Binûn

Neml — 3. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَهُمْ لَا يَنْطِقُونَ ظَاهِرُهُ أَنَّ الْكُفَّارَ لَا يَنْطِقُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ; كَمَا يُفْهَمُ ذَلِكَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ وَلَا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ [٧٧ \ ٣٥] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا الْآيَةَ [١٧ \ ٩٧] ، مَعَ أَنَّهُ بَيَّنَتْ آيَاتٌ أُخَرُ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ أَنَّهُمْ يَنْطِقُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيَعْتَذِرُونَ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى عَنْهُمْ: وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ [٦ \ ٢٣] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى عَنْهُمْ: فَأَلْقَوُا السَّلَمَ مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ [١٦ \ ٢٨] ، وَقَوْلِهِ: وَلَوْ تَرَى إِذِ الْمُجْرِمُونَ نَاكِسُو رُءُوسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا الْآيَةَ [٣٢ \ ١٢] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى عَنْهُمْ: رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا وَكُنَّا قَوْمًا ضَالِّينَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ [٢٣ \ ١٠٦ - ١٠٧] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَنَادَوْا يَامَالِكُ

Allah Teâlâ'nın bu yüce ayetteki: { فَهُمْ لَا يَنْطِقُونَ } “Artık onlar konuşamazlar” buyruğunun zahirine göre kâfirler kıyamet günü konuşamayacaklardır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ وَلَا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ } “Bu, konuşamayacakları ve kendilerine izin verilmeyip mazeret de beyan edemeyecekleri bir gündür” [Mürselât, 77/35-36] buyruğundan ve Allah Teâlâ'nın: { وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا } “Kıyamet gününde onları kör, dilsiz ve sağır olarak yüzüstü haşrederiz” ayetinden [İsrâ, 17/97] bu anlaşılmaktadır. Bununla birlikte, Allah'ın Kitabı'ndaki başka ayetler onların kıyamet gününde konuşacaklarını ve mazeret beyan edeceklerini açıklamıştır; nitekim Allah Teâlâ'nın onlar hakkında: { وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” [En'âm, 6/23] buyurması, onlar hakkında: { فَأَلْقَوُا السَّلَمَ مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ } “[Bunun üzerine] teslim olurlar: 'Biz hiçbir kötülük yapmıyorduk' [derler]” [Nahl, 16/28] buyurması, { وَلَوْ تَرَى إِذِ الْمُجْرِمُونَ نَاكِسُو رُءُوسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا } “Suçluların, Rablerinin huzurunda boyunlarını büküp: 'Rabbimiz! Gördük ve işittik, artık bizi geri döndür de salih amel işleyelim' dediklerini bir görsen!” ayeti [Secde, 32/12], onlar hakkında: { رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا وَكُنَّا قَوْمًا ضَالِّينَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ } “Rabbimiz! Bedbahtlığımız bize galebe çaldı ve biz sapık bir topluluk olduk. Rabbimiz! Bizi buradan çıkar; eğer [yine küfre] dönersek artık şüphesiz biz zalimleriz” [Mü'minûn, 23/106-107] buyurması ve Allah Teâlâ'nın: { وَنَادَوْا يَامَالِكُ } “Ve: 'Ey Mâlik!' diye seslendiler"

الْآيَةَ [٤٣ \ ٧٧] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى كَلَامِهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

ayeti [Zuhruf, 43/77] ile kıyamet gününde onların konuşacaklarına delalet eden diğer ayetler böyledir.

وَقَدْ بَيَّنَّا الْجَوَابَ عَنْ هَذَا فِي كِتَابِنَا «دَفْعُ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ» ، فِي سُورَةِ «الْمُرْسَلَاتِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ [٧٧ \ ٣٥] ، وَمَا ذَكَرْنَا مِنَ الْآيَاتِ. فَذَكَرْنَا أَنَّ مِنْ أَوْجُهِ الْجَوَابِ عَنْ ذَلِكَ أَنَّ الْقِيَامَةَ مَوَاطِنُ، فَفِي بَعْضِهَا يَنْطِقُونَ، وَفِي بَعْضِهَا لَا يَنْطِقُونَ، فَإِثْبَاتُ النُّطْقِ لَهُمْ وَنَفْيُهُ عَنْهُمْ كِلَاهُمَا مُنَزَّلٌ عَلَى حَالٍ وَوَقْتٍ غَيْرِ حَالِ الْآخَرِ وَوَقْتِهِ. وَمِنْهَا أَنَّ نُطْقَهُمُ الْمُثْبَتَ لَهُمْ خَاصٌّ بِمَا لَا فَائِدَةَ لَهُمْ فِيهِ، وَالنُّطْقَ الْمَنْفِيَّ عَنْهُمْ خَاصٌّ بِمَا لَهُمْ فِيهِ فَائِدَةٌ وَمِنْهَا غَيْرُ ذَلِكَ، وَقَدْ ذَكَرْنَا شَيْئًا مِنْ أَجْوِبَةِ ذَلِكَ فِي «الْفُرْقَانِ» وَ «طَهَ» ، وَ «الْإِسْرَاءِ» .

