Binûn

Bakara — 13. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَاسْتَدَلُّوا أَيْضًا بِمَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، وَأَبِي هُرَيْرَةَ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ اسْتَعْمَلَ رَجُلًا عَلَى خَيْبَرَ، فَجَاءَهُمْ بِتَمْرٍ جَنِيبٍ، فَقَالَ: «أَكُلُّ تَمْرِ خَيْبَرَ هَكَذَا» قَالَ: إِنَّا لَنَأْخُذَ الصَّاعَ مِنْ هَذَا بِالصَّاعَيْنِ، وَالصَّاعَيْنِ بِالثَّلَاثَةِ، فَقَالَ: «لَا تَفْعَلْ، بِعِ الْجَمْعَ بِالدَّرَاهِمِ، ثُمَّ ابْتَعْ بِالدَّرَاهِمِ جَنِيبًا» ، وَقَالَ: فِي الْمِيزَانِ مِثْلُ ذَلِكَ، وَوَجْهُ

Onlar ayrıca Buhârî ve Müslim'in Ebû Saîd ve Ebû Hureyre'den rivayet ettiği şu hadisle de delil getirmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hayber'e bir adamı [vali/amil olarak] tayin etmişti. O zât kaliteli hurma (cenîb) getirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Hayber'in bütün hurmaları böyle midir?» diye sordu. O: “Biz bu [kaliteli hurmanın] bir ölçeğini (sâ') [diğer hurmanın] iki ölçeği karşılığında, iki ölçeğini de üç ölçeği karşılığında alıyoruz” dedi. Bunun üzerine Peygamber: «Böyle yapma! Karışık hurmayı (cem') dirhemler karşılığında sat, sonra o dirhemlerle kaliteli hurma satın al!» buyurdu ve: «Tartılan şeylerde de durum böyledir» dedi. Buradaki

الدَّلَالَةِ مِنْهُ، أَنَّ قَوْلَهُ فِي الْمِيزَانِ، يَعْنِي فِي الْمَوْزُونِ ; لِأَنَّ نَفْسَ الْمِيزَانِ لَيْسَتْ مِنْ أَمْوَالِ الرِّبَا، وَاسْتَدَلُّوا أَيْضًا بِحَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ الْمُتَقَدِّمِ الَّذِي أَخْرَجَهُ الْحَاكِمُ مِنْ طَرِيقِ حَيَّانَ بْنِ عُبَيْدَ اللَّهِ، فَإِنَّ فِيهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «التَّمْرُ بِالتَّمْرِ، وَالْحِنْطَةُ بِالْحِنْطَةِ، وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ، وَالذَّهَبُ بِالذَّهَبِ، وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ، يَدًا بِيَدٍ، عَيْنًا بِعَيْنٍ، مِثْلًا بِمِثْلٍ، فَمَنْ زَادَ فَهُوَ رِبَا» ، ثُمَّ قَالَ: «وَكَذَلِكَ مَا يُكَالُ أَوْ يُوزَنُ أَيْضًا» وَأُجِيبَ مِنْ جِهَةِ الْمَانِعِينَ بِأَنَّ حَدِيثَ الدَّارَقُطْنِيِّ لَمْ يَثْبُتْ، وَكَذَلِكَ حَدِيثُ الْحَاكِمِ، وَقَدْ بَيَّنَّا سَابِقًا مَا يَدُلُّ عَلَى ثُبُوتِ حَدِيثِ حَيَّانَ الْمَذْكُورِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا آنِفًا كَلَامَ الشَّوْكَانِيِّ فِي أَنَّ حَدِيثَ الدَّارَقُطْنِيِّ أَخْرَجَهُ الْبَزَّارُ أَيْضًا، وَأَنَّهُ يَشْهَدُ لِصِحَّتِهِ حَدِيثُ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ وَغَيْرِهِ مِنَ الْأَحَادِيثِ، وَأَنَّ الرَّبِيعَ بْنَ صُبَيْحٍ وَثَّقَهُ أَبُو زُرْعَةَ وَغَيْرُهُ، وَضَعَّفَهُ جَمَاعَةٌ، وَقَالَ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّقْرِيبِ» : صَدُوقٌ سَيْئُ الْحِفْظِ، وَكَانَ عَابِدًا مُجَاهِدًا، وَمُرَادُ الشَّوْكَانِيِّ بِحَدِيثِ عُبَادَةَ الْمَذْكُورِ، هُوَ مَا أَخْرَجَهُ عَنْهُ مُسْلِمٌ، وَالْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَأَبُو دَاوُدَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ، وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ، وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ، وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ، وَالْمِلْحُ بِالْمِلْحِ، مِثْلًا بِمِثْلٍ، سَوَاءً بِسَوَاءٍ، يَدًا بِيَدٍ، فَإِذَا اخْتَلَفَتْ هَذِهِ الْأَصْنَافُ فَبِيعُوا كَيْفَ شِئْتُمْ» اهـ. فَإِنَّ قَوْلَهُ ﷺ: «سَوَاءً بِسَوَاءٍ، مِثْلًا بِمَثَلٍ» يَدُلُّ عَلَى الضَّبْطِ بِالْكَيْلِ وَالْوَزْنِ، وَهَذَا الْقَوْلُ أَظْهَرُهَا دَلِيلًا.

delil yönü şudur: Onun «tartılan şeylerde de» sözü, tartılan maddeler demektir; çünkü terazinin kendisi faiz mallarından değildir. Onlar ayrıca Hâkim'in Hayyân b. Ubeydillâh yoluyla tahrîc ettiği, Ebû Saîd'in daha önce geçen şu hadisiyle de delil getirmişlerdir: Orada Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Hurmaya karşılık hurma, buğdaya karşılık buğday, arpaya karşılık arpa, altına karşılık altın, gümüşe karşılık gümüş peşin peşin, aynı cinsten ve misli mislinedir. Kim artırırsa bu faizdir.» Sonra da: «Ölçülen veya tartılan şeyler de böyledir» buyurmuştur. [Bu illete] karşı çıkanlar tarafından, Dârekutnî'nin rivayetinin sabit olmadığı, Hâkim'in hadisinin de aynı şekilde olduğu söylenerek cevap verilmiştir. Oysa biz zikredilen Hayyân hadisinin sübûtuna delalet eden hususları daha önce açıklamıştık. Az önce Şevkânî'nin, Dârekutnî hadisini Bezzâr'ın da tahrîc ettiğine, Ubâde b. es-Sâmit hadisinin ve diğer hadislerin onun sıhhatine şahitlik ettiğine, Rebî' b. Subeyh'i Ebû Zür'a ve başkalarının sika sayıp bir grubun ise zayıf gördüğüne dair sözünü nakletmiştik. İbn Hacer et-Takrîb'de onun hakkında: “Sadûktur, hafızası zayıftır; âbid ve mücahid bir zat idi” demiştir. Şevkânî'nin adı geçen Ubâde hadisiyle kastettiği ise Müslim, İmam Ahmed, Nesâî, İbn Mâce ve Ebû Dâvûd'un ondan rivayet ettiği şu hadistir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Altına karşılık altın, gümüşe karşılık gümüş, buğdaya karşılık buğday, arpaya karşılık arpa, tuza karşılık tuz; misli misline, birbirine denk ve peşin peşindir. Bu sınıflar farklılaştığı zaman dilediğiniz gibi satın.» Ondan aktarılan kısım bitti. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in «birbirine denk, misli misline» ifadesi, ölçü ve tartı ile tespiti göstermektedir; delil bakımından en kuvvetli olan görüş de budur.

وَأَجَابُوا عَنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ بِثَلَاثَةِ أَجْوِبَةٍ:

Ebû Saîd'in üzerinde ittifak edilen (müttefekun aleyh) hadisine üç şekilde cevap vermişlerdir:

الْأَوَّلُ: جَوَابُ الْبَيْهَقِيِّ قَالَ: وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ وَكَذَلِكَ الْمِيزَانُ، مِنْ كَلَامِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ مَوْقُوفٌ عَلَيْهِ.

Birincisi: Beyhakî'nin cevabıdır. O şöyle demiştir: «Tartılan şeyler de böyledir» sözünün, Ebû Saîd el-Hudrî'nin kendi sözü olup ona mevkûf olduğu söylenmiştir.

الثَّانِي: جَوَابُ الْقَاضِي أَبِي الطَّيِّبِ وَآخَرِينَ أَنَّ ظَاهِرَ الْحَدِيثِ غَيْرُ مُرَادٍ ; لِأَنَّ الْمِيزَانَ نَفْسَهُ لَا رِبَا فِيهِ، وَأَضْمَرْتُمْ فِيهِ الْمَوْزُونَ، وَدَعْوَى الْعُمُومِ فِي الْمُضْمِرَاتِ لَا تَصِحُّ.

İkincisi: Kādî Ebü't-Tayyib ve diğerlerinin cevabıdır: Hadisin zâhiri kastedilmemiştir; zira terazinin kendisinde faiz cereyan etmez. Siz burada takdirî olarak "tartılan şeyleri" kastettiniz; takdir edilen şeylerde (mudmerât) umum iddiası ise geçerli değildir.

الثَّالِثُ: حَمْلُ الْمَوْزُونِ عَلَى الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ جَمْعًا بَيْنَ الْأَدِلَّةِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ هَذِهِ الْإِجَابَاتِ لَا تَنْهَضُ ; لِأَنَّ وَقْفَهُ عَلَى أَبِي سَعِيدٍ خِلَافُ الظَّاهِرِ، وَقَصْدُ مَا يُوزَنُ بِقَوْلِهِ: وَكَذَلِكَ الْمِيزَانُ لَا لَبْسَ فِيهِ، وَحَمْلُ الْمَوْزُونِ عَلَى الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ فَقَطْ خِلَافُ الظَّاهِرِ، وَاللَّهِ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Üçüncüsü: Delilleri birleştirmek (cem' etmek) amacıyla tartılan şeylerin altın ve gümüşe hamledilmesidir. Görünen o ki bu cevaplar tutarlı değildir; çünkü hadisin Ebû Saîd'e mevkûf kılınması zâhire aykırıdır; «Tartılan şeyler de böyledir» sözüyle tartılanların kastedildiği ise açıktır ve bunda bir kapalılık yoktur; tartılan şeylerin sadece altın ve gümüşe hamledilmesi de zâhire aykırıdır. En doğrusunu Yüce Allah bilir.

وَفِي عِلَّةِ الرِّبَا فِي الْأَرْبَعَةِ مَذَاهِبُ أُخَرُ غَيْرُ مَا ذَكَرْنَا عَنِ الْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ وَمَنْ

Dört maddede faizin illeti konusunda, dört imamdan ve onlara

وَافَقَهُمْ:

muvafakat edenlerden naklettiğimiz görüşlerin dışında başka mezhepler de vardır:

الْأَوَّلُ: مَذْهَبُ أَهْلِ الظَّاهِرِ وَمَنْ وَافَقَهُمْ أَنَّهُ لَا رِبَا أَصْلًا فِي غَيْرِ السِّتَّةِ، وَيُرْوَى هَذَا الْقَوْلُ عَنْ طَاوُسٍ، وَمَسْرُوقٍ، وَالشَّعْبِيِّ، وَقَتَادَةَ، وَعُثْمَانَ الْبَتِّيِّ.

