لَمْ يَثْبُتْ، فَاتِّصَالُ الْعَمَلِ بِهِ فِي سَائِرِ الْأَمْصَارِ وَالْأَعْصَارِ مِنْ غَيْرِ إِنْكَارٍ كَافٍ فِي الْعَمَلِ بِهِ، وَمَا أَجْرَى اللَّهُ سُبْحَانَهُ الْعَادَةَ قَطُّ بِأَنَّ أُمَّةً طَبَّقَتْ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا، وَهِيَ أَكْمَلُ الْأُمَمِ عُقُولًا، وَأَوْفَرُهَا مَعَارِفَ تُطْبِقُ عَلَى مُخَاطَبَةِ مَنْ لَا يَسْمَعُ، وَتَسْتَحْسِنُ ذَلِكَ لَا يُنْكِرُهُ مِنْهَا مُنْكِرٌ بَلْ سَنَّهُ الْأَوَّلُ لِلْآخِرِ، وَيَقْتَدِي فِيهِ الْآخِرُ بِالْأَوَّلِ، فَلَوْلَا أَنَّ الْخِطَابَ يُسْمَعُ لَكَانَ ذَلِكَ بِمَنْزِلَةِ الْخِطَابِ لِلتُّرَابِ، وَالْخَشَبِ وَالْحَجَرِ وَالْمَعْدُومِ، وَهَذَا وَإِنِ اسْتَحْسَنَهُ وَاحِدٌ فَالْعُلَمَاءُ قَاطِبَةً عَلَى اسْتِقْبَاحِهِ وَاسْتِهْجَانِهِ.
Bu konuda zayıf bir hadis rivayet edilmektedir: Taberânî Mu'cem'inde Ebû Ümâme hadisinden nakletti; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Biriniz öldüğünde ve üzerini toprakla örttüğünüzde, içinizden biri kabrinin başucunda dursun ve şöyle desin: Ey falan kadının oğlu falan!» hadisi zikretti; hadiste: «Dünyadan ayrılırken üzerinde bulunduğun şeyi hatırla: Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğuna şahitlik etmen, Rab olarak Allah'tan, din olarak İslam'dan, peygamber olarak Muhammed'den, önder olarak Kur'an'dan razı olduğunu hatırla» [ifadeleri yer almaktadır]. Ardından İbnü'l-Kayyim şöyle dedi: 'Bu hadis sabit olmasa bile, bütün beldelerde ve asırlarda hiçbir inkâr olmaksızın bununla amelin kesintisiz sürmesi, onunla amel etmek için yeterlidir. Allah Teâlâ hiçbir vakit; yeryüzünün doğularını ve batılarını kaplayan, akıl bakımından ümmetlerin en mükemmeli, bilgi bakımından en zengini olan bir ümmetin işitmeyen birine hitap etme üzerinde ittifak etmesini ve bunu güzel bulup içlerinden hiçbir kimsenin bunu inkâr etmemesini, bilakis öncekilerin sonrakilere bunu sünnet/adet bırakmasını, sonrakilerin de bu hususta öncekilere uymasını takdir etmemiştir. Eğer yapılan hitap işitilmeseydi, bu durum toprağa, tahtaya, taşa ve yok hükmündeki maduma hitap etmek mesabesinde olurdu. Böylesi bir durumu tek bir kişi güzel görse bile bütün âlimler onu çirkin ve yersiz bulurlar.'
وَقَدْ رَوَى أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ بِإِسْنَادٍ لَا بَأْسَ بِهِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ حَضَرَ جِنَازَةَ رَجُلٍ، فَلَمَّا دُفِنَ قَالَ: «سَلُوا لِأَخِيكُمُ التَّثْبِيتَ، فَإِنَّهُ الْآنَ يُسْأَلُ» ، فَأَخْبَرَ أَنَّهُ يُسْأَلُ حِينَئِذٍ، وَإِذَا كَانَ يُسْأَلُ فَإِنَّهُ يَسْمَعُ التَّلْقِينَ، وَقَدْ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّ الْمَيِّتَ يَسْمَعُ قَرْعَ نِعَالِهِمْ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ.
Ebû Dâvûd Sünen'inde bir sakıncası olmayan (lâ be'se bih) bir senetle rivayet etmiştir ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir adamın cenazesinde bulundu, defnedilince şöyle buyurdu: «Kardeşiniz için sebat dileyin; çünkü o şu anda sorgulanmaktadır.» Böylece onun o esnada sorgulandığını haber vermiştir; sorgulandığına göre telkini de işitir. Nitekim Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem, ölünün arkalarını dönüp gittiklerinde onların ayakkabı seslerini işittiği sahih olarak sabit olmuştur.
ثُمَّ ذَكَرَ ابْنُ الْقَيِّمِ قِصَّةَ الصَّعْبِ بْنِ جَثَّامَةَ، وَعَوْفِ بْنِ مَالِكٍ، وَتَنْفِيذَ عَوْفٍ لِوَصِيَّةِ الصَّعْبِ لَهُ فِي الْمَنَامِ بَعْدَ مَوْتِهِ، وَأَثْنَى عَلَى عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ بِالْفِقْهِ فِي تَنْفِيذِهِ وَصِيَّةِ الصَّعْبِ بَعْدَ مَوْتِهِ، لِمَا
Sonra İbnü'l-Kayyim, Sa'b b. Cessâme ile Avf b. Mâlik'in kıssasını ve Avf'ın, Sa'b'ın ölümünden sonra rüyada kendisine yaptığı vasiyetini yerine getirmesini zikretti. Avf b. Mâlik'i, Sa'b'ın ölümünden sonraki vasiyetini yerine getirmesindeki fıkhından (derin kavrayışından) ötürü övdü; çünkü
عُلِمَ صِحَّةُ ذَلِكَ بِالْقَرَائِنِ، وَكَانَ فِي الْوَصِيَّةِ الَّتِي نَفَّذَهَا عَوْفٌ إِعْطَاءُ عَشَرَةِ دَنَانِيرَ لِيَهُودِيٍّ مِنْ تَرِكَةِ الصَّعْبِ كَانَتْ دَيْنًا لَهُ عَلَيْهِ، وَمَاتَ قَبْلَ قَضَائِهَا.
bunun sıhhati karinelerle anlaşılmıştı. Avf'ın yerine getirdiği vasiyette; Sa'b'ın terekesinden bir Yahudi'ye, Sa'b'ın borcu olup ödemeden önce vefat ettiği on dinarın verilmesi vardı.
قَالَ ابْنُ الْقَيِّمِ: وَهَذَا مِنْ فِقْهِ عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ ﵁، وَكَانَ مِنَ الصَّحَابَةِ حَيْثُ نَفَّذَ وَصِيَّةَ الصَّعْبِ بْنِ جَثَّامَةَ بَعْدَ مَوْتِهِ، وَعَلِمَ صِحَّةَ قَوْلِهِ بِالْقَرَائِنِ الَّتِي أَخْبَرَهُ بِهَا، مِنْ أَنَّ الدَّنَانِيرَ عَشْرَةٌ وَهِيَ فِي الْقَرْنِ، ثُمَّ سَأَلَ الْيَهُودِيَّ فَطَابَقَ قَوْلُهُ مَا فِي الرُّؤْيَا فَجَزَمَ عَوْفٌ بِصِحَّةِ الْأَمْرِ، فَأَعْطَى الْيَهُودِيَّ الدَّنَانِيرَ، وَهَذَا فِقْهٌ إِنَّمَا يَلِيقُ بِأَفْقَهِ النَّاسِ وَأَعْلَمِهِمْ، وَهُمْ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَلَعَلَّ أَكْثَرَ الْمُتَأَخِّرِينَ يُنْكِرُ ذَلِكَ، وَيَقُولُ: كَيْفَ جَازَ لِعَوْفٍ أَنْ يَنْقُلَ الدَّنَانِيرَ مِنْ تَرِكَةٍ صَعْبَةٍ، وَهِيَ لِأَيْتَامِهِ وَوَرَثَتِهِ إِلَى يَهُودِيٍّ بِمَنَامٍ.