Bunun cevabını «Def‘u Îhâmi'l-Iztırâb ‘an Âyâti'l-Kitâb» adlı kitabımızda, Mürselât Suresi'nde, Allah Teâlâ'nın: { هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ } “Bu, konuşamayacakları bir gündür” [Mürselât, 77/35] buyruğu ile zikrettiğimiz ayetler üzerine konuşurken açıklamıştık. Orada, bunun cevap vecihlerinden birinin kıyametin farklı durakları ve merhaleleri bulunması olduğunu zikretmiştik; öyle ki bazısında konuşurlar, bazısında ise konuşamazlar. Dolayısıyla onlara konuşmanın nispet edilmesi de konuşmanın nefyedilmesi de diğerinden farklı bir hâl ve vakte hamledilmiştir. Diğer bir vecih ise, onlar için sabit görülen konuşmanın kendilerine hiçbir faydası olmayan şeylere, nefyedilen konuşmanın ise kendilerine fayda sağlayacak şeylere has olmasıdır. Bunun dışında başka cevaplar da vardır. Nitekim bunlara dair cevaplardan bazılarını Furkân, Tâhâ ve İsrâ surelerinde de zikretmiştik.

قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا الَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لِآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ. قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ آيَتَيْنِ فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ الْآيَةَ [١٧ \ ١٢] .

Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا الَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لِآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Görmediler mi ki, dinlensinler diye geceyi ve aydınlatıcı olarak da gündüzü yarattık. Şüphesiz bunda inanan bir topluluk için elbette deliller vardır” buyruğu. Bunu açıklayan ayetleri Benî İsrâîl (İsrâ) Suresi'nde, Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ آيَتَيْنِ فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ } “Geceyi ve gündüzü iki ayet kıldık; sonra gece ayetini sildik...” ayetini [İsrâ, 17/12] ele alırken daha önce zikretmiştik.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ.

Allah Teâlâ'nın: { وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ } “Dağları görürsün de onları hareketsiz sanırsın; oysa onlar bulutların geçişi gibi geçerler. Bu, her şeyi sağlam yapan Allah'ın sanatıdır. Şüphesiz O, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” buyruğu.

قَدْ قَدَّمْنَا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ أَنَّ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَيَانِ الَّتِي تَضَمَّنَهَا أَنْ يَقُولَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ فِي الْآيَةِ قَوْلًا، وَيَكُونَ فِي الْآيَةِ قَرِينَةٌ تَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ ذَلِكَ الْقَوْلِ، وَذَكَرْنَا فِي تَرْجَمَتِهِ أَيْضًا أَنَّ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَيَانِ الَّتِي تَضَمَّنَهَا الِاسْتِدْلَالُ عَلَى الْمَعْنَى، بِكَوْنِهِ هُوَ الْغَالِبُ فِي الْقُرْآنِ ; لِأَنَّ غَلَبَتَهُ فِيهِ، تَدُلُّ عَلَى عَدَمِ خُرُوجِهِ مِنْ مَعْنَى الْآيَةِ، وَمَثَّلْنَا لِجَمِيعِ ذَلِكَ أَمْثِلَةً مُتَعَدِّدَةً فِي هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ، وَالْأَمْرَانِ الْمَذْكُورَانِ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَيَانِ قَدِ اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِمَا مَعًا آيَةُ «النَّمْلِ» هَذِهِ.

Bu mübarek kitabın mukaddimesinde, ihtiva ettiği beyan türlerinden birinin; bazı âlimlerin ayet hakkında bir görüş belirtmesi ve ayette bu görüşün geçersizliğini gösteren bir karine bulunması olduğunu daha önce belirtmiştik. Yine mukaddimesinde, ihtiva ettiği beyan türlerinden birinin de Kur'an'da galip/yaygın oluşu sebebiyle manaya delil getirilmesi olduğunu zikretmiştik; zira Kur'an'daki yaygınlık, o mananın ayetin anlamından hariç olmadığını gösterir. Bütün bunlara bu mübarek kitapta pek çok örnek vermiştik. İşte beyan türlerinden olan zikredilen bu iki hususu, bu Neml ayeti birlikte ihtiva etmektedir.

وَإِيضَاحُ ذَلِكَ أَنَّ بَعْضَ النَّاسِ قَدْ زَعَمَ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْجِبَالَ الْآنَ فِي دَارِ الدُّنْيَا يَحْسَبُهَا رَائِيهَا جَامِدَةً، أَيْ: وَاقِفَةً سَاكِنَةً غَيْرَ مُتَحَرِّكَةٍ، وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ، وَنَحْوُهُ قَوْلُ النَّابِغَةِ يَصِفُ جَيْشًا:

Bunun açıklaması şudur: Bazı kimseler Allah Teâlâ'nın: { وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ } “Dağları görürsün de onları hareketsiz sanırsın; oysa onlar bulutların geçişi gibi geçerler” buyruğunun, şu anda dünya yurdunda bakan kimsenin dağları camid (yani duran, sakin ve hareketsiz) sandığını, oysa onların bulutların geçişi gibi geçtiğini gösterdiğini iddia etmişlerdir. Nâbiğa'nın bir orduyu vasfederken söylediği şu söz de buna benzer:

بِأَرْعَنَ مِثْلِ الطَّوْدِ تَحْسَبُ أَنَّهُمْ ... وُقُوفٌ لِحَاجٍّ وَالرِّكَابُ تُهَمْلِجُ

“Dağ gibi muazzam [bir orduyla geldiler ki], sen onları duruyor sanırsın, oysa binekler süratle yol almaktadır.”

وَالنَّوْعَانِ الْمَذْكُورَانِ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَيَانِ، يُبَيِّنَانِ عَدَمَ صِحَّةِ هَذَا الْقَوْلِ.