Birincisi: Zâhirîlerin ve onlara muvafakat edenlerin mezhebidir; buna göre bu altı madde dışındakilerde asla faiz cereyan etmez. Bu görüş Tâvûs, Mesrûk, Şa'bî, Katâde ve Osman el-Bettî'den de rivayet edilmiştir.

الثَّانِي: مَذْهَبُ أَبِي بَكْرٍ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَيْسَانَ الْأَصَمِّ أَنَّ الْعِلَّةَ فِيهَا كَوْنُهَا مُنْتَفِعًا بِهَا، حَكَاهُ عَنْهُ الْقَاضِي حُسَيْنٌ.

İkincisi: Ebû Bekr Abdurrahmân b. Keysân el-Esamm'ın mezhebidir; ona göre buradaki illet faydalanılabilir (müntefaun bih) olmasıdır. Bunu ondan Kādî Hüseyin nakletmiştir.

الثَّالِثُ: مَذْهَبُ ابْنِ سِيرِينَ، وَأَبِي بَكْرٍ الْأَوْدَنِيِّ مِنَ الشَّافِعِيَّةِ أَنَّ الْعِلَّةَ الْجِنْسِيَّةَ ; فَيُحَرَّمُ الرِّبَا فِي كُلِّ شَيْءٍ بِيعَ بِجِنْسِهِ كَالتُّرَابِ بِالتُّرَابِ مُتَفَاضِلًا، وَالثَّوْبِ بِالثَّوْبَيْنِ، وَالشَّاةُ بِالشَّاتَيْنِ.

Üçüncüsü: İbn Sîrîn ile Şâfiîlerden Ebû Bekr el-Evdenî'nin mezhebidir; buna göre illet cinstir. Dolayısıyla kendi cinsiyle satılan her şeyde -toprağın toprakla fazlalıklı satılması, bir elbisenin iki elbiseyle, bir koyunun iki koyunla satılması gibi- faiz haram olur.

الرَّابِعُ: مَذْهَبُ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ أَنَّ الْعِلَّةَ الْمَنْفَعَةُ فِي الْجِنْسِ، فَيَجُوزُ عِنْدَهُ بَيْعُ ثَوْبٍ قِيمَتُهُ دِينَارٌ بِثَوْبَيْنِ قِيمَتُهُمَا دِينَارٌ، وَيُحَرَّمُ بَيْعُ ثَوْبٍ قِيمَتُهُ دِينَارٌ بِثَوْبٍ قِيمَتُهُ دِينَارَيْنِ.

Dördüncüsü: Hasan-ı Basrî'nin mezhebidir; buna göre illet cins içindeki menfaattir (faydadır). Dolayısıyla ona göre değeri bir dinar olan bir elbisenin, değeri bir dinar olan iki elbiseyle satılması caizdir; değeri bir dinar olan bir elbisenin, değeri iki dinar olan bir elbiseyle satılması ise haramdır.

الْخَامِسُ: مَذْهَبُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ أَنَّ الْعِلَّةَ تَقَارُبُ الْمَنْفَعَةِ فِي الْجِنْسِ، فَحَرَّمَ التَّفَاضُلَ فِي الْحِنْطَةِ بِالشَّعِيرِ، وَالْبَاقِلِيِّ بِالْحِمَّصِ، وَالدُّخْنِ بِالذُّرَّةِ مِثْلًا.

Beşincisi: Saîd b. Cübeyr'in mezhebidir; ona göre illet, cinsteki menfaatin birbirine yakın olmasıdır. Bu yüzden o, buğdayın arpayla, baklanın nohutla, darının mısırla fazlalıklı olarak satılmasını haram saymıştır.

السَّادِسُ: مَذْهَبُ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّ الْعِلَّةَ كَوْنُهُ جِنْسًا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ ; فَحَرَّمَ الرِّبَا فِي كُلِّ جِنْسٍ تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ كَالْمَوَاشِي وَالزَّرْعِ وَغَيْرِهَا.

Altıncısı: Rebîa b. Ebî Abdirrahmân'ın mezhebidir; ona göre illet, kendisinde zekât farz olan bir cins olmasıdır. Bu sebeple hayvanlar, ekinler ve diğerleri gibi kendisinde zekât farz olan her cinste faizi haram kılmıştır.

السَّابِعُ: مَذْهَبُ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ وَقَوْلُ الشَّافِعِيِّ فِي الْقَدِيمِ: إِنَّ الْعِلَّةَ كَوْنُهُ مَطْعُومًا يُكَالُ أَوْ يُوزَنُ وَنَفَاهُ عَمَّا سِوَاهُ، وَهُوَ كُلُّ مَا لَا يُؤْكَلُ وَلَا يُشْرَبُ، أَوْ يُؤْكَلُ وَلَا يُكَالُ وَلَا يُوزَنُ كَالسَّفَرْجَلِ وَالْبِطِّيخِ، وَقَدْ تَرَكْنَا الِاسْتِدْلَالَ لِهَذِهِ الْمَذَاهِبِ وَالْمُنَاقَشَةَ فِيهَا خَوْفَ الْإِطَالَةِ الْمُمِلَّةِ.

Yedincisi: Saîd b. el-Müseyyeb'in mezhebi ve Şâfiî'nin eski (kavli kadîm) görüşüdür: İllet, onun ölçülebilen veya tartılabilen bir yiyecek maddesi olmasıdır; bunun dışındakilerde ise faiz illetini nefyetmiştir ki bunlar yenilip içilmeyen veya yenilip de ayva ve karpuz gibi ölçülüp tartılmayan her şeydir. Bıktırıcı bir uzatmaya mahal vermemek endişesiyle bu mezheplerin delillerini ve bunlar hakkındaki tartışmaları zikretmeyi bıraktık.

فُرُوعٌ

Fer'î Meseleler

الْفَرْعُ الْأَوَّلُ: الشَّكُّ فِي الْمُمَاثَلَةِ كَتَحَقُّقِ الْمُفَاضَلَةِ، فَهُوَ حَرَامٌ فِي كُلِّ مَا يَحْرُمُ فِيهِ رِبَا الْفَضْلِ، وَدَلِيلُ ذَلِكَ مَا أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ، وَالنَّسَائِيُّ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ بَيْعِ الصَّبْرَةِ مِنَ التَّمْرِ لَا يُعْلَمُ كَيْلُهَا بِالْكَيْلِ الْمُسَمَّى مِنَ التَّمْرِ.

Birinci Mesele: Eşitlik hususundaki şüphe, fazlalığın kesinleşmesi gibidir; bu yüzden fazlalık faizinin (ribâ'l-fadl) haram olduğu her şeyde bu da haramdır. Bunun delili, Müslim ve Nesâî'nin Câbir'den rivayet ettiği şu hadistir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, ölçeği bilinmeyen hurma yığınının, miktarı belirlenmiş bir ölçek hurma karşılığında satılmasını yasaklamıştır.”

الْفَرْعُ الثَّانِي: لَا يَجُوزُ التَّرَاخِي فِي قَبْضِ مَا يُحَرَّمُ فِيهِ رِبَا النَّسَاءِ، وَدَلِيلُ ذَلِكَ: مَا أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ مِنْ حَدِيثِ مَالِكِ بْنِ أَوْسٍ ﵁ قَالَ: أَقْبَلْتُ؟ أَقُولُ: مَنْ يَصْطَرِفُ الدَّرَاهِمَ، فَقَالَ طَلْحَةُ: أَرِنَا الذَّهَبَ حَتَّى يَأْتِيَ الْخَازِنُ، ثُمَّ تَعَالٍ فَخُذْ

İkinci Mesele: Veresiye faizinin (ribâ'n-nesîe) haram olduğu şeylerin kabzedilmesinde gecikme caiz değildir. Bunun delili, Buhârî ve Müslim'in Mâlik b. Evs radıyallâhu anh'tan rivayet ettiği şu hadistir: Mâlik dedi ki: «Dirhemleri kim [altınla] bozar?» diyerek geldim. Talha: «Hazinemizin sorumlusu gelene kadar altını bize göster, sonra gelip

وَرَقَكَ، فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁: كَلَّا، وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَتَرُدَّنَّ إِلَيْهِ ذَهَبَهُ، أَوْ لَتَنْقُدَنَّهُ وَرَقَهُ، فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: " الذَّهَبُ بِالْوَرِقِ رِبًا إِلَّا هَا وَهَا، وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ رِبًا إِلَّا هَا وَهَا، وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ رِبًا إِلَّا هَا وَهَا، وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ رِبًا إِلَّا هَا وَهَا ".

gümüşlerini alırsın» dedi. Bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh şöyle dedi: «Hayır, canım elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki ya altını ona geri verirsin ya da gümüşünü ona peşin olarak ödersin! Çünkü ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: “Gümüş karşılığında altın elden ele (peşin) olmadıkça faizdir. Buğday karşılığında buğday elden ele olmadıkça faizdir. Arpa karşılığında arpa elden ele olmadıkça faizdir. Hurma karşılığında hurma elden ele olmadıkça faizdir.”»

الْفَرْعُ الثَّالِثُ: لَا يَجُوزُ أَنْ يُبَاعَ رِبَوِيٍّ بِرِبَوِيٍّ كَذَهَبٍ بِذَهَبٍ، وَمَعَ أَحَدِهِمَا شَيْءٌ آخَرُ. وَدَلِيلُ ذَلِكَ: مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي " صَحِيحِهِ " عَنْ أَبِي الطَّاهِرِ، عَنِ ابْنِ وَهْبٍ، مِنْ حَدِيثِ فَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ الْأَنْصَارِيِّ قَالَ: أُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ بِخَيْبَرَ بِقِلَادَةٍ فِيهَا خَرَزٌ وَذَهَبٌ، وَهِيَ مِنَ الْمَغَانِمِ تُبَاعُ فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِالذَّهَبِ الَّذِي فِي الْقِلَادَةِ فَنُزِعَ، ثُمَّ قَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ وَزْنًا بِوَزْنٍ ".

Üçüncü Mesele: Faizli bir malın, -altının altınla satılması gibi- kendi cinsinden faizli bir malla, ikisinden birinin yanında başka bir şey de bulunacak şekilde satılması caiz değildir. Bunun delili, Müslim'in Sahîh'inde Ebü't-Tâhir'den, onun İbn Vehb'den, Fadâle b. Ubeyd el-Ensârî'den rivayet ettiği şu hadistir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hayber'de iken kendisine içinde boncuklar ve altın bulunan bir gerdanlık getirildi; bu, satılmakta olan ganimetlerdendi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gerdanlıktaki altının çıkarılmasını emretti ve altın ayrıldı. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: «Altına karşılık altın, tartıya tartı (birebir denk) satılır» buyurdu.