İbnü'l-Kayyim dedi ki: «Bu, Sa'b b. Cessâme'nin vefatından sonraki vasiyetini yerine getiren ve sahabelerden olan Avf b. Mâlik'in radıyallâhu anh fıkhındandır. O, Sa'b'ın kendisine haber verdiği karinelerle -dinarın on adet olması ve bunların sadağın içinde bulunması gibi- sözünün doğruluğunu bildi. Sonra Yahudi'ye sordu; onun sözü rüyadakiyle uyuşunca Avf işin doğruluğuna kesin kanaat getirdi ve Yahudi'ye dinarları verdi. Bu fıkıh, ancak insanların en fakihleri ve en bilgilileri olan Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına yakışır. Muhtemelen sonraki dönem âlimlerinin çoğu bunu inkâr eder ve: 'Avf, yetimlerine ve mirasçılarına ait olan bir terekeden bir rüya sebebiyle dinarları alıp bir Yahudi'ye aktarmayı nasıl caiz gördü?' der.»
ثُمَّ ذَكَرَ ابْنُ الْقَيِّمِ تَنْفِيذَ خَالِدٍ وَأَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ﵄ وَصِيَّةَ ثَابِتِ بْنِ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ ﵁ بَعْدَ مَوْتِهِ، وَفِي وَصِيَّتِهِ الْمَذْكُورَةِ قَضَاءُ دِينٍ عَيَّنَهُ لِرَجُلٍ فِي الْمَنَامِ، وَعِتْقِ بَعْضِ رَقِيقِهِ، وَقَدْ وَصَفَ لِلرَّجُلِ الَّذِي رَآهُ فِي مَنَامِهِ الْمَوْضِعَ الَّذِي جَعَلَ فِيهِ دِرْعَهُ الرَّجُلُ الَّذِي سَرَقَهَا، فَوَجَدُوا الْأَمْرَ كَمَا قَالَ، وَقِصَّتُهُ مَشْهُورَةٌ.
Sonra İbnü'l-Kayyim, Hâlid ve Ebû Bekir es-Sıddîk'ın radıyallâhu anhümâ, Sâbit b. Kays b. Şemmâs'ın radıyallâhu anh vefatından sonraki vasiyetini yerine getirmelerini zikretti. Söz konusu vasiyetinde, rüyada bir adama tayin ettiği borcun ödenmesi ve bazı kölelerinin azat edilmesi vardı. O, kendisini rüyasında gören adama zırhını çalan adamın onu nereye koyduğunu tarif etmişti ve olayı aynen dediği gibi buldular; onun kıssası meşhurdur.
وَإِذَا كَانَتْ وَصِيَّةُ الْمَيِّتِ بَعْدَ مَوْتِهِ قَدْ نَفَّذَهَا فِي بَعْضِ الصُّوَرِ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَإِنَّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يُدْرِكُ وَيَعْقِلُ وَيَسْمَعُ، ثُمَّ قَالَ ابْنُ الْقَيِّمِ فِي خَاتِمَةِ كَلَامِهِ الطَّوِيلِ: وَالْمَقْصُودُ جَوَابُ السَّائِلِ وَأَنَّ الْمَيِّتَ إِذَا عَرَفَ مِثْلَ هَذِهِ الْجُزْئِيَّاتِ وَتَفَاصِيلَهَا، فَمَعْرِفَتُهُ بِزِيَارَةِ الْحَيِّ لَهُ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِ وَدُعَاؤُهُ لَهُ أَوْلَى وَأَحْرَى، اهـ.
Ölünün vefatından sonraki vasiyeti bazı durumlarda Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı tarafından yerine getirildiyse, bu durum onun idrak ettiğine, aklettiğine ve işittiğine delalet eder. Sonra İbnü'l-Kayyim uzun sözünün sonunda şöyle demiştir: «Maksat soruyu sorana cevap vermektir; ölü böylesi cüzî şeyleri ve detayları bildiğine göre, dirinin kendisini ziyaretini, ona selamını ve ona duasını bilmesi evleviyetle ve pek tabiidir», nakil bitti.
فَكَلَامُ ابْنِ الْقَيِّمِ هَذَا الطَّوِيلُ الَّذِي ذَكَرْنَا بَعْضَهُ جُمْلَةً وَبَعْضَهُ تَفْصِيلًا، فِيهِ مِنَ الْأَدِلَّةِ الْمُقْنِعَةِ مَا يَكْفِي فِي الدَّلَالَةِ عَلَى سَمَاعِ الْأَمْوَاتِ، وَكَذَلِكَ الْكَلَامُ الَّذِي نَقَلْنَا عَنْ شَيْخِهِ أَبِي الْعَبَّاسِ بْنِ تَيْمِيَّةَ، وَفِي كَلَامِهِمَا الَّذِي نَقَلْنَا عَنْهُمَا أَحَادِيثُ صَحِيحَةٌ، وَآثَارٌ كَثِيرَةٌ، وَمَرَائِي مُتَوَاتِرَةٌ وَغَيْرُ ذَلِكَ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَا ذَكَرْنَا فِي كَلَامِ ابْنِ الْقَيِّمِ مِنْ تَلْقِينِ الْمَيِّتِ بَعْدَ الدَّفْنِ، أَنْكَرَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَقَالَ: إِنَّهُ بِدْعَةٌ، وَأَنَّهُ لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ، وَنُقِلَ ذَلِكَ عَنِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ وَأَنَّهُ لَمْ يَعْمَلْ بِهِ إِلَّا أَهْلُ الشَّامِ، وَقَدْ رَأَيْتَ ابْنَ الْقَيِّمِ اسْتَدَلَّ لَهُ بِأَدِلَّةٍ، مِنْهَا: أَنَّ الْإِمَامَ أَحْمَدَ ﵀ سُئِلَ عَنْهُ فَاسْتَحْسَنَهُ. وَاحْتَجَّ عَلَيْهِ بِالْعَمَلِ. وَمِنْهَا: أَنَّ عَمَلَ الْمُسْلِمِينَ اتَّصَلَ بِهِ فِي سَائِرِ الْأَمْصَارِ وَالْأَعْصَارِ مِنْ غَيْرِ إِنْكَارٍ.
İbnü'l-Kayyim'in bir kısmını topluca, bir kısmını da detaylıca zikrettiğimiz bu uzun sözünde, ölülerin işittiğine delalet hususunda yeterli olan ikna edici deliller bulunmaktadır. Aynı şekilde hocası Ebü'l-Abbâs İbn Teymiyye'den naklettiğimiz söz de böyledir. İkisinden naklettiğimiz sözlerinde sahih hadisler, çok sayıda eser (rivayet), mütevatir rüyalar ve başka deliller yer almaktadır. Bilinmektedir ki İbnü'l-Kayyim'in sözünde zikrettiğimiz defin sonrası ölüye telkin verme uygulamasını bazı ilim ehli inkâr etmiş ve bunun bir bidat olduğunu, buna dair hiçbir delil bulunmadığını söylemiştir. Bu görüş İmam Ahmed'den de nakledilmiş ve bununla ancak Şam ehlinin amel ettiği belirtilmiştir. Nitekim İbnü'l-Kayyim'in buna çeşitli deliller getirdiğini gördün; bunlardan biri: İmam Ahmed'e rahmetullâhi aleyh bundan sorulmuş, o da bunu güzel görmüş ve [uygulanan] ameli buna delil göstermiştir. Bir diğeri: Müslümanların ameli, bütün beldelerde ve asırlarda hiçbir inkâr olmaksızın bununla kesintisiz sürmüştür.