Beyan türlerinden zikredilen bu iki tür, söz konusu görüşün sahih olmadığını açıklamaktadır.

أَمَّا الْأَوَّلُ مِنْهُمَا: وَهُوَ وُجُودُ الْقَرِينَةِ الدَّالَّةِ عَلَى عَدَمِ صِحَّتِهِ، فَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَتَرَى الْجِبَالَ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: فَفَزِعَ، وَذَلِكَ الْمَعْطُوفُ عَلَيْهِ مُرَتَّبٌ بِالْفَاءِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ الْآيَةَ [٢٧ \ ٨٧] ، أَيْ: وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ، فَيَفْزَعُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَتَرَى الْجِبَالَ، فَدَلَّتْ هَذِهِ الْقَرِينَةُ الْقُرْآنِيَّةُ الْوَاضِحَةُ عَلَى أَنَّ مَرَّ الْجِبَالِ مَرَّ السَّحَابِ كَائِنٌ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ، لَا الْآنَ.

Bu iki türden birincisi, yani o görüşün sahih olmadığını gösteren karinenin varlığı şudur: Allah Teâlâ'nın: { وَتَرَى الْجِبَالَ } “Ve dağları görürsün” buyruğu, { فَفَزِعَ } “korkuya kapılmıştır” buyruğuna matuftur. Kendisine atıf yapılan bu lafız ise, “fâ” harfiyle Allah Teâlâ'nın: { وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ } “Sûra üflendiği gün, göklerde olanlar korkuya kapılır...” ayetine [Neml, 27/87] bağlanmıştır. Yani: Sûra üflendiği gün, göklerde olanlar dehşete kapılır ve dağları görürsün, demektir. Dolayısıyla bu açık Kur'an karinesi, dağların bulutların geçişi gibi geçmesinin şimdi değil, Sûra üflendiği gün meydana geleceğini göstermiştir.

وَأَمَّا الثَّانِي: وَهُوَ كَوْنُ هَذَا الْمَعْنَى هُوَ الْغَالِبُ فِي الْقُرْآنِ فَوَاضِحٌ ; لِأَنَّ جَمِيعَ الْآيَاتِ الَّتِي فِيهَا حَرَكَةُ الْجِبَالِ كُلُّهَا فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ تَمُورُ السَّمَاءُ مَوْرًا وَتَسِيرُ الْجِبَالُ سَيْرًا [٥٢ \ ١٠] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبَالَ وَتَرَى الْأَرْضَ بَارِزَةً [١٨ \ ٤٧] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَسُيِّرَتِ الْجِبَالُ فَكَانَتْ سَرَابًا [٧٨ \ ٢٠] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذَا الْجِبَالُ سُيِّرَتْ [٨١ \ ٣] .

İkincisi, yani bu mananın Kur'an'da galip/yaygın oluşu ise gayet açıktır; zira dağların hareketini içeren ayetlerin tamamı kıyamet gününe aittir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ تَمُورُ السَّمَاءُ مَوْرًا وَتَسِيرُ الْجِبَالُ سَيْرًا } “O gün gök çalkalandıkça çalkalanır ve dağlar yürüdükçe yürür” [Tûr, 52/9-10], Allah Teâlâ'nın: { وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبَالَ وَتَرَى الْأَرْضَ بَارِزَةً } “Dağları yürüteceğimiz ve yeri çırılçıplak göreceğin gün” [Kehf, 18/47], Allah Teâlâ'nın: { وَسُيِّرَتِ الْجِبَالُ فَكَانَتْ سَرَابًا } “Dağlar yürütülmüş, serap olmuştur” [Nebe, 78/20] ve Allah Teâlâ'nın: { وَإِذَا الْجِبَالُ سُيِّرَتْ } “Dağlar yürütüldüğü zaman” [Tekvîr, 81/3] buyrukları böyledir.

وَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ، جَاءَ نَحْوُهُ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ [٢٣ \ ١٤] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا تَرَى فِي خَلْقِ الرَّحْمَنِ مِنْ تَفَاوُتٍ [٦٧ \ ٣] ، وَتَسْيِيرُ الْجِبَالِ وَإِيجَادُهَا وَنَصْبُهَا قَبْلَ تَسْيِيرِهَا، كُلُّ ذَلِكَ صُنْعٌ مُتْقَنٌ.

Allah Teâlâ'nın bu yüce ayetteki: { صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ } “Bu, her şeyi sağlam yapan Allah'ın sanatıdır” buyruğunun bir benzeri pek çok ayette gelmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ } “Yaratanların en güzeli olan Allah pek yücedir” [Mü'minûn, 23/14] ve Allah Teâlâ'nın: { مَا تَرَى فِي خَلْقِ الرَّحْمَنِ مِنْ تَفَاوُتٍ } “Rahmân'ın yaratmasında hiçbir düzensizlik göremezsin” [Mülk, 67/3] buyrukları böyledir. Dağların yürütülmesi, yürütülmelerinden önce var edilip dikilmesi; bütün bunlar muhkem/sağlam bir sanattır.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الَّتِي بِمَعْنَاهُ فِي أَوَّلِ سُورَةِ «هُودٍ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَا إِنَّهُمْ يَثْنُونَ صُدُورَهُمْ لِيَسْتَخْفُوا مِنْهُ، إِلَى قَوْلِهِ: إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ [١١ \ ٥] .