وَرَوَى مُسْلِمٌ نَحْوَهُ أَيْضًا عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ شَيْبَةَ، وَقُتَيْبَةَ بْنِ سَعِيدٍ مِنْ حَدِيثِ فَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ ﵁ وَنَحْوَهُ. أَخْرَجَهُ النَّسَائِيُّ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ.

Müslim bunun bir benzerini Ebû Bekr b. Şeybe ve Kuteybe b. Saîd'den, Fadâle b. Ubeyd radıyallâhu anh hadisi olarak da rivayet etmiştir. Benzerini Nesâî, Ebû Dâvûd ve sahih olduğunu belirterek Tirmizî de tahrîc etmiştir.

وَقَالَ الْعَلَّامَةُ الشَّوْكَانِيُّ - رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى - فِي " نَيْلِ الْأَوْطَارِ "، عِنْدَ ذِكْرِ صَاحِبِ " الْمُنْتَقَى ": لِحَدِيثِ فَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ الْمَذْكُورِ مَا نَصُّهُ، الْحَدِيثَ.

Allâme eş-Şevkânî -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- Neylü'l-Evtâr'da, el-Müntekā sahibinin zikredilen Fadâle b. Ubeyd hadisini zikrettiği yerde aynen şu ifadeleri kullanmıştır: (Hadis)

قَالَ فِي " التَّلْخِيصِ ": لَهُ عِنْدَ الطَّبَرَانِيِّ فِي الْكَبِيرِ طُرُقٌ كَثِيرَةٌ جِدًّا فِي بَعْضِهَا قِلَادَةٌ فِيهَا خَرَزٌ وَذَهَبٌ، وَفِي بَعْضِهَا ذَهَبٌ وَجَوْهَرٌ، وَفِي بَعْضِهَا خَرَزٌ مُعَلَّقَةٌ بِذَهَبٍ، وَفِي بَعْضِهَا بِاثْنَيْ عَشَرَ دِينَارًا، وَفِي بَعْضِهَا بِتِسْعَةِ دَنَانِيرَ، وَفِي أُخْرَى بِسَبْعَةِ دَنَانِيرَ. وَأَجَابَ الْبَيْهَقِيُّ عَنْ هَذَا الِاخْتِلَافِ، بِأَنَّهَا كَانَتْ بُيُوعًا شَهِدَهَا فَضَالَةُ.

et-Telhîs müellifi şöyle demiştir: Hadisin Taberânî'nin el-Kebîr'inde çok sayıda tariki vardır; bazılarında “içinde boncuk ve altın olan bir gerdanlık”, bazılarında “altın ve cevher”, bazılarında “altına takılmış boncuklar”, bazılarında “on iki dinara”, bazılarında “dokuz dinara”, diğer bazılarında ise “yedi dinara” şeklinde geçmektedir. Beyhakî bu farklılığa, bunların Fadâle'nin bizzat şahit olduğu farklı satışlar olduğu şeklinde cevap vermiştir.

قَالَ الْحَافِظُ: وَالْجَوَابُ الْمُسَدَّدُ عِنْدِي أَنَّ هَذَا الِاخْتِلَافَ لَا يُوجِبُ ضَعْفًا، بَلِ الْمَقْصُودُ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ مَحْفُوظٌ لَا اخْتِلَافَ فِيهِ، وَهُوَ النَّهْيُ عَنْ بَيْعِ مَا لَمْ يُفْصَلْ، وَأَمَّا جِنْسُهَا وَقَدْرُ ثَمَنِهَا فَلَا يَتَعَلَّقُ بِهِ فِي هَذِهِ الْحَالِ مَا يُوجِبُ الْحُكْمَ بِالِاضْطِرَابِ.

Hâfız [İbn Hacer] şöyle demiştir: Bana göre isabetli olan cevap şudur: Bu farklılık hadisin zayıf olmasını gerektirmez; bilakis istidlalden maksat olan husus mahfuzdur ve onda hiçbir ihtilaf yoktur ki o da ayrıştırılmamış olanın satışından nehyedilmiş olmasıdır. Gerdanlığın cinsine ve fiyatının miktarına gelince, bu durumda ızdırab hükmü vermeyi gerektiren bir durum söz konusu değildir.

وَحِينَئِذٍ يَنْبَغِي التَّرْجِيحُ بَيْنَ رُوَاتِهَا وَإِنْ كَانَ الْجَمِيعُ ثِقَاتٍ فَيَحْكُمُ بِصِحَّةِ رِوَايَةِ أَحْفَظِهِمْ وَأَضْبَطِهِمْ، فَتَكُونُ رِوَايَةُ الْبَاقِينَ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِ شَاذَّةً، وَبَعْضُ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ الَّتِي ذَكَرَهَا الطَّبَرَانِيُّ فِي " صَحِيحِ مُسْلِمٍ " وَ " سُنَنِ أَبِي دَاوُدَ "، اهـ مِنْهُ بِلَفْظِهِ. وَقَدْ قَدَّمْنَا بَعْضَ رِوَايَاتِ مُسْلِمٍ.

Bu durumda, ravilerin hepsi sika olsa bile aralarında tercihe gidilmesi gerekir; böylece hafızası ve zabtı en kuvvetli olanın rivayetinin sahih olduğuna hükmedilir ve diğerlerinin rivayeti ona nispetle şâz kabul edilir. Taberânî'nin zikrettiği bu rivayetlerin bir kısmı Sahîh-i Müslim ve Sünen-i Ebî Dâvûd'da da yer almaktadır. Ondan lafzen aktarılan kısım bitti. Müslim'in bazı rivayetlerini daha önce zikretmiştik.

الْفَرْعُ الرَّابِعُ: لَا يَجُوزُ بَيْعُ الْمَصُوغِ مِنَ الذَّهَبِ أَوِ الْفِضَّةِ بِجِنْسِهِ بِأَكْثَرَ مِنْ وَزْنِهِ، وَدَلِيلُ ذَلِكَ: مَا صَحَّ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ ﷺ صَرَّحَ بِتَحْرِيمِ بَيْعِ

Dördüncü Mesele: İşlenmiş altının veya gümüşün, kendi cinsiyle ağırlığından daha fazlasına satılması caiz değildir. Bunun delili, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir topluluktan sahih olarak rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in

الْفِضَّةِ بِالْفِضَّةِ، وَالذَّهَبِ بِالذَّهَبِ، إِلَّا مِثْلًا بِمِثْلٍ، وَأَنَّ مَنْ زَادَ أَوِ اسْتَزَادَ فَقَدْ أَرْبَى.

gümüşün gümüşle ve altının altınla ancak misli misline satılabileceğini, bundan fazla veren veya fazla isteyen kimsenin faize girmiş olacağını açıkça belirtmiş olmasıdır.

وَقَدْ أَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي " السُّنَنِ الْكُبْرَى " عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُ قَالَ: كُنْتُ أَطُوفُ مَعَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ فَجَاءَهُ صَائِغٌ فَقَالَ: يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ، إِنِّي أَصُوغُ الذَّهَبَ، ثُمَّ أَبِيعُ الشَّيْءَ مِنْ ذَلِكَ بِأَكْثَرَ مِنْ وَزْنِهِ، فَأَسْتَفْضِلُ فِي ذَلِكَ قَدْرَ عَمَلِ يَدِي فِيهِ، فَنَهَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ عَنْ ذَلِكَ، فَجَعَلَ الصَّائِغُ يُرَدِّدُ عَلَيْهِ الْمَسْأَلَةَ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ يَنْهَاهُ، حَتَّى انْتَهَى إِلَى بَابِ الْمَسْجِدِ أَوْ إِلَى دَابَّتِهِ يُرِيدُ أَنْ يَرْكَبَهَا.

Beyhakî es-Sünenü'l-Kübrâ'da Mücâhid'den şöyle rivayet etmiştir: Mücâhid dedi ki: Abdullah b. Ömer ile birlikte tavaf ediyordum. Bir kuyumcu ona gelip: “Ey Ebû Abdirrahmân! Ben altını işliyorum, sonra onu ağırlığından fazlaya satıp bu fazlalığı el emeğimin karşılığı olarak alıyorum” dedi. Abdullah b. Ömer onu bundan nehyetti. Kuyumcu soruyu tekrar etmeye, Abdullah b. Ömer de onu nehyetmeye devam etti; nihayet mescidin kapısına veya binmek istediği bineğine kadar vardı.

ثُمَّ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ: الدِّينَارُ بِالدِّينَارِ، وَالدِّرْهَمُ بِالدِّرْهَمِ لَا فَضْلَ بَيْنِهِمَا، هَذَا عَهْدُ نَبِيِّنَا ﷺ إِلَيْنَا وَعَهْدُنَا إِلَيْكُمْ.

Sonra Abdullah b. Ömer şöyle dedi: «Dinara karşılık dinar, dirheme karşılık dirhemdir; ikisi arasında fazlalık olamaz. Bu, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in bize olan ahdidir, bizim de size olan ahdimizdir.»

ثُمَّ قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: وَقَدْ مَضَى حَدِيثُ مُعَاوِيَةَ حَيْثُ بَاعَ سِقَايَةَ ذَهَبٍ أَوْ وَرِقٍ بِأَكْثَرَ مِنْ وَزْنِهَا، فَنَهَاهُ أَبُو الدَّرْدَاءِ، وَمَا رُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ فِي النَّهْيِ عَنْ ذَلِكَ.

Sonra Beyhakî şöyle demiştir: Muâviye'nin altın veya gümüş bir kabı ağırlığından fazlasına sattığında Ebü'd-Derdâ'nın onu nehyetmesine dair hadis ile Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan bundan nehyedildiğine dair rivayet edilen hususlar daha önce geçmişti.

وَرَوَى الْبَيْهَقِيُّ أَيْضًا عَنْ أَبِي رَافِعٍ، أَنَّهُ قَالَ: قُلْتُ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ: إِنِّي أَصُوغُ الذَّهَبَ فَأَبِيعُهُ بِوَزْنِهِ وَآخُذُ لِعِمَالَةَ يَدِي أَجْرًا، قَالَ: لَا تَبِعِ الذَّهَبَ بِالذَّهَبِ إِلَّا وَزْنًا بِوَزْنٍ، وَلَا الْفِضَّةَ بِالْفِضَّةِ إِلَّا وَزْنًا بِوَزْنٍ، وَلَا تَأْخُذْ فَضْلًا " اهـ مِنْهُ.

Beyhakî ayrıca Ebû Râfi'den şöyle rivayet etmiştir: Ebû Râfi' dedi ki: Ömer b. el-Hattâb'a: «Ben altını işliyorum; sonra onu ağırlığına denk satıp el emeğimin karşılığını [ayrıca] ücret olarak alıyorum» dedim. Ömer: «Altını altınla tartıya tartı (birebir denk) olmadıkça satma; gümüşü gümüşle tartıya tartı olmadıkça satma ve hiçbir fazlalık alma!» dedi. Ondan aktarılan kısım bitti.