وَمِنْهَا: أَنَّ الْمَيِّتَ يَسْمَعُ قَرْعَ نِعَالِ الدَّافِنِينَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ، وَاسْتِدْلَالُهُ بِهَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ اسْتِدْلَالٌ قَوِيٌّ جِدًّا ; لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ يَسْمَعُ قَرْعَ النِّعَالِ، فَلَأَنْ يَسْمَعُ الْكَلَامَ الْوَاضِحَ بِالتَّلْقِينِ مِنْ أَصْحَابِ النِّعَالِ أَوْلَى
Bir diğeri de: Ölünün, defnedenler arkalarını dönüp gittiklerinde onların ayakkabı seslerini işitmesidir. Onun bu sahih hadisle delil getirmesi çok kuvvetli bir istidlaldir; zira ölü o esnada ayakkabı seslerini işitiyorsa, o ayakkabı sahiplerinden gelen açık telkin sözünü işitmesi evleviyetle
وَأَحْرَى، وَاسْتِدْلَالُهُ لِذَلِكَ بِحَدِيثِ أَبِي دَاوُدَ: «سَلُوا لِأَخِيكُمُ التَّثْبِيتَ فَإِنَّهُ الْآنَ يُسْأَلُ» ، لَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ ; لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ يَسْمَعُ سُؤَالَ السَّائِلِ فَإِنَّهُ يَسْمَعُ تَلْقِينَ الْمُلَقِّنِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
ve pek tabiidir. Onun buna Ebû Dâvûd'un: «Kardeşiniz için sebat dileyin; çünkü o şu anda sorgulanmaktadır» hadisiyle delil getirmesi de kayda değer bir yön taşımaktadır; zira ölü sual soranın sorusunu işitiyorsa telkini verenin telkinini de işitir, en doğrusunu Allah bilir.
وَالْفَرْقُ بَيْنَ سَمَاعِهِ سُؤَالَ الْمَلِكِ وَسَمَاعِهِ التَّلْقِينَ مِنَ الدَّافِنِينَ مُحْتَمَلٌ احْتِمَالًا قَوِيًّا، وَمَا ذَكَرَهُ بَعْضُهُمْ مِنْ أَنَّ التَّلْقِينَ بَعْدَ الْمَوْتِ لَمْ يَفْعَلْهُ إِلَّا أَهْلُ الشَّامِ، يُقَالُ فِيهِ: إِنَّهُمْ هُمْ أَوَّلُ مَنْ فَعَلَهُ، وَلَكِنَّ النَّاسَ تَبِعُوهُمْ فِي ذَلِكَ، كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ وَالشَّافِعِيَّةِ. قَالَ الشَّيْخُ الْحَطَّابَ فِي كَلَامِهِ عَلَى قَوْلِ خَلِيلِ بْنِ إِسْحَاقَ الْمَالِكِيِّ فِي مُخْتَصَرِهِ: (وَتَلْقِينُهُ الشَّهَادَةَ) وَجَزَمَ النَّوَوِيُّ بِاسْتِحْبَابِ التَّلْقِينِ بَعْدَ الدَّفْنِ.
Ölünün meleğin sorusunu işitmesi ile defnedenlerin telkinini işitmesi arasındaki fark kuvvetli bir ihtimaldir. Bazılarının vefattan sonraki telkini ancak Şam ehlinin yaptığı yönündeki zikrettiklerine gelince; buna karşı şöyle denilir: Onlar bunu ilk yapan kimselerdir, fakat Mâlikîler ve Şâfiîler nezdinde bilindiği üzere diğer insanlar da bu hususta onlara tabi olmuşlardır. Şeyh Hattâb, Mâlikî fakihi Halîl b. İshâk'ın Muhtasar'ındaki '(ve ona şehadetin telkin edilmesi)' sözü üzerine yaptığı açıklamada: 'Nevevî, definden sonra telkini kesin bir dille müstehap görmüştür' demiştir.
وَقَالَ الشَّيْخُ زَرُّوقٌ فِي شَرْحِ الرِّسَالَةِ وَالْإِرْشَادِ، وَقَدْ سُئِلَ عَنْهُ أَبُو بَكْرِ بْنِ الطِّلَاعِ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ، فَقَالَ: هُوَ الَّذِي نَخْتَارُهُ وَنَعْمَلُ بِهِ، وَقَدْ رُوِّينَا فِيهِ حَدِيثًا عَنْ أَبِي أُمَامَةَ لَيْسَ بِالْقَوِيِّ، وَلَكِنَّهُ اعْتَضَدَ بِالشَّوَاهِدِ، وَعَمَلِ أَهْلِ الشَّامِ قَدِيمًا، إِلَى أَنْ قَالَ: وَقَالَ فِي الْمَدْخَلِ: يَنْبَغِي أَنْ يَتَفَقَّدَهُ بَعْدَ انْصِرَافِ النَّاسِ عَنْهُ مَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْفَضْلِ وَالدِّينِ، وَيَقِفَ عِنْدَ قَبْرِهِ تِلْقَاءَ وَجْهِهِ وَيُلَقِّنَهُ ; لِأَنَّ الْمَلَكَيْنِ ﵉، إِذْ ذَاكَ يَسْأَلَانِهِ وَهُوَ يَسْمَعُ قَرْعَ نِعَالِ الْمُنْصَرِفِينَ.
Şeyh Zerrûk, Şerhu'r-Risâle ve'l-İrşâd'da şöyle demiştir: Mâlikîlerden Ebû Bekir b. et-Tıllâ'a bundan sorulduğunda şöyle demiştir: 'Bizim tercih ettiğimiz ve amel ettiğimiz görüş budur. Biz bu hususta Ebû Ümâme'den kuvvetli olmayan bir hadis rivayet ettik; ancak bu şahitlerle ve geçmişte Şam ehlinin ameliyle desteklenmiştir.' Devamla şöyle dedi: el-Medhal'de şöyle denmiştir: İnsanlar yanından ayrıldıktan sonra fazilet ve din ehlinden olan kimsenin ölünün durumunu gözetmesi, kabrinin başında yüzünün hizasında durup ona telkin vermesi gerekir; çünkü o esnada iki melek aleyhimesselâm ona sual sormakta, o da ayrılıp gidenlerin ayakkabı seslerini işitmektedir.
وَقَدْ رَوَى أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ عَنْ عُثْمَانَ ﵁ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا فَرَغَ مِنْ دَفْنِ الْمَيِّتِ وَقَفَ عَلَيْهِ، وَقَالَ: «اسْتَغْفِرُوا لِأَخِيكُمْ وَاسْأَلُوا لَهُ التَّثْبِيتَ، فَإِنَّهُ الْآنَ يُسْأَلُ» ، إِلَى أَنْ قَالَ: وَقَدْ كَانَ سَيِّدِي أَبُو حَامِدِ بْنُ الْبَقَّالِ، وَكَانَ مِنْ كِبَارِ الْعُلَمَاءِ وَالصُّلَحَاءِ، إِذَا حَضَرَ جِنَازَةً عَزَّى وَلَيَّهَا بَعْدَ الدَّفْنِ، وَانْصَرَفَ مَعَ مَنْ يَنْصَرِفُ، فَيَتَوَارَى هُنَيْهَةً حَتَّى يَنْصَرِفَ النَّاسُ، ثُمَّ يَأْتِي إِلَى الْقَبْرِ، فَيُذَكِّرُ الْمَيِّتَ بِمَا يُجَاوِبُ بِهِ الْمَلَكَيْنِ ﵉، انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِ الْحَطَّابِ.