Allah Teâlâ'nın bu yüce ayetteki: { إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ } “Şüphesiz O, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” buyruğuyla aynı anlamdaki ayetleri, Hûd Suresi'nin başında, Allah Teâlâ'nın: { أَلَا إِنَّهُمْ يَثْنُونَ صُدُورَهُمْ لِيَسْتَخْفُوا مِنْهُ } “İyi bilin ki onlar, O'ndan gizlenmek için göğüslerini bükerler...” buyruğundan { إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ } “Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir” [Hûd, 11/5] buyruğuna kadar olan kısmı ele alırken daha önce zikretmiştik.

قَوْلُهُ تَعَالَى: مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا. اعْلَمْ: أَنَّ الْحَسَنَةَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ تَشْمَلُ نَوْعَيْنِ مِنَ الْحَسَنَاتِ:

Allah Teâlâ'nın: { مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا } “Kim bir iyilikle gelirse, ona bundan daha hayırlısı vardır” buyruğu. Bil ki bu yüce ayetteki iyilik (hasene), iki tür haseneyi kapsamaktadır:

الْأَوَّلُ: حَسَنَةٌ هِيَ فِعْلُ خَيْرٍ مِنْ أَفْعَالِ الْعَبْدِ، كَالْإِنْفَاقِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَبَذْلِ النَّفْسِ وَالْمَالِ فِي إِعْلَاءِ كَلِمَةِ اللَّهِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَمَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا، بِالنِّسْبَةِ إِلَى هَذَا النَّوْعِ مِنَ الْحَسَنَاتِ، أَنَّ الثَّوَابَ مُضَاعَفٌ، فَهُوَ خَيْرٌ مِنْ نَفْسِ الْعَمَلِ ; لِأَنَّ مَنْ أَنْفَقَ دِرْهَمًا وَاحِدًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَأَعْطَاهُ اللَّهُ ثَوَابًا هُوَ سَبْعُمِائَةِ دِرْهَمٍ فَلَهُ عِنْدَ اللَّهِ ثَوَابٌ هُوَ سَبْعُمِائَةِ دِرْهَمٍ مَثَلًا، خَيْرٌ مِنَ الْحَسَنَةِ الَّتِي قَدَّمَهَا الَّتِي هِيَ إِنْفَاقُ دِرْهَمٍ وَاحِدٍ، وَهَذَا لَا إِشْكَالَ فِيهِ كَمَا تَرَى.

Birincisi: Allah yolunda infak etmek, Allah'ın kelimesini yüceltmek uğruna canını ve malını feda etmek ve benzeri gibi kulun fiillerinden olan bir hayır amelidir. Allah Teâlâ'nın: { فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا } “Ona bundan daha hayırlısı vardır” buyruğunun bu tür hasenelere nispetle anlamı; sevabın kat kat verilmesi olup bizzat amelin kendisinden daha hayırlı olmasıdır. Zira kim Allah yolunda bir dirhem infak eder de Allah ona yedi yüz dirhem olan bir mükâfat verirse, Allah katında onun için örneğin yedi yüz dirhem olan bir mükâfat vardır ki bu da sunduğu bir dirhem infak etmekten ibaret haseneden daha hayırlıdır. Gördüğün gibi bunda hiçbir kapalılık/müşkillik yoktur.

وَهَذَا الْمَعْنَى تُوَضِّحُهُ آيَاتٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا [٦ \ ١٦٠] ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ عَشْرَ أَمْثَالِ الْحَسَنَةِ خَيْرٌ مِنْهَا هِيَ وَحْدَهَا ; وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا [٤ \ ٤٠] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ [٢ \ ٢٦١] .

Bu anlamı Allah'ın Kitabı'ndaki ayetler açıklamaktadır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا } “Kim bir iyilikle gelirse, ona onun on katı vardır” [En'âm, 6/160] buyruğu böyledir; malumdur ki hasenenin on katı, onun tek başınaki hâlinden daha hayırlıdır. Yine Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا } “Eğer yapılan bir iyilik olursa, onu kat kat artırır” [Nisâ, 4/40] ve Allah Teâlâ'nın: { مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ } “Mallarını Allah yolunda harcayanların durumu, her başağında yüz dane bulunan yedi başak bitiren bir tohumun durumu gibidir. Allah dilediğine kat kat verir” [Bakara, 2/261] buyrukları da böyledir.

وَأَمَّا النَّوْعُ الثَّانِي مِنَ الْحَسَنَةِ: فَكَقَوْلِ مَنْ قَالَ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالْحَسَنَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَلَا يُوجَدُ شَيْءٌ خَيْرٌ مَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، بَلْ هِيَ أَسَاسُ الْخَيْرِ كُلِّهِ، وَالَّذِي يَظْهَرُ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى أَنَّ لَفْظَةَ خَيْرٌ لَيْسَتْ صِيغَةَ تَفْضِيلٍ.

İkinci tür haseneye gelince: Bu, ilim ehlinden bazılarının dediği gibidir: 'Bu ayetteki haseneden maksat Lâ ilâhe illallâh kelimesidir.' Lâ ilâhe illallâh'tan daha hayırlı hiçbir şey yoktur; bilakis o, bütün hayrın esasıdır. Bu manaya göre zahir olan şudur ki, 'hayr' lafzı ismi tafdil (üstünlük bildiren kalıp) değildir.