وَمَا ذَكَرَهُ الْبَيْهَقِيُّ ﵀ أَنَّهُ مَا قَدَّمَهُ مِنْ نَهْيِ أَبِي الدَّرْدَاءِ وَعُمَرَ لِمُعَاوِيَةَ، هُوَ قَوْلُهُ: أَخْبَرَنَا أَبُو زَكَرِيَّا بْنُ أَبِي إِسْحَاقَ، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ الْحَسَنِ وَغَيْرُهُمَا، قَالُوا: حَدَّثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ، أَنَا الرَّبِيعُ، أَنْبَأَنَا الشَّافِعِيُّ، أَنَا مَالِكٌ، وَأَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدَانَ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عُبَيْدٍ الصَّفَّارُ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ يَعْنِي الْقَعْنَبِيَّ عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ: أَنَّ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ بَاعَ سِقَايَةً مِنْ ذَهَبٍ أَوْ وَرِقٍ بِأَكْثَرَ مِنْ وَزْنِهَا، فَقَالَ لَهُ أَبُو الدَّرْدَاءِ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَنْهَى عَنْ مَثْلِ هَذَا إِلَّا مِثْلًا بِمِثْلٍ. فَقَالَ مُعَاوِيَةُ: مَا أَرَى بِهَذَا بَأْسًا. فَقَالَ لَهُ أَبُو الدَّرْدَاءِ: مَنْ يَعْذُرُنِي مِنْ مُعَاوِيَةَ أُخْبِرُهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَيُخْبِرُنِي عَنْ رَأْيِهِ لَا أُسَاكِنُكَ بِأَرْضٍ أَنْتَ بِهَا، ثُمَّ قَدِمَ أَبُو الدَّرْدَاءِ عَلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ فَذَكَرَ لَهُ ذَلِكَ فَكَتَبَ عُمَرُ إِلَى مُعَاوِيَةَ أَنْ لَا يَبِيعَ ذَلِكَ إِلَّا مِثْلًا بِمِثْلٍ وَوَزْنًا بِوَزْنٍ، وَلَمْ يَذْكَرِ الرَّبِيعُ عَنِ الشَّافِعِيِّ فِي هَذَا قُدُومَ أَبِي الدَّرْدَاءِ عَلَى عُمَرَ، وَقَدْ ذَكَرَهُ الشَّافِعِيُّ فِي رِوَايَةِ الْمُزْنِي. اهـ مِنْهُ بِلَفْظِهِ.

Beyhakî'nin -Allah ona rahmet etsin- Ebü'd-Derdâ ve Ömer'in Muâviye'yi nehyetmeleri konusunda daha önce geçtiğini belirttiği rivayet, onun şu sözüdür: Bize Ebû Zekeriyyâ b. Ebî İshâk, Ebû Bekr b. el-Hasen ve başkaları haber verip dediler ki: Bize Ebü'l-Abbâs el-Esamm anlattı, bize er-Rebî' haber verdi, bize Şâfiî bildirdi, bize Mâlik haber verdi. (Diğer isnad:) Bize Ali b. Ahmed b. Abdân haber verdi, bize Ahmed b. Ubeyd es-Saffâr bildirdi, bize İsmâil b. İshâk anlattı, bize Abdullah yani el-Ka'nebî Mâlik'ten, o Zeyd b. Eslem'den, o Atâ b. Yesâr'dan haber verdi ki: Muâviye b. Ebî Süfyân, altından veya gümüşten bir su kabını ağırlığından fazlaya sattı. Bunun üzerine Ebü'd-Derdâ ona: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in böylesi bir satışı misli misline olmaksızın yasakladığını işittim» dedi. Muâviye: «Ben bunda bir sakınca görmüyorum» dedi. Ebü'd-Derdâ ona: «Muâviye'ye karşı bana kim hak verecek? Ben ona Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den haber veriyorum, o ise bana kendi görüşünden haber veriyor! Senin bulunduğun bir memlekette artık seninle birlikte oturmam!» dedi. Sonra Ebü'd-Derdâ, Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'ın yanına gelerek durumu ona anlattı. Bunun üzerine Ömer, Muâviye'ye bir mektup yazarak bunu ancak misli misline ve tartıya tartı (birebir denk) satmasını emretti. er-Rebî', Şâfiî'den naklederken bu rivayette Ebü'd-Derdâ'nın Ömer'in yanına gelişini zikretmemiştir; Şâfiî ise bunu el-Müzenî'nin rivayetinde zikretmiştir. Ondan lafzen aktarılan kısım bitti.

وَنَحْوُ هَذَا أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ فِي " الصَّحِيحِ " مِنْ حَدِيثِ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ - رَضِيَ اللَّهُ

Bunun benzerini Müslim de Sahîh'inde Ubâde b. es-Sâmit -Allah ondan

عَنْهُ - مِنْ رِوَايَةِ أَبِي الْأَشْعَثِ قَالَ: غَزَوْنَا غَزَاةً وَعَلَى النَّاسِ مُعَاوِيَةُ، فَغَنِمْنَا غَنَائِمَ كَثِيرَةً، فَكَانَ فِيمَا غَنِمْنَا آنِيَةٌ مِنْ فِضَّةٍ فَأَمَرَ مُعَاوِيَةُ رَجُلًا أَنْ يَبِيعَهَا فِي أُعْطِيَّاتِ النَّاسِ، فَتَسَارَعَ النَّاسُ فِي ذَلِكَ فَبَلَغَ عُبَادَةَ بْنَ الصَّامِتِ، فَقَامَ فَقَالَ: إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَنْهَى عَنْ بَيْعِ الذَّهَبِ بِالذَّهَبِ، وَالْفِضَّةِ بِالْفِضَّةِ، وَالْبُرِّ بِالْبُرِّ، وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ، وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ، وَالْمِلْحُ بِالْمِلْحِ، إِلَّا سَوَاءً بِسَوَاءٍ عَيْنًا بِعَيْنٍ، فَمَنْ زَادَ أَوِ اسْتَزَادَ فَقَدْ أَرْبَى. فَرَدَّ النَّاسُ مَا أَخَذُوا، فَبَلَغَ ذَلِكَ مُعَاوِيَةَ فَقَامَ خَطِيبًا فَقَالَ: أَلَا مَا بَالُ رِجَالٍ يَتَحَدَّثُونَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَحَادِيثَ قَدْ كُنَّا نَشْهَدُهُ وَنَصْحَبُهُ فَلَمْ نَسْمَعْهَا مِنْهُ، فَقَامَ عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ فَأَعَادَ الْقِصَّةَ ثُمَّ قَالَ: لَنُحَدِّثَنَّ بِمَا سَمِعْنَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَإِنْ كَرِهَ مُعَاوِيَةُ أَوْ قَالَ: وَإِنْ رَغِمَ مَا أُبَالِي أَلَّا أَصْحَبَهُ فِي جُنْدِهِ لَيْلَةً سَوْدَاءَ. قَالَ حَمَّادٌ هَذَا أَوْ نَحْوَهُ. اهـ.

razı olsun- hadisinden, Ebü'l-Eş'as rivayetiyle şöyle tahrîc etmiştir: Ebü'l-Eş'as dedi ki: Bir gazveye çıktık, insanların başında da Muâviye vardı. Çok miktarda ganimet elde ettik. Ganimetlerimiz arasında gümüş kaplar da vardı. Muâviye bir adama, bunları insanların maaşları (atıyye) karşılığında satmasını emretti. İnsanlar da bunları almaya koşuştular. Bu durum Ubâde b. es-Sâmit'e ulaşınca ayağa kalkıp şöyle dedi: «Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in altının altınla, gümüşün gümüşle, buğdayın buğdayla, arpanın arpayla, hurmanın hurmayla, tuzun tuzla birbirine denk ve aynı cinsten olmadıkça satışını yasakladığını işittim. Kim artırır veya fazla isterse faize girmiş olur.» Bunun üzerine insanlar aldıklarını geri verdiler. Bu durum Muâviye'ye ulaşınca kalkıp bir hutbe irad etti ve: «Şu adamlara ne oluyor da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den, biz kendisinin huzurunda bulunup onunla sohbet ettiğimiz halde kendisinden işitmediğimiz hadisler rivayet ediyorlar?» dedi. Bunun üzerine Ubâde b. es-Sâmit ayağa kalkıp olayı tekrar anlattı ve sonra şöyle dedi: «Muâviye hoşlanmasa da -veya Muâviye'nin burnu sürtülse de- Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiğimizi mutlaka rivayet edeceğiz! Zifiri karanlık bir gecede bile onun ordusunda bulunmamayı hiç umursamam.» Hammâd: «Böyle veya buna benzer bir ifade kullandı» demiştir. Aktarılan kısım bitti.

هَذَا لَفْظُ مُسْلِمٍ فِي " صَحِيحِهِ " وَهَذِهِ النُّصُوصُ الصَّحِيحَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الصِّنَاعَةَ الْوَاقِعَةَ فِي الذَّهَبِ أَوِ الْفِضَّةِ لَا أَثَرَ لَهَا، وَلَا تُبِيحُ الْمُفَاضَلَةَ بِقَدْرِ قِيمَةِ الصِّنَاعَةِ كَمَا ذَكَرْنَا. وَهَذَا هُوَ مَذْهَبُ الْحَقِّ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ. وَأَجَازَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ - رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى - لِلْمُسَافِرِ أَنْ يُعْطِيَ دَارَ الضَّرْبِ نَقْدًا وَأُجْرَةَ صِيَاغَتِهِ وَيَأْخُذَ عَنْهُمَا حُلِيًّا قَدْرَ وَزْنِ النَّقْدِ بِدُونِ الْأُجْرَةِ ; لِضَرُورَةِ السَّفَرِ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ خَلِيلُ بْنُ إِسِحَاقَ فِي " مُخْتَصَرِهِ " بِقَوْلِهِ: بِخِلَافِ تِبْرٍ يُعْطِيهِ الْمُسَافِرُ وَأُجْرَتُهُ دَارُ الضَّرْبِ لِيَأْخُذَ زِنَتَهُ.

Bu, Müslim'in Sahîh'indeki lafzıdır. Bu sahih nasslar, altın veya gümüşe yapılan işçiliğin [hüküm bakımından] bir etkisi olmadığını ve belirttiğimiz üzere işçilik değeri nispetinde fazlalığı mubah kılmadığını göstermektedir. Şüphe götürmeyen hak mezhep de budur. Mâlik b. Enes -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- yolculuk zaruretine binaen yolcunun darphaneye nakit para ile işçilik ücretini verip ikisinin karşılığında işçilik ücreti hariç nakit ağırlığı kadar ziynet eşyası almasını caiz görmüştür; nitekim Halîl b. İshâk Muhtasar'ında buna şu sözüyle işaret etmiştir: «Yolcunun darphaneye ağırlığı kadarını almak üzere verdiği külçe ve bunun işçilik ücreti ise bundan müstesnadır.»