Ebû Dâvûd Sünen'inde Osman'dan radıyallâhu anh rivayet etmiştir; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ölünün defnini bitirdiği vakit başında durur ve: «Kardeşiniz için mağfiret dileyin ve onun için sebat isteyin; çünkü o şu anda sorgulanmaktadır» buyururdu. Devamla şöyle dedi: Büyük âlimlerden ve salih kimselerden olan Seyyidim Ebû Hâmid b. el-Bakkâl bir cenazede bulunduğunda, definden sonra ölünün yakınına taziyede bulunur, ayrılanlarla birlikte ayrılır, sonra insanlar dağılıncaya kadar bir süre gizlenir, ardından kabre gelir ve iki meleğe aleyhimesselâm vereceği cevabı ölüye hatırlatırdı. Hattâb'ın sözünden kastedilen kısım burada sona ermiştir.
وَمَا ذَكَرَهُ مِنْ كَلَامِ أَبِي بَكْرِ بْنِ الطِّلَاعِ الْمَالِكِيِّ لَهُ وَجْهٌ قَوِيٌّ مِنَ النَّظَرِ، كَمَا سَتَرَى إِيضَاحَهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.
Mâlikî fakihi Ebû Bekir b. et-Tıllâ'ın sözünden zikrettiği hususun, Allah Teâlâ'nın izniyle açıklamasını göreceğin üzere, nazar (ilmi tahlil) bakımından kuvvetli bir yönü vardır.
ثُمَّ قَالَ الْحَطَّابُ: وَاسْتَحَبَّ التَّلْقِينَ بَعْدَ الدَّفْنِ أَيْضًا الْقُرْطُبِيُّ وَالثَّعَالِبِيُّ وَغَيْرُهُمَا، وَيَظْهَرُ مِنْ كَلَامِ أَبِي. . . فِي أَوَّلِ كِتَابِ الْجَنَائِزِ يَعْنِي مِنْ صَحِيحِ مُسْلِمٍ، وَفِي حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ فِي كِتَابِ «الْإِيمَانِ» مَيْلٌ إِلَيْهِ، انْتَهَى مِنَ الْحَطَّابِ. وَحَدِيثُ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ الْمُشَارُ إِلَيْهِ، هُوَ الَّذِي ذَكَرْنَا مَحَلَّ الْغَرَضِ مِنْهُ فِي كَلَامِ ابْنِ الْقَيِّمِ الطَّوِيلِ الْمُتَقَدِّمِ.
Sonra Hattâb şöyle dedi: Kurtubî, Seâlibî ve başkaları da definden sonraki telkini müstehap görmüşlerdir. Ebû...'nün Sahîh-i Müslim'in Cenâiz kitabının başındaki sözlerinden ve «el-Îmân» kitabındaki Amr b. el-Âs hadisinden buna bir eğilim olduğu anlaşılmaktadır, Hattâb'ın sözü bitti. İşaret edilen Amr b. el-Âs hadisi, İbnü'l-Kayyim'in yukarıda geçen uzun sözünde kastedilen kısmını zikrettiğimiz hadistir.
قَالَ مُسْلِمٌ فِي «صَحِيحِهِ» : حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى الْعَنَزِيُّ، وَأَبُو مَعْنٍ الرَّقَاشِيُّ، وَإِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، كُلُّهُمْ عَنْ أَبِي عَاصِمٍ. وَاللَّفْظُ لِابْنِ الْمُثَنَّى: حَدَّثَنَا الضَّحَّاكُ، يَعْنِي أَبَا عَاصِمٍ، قَالَ: أَخْبَرَنَا حَيْوَةُ بْنُ شُرَيْحٍ، قَالَ: حَدَّثَنِي يَزِيدُ بْنُ أَبِي حَبِيبٍ، عَنِ ابْنِ شَمَّاسَةَ
Müslim «Sahîh»inde şöyle demiştir: Bize Muhammed b. el-Müsennâ el-Anezî, Ebû Ma'n er-Rakâşî ve İshâk b. Mansûr anlattı, hepsi Ebû Âsım'dan rivayet etti. Lafız İbnü'l-Müsennâ'ya aittir: Bize Dahhâk -yani Ebû Âsım- anlattı, dedi ki: Bize Hayve b. Şüreyh bildirdi, dedi ki: Bana Yezîd b. Ebî Habîb, İbn Şemâse
الْمَهْرِيِّ، قَالَ: حَضَرْنَا عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ، وَهُوَ فِي سِيَاقَةِ الْمَوْتِ، فَبَكَى طَوِيلًا وَحَوَّلَ وَجْهَهُ إِلَى الْجِدَارِ، الْحَدِيثَ. وَقَدْ قَدَّمْنَا مَحَلَّ الْغَرَضِ مِنْهُ بِلَفْظِهِ فِي كَلَامِ ابْنِ الْقَيِّمِ الْمَذْكُورِ، وَقَدَّمْنَا أَنَّ حَدِيثَ عَمْرٍو هَذَا لَهُ حُكْمُ الرَّفْعِ، وَأَنَّهُ دَلِيلٌ صَحِيحٌ عَلَى اسْتِئْنَاسِ الْمَيِّتِ بِوُجُودِ الْأَحْيَاءِ عِنْدَ قَبْرِهِ.
el-Mehrî'den anlattı; o dedi ki: Amr b. el-Âs ölüm döşeğinde iken yanına girdik; uzun süre ağladı ve yüzünü duvara çevirdi... hadisi zikretti. İbnü'l-Kayyim'in zikredilen kelamında bu hadisten hedeflenen kısmı kendi lafzıyla daha önce aktarmıştık. Amr'ın bu hadisinin merfu hükmünde olduğunu ve ölünün kabri başında dirilerin bulunmasıyla ünsiyet bulduğuna dair sahih bir delil teşkil ettiğini de önceden belirtmiştik.
وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي «رَوْضَةِ الطَّالِبِينَ» ، مَا نَصُّهُ: وَيُسْتَحَبُّ أَنْ يُلَقَّنَ الْمَيِّتُ بَعْدَ الدَّفْنِ، فَيُقَالُ: يَا عَبْدَ اللَّهِ ابْنَ أَمَةِ اللَّهِ اذْكُرْ مَا خَرَجْتَ عَلَيْهِ مِنَ الدُّنْيَا: شَهَادَةَ أَلَّا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، وَأَنَّ الْجَنَّةَ حَقٌّ، وَأَنَّ النَّارَ حَقٌّ، وَأَنَّ الْبَعْثَ حَقٌّ، وَأَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيهَا، وَأَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ، وَأَنْتَ رَضِيَتْ بِاللَّهِ رَبًّا، وَبِالْإِسْلَامِ دِينًا، وَبِمُحَمَّدٍ ﷺ نَبِيًّا، وَبِالْقُرْآنِ إِمَامًا، وَبِالْكَعْبَةِ قِبْلَةً، وَبِالْمُؤْمِنِينَ إِخْوَانًا، وَرَدَ بِهِ الْخَبَرُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ.