وَأَنَّ الْمَعْنَى: فَلَهُ خَيْرٌ عَظِيمٌ عِنْدَ اللَّهِ حَاصِلٌ لَهُ مِنْهَا، أَيْ: مِنْ قِبَلِهَا وَمِنْ أَجْلِهَا، وَعَلَيْهِ فَلَفْظَةُ مِنْ فِي الْآيَةِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: مِمَّا خَطِيئَاتِهِمْ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا [٧١ \ ٢٥] ، أَيْ: مِنْ أَجْلِ خِطِيئَاتِهِمْ أُغْرِقُوا، فَأُدْخِلُوا نَارًا. وَأَمَّا عَلَى الْأَوَّلِ فَخَيْرٌ صِيغَةُ تَفْضِيلٍ، وَيُحْتَمَلُ عِنْدِي أَنَّ لَفْظَةَ خَيْرٌ عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي صِيغَةُ تَفْضِيلٍ أَيْضًا، وَلَا يُرَادُ بِهَا تَفْضِيلُ شَيْءٍ عَلَى لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، بَلِ الْمُرَادُ أَنَّ كَلِمَةَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ تَعَبَّدَ بِهَا الْعَبْدُ فِي دَارِ الدُّنْيَا، وَتَعَبُّدُهُ بِهَا فِعْلُهُ الْمَحْضُ، وَقَدْ أَثَابَهُ اللَّهُ فِي الْآخِرَةِ عَلَى تَعَبُّدِهِ بِهَا، وَإِثَابَةُ اللَّهِ فِعْلُهُ جَلَّ وَعَلَا، وَلَا شَكَّ أَنَّ فِعْلَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنْ فِعْلِ عَبْدِهِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Buna göre mana: 'Onun için Allah katında bu kelime sebebiyle, yani onun vesilesiyle ve onun uğruna hasıl olan pek büyük bir hayır vardır' şeklindedir. Buna göre ayetteki 'min' edatı; Allah Teâlâ'nın: { مِمَّا خَطِيئَاتِهِمْ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا } “Hataları yüzünden suda boğuldular ve ateşe sokuldular” [Nûh, 71/25] buyruğundaki gibi olup; yani hataları sebebiyle suda boğuldular ve ateşe sokuldular demektir. Birinci yaklaşıma göre ise 'hayr' lafzı ismi tafdildir. Bana göre, 'hayr' lafzının ikinci vecihte de ismi tafdil olması muhtemeldir; bununla Lâ ilâhe illallâh'a bir şeyin üstün tutulması kastedilmemektedir. Bilakis maksat şudur: Lâ ilâhe illallâh kelimesiyle kul dünya yurdunda ibadet etmiştir ve onun bu kelimeyle ibadet etmesi sırf kendi fiilidir; Allah ise bu kelimeyle ibadet etmesine karşılık ahirette ona mükâfat vermiştir ve Allah'ın mükâfatlandırması O'nun celle ve alâ fiilidir. Şüphe yok ki Allah'ın fiili, kulunun fiilinden daha hayırlıdır. İlim ise Allah Teâlâ katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُمْ مِنْ فَزَعِ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ. دَلَّتْ عَلَى مَعْنَاهُ آيَاتٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي أَمْنِهِمْ مِنَ الْفَزَعِ: لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ الْآيَةَ [٢١ \ ١٠٣] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي أَمْنِهِمْ: فَأُولَئِكَ لَهُمْ جَزَاءُ الضِّعْفِ بِمَا عَمِلُوا وَهُمْ فِي الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ [٣٤ \ ٣٧] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَمَنْ يُلْقَى فِي النَّارِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِنًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ الْآيَةَ [٤١ \ ٤٠] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ [٢٧ \ ٨٩] ، قَرَأَهُ عَاصِمٌ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ بِتَنْوِينٍ فَزَعٍ، وَفَتْحِ مِيمِ يَوْمَئِذٍ، وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ بِغَيْرِ تَنْوِينٍ، بَلْ بِالْإِضَافَةِ إِلَى يَوْمَئِذٍ، إِلَّا أَنَّ نَافِعًا قَرَأَ بِفَتْحِ مِيمِ يَوْمَئِذٍ مَعَ إِضَافَةِ فَزَعٍ إِلَيْهِ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو بِإِضَافَةِ فَزَعٍ إِلَى يَوْمَئِذٍ مَعَ كَسْرِ مِيمِ يَوْمَئِذٍ، وَفَتْحِ الْمِيمِ وَكَسْرِهَا مِنْ نَحْوِ يَوْمَئِذٍ، قَدْ أَوْضَحْنَاهُ بِلُغَاتِهِ وَشَوَاهِدِهِ الْعَرَبِيَّةِ مَعَ بَيَانِ الْمُخْتَارِ مِنَ اللُّغَاتِ فِي سُورَةِ