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: الظَّاهِرُ مِنْ نُصُوصِ السُّنَّةِ الصَّحِيحَةِ أَنَّ هَذَا لَا يَجُوزُ ; لِضَرُورَةِ السَّفَرِ كَمَا اسْتَظْهَرَ عَدَمَ جَوَازِهِ ابْنُ رُشْدٍ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِ صَاحِبِ " الْمُخْتَصَرِ ": وَالْأَظْهَرُ خِلَافُهُ يَعْنِي: وَلَوِ اشْتَدَّتِ الْحَاجَةُ إِلَيْهِ إِلَّا لِضَرَرٍ يُبِيحُ الْمَيْتَةَ، كَمَا قَرَّرَهُ شُرَّاحُ " الْمُخْتَصَرِ ".

Bu satırların yazarı -Allah onu affetsin- der ki: Sahih sünnet nasslarından zâhir olan husus, yolculuk zarureti sebebiyle dahi olsa bunun caiz olmadığıdır; nitekim İbn Rüşd de caiz olmayışını zâhir/tercihe şayan görmüştür. Muhtasar müellifinin: «Zâhir olan bunun hilafıdır» yani: leş yemeyi mubah kılacak derecedeki bir zarar müstesna, duyulan ihtiyaç ne kadar şiddetli olursa olsun caiz değildir sözüyle kastedilen de budur; nitekim Muhtasar şârihleri de bunu bu şekilde kararlaştırmışlardır.

الْفَرْعُ الْخَامِسُ: اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي الْأَوْرَاقِ الْمُتَعَامَلِ بِهَا هَلْ يَمْنَعُ الرِّبَا بَيْنَهَا وَبَيْنَ النَّقْدَيْنِ نَظَرًا إِلَى أَنَّهَا سَنَدٌ، وَأَنَّ الْمَبِيعَ الْفِضَّةُ الَّتِي هِيَ سَنَدٌ بِهَا فَيُمْنَعُ بَيْعُهَا وَلَوْ يَدًا بِيَدٍ مِثْلًا بِمِثْلٍ، وَيُمْنَعُ بَيْعُهَا بِالذَّهَبِ أَيْضًا وَلَوْ يَدًا بِيَدٍ ; لِأَنَّهُ صَرْفُ ذَهَبٍ مَوْجُودٍ أَوْ فِضَّةٍ مَوْجُودَةٍ بِالْفِضَّةِ غَائِبَةً، وَإِنَّمَا الْمَوْجُودُ سَنَدٌ بِهَا فَقَطْ فَيُمْنَعُ فِيهَا لِعَدَمِ الْمُنَاجَزَةِ ; بِسَبَبِ عَدَمِ حُضُورِ أَحَدِ النَّقْدَيْنِ أَوْ لَا يُمْنَعُ فِيهَا شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ ; نَظَرًا إِلَى أَنَّهَا بِمَثَابَةِ عُرُوضِ التِّجَارَةِ، فَذَهَبَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُتَأَخِّرِينَ إِلَى أَنَّهَا كَعُرُوضِ التِّجَارَةِ، فَيَجُوزُ الْفَضْلُ وَالنَّسَاءُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ الْفِضَّةِ وَالذَّهَبِ، وَمِمَّنْ أَفْتَى بِأَنَّهَا كَعُرُوضِ التِّجَارَةِ الْعَالِمُ الْمَشْهُورُ عُلَيْشٌ الْمِصْرِيُّ صَاحِبُ " النَّوَازِلِ "، وَ " شَرْحِ مُخْتَصَرِ خَلِيلٍ "، وَتَبِعَهُ فِي فَتْوَاهُ بِذَلِكَ كَثِيرٌ مِنْ مُتَأَخِّرِي

Beşinci Mesele: İnsanlar tedavüldeki kâğıt paralar konusunda; bunların bir senet olduğu, satılan şeyin ise bu senedin karşılığı olan gümüş olduğu göz önünde bulundurularak elden ele ve misli misline de olsa [gümüşle] satılmasının yasak olup olmadığı, aynı şekilde altınla satılmasının da elden ele dahi olsa yasak olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir; çünkü bu durum mevcut altının veya mevcut gümüşün gaybî (mevcut olmayan) bir gümüşle sarfı (bozdurulması) demektir ve ortada mevcut olan sadece o gümüşün senedidir; dolayısıyla iki nakitten birinin hazır bulunmaması sebebiyle peşin teslimin (münâceze) gerçekleşmemesinden ötürü bunda faiz yasağı söz konusudur. Ya da bunların ticaret malları (urûzu't-ticâre) hükmünde olduğu göz önünde bulundurularak bunlarda bu yasakların hiçbirinin geçerli olmadığı görüşü mü esastır? Müteahhirîn ulemânın çoğu, bunların ticaret malları gibi olduğu, bu sebeple bunlarla altın ve gümüş arasında fazlalık ve veresiyenin caiz olduğu görüşüne varmıştır. Bunların ticaret malları gibi olduğuna fetva verenlerden biri de en-Nevâzil ve Şerhu Muhtasarı Halîl'in sahibi meşhur âlim Mısırlı Uleyş'tir; bu fetvasında müteahhir

عُلَمَاءِ الْمَالِكِيَّةِ.

Mâlikî âlimlerinden birçoğu da ona tâbi olmuştur.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: الَّذِي يَظْهَرُ لِي وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ أَنَّهَا لَيْسَتْ كَعُرُوضِ التِّجَارَةِ، وَأَنَّهَا سَنَدٌ بِفِضَّةٍ وَأَنَّ الْمَبِيعَ الْفِضَّةُ الَّتِي هِيَ سَنَدٌ بِهَا. وَمَنْ قَرَأَ الْمَكْتُوبَ عَلَيْهَا فَهِمْ صِحَّةَ ذَلِكَ، وَعَلَيْهِ فَلَا يَجُوزُ بَيْعُهَا بِذَهَبٍ وَلَا فِضَّةٍ وَلَوْ يَدًا بِيَدٍ ; لِعَدَمِ الْمُنَاجَزَةِ بِسَبَبِ غَيْبَةِ الْفِضَّةِ الْمَدْفُوعِ سَنَدُهَا ; لِأَنَّهَا لَيْسَتْ مُتَمَوِّلَةً وَلَا مُنَفِّعَةً فِي ذَاتِهَا أَصْلًا. فَإِنَّ قِيلَ لَا فَرْقَ بَيْنَ الْأَوْرَاقِ وَبَيْنَ فُلُوسِ الْحَدِيدِ ; لِأَنَّ كُلًّا مِنْهُمَا لَيْسَ مُتَمَوِّلًا فِي ذَاتِهِ مَعَ أَنَّهُ رَائِجٌ بِحَسْبِ مَا جَعَلَهُ لَهُ السُّلْطَانُ مِنَ الْمُعَامَلَةِ فَالْجَوَابُ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ:

Bu satırların yazarı -Allah onu affetsin- der ki: Bana zâhir olan -en doğrusunu Yüce Allah bilir- bunların ticaret malları gibi olmadığı, gümüş karşılığı bir senet olduğu ve satılan şeyin aslında bu senedin karşılığı olan gümüş olduğudur. Üzerinde yazılanı okuyan kimse de bunun doğruluğunu anlar. Buna göre, senedi verilen gümüşün hazır bulunmaması sebebiyle peşin teslimin gerçekleşmemesinden ötürü kâğıt paraların altınla da gümüşle de elden ele dahi olsa satılması caiz değildir; çünkü bu kâğıtların bizzat kendileri mütekavvim bir mal olmadığı gibi bizâtihî hiçbir menfaatleri de yoktur. Şayet: «Kâğıt paralar ile demir/bakır paralar (fülûs) arasında fark yoktur; zira her ikisi de sultanın tedavüle koyduğu geçerlilik ölçüsünde rağbet görmekle birlikte bizâtihî mütekavvim mal değildir» denilirse, buna üç yönden cevap verilir:

الْأَوَّلُ: أَنَّا إِذَا حَقَّقْنَا أَنِ الْفُلُوسَ الْحَدِيدِيَّةَ الْحَالِيَّةَ لَا مَنْفَعَةَ فِيهَا أَصْلًا، وَأَنَّ حَقِيقَتَهَا سَنَدٌ بِفِضَّةٍ، فَمَا الْمَانِعُ مِنْ أَنْ نَمْنَعَ فِيهَا الرِّبَا مَعَ النَّقْدِ، وَالنُّصُوصُ صَرِيحَةٌ فِي مَنْعِهِ بَيْنَ النَّقْدَيْنِ، وَلَيْسَ هُنَاكَ إِجْمَاعٌ يَمْنَعُ إِجْرَاءَ النُّصُوصِ عَلَى ظَوَاهِرِهَا بَلْ مَذْهَبُ مَالِكٍ أَنَّ فُلُوسَ الْحَدِيدِ لَا تَجُوزُ بِأَحَدِ النَّقْدَيْنِ نَسِيئَةً، فَسَلَّمَ الدَّرَاهِمَ فِي الْفُلُوسِ كَالْعَكْسِ مَمْنُوعٌ عِنْدَهُمْ.

Birincisi: Günümüzdeki demir/madeni paraların bizâtihî hiçbir faydası olmadığını ve hakikatte gümüş karşılığı bir senet olduğunu kabul ettiğimizde, nasslar iki nakit arasında faizi açıkça yasaklamışken ve nassları zâhirleri üzere uygulamaya engel bir icmâ da yokken, bunların nakitle [alım satımında] faiz yasağını uygulamamıza ne engel olabilir? Aksine Mâlik'in mezhebine göre demir paraların iki nakitten biriyle veresiye satılması caiz değildir; dolayısıyla dirhemleri madeni paralar karşılığında peşin verip vadeli almak (veya tam tersi) onlara göre yasaktır.