Nevevî «Ravdatü't-Tâlibîn»de aynen şu ifadeleri kullanmıştır: 'Definden sonra ölüye telkin verilmesi müstehaptır; şöyle denilir: Ey Allah'ın kulu, Allah'ın cariyesinin oğlu! Dünyadan ayrılırken üzerinde bulunduğun şeyi hatırla: Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğuna, cennetin hak, cehennemin hak, yeniden dirilmenin hak, kıyamet saatinin şüphesiz geleceğine ve Allah'ın kabirlerdekileri dirilteceğine şahitlik etmen; Rab olarak Allah'tan, din olarak İslam'dan, peygamber olarak Muhammed'den sallallâhu aleyhi ve sellem, önder olarak Kur'an'dan, kıble olarak Kâbe'den, kardeş olarak müminlerden razı olduğunu hatırla. Bu hususta Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem haber varit olmuştur.'
قُلْتُ: هَذَا التَّلْقِينُ اسْتَحَبَّهُ جَمَاعَاتٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، مِنْهُمُ الْقَاضِي حُسَيْنٌ، وَصَاحِبُ التَّتِمَّةِ، وَالشَّيْخُ نَصْرٌ الْمَقْدِسِيُّ فِي كِتَابِهِ «التَّهْذِيبُ» وَغَيْرُهُمْ، وَنَقَلَهُ الْقَاضِي حُسَيْنٌ عَنْ أَصْحَابِنَا مُطْلَقًا، وَالْحَدِيثُ الْوَارِدُ فِيهِ ضَعِيفٌ، لَكِنَّ أَحَادِيثَ الْفَضَائِلِ يُتَسَامَحُ فِيهَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ الْمُحَدِّثِينَ وَغَيْرِهِمْ، وَقَدِ اعْتَضَدَ هَذَا الْحَدِيثُ بِشَوَاهِدَ مِنَ الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ ; كَحَدِيثِ: «اسْأَلُوا لَهُ التَّثْبِيتَ» ، وَوَصِيَّةِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ: أَقِيمُوا عِنْدَ قَبْرِي قَدْرَ مَا تُنْحَرُ جَزُورٌ، وَيُقَسَّمُ لَحْمُهَا حَتَّى أَسْتَأْنِسَ بِكُمْ وَأَعْلَمَ مَاذَا أُرَاجِعُ بِهِ رُسُلَ رَبِّي، رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ، وَلَمْ يَزَلْ أَهْلُ الشَّامِ عَلَى الْعَمَلِ بِهَذَا التَّلْقِينِ، مِنَ الْعَصْرِ الْأَوَّلِ، وَفِي زَمَنِ مَنْ يُقْتَدَى بِهِ، اهـ مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِ النَّوَوِيِّ.
Derim ki: Bu telkini, ashabımızdan (mezhep âlimlerimizden) Kādî Hüseyin, et-Tetimme müellifi, «et-Tehzîb» adlı kitabında Şeyh Nasr el-Makdisî ve diğerleri gibi bir topluluk müstehap görmüştür; Kādî Hüseyin bunu mutlak olarak ashabımızdan nakletmiştir. Bu konuda varit olan hadis zayıftır; ancak faziletlere dair hadislerde muhaddisler ve diğer ilim ehli nezdinde müsamaha gösterilir. Nitekim bu hadis; «Onun için sebat dileyin» hadisi ve Amr b. el-Âs'ın: 'Sizinle ünsiyet bulayım ve Rabbimin elçilerine ne cevap vereceğimi bileyim diye bir deve kesilip eti paylaştırılacak süre kadar kabrimin yanında bekleyin' şeklindeki -Müslim'in Sahîh'inde rivayet ettiği- vasiyeti gibi sahih hadislerden şahitlerle desteklenmiştir. Şam ehli de ilk asırdan ve kendilerine uyulan önderlerin zamanından beri bu telkinle amel etmeyi sürdürmüşlerdir, Nevevî'nin sözünden kastedilen kısım burada bitti.
وَبِمَا ذَكَرَ ابْنُ الْقَيِّمِ وَابْنُ الطِّلَاعِ، وَصَاحِبُ الْمَدْخَلِ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ، وَالنَّوَوِيُّ مِنَ الشَّافِعِيَّةِ، كَمَا أَوْضَحْنَا كَلَامَهُمْ تَعْلَمُ أَنَّ التَّلْقِينَ بَعْدَ الدَّفْنِ لَهُ وَجْهٌ قَوِيٌّ مِنَ النَّظَرِ ; لِأَنَّهُ جَاءَ فِيهِ حَدِيثٌ ضَعِيفٌ، وَاعْتَضَدَ بِشَوَاهِدَ صَحِيحَةٍ، وَبِعَمَلِ أَهْلِ الشَّامِ قَدِيمًا، وَمُتَابَعَةِ غَيْرِهِمْ لَهُمْ.
İbnü'l-Kayyim, İbnü't-Tıllâ', Mâlikîlerden el-Medhal müellifi ve Şâfiîlerden Nevevî'nin -sözlerini açıkladığımız üzere- belirttikleri hususlardan anlarsın ki, definden sonraki telkinin nazar (ilmî tahlil) bakımından kuvvetli bir yönü vardır; zira bu konuda zayıf bir hadis gelmiş, bu hadis sahih şahitlerle, geçmişte Şam ehlinin ameliyle ve başkalarının da bu hususta onlara uymasıyla desteklenmiştir.
وَبِمَا عُلِمَ فِي عِلْمِ الْحَدِيثِ مِنَ التَّسَاهُلِ فِي الْعَمَلِ بِالضَّعِيفِ فِي أَحَادِيثِ الْفَضَائِلِ، وَلَا سِيَّمَا الْمُعْتَضِدُ مِنْهَا بِصَحِيحٍ، وَإِيضَاحُ شَهَادَةِ الشَّوَاهِدِ لَهُ أَنَّ حَقِيقَةَ التَّلْقِينِ بَعْدَ الدَّفْنِ مُرَكَّبَةٌ مِنْ شَيْئَيْنِ: أَحَدُهُمَا: سَمَاعُ الْمَيِّتِ كَلَامَ مُلَقِّنِهِ بَعْدَ دَفْنِهِ.
Hadis ilminde fazilet hadislerinde zayıf rivayetle amel etmede gösterilen müsamaha -özellikle de sahih bir delille desteklenmişse- sebebiyle de böyledir. Şahitlerin ona delaletinin açıklaması şudur: Definden sonraki telkinin mahiyeti iki şeyden mürekkeptir: Birincisi: Ölünün, defnedildikten sonra telkin verenin sözünü işitmesi.
وَالثَّانِي: انْتِفَاعُهُ بِذَلِكَ التَّلْقِينِ، وَكِلَاهُمَا ثَابِتٌ فِي الْجُمْلَةِ، أَمَّا سَمَاعُهُ لِكَلَامِ الْمُلَقِّنِ فَيَشْهَدُ لَهُ سَمَاعُهُ لِقَرْعِ نَعْلِ الْمُلَقِّنِ الثَّابِتِ فِي الصَّحِيحَيْنِ، وَلَيْسَ سَمَاعُ كَلَامِهِ بِأَبْعَدَ مِنْ سَمَاعِ قَرْعِ نَعْلِهِ كَمَا تَرَى. وَأَمَّا انْتِفَاعُهُ بِكَلَامِ الْمُلَقِّنِ، فَيَشْهَدُ لَهُ انْتِفَاعُهُ بِدُعَاءِ الْحَيِّ وَقْتَ السُّؤَالِ فِي حَدِيثِ: «سَلُوا لِأَخِيكُمُ التَّثْبِيتَ فَإِنَّهُ يُسْأَلُ الْآنَ» ، وَاحْتِمَالُ الْفَرْقِ بَيْنَ الدُّعَاءِ وَالتَّلْقِينِ قَوِيٌّ جَدًا كَمَا تَرَى، فَإِذَا كَانَ وَقْتُ السُّؤَالِ يَنْتَفِعُ بِكَلَامِ الْحَيِّ الَّذِي هُوَ دُعَاؤُهُ لَهُ، فَإِنَّ ذَلِكَ يَشْهَدُ لِانْتِفَاعِهِ بِكَلَامِ الْحَيِّ الَّذِي هُوَ تَلْقِينُهُ إِيَّاهُ وَإِرْشَادُهُ إِلَى جَوَابِ الْمَلَكَيْنِ، فَالْجَمِيعُ فِي الْأَوَّلِ سَمَاعٌ مِنَ الْمَيِّتِ لِكَلَامِ الْحَيِّ، وَفِي الثَّانِي انْتِفَاعٌ مِنَ الْمَيِّتِ بِكَلَامِ الْحَيِّ وَقْتَ السُّؤَالِ، وَقَدْ عَلِمْتَ قُوَّةَ احْتِمَالِ الْفِرَقِ بَيْنَ الدُّعَاءِ وَالتَّلْقِينِ.