Allah Teâlâ'nın: { وَهُمْ مِنْ فَزَعِ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ } “Onlar o günün dehşetinden de güvendedirler” buyruğu. Bu manaya Allah'ın Kitabı'ndaki ayetler delalet etmiştir; nitekim onların dehşetten emin olmaları hakkında Allah Teâlâ'nın: { لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ } “O en büyük dehşet onları tasalandırmaz ve melekler onları karşılar...” [Enbiyâ, 21/103] buyurması, onların güvenliği hakkında Allah Teâlâ'nın: { فَأُولَئِكَ لَهُمْ جَزَاءُ الضِّعْفِ بِمَا عَمِلُوا وَهُمْ فِي الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ } “İşte onlara yaptıklarına karşılık kat kat mükâfat vardır ve onlar yüksek köşklerde güven içindedirler” [Sebe', 34/37] buyurması ve Allah Teâlâ'nın: { أَفَمَنْ يُلْقَى فِي النَّارِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِنًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ } “Ateşe atılan mı daha hayırlıdır, yoksa kıyamet gününe güven içinde gelen mi?...” [Fussilet, 41/40] buyurması böyledir. Allah Teâlâ'nın: { وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ } [Neml, 27/89] buyruğunu Âsım, Hamza ve Kisâî 'feze'ın' lafzını tenvinle ve 'yevmeizin' lafzının mimini fetha ile okumuşlardır. Diğerleri ise tenvinsiz, bilakis 'yevmeizin' lafzına izafetle okumuşlardır; şu kadar var ki Nâfi‘, 'feze'i' kelimesini izafet etmekle birlikte 'yevmeizin' lafzının mimini fetha ile okumuştur. İbn Kesîr, İbn Âmir ve Ebû Amr ise 'feze'i' kelimesini izafet edip 'yevmiizin' lafzının mimini kesra ile okumuşlardır. 'Yevmeiz' ve benzeri kelimelerde mimin fethası ve kesrası meselesini lügatleri, Arapça şahitleri ve tercih edilen lügatlerin beyanıyla birlikte

«مَرْيَمَ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَسَلَامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَيَوْمَ يَمُوتُ الْآيَةَ [١٩ \ ١٥] .

Meryem Suresi'nde, Allah Teâlâ'nın: { وَسَلَامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَيَوْمَ يَمُوتُ } “Doğduğu gün, öleceği gün ona selam olsun...” ayetini [Meryem, 19/15] ele alırken açıklamıştık.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ ﵀ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ، وَابْنُ عَبَّاسٍ، وَأَبُو هُرَيْرَةَ، وَأَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ﵃ وَعَطَاءٌ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَعِكْرِمَةُ، وَمُجَاهِدٌ، وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ، وَأَبُو وَائِلٍ، وَأَبُو صَالِحٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ، وَزَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ، وَالزُّهْرِيُّ، وَالسُّدِّيُّ، وَالضَّحَّاكُ، وَالْحَسَنُ، وَقَتَادَةُ، وَابْنُ زَيْدٍ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ، يَعْنِي الشِّرْكَ.

Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Kim de kötülükle gelirse, yüzleri ateşe sürtülür: 'Yaptıklarınızdan başkasıyla mı cezalandırılacaksınız?'” buyruğu. İbn Kesîr rahmetullâhi aleyh bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, Ebû Hüreyre ve Enes b. Mâlik radıyallâhu anhüm ile Atâ, Saîd b. Cübeyr, İkrime, Mücâhid, İbrâhîm en-Nehaî, Ebû Vâil, Ebû Sâlih, Muhammed b. Ka'b, Zeyd b. Eslem, Zührî, Süddî, Dahhâk, Hasen, Katâde ve İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ } “Kim de kötülükle gelirse” buyruğu hakkında, 'Bundan maksat şirktir' demişlerdir.

وَهَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ تَضَمَّنَتْ أَمْرَيْنِ:

Bu yüce ayet iki hususu ihtiva etmiştir:

الْأَوَّلُ: أَنَّ مَنْ جَاءَ رَبَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِالسَّيِّئَةِ كَالشِّرْكِ يُكَبُّ وَجْهُهُ فِي النَّارِ.

Birincisi: Kıyamet günü Rabbine şirk gibi bir kötülükle gelen kimsenin yüzüstü ateşe atılacağıdır.

وَالثَّانِي: أَنَّ السَّيِّئَةَ إِنَّمَا تُجْزَى بِمِثْلِهَا مِنْ غَيْرِ زِيَادَةٍ، وَهَذَانِ الْأَمْرَانِ جَاءَا مُوَضَّحَيْنِ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي الْأَوَّلِ مِنْهُمَا: إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِمًا فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيهَا وَلَا يَحْيَا [٢٠ \ ٧٤] ، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي الثَّانِي مِنْهُمَا: وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا الْآيَةَ [٦ \ ١٦٠] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ [٢٨ \ ٨٤] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: جَزَاءً وِفَاقًا [٧٨ \ ٢٦] .

İkincisi: Kötülüğün ancak bir fazlalık olmaksızın kendi misliyle cezalandırılacağıdır. Bu iki husus bu yerin dışında da açıklanmıştır; nitekim bunlardan birincisi hakkında Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِمًا فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيهَا وَلَا يَحْيَا } “Şüphesiz kim Rabbine günahkâr olarak gelirse, cehennem onun içindir; orada ne ölür ne de dirilir” [Tâhâ, 20/74] buyurması; ikincisi hakkında ise Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا } “Kim de kötülükle gelirse, sadece misliyle cezalandırılır...” [En'âm, 6/160], Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Kim de bir kötülükle gelirse, kötülükleri yapanlar ancak yapmakta olduklarıyla cezalandırılırlar” [Kasas, 28/84] ve Allah Teâlâ'nın: { جَزَاءً وِفَاقًا } “[Yaptıklarına] tam uygun bir karşılık olarak” [Nebe, 78/26] buyurması böyledir.