وَمَا وَرَدَ عَنْ بَعْضِ الْعُلَمَاءِ مِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا رِبَا بَيْنَ النَّقْدَيْنِ وَبَيْنَ فُلُوسِ الْحَدِيدِ فَإِنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْحَدِيدَ الَّذِي مِنْهُ تِلْكَ الْفُلُوسُ فِيهِ مَنَافِعُ الْحَدِيدِ الْمَعْرُوفَةُ الْمُشَارُ إِلَيْهَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ [٥٧ \ ٢٥] ، فَلَوْ جُمِعَتْ تِلْكَ الْفُلُوسُ وَجُعِلَتْ فِي النَّارِ لَعُمِلَ مِنْهَا مَا يُعْمَلُ مِنَ الْحَدِيدِ مِنَ الْأَشْيَاءِ الْمُنْتَفَعِ بِهَا، وَلَوْ كَانَتْ كَفُلُوسِنَا الْحَالِيَةَ عَلَى تَسْلِيمِ أَنَّهَا لَا مَنْفَعَةَ فِيهَا أَصْلًا، لِمَا قَالُوا بِالْجَوَازِ ; لِأَنَّ مَا هُوَ سَنَدٌ لَا شَكَّ أَنَّ الْمَبِيعَ فِيهِ مَا هُوَ سَنَدٌ بِهِ لَا نَفْسُ السَّنَدِ. وَلِذَا لَمْ يَخْتَلِفِ الصَّدْرُ الْأَوَّلُ فِي أَنَّ الْمَبِيعَ فِي بَيْعِ الصِّكَاكِ الَّذِي ذَكَرَهُ مُسْلِمٌ فِي " الصَّحِيحِ " وَغَيْرِهِ أَنَّهُ الرِّزْقُ الْمَكْتُوبُ فِيهَا لَا نَفْسَ الصِّكَاكِ الَّتِي هِيَ الْأَوْرَاقُ الَّتِي هِيَ سَنَدٌ بِالْأَرْزَاقِ.

Bazı âlimlerden iki nakit ile demir paralar arasında faiz cereyan etmeyeceğine delalet eden nakillere gelince; bu, o madeni paraların yapıldığı demirin, Yüce Allah'ın: { وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ } “ve kendisinde çetin bir güç ile insanlar için birtakım faydalar bulunan demiri de indirdik” [Hadîd 57:25] âyetiyle işaret edilen bilinen menfaatleri barındırmasına hamledilir. Zira bu madeni paralar toplanıp ateşe konsaydı, demirden yapılan faydalı eşyalar gibi onlardan da bir şeyler yapılırdı. Şayet onlar, bizâtihî hiçbir menfaati olmadığı kabulüyle bizim günümüzdeki madeni paralarımız gibi olsaydı, [âlimler] cevaza hükmetmezlerdi. Çünkü senet niteliğindeki şeylerde satılanın, senedin bizzat kendisi değil, senedin karşılığı olan şey olduğunda şüphe yoktur. Bundan dolayıdır ki ilk dönem (sahâbe ve tâbiîn) nesli, Müslim'in Sahîh'inde ve diğer kaynaklarda zikrettiği çek/senet (sıkâk) satışında, satılan şeyin tahsisat senedi olan kâğıtların bizzat kendisi değil, o kâğıtlarda yazılı olan erzak olduğu hususunda ihtilaf etmemiştir.

الثَّانِي: أَنَّ هُنَاكَ فَرْقًا بَيْنَهُمَا فِي الْجُمْلَةِ وَهُوَ أَنَّ الْفُلُوسَ الْحَدِيدِيَّةَ لَا يَتَعَامَلُ بِهَا بِالْعُرْفِ الْجَارِي قَدِيمًا وَحَدِيثًا، إِلَّا فِي الْمُحَقَّرَاتِ فَلَا يُشْتَرَى بِهَا شَيْءٌ لَهُ بَالٌ بِخِلَافِ الْأَوْرَاقِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهَا أَقْرَبُ لِلْفِضَّةِ مِنَ الْفُلُوسِ.

İkincisi: Genel olarak bu ikisi arasında şöyle bir fark vardır: Demir madeni paralar, geçmişte ve günümüzde geçerli olan örfe göre ancak küçük/değersiz şeylerde kullanılır; bunlarla kayda değer önemli şeyler satın alınamaz. Kâğıt paralar ise böyle değildir; bu da kâğıt paraların [hükmen] fülûstan ziyade gümüşe daha yakın olduğunu gösterir.

الثَّالِثُ: أَنَّا لَوْ فَرَضْنَا أَنَّ كُلًّا مِنَ الْأَمْرَيْنِ مُحْتَمَلٌ فَالنَّبِيُّ ﷺ يَقُولُ: " دَعْ مَا يَرِيبُكَ إِلَى مَا لَا يَرِيبُكُ "، وَيَقُولُ: " فَمَنْ تَرَكَ الشُّبَهَاتِ فَقَدِ اسْتَبْرَأَ لِدِينِهِ وَعِرْضِهِ "، وَيَقُولُ:

Üçüncüsü: Her iki durumun da ihtimal dahilinde olduğunu varsaysak bile Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Sana şüphe veren şeyi bırak, şüphe vermeyene bak!» buyurmaktadır; yine: «Şüpheli şeylerden kaçınan kimse, dinini ve ırzını korumuş olur» buyurmaktadır; yine:

" وَالْإِثْمُ مَا حَاكَ فِي النَّفْسِ " الْحَدِيثَ. وَقَالَ النَّاظِمُ

«Günah, nefiste tereddüt uyandıran şeydir...» buyurmaktadır. Nâzım da şöyle demiştir:

وَذُو احْتِيَاطٍ فِي أُمُورِ الدِّينِ ... مَنْ فَرَّ مِنْ شَكٍّ إِلَى يَقِينِ

Din işlerinde ihtiyat sahibi olan kimse... Şüpheden yakîne kaçandır.

وَقَدْ قَدَّمْنَا مِرَارًا أَنَّ مَا دَلَّ عَلَى التَّحْرِيمِ مُقَدَّمٌ عَلَى مَا دَلَّ عَلَى الْإِبَاحَةِ ; لِأَنَّ تَرْكَ مُبَاحٍ أَهْوَنُ مِنِ ارْتِكَابِ حَرَامٍ، وَلَا سِيَّمَا تَحْرِيمُ الرِّبَا الَّذِي صَرَّحَ اللَّهُ تَعَالَى بِأَنَّ مُرْتَكِبَهُ مُحَارِبُ اللَّهِ، وَثَبَتَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَعْنُهُ. وَمِنْ أَنْوَاعِ الرِّبَا مَا اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي مَنْعِهِ، كَمَا إِذَا كَانَ الْبَيْعُ ظَاهِرُهُ الْحِلْيَةُ، وَلَكِنَّهُ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ مَقْصُودًا بِهِ التَّوَصُّلُ إِلَى الرِّبَا الْحَرَامِ عَنْ طَرِيقِ الصُّورَةِ الْمُبَاحَةِ فِي الظَّاهِرِ كَمَا لَوْ بَاعَ سِلْعَةً بِثَمَنٍ إِلَى أَجَلٍ، ثُمَّ اشْتَرَى تِلْكَ السِّلْعَةَ بِعَيْنِهَا بِثَمَنٍ أَقَلَّ مِنَ الْأَوَّلِ نَقْدًا، أَوْ لِأَقْرَبَ مِنَ الْأَجَلِ الْأَوَّلِ، أَوْ بِأَكْثَرَ لِأَبْعَدَ فَظَاهِرُ الْعَقْدَيْنِ الْإِبَاحَةُ ; لِأَنَّهُ بَيْعُ سِلْعَةٍ بِدَرَاهِمَ إِلَى أَجَلٍ فِي كُلٍّ مِنْهُمَا وَهَذَا لَا مَانِعَ مِنْهُ، وَلَكِنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَقْصُودُ الْمُتَعَاقِدَيْنِ دَفْعَ دَرَاهِمَ وَأَخْذَ دَرَاهِمَ أَكْثَرَ مِنْهَا لِأَجْلِ أَنِ السِّلْعَةَ الْخَارِجَةَ مِنَ الْيَدِ الْعَائِدَةِ إِلَيْهَا مُلْغَاةٌ، فَيَئُولُ الْأَمْرُ إِلَى أَنَّهُ دَفْعُ دَرَاهِمَ وَأَخْذُ أَكْثَرَ مِنْهَا لِأَجَلٍ، وَهُوَ عَيْنُ الرِّبَا الْحَرَامِ وَمِثْلُ هَذَا مَمْنُوعٌ عِنْدَ مَالِكٍ، وَأَحْمَدَ، وَالثَّوْرِيِّ، وَالْأَوْزَاعِيِّ، وَأَبِي حَنِيفَةَ، وَالْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ، وَرُوِيَ عَنِ الشَّعْبِيِّ وَالْحَكَمِ وَحَمَّادٍ كَمَا فِي " الِاسْتِذْكَارِ "، وَأَجَازَهُ الشَّافِعِيُّ.

Daha önce defalarca belirttiğimiz üzere, haramlığa delalet eden delil, mubahlığa delalet eden delile takdim edilir; zira bir mubahı terk etmek, bir haramı işlemekten daha ehvendir. Hele bu, Yüce Allah'ın onu işleyenin Allah'a karşı savaş açtığını açıkça bildirdiği ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den de onu işleyeni lânetlediği sabit olan faizin haramlığı olunca durum böyledir. Faiz türlerinden bazılarının yasaklığı hususunda âlimler ihtilaf etmiştir; örneğin satışın zâhiri helal olup da zâhirdeki mubah suret vasıtasıyla haram olan faize ulaşmanın amaçlanması ihtimali bulunan durumlar gibi. Tıpkı bir kimsenin bir malı vadeli bir bedelle satıp, sonra aynı malı ilk bedelden daha düşük bir fiyatla peşin olarak veya ilk vadeden daha yakın bir vadeyle yahut daha uzak bir vade için daha yüksek bir bedelle geri satın alması gibi. Bu iki akdin zâhiri mubahtır; çünkü her ikisinde de bir malın vadeli dirhemler karşılığında satışı söz konusudur ve buna bir engel yoktur. Fakat âkitlerin asıl maksadının, elden çıkıp tekrar aynı ele dönen mal aradan çıkarılarak dirhem verip vadeli olarak daha fazla dirhem almak olması muhtemeldir; bu durumda iş, dirhem verip vade karşılığında daha fazlasını almaya döner ki bu da haram olan faizin ta kendisidir. Bu tür bir satış Mâlik, Ahmed, Sevrî, Evzâî, Ebû Hanîfe ve Hasan b. Sâlih'e göre yasaktır; el-İstizkâr'da geçtiği üzere Şa'bî, Hakem ve Hammâd'dan da böyle rivayet edilmiştir. Şâfiî ise buna cevaz vermiştir.

وَاسْتَدَلَّ الْمَانِعُونَ بِمَا رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا أَنْكَرَتْ ذَلِكَ عَلَى زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، وَقَالَتْ: أَبْلِغِي زَيْدًا أَنَّهُ أَبْطَلَ جِهَادَهُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِنْ لَمْ يَتُبْ.

Yasaklayanlar, Beyhakî ve Dârekutnî'nin Âişe'den rivayet ettiği şu hadisi delil getirmişlerdir: Âişe, Zeyd b. Erkam'ın bu muamelesini inkâr etmiş ve şöyle demiştir: «Zeyd'e bildiriniz ki şayet tevbe etmezse Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yaptığı cihadını boşa çıkarmıştır!»

وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: إِنَّ زَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ مُخَالِفٌ لِعَائِشَةَ، وَإِذَا اخْتَلَفَ صَحَابِيَّانِ فِي شَيْءٍ رَجَّحْنَا مِنْهُمَا مَنْ يُوَافِقُهُ الْقِيَاسُ، وَالْقِيَاسُ هُنَا مُوَافِقٌ لِزَيْدٍ ; لِأَنَّهُمَا عَقْدَانِ كُلٌّ مِنْهُمَا صَحِيحٌ فِي نَفْسِهِ.