İkincisi: Ölünün bu telkinden faydalanmasıdır. Bu ikisi de genel olarak sabittir. Telkin verenin sözünü işitmesine gelince; Sahîhayn'da sabit olan, telkin verenin ayakkabı sesini işitmesi buna şahitlik eder. Gördüğün gibi onun sözünü işitmesi, ayakkabı sesini işitmesinden daha uzak değildir. Telkin verenin sözünden faydalanmasına gelince; «Kardeşiniz için sebat dileyin; çünkü o şu anda sorgulanmaktadır» hadisinde sorgu vaktinde dirinin duasından faydalanması buna şahitlik eder. Gördüğün gibi dua ile telkin arasındaki fark ihtimali son derece kuvvetlidir. Sual vaktinde dirinin kendisine yaptığı dua olan sözünden faydalandığına göre, bu durum dirinin kendisine telkin vermesi ve iki meleğin cevabına onu yönlendirmesi olan sözünden faydalanmasına da şahitlik eder. Dolayısıyla birincisinde ölü tarafından dirinin sözünün işitilmesi, ikincisinde ise sual vaktinde ölü tarafından dirinin sözünden faydalanılması söz konusudur. Dua ile telkin arasındaki fark ihtimalinin kuvvetini de bilmiş oldun.
وَفِي ذَلِكَ كُلِّهِ دَلِيلٌ عَلَى سَمَاعِ الْمَيِّتِ كَلَامَ الْحَيِّ، وَمِنْ أَوْضَحِ الشَّوَاهِدِ لِلتَّلْقِينِ بَعْدَ الدَّفْنِ السَّلَامُ عَلَيْهِ، وَخِطَابُهُ خِطَابَ مَنْ يَسْمَعُ، وَيَعْلَمُ عِنْدَ زِيَارَتِهِ، كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ ; لِأَنَّ كُلًّا مِنْهُمَا خِطَابٌ لَهُ فِي قَبْرِهِ، وَقَدِ انْتَصَرَ ابْنُ كَثِيرٍ ﵀ فِي تَفْسِيرِ سُورَةِ «الرُّومِ» ، فِي كَلَامِهِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ، إِلَى قَوْلِهِ: فَهُمْ مُسْلِمُونَ [٣٠ \ ٣٢ - ٣٣] ، لِسَمَاعِ الْمَوْتَى، وَأَوْرَدَ فِي ذَلِكَ كَثِيرًا مِنَ الْأَدِلَّةِ الَّتِي قَدَّمْنَا فِي كَلَامِ ابْنِ الْقَيِّمِ، وَابْنِ أَبِي الدُّنْيَا وَغَيْرِهِمَا، وَكَثِيرًا مِنَ الْمَرَائِي الدَّالَّةِ عَلَى ذَلِكَ، وَقَدْ قَدَّمْنَا الْحَدِيثَ الدَّالَّ عَلَى أَنَّ الْمَرَائِيَ إِذَا تَوَاتَرَتْ أَفَادَتِ الْحُجَّةَ، وَمِمَّا قَالَ فِي كَلَامِهِ الْمَذْكُورِ: وَقَدِ اسْتَدَلَّتْ أُمُّ الْمُؤْمِنِينَ عَائِشَةُ ﵂ بِهَذِهِ الْآيَةِ: فَإِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى، عَلَى تَوْهِيمِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ﵄، فِي رِوَايَتِهِ مُخَاطَبَةَ النَّبِيِّ ﷺ الْقَتْلَى الَّذِينَ أُلْقُوا فِي قَلِيبِ بَدْرٍ بَعْدَ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ، إِلَى أَنْ قَالَ: وَالصَّحِيحُ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ رِوَايَةُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ﵄، لِمَا لَهَا مِنَ الشَّوَاهِدِ عَلَى صِحَّتِهَا، مِنْ أَشْهَرِ ذَلِكَ مَا رَوَاهُ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ مُصَحِّحًا لَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَرْفُوعًا: «مَا مِنْ أَحَدٍ يَمُرُّ بِقَبْرِ أَخِيهِ الْمُسْلِمِ كَانَ يَعْرِفُهُ» ، الْحَدِيثَ.
Bütün bunlarda ölünün dirinin sözünü işittiğine delil vardır. Definden sonraki telkine en açık şahitlerden biri de; daha önce açıklandığı üzere, ziyaret esnasında ona selam verilmesi ve işiten, bilen birine hitap edilir gibi hitap edilmesidir; zira her ikisi de kabrindeki ölüye bir hitaptır. İbn Kesîr rahmetullâhi aleyh, Rûm Suresi tefsirinde, Allah Teâlâ'nın: { فَإِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ } “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin, sağırlara da çağrıyı işittiremezsin” ayetinden { فَهُمْ مُسْلِمُونَ } “onlar Müslümanlardır” [Rûm, 30/52-53] ayetine kadar olan kısmın açıklamasında ölülerin işittiği görüşünü savunmuş ve bu hususta İbnü'l-Kayyim, İbn Ebi'd-Dünyâ ve diğerlerinin sözlerinde daha önce aktardığımız birçok delili ve buna delalet eden pek çok rüyayı zikretmiştir. Rüyaların tevatür derecesine ulaştığında hüccet teşkil edeceğine dair hadisi de daha önce zikretmiştik. Zikredilen sözünde belirttiği hususlardan biri de şudur: 'Müminlerin annesi Âişe radıyallâhu anhâ bu { فَإِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى } “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin” ayetiyle, Abdullah b. Ömer'in radıyallâhu anhümâ Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem üç gün sonra Bedir kuyusuna atılan maktullere hitap ettiğine dair rivayetinde yanıldığını ileri sürmüştür.' Devamla şöyle dedi: 'Âlimler nezdinde sahih olan, sıhhatine dair şahitler bulunması sebebiyle Abdullah b. Ömer'in radıyallâhu anhümâ rivayetidir. Bunların en meşhurlarından biri, İbn Abdilberr'in sahih olduğunu belirterek İbn Abbâs'tan merfu olarak rivayet ettiği: «Bir kimse dünyada tanıdığı Müslüman din kardeşinin kabrine uğradığında...» hadisidir.'