وَإِذَا عَلِمْتَ أَنَّ السَّيِّئَاتِ لَا تُضَاعَفُ، فَاعْلَمْ أَنَّ السَّيِّئَةَ قَدْ تَعْظُمُ فَيَعْظُمُ جَزَاؤُهَا بِسَبَبِ حُرْمَةِ الْمَكَانِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ [٢٢ \ ٢٥] ، أَوْ حُرْمَةِ الزَّمَانِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي الْأَشْهُرِ الْحَرَامِ: فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ [٩ \ ٣٦] .

Kötülüklerin katlanmayacağını bildiğinde, şunu da bil ki: Kötülük bazen mekânın hürmeti sebebiyle büyüyebilir ve bu yüzden cezası da büyür; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ } “Kim orada zulümle haktan sapmak isterse, ona can yakıcı bir azaptan tattırırız” [Hac, 22/25] buyruğu böyledir; yahut zamanın hürmeti sebebiyle büyür; nitekim Allah Teâlâ'nın haram aylar hakkında: { فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ } “O aylarda kendinize zulmetmeyin” [Tevbe, 9/36] buyruğu böyledir.

وَقَدْ دَلَّتْ آيَاتٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ أَنَّ الْعَذَابَ يَعْظُمُ بِسَبَبِ عِظَمِ الْإِنْسَانِ الْمُخَالِفِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي نَبِيِّنَا ﷺ: وَلَوْلَا أَنْ ثَبَّتْنَاكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئًا قَلِيلًا إِذًا لَأَذَقْنَاكَ ضِعْفَ الْحَيَاةِ وَضِعْفَ الْمَمَاتِ [١٧ \ ٤٧] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِيلِ لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ الْآيَةَ [٦٩ \ ٤٤ - ٤٦] ،

Allah'ın Kitabı'ndaki ayetler, muhalefet eden insanın büyüklüğü sebebiyle azabın da büyüyebileceğine delalet etmiştir; nitekim Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْلَا أَنْ ثَبَّتْنَاكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئًا قَلِيلًا إِذًا لَأَذَقْنَاكَ ضِعْفَ الْحَيَاةِ وَضِعْفَ الْمَمَاتِ } “Eğer seni sebatkâr kılmasaydık, neredeyse onlara birazcık meyledecektin. O takdirde sana hayatın da ölümün de [azabını] kat kat tattırırdık” [İsrâ, 17/74-75] buyurması, Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِيلِ لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ } “Eğer o, bize karşı bazı sözler uydursaydı, elbette onu kuvvetle yakalardık. Sonra da onun şah damarını mutlaka keserdik...” [Hâkka, 69/44-46] buyurması,

وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي أَزْوَاجِهِ ﷺ: يَانِسَاءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضَاعَفْ لَهَا الْعَذَابُ ضِعْفَيْنِ الْآيَةَ [٣٣ \ ٣٠] ، وَقَدْ قَدَّمْنَا طَرَفًا مِنَ الْكَلَامِ عَلَى هَذَا، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذًا لَأَذَقْنَاكَ ضِعْفَ الْحَيَاةِ وَضِعْفَ الْمَمَاتِ [١٧ \ ٧٥] ، مَعَ تَفْسِيرِ الْآيَةِ، وَمُضَاعَفَةِ السَّيِّئَةِ الْمُشَارِ إِلَيْهَا فِي هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ، إِنْ كَانَتْ بِسَبَبِ عِظَمِ الذَّنْبِ، حَتَّى صَارَ فِي عِظَمِهِ كَذَنْبَيْنِ، فَلَا إِشْكَالَ، وَإِنْ كَانَتْ مُضَاعَفَةُ جَزَاءِ السَّيِّئَةِ كَانَتْ هَاتَانِ الْآيَتَانِ مُخَصَّصَتَيْنِ لِلْآيَاتِ الْمُصَرِّحَةِ، بِأَنَّ السَّيِّئَةَ لَا تُجْزَى إِلَّا بِمِثْلِهَا، وَالْجَمِيعُ مُحْتَمَلٌ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

ve Peygamberimiz'in sallallâhu aleyhi ve sellem hanımları hakkında Allah Teâlâ'nın: { يَانِسَاءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضَاعَفْ لَهَا الْعَذَابُ ضِعْفَيْنِ } “Ey Peygamber hanımları! Sizden kim açık bir çirkinlik yaparsa, onun azabı iki katına çıkarılır...” [Ahzâb, 33/30] buyurması böyledir. Buna dair bir miktar açıklamayı, ayetin tefsiriyle birlikte Allah Teâlâ'nın: { إِذًا لَأَذَقْنَاكَ ضِعْفَ الْحَيَاةِ وَضِعْفَ الْمَمَاتِ } “O takdirde sana hayatın da ölümün de [azabını] kat kat tattırırdık” [İsrâ, 17/75] buyruğu üzerine konuşurken daha önce zikretmiştik. Bu iki ayette işaret edilen kötülüğün katlanması, günahın büyüklüğü sebebiyle olup büyüklük bakımından iki günah gibi olmuşsa bunda bir müşkillik yoktur. Eğer kötülüğün cezasının katlanması kastedilmişse, bu iki ayet kötülüğün ancak bir misliyle cezalandırılacağını açıkça belirten ayetleri tahsis etmiş olur. Bunların hepsi muhtemeldir; ilim ise Allah Teâlâ katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هَذِهِ الْبَلْدَةِ. جَاءَ مَعْنَاهُ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ دِينِي فَلَا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ الْآيَةَ [١٠ \ ١٠٤] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلْيَعْبُدُوا رَبَّ هَذَا الْبَيْتِ الَّذِي أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَآمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ ١٠٦ \ ٤] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Allah Teâlâ'nın: { إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هَذِهِ الْبَلْدَةِ } “Bana ancak bu beldenin Rabbine kulluk etmem emrolundu” buyruğu. Bunun anlamı pek çok ayette açıklanarak gelmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ دِينِي فَلَا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ } “De ki: 'Ey insanlar! Eğer benim dinimden şüphede iseniz, [bilin ki] ben Allah'ı bırakıp da taptıklarınıza tapmam; fakat sizi öldürecek olan Allah'a kulluk ederim...'” [Yûnus, 10/104] ve Allah Teâlâ'nın: { فَلْيَعْبُدُوا رَبَّ هَذَا الْبَيْتِ الَّذِي أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَآمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ } “Onları açlıktan doyuran ve korkudan emin kılan bu Ev'in Rabbine kulluk etsinler” [Kureyş, 106/3-4] buyrukları ile diğer ayetler böyledir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَأَنْ أَتْلُوَ الْقُرْآنَ. قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الَّتِي فِيهَا زِيَادَةُ إِيضَاحٍ لِقَوْلِهِ: وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، فِي سُورَةِ «الْأَنْعَامِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ الْآيَةَ [٦ \ ١٤] .