Şâfiî şöyle demiştir: Zeyd b. Erkam, Âişe'ye muhaliftir. İki sahâbî bir konuda ihtilaf ettiğinde, kıyasın kendisini desteklediği sahâbînin görüşünü tercih ederiz; burada ise kıyas Zeyd'i desteklemektedir; çünkü bunlar kendi içinde sahih olan iki ayrı akittir.

وَقَالَ الشَّافِعِيُّ أَيْضًا: لَوْ كَانَ هَذَا ثَابِتًا عَنْ عَائِشَةَ فَإِنَّهَا إِنَّمَا عَابَتِ التَّأْجِيلَ بِالْعَطَاءِ ; لِأَنَّهُ أَجَلٌ غَيْرُ مَعْلُومٍ وَالْبَيْعُ إِلَيْهِ لَا يَجُوزُ. وَاعْتَرَضَهُ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ بِأَنَّ الْحَدِيثَ ثَابِتٌ عَنْ عَائِشَةَ، وَبِأَنَّ ابْنَ أَبِي شَيْبَةَ ذَكَرَ فِي مُصَنَّفِهِ أَنَّ أُمَّهَاتِ الْمُؤْمِنِينَ كُنْ يَشْتَرِينَ إِلَى الْعَطَاءِ وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. وَبِأَنَّ عَائِشَةَ لَا تَدَّعِي بُطْلَانَ الْجِهَادِ بِمُخَالَفَةِ رَأْيِهَا، وَإِنَّمَا تَدَّعِيهِ بِأَمْرٍ عَلِمَتْهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهَذَا الْبَيْعُ الَّذِي ذَكَرْنَا تَحْرِيمَهُ هُوَ الْمُرَادُ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ بِبَيْعِ الْعَيِّنَةِ وَيُسَمِّيهِ الْمَالِكِيَّةُ بُيُوعَ الْآجَالِ، وَقَدْ نَظَّمْتُ ضَابِطَهُ فِي نَظْمِي الطَّوِيلِ فِي فُرُوعِ مَالِكٍ بِقَوْلِي:

Şâfiî ayrıca şöyle demiştir: Şayet bu rivayet Âişe'den sabit ise, o ancak vadenin maaş dağıtım vaktine (atıyye) ertelenmesini ayıplamıştır; zira bu bilinmeyen bir vadedir ve bu vakte kadar satış yapmak caiz değildir. Bazı âlimler buna şu şekilde itiraz etmişlerdir: Hadis Âişe'den sabittir; ayrıca İbn Ebî Şeybe Musannef'inde müminlerin annelerinin maaş dağıtım vaktine kadar vadeli alışveriş yaptıklarını zikretmiştir -en doğrusunu Yüce Allah bilir-; ayrıca Âişe kendi şahsî görüşüne muhalefet edildi diye cihadın boşa çıkacağını iddia etmez, ancak bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den öğrendiği bir hususa dayanarak iddia edebilir. Haram olduğunu zikrettiğimiz bu satış, âlimler nezdinde îne satışı (bey'u'l-îne) olarak adlandırılan ve Mâlikîlerin büûu'l-âcâl (vadeli satışlar) dedikleri satıştır. Bunun ölçüsünü, Mâlik'in fer'î meselelerine dair uzun manzumemde şu sözümle nazmetmiştim:

[الرَّجَزِ]

[Recez]

بُيُوعُ الْآجَالِ إِذَا كَانَ الْأَجَلُ ... أَوْ ثَمَنٌ كَأَخَوَيْهِمَا تَحِلُّ

Vadeli satışlarda şayet vade / yahut bedel [diğer akitteki] iki benzeri gibi olursa helal olur.

وَإِنْ يَكُ الثَّمَنُ غَيْرَ الْأَوَّلِ ... وَخَالَفَ الْأَجَلَ وَقْتَ الْأَجَلِ

Şayet bedel ilkinden farklı olur / ve [ikinci] vade de [ilk] vadenin vaktinden farklı bulunursa,

فَانْظُرْ إِلَى السَّابِقِ بِالْإِعْطَاءِ ... هَلْ عَادَ لَهُ أَكْثَرُ أَوْ عَادَ أَقَلُّ

Önce mal/para verene bak; / kendisine [verdiğinden] daha fazlası mı döndü yoksa daha azı mı döndü?

فَإِنْ يَكُنْ أَكْثَرَ مِمَّا دَفَعَهُ ... فَإِنَّ ذَاكَ سَلَفٌ بِمَنْفَعَةِ

Şayet ödediğinden daha fazlası [dönmüş] ise, / muhakkak ki bu menfaat sağlayan bir borçtur (kredidir).

وَإِنْ يَكُنْ كَشَيْئِهِ أَوْ قَلَّا ... عَنْ شَيْئِهِ الْمَدْفُوعِ قَبْلُ حَلَّا

Eğer [dönen miktar] ödediği şey kadar olur yahut / önceden ödediği şeyden daha az olursa, helal olur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ الْآيَةَ. ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ تَعَالَى وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ، وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ هَذَا الْإِرْبَاءَ مُضَاعَفَةُ الْأَجْرِ، وَأَنَّهُ يُشْتَرَطُ فِي ذَلِكَ إِخْلَاصُ النِّيَّةِ لِوَجْهِ اللَّهِ تَعَالَى، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ [٣٠ \ ٣٩] .

Yüce Allah'ın: «...sadakaları ise kat kat artırır...» ayeti. Bu kerim ayette Yüce Allah'ın sadakaları artırdığı zikredilmiş, başka bir yerde ise bu artırmanın sevabın katlanması olduğu ve bunda niyetin sırf Allah rızası için ihlaslı olmasının şart koşulduğu açıklanmıştır; o da Yüce Allah'ın şu buyruğudur: «Allah'ın rızasını dileyerek verdiğiniz zekâta gelince, işte [mallarını ve sevaplarını] kat kat artıranlar onlardır.» [Rûm 30/39].

قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ، ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ كِتَابَةَ الدَّيْنِ وَاجِبَةٌ ; لِأَنَّ الْأَمْرَ مِنَ اللَّهِ يَدُلُّ عَلَى الْوُجُوبِ وَلَكِنَّهُ أَشَارَ إِلَى أَنَّهُ أَمْرُ إِرْشَادٍ لَا إِيجَابٍ بِقَوْلِهِ: وَإِنْ كُنْتُمْ عَلَى سَفَرٍ وَلَمْ تَجِدُوا كَاتِبًا فَرِهَانٌ مَقْبُوضَةٌ الْآيَةَ ; لِأَنَّ الرَّهْنَ لَا يَجِبُ إِجْمَاعًا وَهُوَ بَدَلٌ مِنَ الْكِتَابَةِ عِنْدَ تَعَذُّرِهَا فِي الْآيَةِ فَلَوْ كَانَتِ الْكِتَابَةُ وَاجِبَةً لَكَانَ بَدَلُهَا وَاجِبًا وَصَرَّحَ بِعَدَمِ الْوُجُوبِ بِقَوْلِهِ: فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمَانَتَهُ الْآيَةَ، فَالتَّحْقِيقُ أَنَّ الْأَمْرَ فِي قَوْلِهِ: فَاكْتُبُوهُ لِلنَّدْبِ وَالْإِرْشَادِ ; لِأَنَّ لِرَبِّ الدَّيْنِ أَنْ يَهَبَهُ وَيَتْرُكَهُ إِجْمَاعًا، فَالنَّدْبُ إِلَى الْكِتَابَةِ فِيهِ إِنَّمَا هُوَ عَلَى جِهَةِ الْحَيْطَةِ لِلنَّاسِ، قَالَهُ الْقُرْطُبِيُّ.

Yüce Allah'ın: «Ey iman edenler! Belirli bir vadeye kadar birbirinize borçlandığınız zaman onu yazın.» ayeti. Bu kerim ayetin zahiri borcun yazılmasının vacip olduğunu gösterir; çünkü Allah'tan gelen emir vücub ifade eder. Fakat Yüce Allah: «Şayet yolculukta olur da bir kâtip bulamazsanız, o takdirde teslim alınan rehinler [yeterlidir]...» ayetiyle bunun bir vücub emri değil irşad emri olduğuna işaret etmiştir. Zira icma ile rehin vacip değildir ve ayette yazmanın mümkün olmadığı durumda rehin yazmanın bedeli kılınmıştır. Şayet yazmak vacip olsaydı onun bedeli de vacip olurdu. Ayrıca: «Eğer birbirinize güvenirseniz, kendisine güvenilen kimse emanetini eksiksiz ödesin...» ayetiyle de [yazmanın] vacip olmadığını açıkça belirtmiştir. Dolayısıyla tahkik edilen görüşe göre: «Onu yazın» buyruğundaki emir mendupluk ve irşad içindir; zira icma ile alacaklının alacağını bağışlama ve talep etmekten vazgeçme hakkı vardır. Borcun yazılmasının mendup kılınması ise insanlar için bir tedbir ve ihtiyat gayesiyledir. Bunu Kurtubî söylemiştir.

وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنْ أَشْهَدْتَ فَحَزْمٌ، وَإِنِ ائْتَمَنْتَ فَفِي حِلٍّ وَسَعَةِ ابْنِ عَطِيَّةَ، وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الصَّحِيحُ قَالَهُ الْقُرْطُبِيُّ أَيْضًا.

Bazıları şöyle demiştir: "Şayet şahit tutarsan bu bir ihtiyat ve tedbirdir; şayet güvenir [ve şahit tutmazsan] helal ve genişlik içindesindir." [Bunu] İbn Atıyye [nakletmiş], Kurtubî de: "Sahih olan görüş budur" demiştir.

وَقَالَ الشَّعْبِيُّ: كَانُوا يَرَوْنَ أَنَّ قَوْلَهُ: فَإِنْ أَمِنَ نَاسِخٌ لِأَمْرِهِ بِالْكَتْبِ، وَحَكَى نَحْوَهُ ابْنُ جُرَيْجٍ، وَقَالَهُ ابْنُ زَيْدٍ، وَرُوِيَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَذَهَبَ الرَّبِيعُ إِلَى أَنَّ ذَلِكَ وَاجِبٌ بِهَذِهِ الْأَلْفَاظِ ثُمَّ خَفَّفَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا، وَتَمَسَّكَ جَمَاعَةٌ بِظَاهِرِ الْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ: فَاكْتُبُوهُ، فَقَالُوا: إِنَّ كَتْبَ الدَّيْنِ وَاجِبٌ فَرْضٌ بِهَذِهِ الْآيَةِ بَيْعًا كَانَ أَوْ قَرْضًا ; لِئَلَّا يَقَعَ فِيهِ نِسْيَانٌ أَوْ جُحُودٌ وَهُوَ اخْتِيَارُ ابْنِ جَرِيرٍ الطَّبَرِيِّ فِي «تَفْسِيرِهِ» .