وَقَدْ قَدَّمْنَاهُ فِي هَذَا الْمَبْحَثِ مِرَارًا، وَبِجَمِيعِ مَا ذَكَرْنَا فِي هَذَا الْمَبْحَثِ فِي الْكَلَامِ عَلَى آيَةِ «النَّمْلِ» هَذِهِ تَعْلَمُ أَنَّ الَّذِي يُرَجِّحُهُ الدَّلِيلُ: أَنَّ الْمَوْتَى يَسْمَعُونَ سَلَامَ الْأَحْيَاءِ وَخِطَابَهُمْ سَوَاءٌ قُلْنَا: إِنَّ اللَّهَ يَرُدُّ عَلَيْهِمْ أَرْوَاحَهُمْ حَتَّى يَسْمَعُوا الْخِطَابَ وَيَرُدُّوا الْجَوَابَ، أَوْ قُلْنَا: إِنَّ الْأَرْوَاحَ أَيْضًا تَسْمَعُ وَتَرُدُّ بَعْدَ فَنَاءِ الْأَجْسَامِ، لِأَنَّا قَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ هَذَا يَنْبَنِي عَلَى مُقَدِّمَتَيْنِ: ثُبُوتُ سَمَاعِ الْمَوْتَى بِالسُّنَّةِ الصَّحِيحَةِ، وَأَنَّ الْقُرْآنَ لَا يُعَارِضُهَا عَلَى التَّفْسِيرِ
Bunu bu bahiste defalarca zikretmiştik. Bu Neml Suresi ayetinin tefsirinde zikrettiğimiz bütün hususlardan anlarsın ki, delilin tercih ettiği görüş şudur: Ölüler dirilerin selamını ve hitabını işitirler; ister Allah'ın hitabı işitip cevabı vermeleri için ruhlarını kendilerine iade ettiğini söyleyelim, ister cesetler yok olduktan sonra ruhların da işitip cevap verdiğini söyleyelim [fark etmez]. Zira daha önce bunun iki öncüle dayandığını belirtmiştik: Ölülerin işittiğinin sahih sünnetle sabit olması ve Kur'an'ın -Kur'an karinelerinin ve
الصَّحِيحِ الَّذِي تَشْهَدُ لَهُ الْقَرَائِنُ الْقُرْآنِيَّةُ، وَاسْتِقْرَاءُ الْقُرْآنِ، وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ بِالسُّنَّةِ الصَّحِيحَةِ مِنْ غَيْرِ مُعَارِضٍ مِنْ كِتَابٍ وَلَا سُنَّةٍ ظَهَرَ بِذَلِكَ رُجْحَانُهُ عَلَى تَأَوُّلِ عَائِشَةَ ﵂ وَمَنْ تَبِعَهَا بَعْضَ آيَاتِ الْقُرْآنِ، كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ.
Kur'an istikrasının şahitlik ettiği sahih tefsire göre- buna muhalif olmaması. Bu durum Kitap ve Sünnet'ten hiçbir karşıt delil olmaksızın sahih sünnetle sabit olunca, bununla Âişe'nin radıyallâhu anhâ ve ona uyanların Kur'an'ın bazı ayetlerine getirdiği tevile tercih edileceği, daha önce açıklandığı üzere ortaya çıkmıştır.
وَفِي الْأَدِلَّةِ الَّتِي ذَكَرَهَا ابْنُ الْقَيِّمِ فِي كِتَابِ الرُّوحِ عَلَى ذَلِكَ مُقْنِعٌ لِلْمُنْصِفِ، وَقَدْ زِدْنَا عَلَيْهَا مَا رَأَيْتَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
İbnü'l-Kayyim'in «Kitâbu'r-Rûh»ta bu konuda zikrettiği delillerde insaflı kimse için yeterli ikna edicilik vardır; biz de gördüğün hususları bunlara ilave ettik. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجًا مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ يُوزَعُونَ. ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ خُصُوصُ الْحَشْرِ بِهَذِهِ الْأَفْوَاجِ الْمُكَذِّبَةِ بِآيَاتِ اللَّهِ، وَلَكِنَّهُ قَدْ دَلَّتْ آيَاتٌ كَثِيرَةٌ عَلَى عُمُومِ الْحَشْرِ لِجَمِيعِ الْخَلَائِقِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدَ هَذَا بِقَلِيلٍ: وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ [٢٧ \ ٨٧] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَحَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا [١٨ \ ٤٧] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا [٦ \ ٢٢] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ [٦ \ ٣٨] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجًا مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ يُوزَعُونَ } “Her ümmetten ayetlerimizi yalanlayan birer cemaati toplayacağımız gün, artık onlar bir arada tutulup sevk edilirler” buyruğu. Bu yüce ayetin zahiri, haşrin Allah'ın ayetlerini yalanlayan bu cemaatlere has olduğunu göstermektedir. Ancak pek çok ayet, haşrin bütün yaratılmışlar için umumi olduğuna delalet etmiştir; nitekim bundan az sonra gelen: { وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ } “Hepsi O'na boyun eğmiş olarak gelirler” [Neml, 27/87] ayeti, { وَحَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا } “Onları toplamışızdır da içlerinden hiçbirini bırakmamışızdır” [Kehf, 18/47] ayeti, { وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا } “Onların hepsini toplayacağımız gün” [En'âm, 6/22] ayeti ve { وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ } “Yeryüzünde yürüyen hiçbir hayvan ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki, sizin gibi birer ümmet olmasınlar. Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık; sonra onlar Rablerine toplanırlar” [En'âm, 6/38] ayeti ve benzeri ayetler böyledir.
وَقَدْ أَوْضَحْنَا فِي كِتَابِنَا «دَفَعَ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ» ، فِي آيَةِ «النَّمْلِ» هَذِهِ، فِي الْكَلَامِ عَلَى وَجْهِ الْجَمْعِ بَيْنَ قَوْلِهِ تَعَالَى فِيهَا: وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجًا الْآيَةَ، وَبَيْنَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ [٢٧ \ ٨٧] ، وَنَحْوِهَا مِنَ الْآيَاتِ، وَذَكَرْنَا قَوْلَ الْأَلُوسِيِّ فِي تَفْسِيرِهِ أَنَّ قَوْلَهُ: وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ فِي الْحَشْرِ الْعَامِّ لِجَمِيعِ النَّاسِ لِلْحِسَابِ وَالْجَزَاءِ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجًا فِي الْحَشْرِ الْخَاصِّ بِهَذِهِ الْأَفْوَاجِ الْمُكَذِّبَةِ ; لِأَجْلِ التَّوْبِيخِ الْمَنْصُوصِ عَلَيْهِ فِي قَوْلِهِ هُنَا: حَتَّى إِذَا جَاءُوا قَالَ أَكَذَّبْتُمْ بِآيَاتِي وَلَمْ تُحِيطُوا بِهَا عِلْمًا الْآيَةَ [٢٧ \ ٨٤] ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ، كَمَا تَرَى.
«Def'u Îhâmi'l-Iztırâb an Âyâti'l-Kitâb» adlı kitabımızda bu Neml Suresi ayetinde, Allah Teâlâ'nın buradaki: { وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجًا } “Her ümmetten birer cemaati toplayacağımız gün...” ayeti ile: { وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ } “Hepsi O'na boyun eğmiş olarak gelirler” [Neml, 27/87] ayeti ve benzeri ayetlerin arasını cem etme (bağdaştırma) yönündeki açıklamayı ortaya koymuştuk. Âlûsî'nin tefsirindeki şu sözünü de zikretmiştik: { وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ } “Hepsi O'na boyun eğmiş olarak gelirler” ayeti, hesap ve ceza için bütün insanların genel haşri hakkındadır. Allah Teâlâ'nın: { وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجًا } “Her ümmetten birer cemaati toplayacağımız gün...” buyruğu ise buradaki: { حَتَّى إِذَا جَاءُوا قَالَ أَكَذَّبْتُمْ بِآيَاتِي وَلَمْ تُحِيطُوا بِهَا عِلْمًا } “Nihayet geldiklerinde [Allah] buyurur: Ayetlerimi ilmen kavramadığınız halde yalanladınız mı?...” [Neml, 27/84] ayetinde nass ile belirtilen azarlama (tevbih) için bu yalanlayıcı cemaatlere has olan özel haşir hakkındadır. Gördüğün gibi Kur'an da buna delalet etmektedir.
وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هَذِهِ الْأَفْوَاجُ الَّتِي تُحْشَرُ حَشْرًا خَاصًّا هِيَ رُؤَسَاءُ أَهْلِ الضَّلَالِ وَقَادَتُهُمْ، وَعَلَيْهِ فَالْآيَةُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَوَرَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّيَاطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَنِ عِتِيًّا [١٩ \ ٦٨ - ٦٩] ، وَالْفَوْجُ: الْجَمَاعَةُ مِنَ النَّاسِ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ أَفْوَاجًا [١١٠ \ ٢] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَهُمْ يُوزَعُونَ، أَيْ: يَرِدُ أَوَّلُهُمْ عَلَى
Bazıları şöyle demiştir: Özel bir şekilde haşredilecek olan bu cemaatler, sapıklık ehlinin reisleri ve önderleridir. Buna göre ayet, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: { فَوَرَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّيَاطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَنِ عِتِيًّا } “Rabbine andolsun ki biz onları ve şeytanları elbette toplayacağız; sonra onları diz üstü çökmüş vaziyette cehennemin çevresinde hazır bulunduracağız. Sonra her gruptan Rahmân'a karşı azgınlıkta en ileri gidenleri elbette çekip ayıracağız” [Meryem, 19/68-69]. Fevc (فَوْج), insan topluluğu (cemaat) demektir. Allah Teâlâ'nın: { يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ أَفْوَاجًا } “Allah'ın dinine dalga dalga (bölük bölük) girdiklerini...” [Nasr, 110/2] buyruğu da bu kabildendir. Allah Teâlâ'nın bu yüce ayetteki: { فَهُمْ يُوزَعُونَ } “artık onlar bir arada tutulup sevk edilirler” buyruğu ise; birçoğunun dediği gibi, öndekilerin
آخِرِهِمْ حَتَّى يَجْتَمِعُوا، ثُمَّ يُدْفَعُونَ جَمِيعًا، كَمَا قَالَهُ غَيْرُ وَاحِدٍ.
arkadakilerle bir araya gelmesi için durdurulup toplanmaları, sonra da hep birlikte sürülüp sevk edilmeleri demektir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: حَتَّى إِذَا جَاءُوا قَالَ أَكَذَّبْتُمْ بِآيَاتِي وَلَمْ تُحِيطُوا بِهَا عِلْمًا أَمْ مَاذَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَيْ يُسْأَلُونَ عَنِ اعْتِقَادِهِمْ وَأَعْمَالِهِمْ، وَمَقْصُودُهُ بِسُؤَالِهِمْ عَنِ اعْتِقَادِهِمْ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَكَذَّبْتُمْ بِآيَاتِي، لِأَنَّ التَّصْدِيقَ بِآيَاتِ اللَّهِ الَّتِي هِيَ هَذَا الْقُرْآنُ مِنْ عَقَائِدِ الْإِيمَانِ الَّتِي لَا بُدَّ مِنْهَا، كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ فِي حَدِيثِ جِبْرِيلَ وَغَيْرِهِ، وَمَقْصُودُهُ بِسُؤَالِهِمْ عَنْ أَعْمَالِهِمْ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْ مَاذَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ، وَالسُّؤَالُ الْمَذْكُورُ سُؤَالُ تَوْبِيخٍ وَتَقْرِيعٍ، فَقَدْ وَبَّخَهُمْ تَعَالَى فِيهِ عَلَى فَسَادِ الِاعْتِقَادِ، وَفَسَادِ الْأَعْمَالِ، وَالتَّوْبِيخُ عَلَيْهِمَا مَعًا الْمَذْكُورُ هُنَا جَاءَ مِثْلُهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَا صَدَّقَ وَلَا صَلَّى وَلَكِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى [٧٥ \ ٣١] ، كَمَا أَشَارَ لَهُ ابْنُ كَثِيرٍ ﵀، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَا صَدَّقَ، وَقَوْلُهُ: وَلَكِنْ كَذَّبَ، تَوْبِيخٌ عَلَى فَسَادِ الِاعْتِقَادِ. وَقَوْلُهُ: وَلَا صَلَّى: تَوْبِيخٌ عَلَى إِضَاعَةِ الْعَمَلِ.
Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى إِذَا جَاءُوا قَالَ أَكَذَّبْتُمْ بِآيَاتِي وَلَمْ تُحِيطُوا بِهَا عِلْمًا أَمْ مَاذَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Nihayet geldiklerinde [Allah] buyurur: 'Ayetlerimi ilmen kavramadığınız halde yalanladınız mı, yoksa siz ne yapıyordunuz?'” buyruğu. İbn Kesîr bu yüce ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Yani onların inançlarından ve amellerinden sorulurlar. İnançlarından sorulmasından maksadı, Allah Teâlâ'nın: { أَكَذَّبْتُمْ بِآيَاتِي } “Ayetlerimi yalanladınız mı?” buyruğudur; zira bu Kur'an olan Allah'ın ayetlerini tasdik etmek, Cibrîl hadisinde ve diğer nasslarda bilindiği üzere imanın olmazsa olmaz inanç esaslarındandır. Amellerinden sorulmasından maksadı ise Allah Teâlâ'nın: { أَمْ مَاذَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Yoksa siz ne yapıyordunuz?” buyruğudur. Zikredilen bu soru, bir azarlama ve kınama sorusudur; Allah Teâlâ burada onları hem inanç bozukluğundan hem de amel bozukluğundan dolayı azarlamıştır. İbn Kesîr'in rahmetullâhi aleyh de işaret ettiği gibi, burada her ikisinin birden azarlanmasının benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda gelmiştir: { فَلَا صَدَّقَ وَلَا صَلَّى وَلَكِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى } “O ne tasdik etti ne de namaz kıldı; fakat yalanladı ve yüz çevirdi” [Kıyâme, 75/31-32]. Allah Teâlâ'nın: { فَلَا صَدَّقَ } “O tasdik etmedi” ve { وَلَكِنْ كَذَّبَ } “fakat yalanladı” buyruğu inanç bozukluğunu azarlamadır. { وَلَا صَلَّى } “ne de namaz kıldı” buyruğu ise amelin zayi edilmesini azarlamadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِمَا ظَلَمُوا فَهُمْ لَا يَنْطِقُونَ. الظَّاهِرُ أَنَّ الْقَوْلَ الَّذِي وَقَعَ عَلَيْهِمْ هُوَ كَلِمَةُ الْعَذَابِ، كَمَا يُوَضِّحُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ شِئْنَا لَآتَيْنَا كُلَّ نَفْسٍ هُدَاهَا وَلَكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ [٣٢ \ ١٣] ، وَنَحْوُ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِمَا ظَلَمُوا فَهُمْ لَا يَنْطِقُونَ } “Zulmetmeleri sebebiyle o söz başlarına gelip çatmıştır; artık onlar konuşamazlar” buyruğu. Zahir olan şudur ki, başlarına gelip çatan bu söz azap kelimesidir. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu ve benzeri ayetler bunu açıklamaktadır: { وَلَوْ شِئْنَا لَآتَيْنَا كُلَّ نَفْسٍ هُدَاهَا وَلَكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ } “Biz dileseydik elbette herkese hidayetini verirdik; fakat benden: 'Cehennemi mutlaka cinlerden ve insanlardan tamamen dolduracağım' sözü hak olmuştur” [Secde, 32/13].