Allah Teâlâ'nın: { وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَأَنْ أَتْلُوَ الْقُرْآنَ } “Ve bana müslümanlardan olmam ve Kur'an'ı okumam emredildi” buyruğu. { وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “Bana müslümanlardan olmam emredildi” buyruğuna dair daha fazla açıklama içeren ayetleri En'âm Suresi'nde, Allah Teâlâ'nın: { أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ } “Bana teslim olanların ilki olmam emredildi...” ayetini [En'âm, 6/14] ele alırken daha önce zikretmiştik.

وَقَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى هُنَا: وَأَنْ أَتْلُوَ الْقُرْآنَ، فِي سُورَةِ «الْكَهْفِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتَابِ رَبِّكَ الْآيَةَ [١٨ \ ٢٧] .

Allah Teâlâ'nın buradaki: { وَأَنْ أَتْلُوَ الْقُرْآنَ } “Ve Kur'an'ı okumam [emredildi]” buyruğunu açıklayan ayetleri de Kehf Suresi'nde, Allah Teâlâ'nın: { وَاتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتَابِ رَبِّكَ } “Rabbinin Kitabı'ndan sana vahyolunanı oku...” ayetini [Kehf, 18/27] ele alırken daha önce zikretmiştik.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ ضَلَّ فَقُلْ إِنَّمَا أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ. جَاءَ مَعْنَاهُ مُبَيَّنًا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ [١٣ \ ٤٠] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّمَا أَنْتَ نَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ [١١ \ ١٢] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَمَا أَنْتَ بِمَلُومٍ [٥١ \ ٥٤] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ ضَلَّ فَقُلْ إِنَّمَا أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ } “Kim de saparsa de ki: 'Ben sadece uyarıcılardanım'” buyruğu. Bunun anlamı pek çok ayette beyan edilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ } “Sana düşen sadece tebliğdir; hesap görmek ise bize aittir” [Ra'd, 13/40], Allah Teâlâ'nın: { إِنَّمَا أَنْتَ نَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ } “Sen ancak bir uyarıcısın; Allah ise her şeye vekildir” [Hûd, 11/12] ve Allah Teâlâ'nın: { فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَمَا أَنْتَ بِمَلُومٍ } “Artık onlardan yüz çevir; sen kınanacak değilsin” [Zâriyât, 51/54] buyrukları ile diğer ayetler böyledir.

قَوْلُهُ تَعَالَى

Allah Teâlâ'nın şu buyruğu:

وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ سَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ فَتَعْرِفُونَهَا. جَاءَ مَعْنَاهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ [٤١ \ ٥٣] .

{ وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ سَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ فَتَعْرِفُونَهَا } “Ve de ki: 'Hamd Allah'a mahsustur. O, size ayetlerini gösterecek, siz de onları tanıyacaksınız'”. Bunun anlamı başka bir yerde gelmiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ } “Onun hak olduğu kendilerine apaçık belli oluncaya kadar, onlara hem ufuklarda hem de kendi nefislerinde ayetlerimizi göstereceğiz” [Fussilet, 41/53].

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ. جَاءَ مَعْنَاهُ مُوَضَّحًا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصَارُ [١٤ \ ٤٢] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Allah Teâlâ'nın: { وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Rabbin yaptıklarınızdan asla habersiz değildir” buyruğu. Bunun anlamı pek çok ayette açıklanarak gelmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَلَا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصَارُ } “Sakın Allah'ı zalimlerin yaptıklarından habersiz sanma! O, sadece onları gözlerin dehşetten donakalacağı bir güne ertelemektedir” [İbrâhîm, 14/42] buyruğu ve diğer ayetler böyledir.

وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ: عَمَّا تَعْمَلُونَ بِتَاءِ الْخِطَابِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ عَمَّا يَعْمَلُونَ بِيَاءِ الْغَيْبَةِ.

Nâfi‘, İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Hafs { عَمَّا تَعْمَلُونَ } lafzını hitap 'tâ'sı ile [ta'melûn şeklinde]; diğerleri ise { عَمَّا يَعْمَلُونَ } lafzını gaib 'yâ'sı ile [ya'melûn şeklinde] okumuşlardır.