Şa'bî şöyle demiştir: "Onlar: «Eğer [birbirinize] güvenirseniz...» buyruğunun, borcu yazma emrini neshettiği görüşündeydiler." İbn Cüreyc de benzerini nakletmiş, İbn Zeyd de bunu söylemiş ve bu Ebû Saîd el-Hudrî'den de rivayet edilmiştir. Rebî' ise bunun bu lafızlarla önce vacip olduğu, ardından Yüce Allah'ın: «Eğer birbirinize güvenirseniz...» buyruğu ile hafiflettiği görüşüne varmıştır. Bir grup âlim ise: «Onu yazın» buyruğundaki emrin zahirine sarılarak; unutma veya inkâr meydana gelmesin diye, ister satış ister karz (borç verme) olsun bu ayet gereğince borcun yazılmasının farz ve vacip olduğunu söylemişlerdir. Bu, İbn Cerîr et-Taberî'nin Tefsîr'indeki tercihidir.

وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: مَنْ أَدَانَ فَلْيَكْتُبْ وَمَنْ بَاعَ فَلْيُشْهِدْ. اهـ مِنَ الْقُرْطُبِيِّ وَسَيَأْتِي لَهُ زِيَادَةُ بَيَانٍ إِنْ شَاءَ اللَّهُ قَرِيبًا.

İbn Cüreyc şöyle demiştir: "Kim vadeli borç verirse yazsın, kim de satış yaparsa şahit tutsun." Kurtubî'den nakil bitti. İnşâallâh yakında buna dair ilave açıklama gelecektir.

تَنْبِيهٌ:

Uyarı:

أَخَذَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ كُنْتُمْ عَلَى سَفَرٍ الْآيَةَ. أَنَّ الرَّهْنَ لَا يَكُونُ مَشْرُوعًا إِلَّا فِي السَّفَرِ كَمَا قَالَهُ مُجَاهِدٌ، وَالضَّحَّاكُ، وَدَاوُدُ وَالتَّحْقِيقُ جَوَازُهُ فِي الْحَضَرِ.

Bazı âlimler Yüce Allah'ın: «Şayet yolculukta olursanız...» ayetinden hareketle rehnin ancak yolculukta meşru olacağı hükmünü çıkarmışlardır; Mücâhid, Dahhâk ve Dâvûd böyle demiştir. Tahkik edilen ise [rehnin] mukimlikte (hazarda) de caiz olduğudur.

وَقَدْ ثَبَتَ فِي «الصَّحِيحَيْنِ» عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهُ ﷺ تُوُفِّيَ وَدِرْعُهُ مَرْهُونَةٌ عِنْدَ يَهُودِيٍّ بِثَلَاثِينَ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ. وَفِي «الصَّحِيحَيْنِ» أَنَّهَا دِرْعٌ مِنْ حَدِيدٍ.

Nitekim Sahîhayn'da Âişe'den, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in zırhı otuz sa' arpa karşılığında bir Yahudi'nin yanında rehinli iken vefat ettiği sabit olmuştur. Yine Sahîhayn'da bunun demirden bir zırh olduğu zikredilmektedir.

وَرَوَى الْبُخَارِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ عَنْ أَنَسٍ أَنَّهُ ﷺ رَهَنَ دِرْعًا عِنْدَ يَهُودِيٍّ بِالْمَدِينَةِ، وَأَخَذَ مِنْهُ شَعِيرًا لِأَهْلِهِ. وَلِأَحْمَدَ وَالنَّسَائِيِّ وَابْنِ مَاجَهْ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِثْلُ حَدِيثِ عَائِشَةَ فَدَلَّ الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ: وَإِنْ كُنْتُمْ عَلَى سَفَرٍ، لَا مَفْهُومَ مُخَالَفَةٍ لَهُ ; لِأَنَّهُ جَرَى عَلَى الْأَمْرِ الْغَالِبِ، إِذِ الْغَالِبُ أَنَّ الْكَاتِبَ لَا يَتَعَذَّرُ فِي الْحَضَرِ وَإِنَّمَا يَتَعَذَّرُ غَالِبًا فِي السَّفَرِ، وَالْجَرْيُ عَلَى الْغَالِبِ مِنْ مَوَانِعِ اعْتِبَارِ مَفْهُومِ الْمُخَالَفَةِ كَمَا ذَكَرْنَاهُ فِي هَذَا الْكِتَابِ مِرَارًا وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Buhârî, Ahmed, Nesâî ve İbn Mâce, Enes'ten; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in Medine'de bir Yahudi'ye bir zırh rehin bıraktığını ve ailesi için ondan arpa aldığını rivayet etmişlerdir. Ahmed, Nesâî ve İbn Mâce'de İbn Abbâs'tan da Âişe'nin hadisi gibi bir rivayet yer almaktadır. Bu sahih hadis, Yüce Allah'ın: «Şayet yolculukta olursanız...» buyruğunun bir mefhûm-ı muhalefeti (zıt anlamı) olmadığına delalet etmiştir; zira bu ifade galip duruma binaen varit olmuştur. Çünkü kâtibin bulunamaması durumu mukimlikte (hazarda) nadirdir, ancak çoğunlukla yolculukta ortaya çıkar. Galip duruma binaen zikredilme hali ise, bu kitapta defalarca belirttiğimiz üzere mefhûm-ı muhalefetin itibar edilmesine engel durumlardandır. En doğrusunu Yüce Allah bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ، ظَاهِرُ هَذَا الْأَمْرِ الْوُجُوبُ أَيْضًا فَيَجِبُ عَلَى مَنْ بَاعَ أَنْ يُشْهِدَ وَبِهَذَا قَالَ أَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ، وَابْنُ عُمَرَ، وَالضَّحَّاكُ، وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيِّبِ، وَجَابِرُ بْنُ زَيْدٍ، وَمُجَاهِدٌ، وَدَاوُدُ بْنُ عَلِيٍّ وَابْنُهُ أَبُو بَكْرٍ، وَعَطَاءٌ، وَإِبْرَاهِيمُ قَالَهُ الْقُرْطُبِيُّ، وَانْتَصَرَ لَهُ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ غَايَةَ الِانْتِصَارِ، وَصَرَّحَ بِأَنَّ مَنْ لَمْ يُشْهِدْ مُخَالِفٌ لِكِتَابِ اللَّهِ، وَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ الْإِشْهَادَ عَلَى الْمُبَايَعَةِ وَكِتَابِ الدَّيْنِ أَمْرٌ مَنْدُوبٌ إِلَيْهِ لَا وَاجِبٌ، وَيَدُلُّ لِذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا الْآيَةَ.

Yüce Allah'ın: «Alışveriş yaptığınız zaman şahit tutun.» ayeti. Bu emrin zahiri de vücub bildirir; dolayısıyla satış yapan kimsenin şahit tutması vaciptir. Ebû Mûsâ el-Eş'arî, İbn Ömer, Dahhâk, Saîd b. el-Müseyyeb, Câbir b. Zeyd, Mücâhid, Dâvûd b. Alî ile oğlu Ebû Bekir, Atâ ve İbrâhîm bu görüştedir. Bunu Kurtubî nakletmiş, İbn Cerîr et-Taberî de bu görüşü var gücüyle savunarak şahit tutmayanın Allah'ın Kitabı'na muhalefet ettiğini açıkça ifade etmiştir. İlim ehlinin cumhuru ise alışverişte şahit tutmanın ve borcu yazmanın vacip değil mendup olduğu görüşündedir. Yüce Allah'ın: «Eğer birbirinize güvenirseniz...» ayeti buna delalet eder.

وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ الْمَالِكِيِّ: إِنَّ هَذَا قَوْلُ الْكَافَّةِ قَالَ: وَهُوَ الصَّحِيحُ وَلَمْ يُحْكَ عَنْ أَحَدٍ مِمَّنْ قَالَ بِالْوُجُوبِ إِلَّا الضَّحَّاكُ قَالَ: وَقَدْ بَاعَ النَّبِيُّ ﷺ وَكَتَبَ قَالَ: وَنُسْخَةُ كِتَابِهِ: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، هَذَا مَا اشْتَرَى الْعَدَّاءُ بْنُ خَالِدِ بْنِ هَوْذَةَ مِنْ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ اشْتَرَى مِنْهُ عَبْدًا أَوْ أَمَةً لَا دَاءَ، وَلَا غَائِلَةَ، وَلَا خِبْثَةَ، بَيْعُ الْمُسْلِمِ لِلْمُسْلِمِ» . وَقَدْ بَاعَ وَلَمْ يُشْهِدْ، وَاشْتَرَى وَرَهَنَ دِرْعَهُ عِنْدَ يَهُودِيٍّ وَلَمْ يُشْهِدْ، وَلَوْ كَانَ الْإِشْهَادُ أَمْرًا وَاجِبًا لَوَجَبَ مَعَ الرَّهْنِ لِخَوْفِ الْمُنَازَعَةِ. اهـ.

Mâlikî [âlimi] İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Bu, ulemanın ekseriyetinin (kâffe) görüşüdür ve sahih olan da budur. Vücub söyleyenlerden Dahhâk dışında kimseden [böyle bir rivayet] nakledilmemiştir. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem hem satmış hem de [satış sözleşmesi] yazdırmıştır. Yazdırdığı belgenin metni şöyledir: «Bismillâhirrahmânirrahîm. Bu, Addâ b. Hâlid b. Hevze'nin Allah'ın Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den satın aldığı şeydir: Ondan hiçbir hastalığı, hıyaneti ve gayrimeşru durumu olmayan bir köle veya cariye satın almıştır; bu bir Müslümanın Müslümana satışıdır.» O [sallallâhu aleyhi ve sellem] bazen satmış fakat şahit tutmamış, satın alıp zırhını bir Yahudi'ye rehin vermiş ve yine şahit tutmamıştır. Şayet şahit tutmak vacip bir emir olsaydı, ihtilaf korkusundan ötürü rehinle birlikte de vacip olurdu." [İbnü'l-Arabî'nin sözü] bitti.

قَالَ الْقُرْطُبِيُّ بَعْدَ أَنْ سَاقَ كَلَامَ ابْنِ الْعَرَبِيِّ هَذَا مَا نَصُّهُ: قُلْتُ: قَدْ ذَكَرْنَا الْوُجُوبَ عَنْ غَيْرِ الضَّحَّاكِ وَحَدِيثُ الْعَدَّاءِ هَذَا أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ، وَأَبُو دَاوُدَ وَكَانَ إِسْلَامُهُ بَعْدَ الْفَتْحِ وَحُنَيْنٍ، وَهُوَ الْقَائِلُ: قَاتَلْنَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ حُنَيْنٍ فَلَمْ يُظْهِرْنَا اللَّهُ وَلَمْ يَنْصُرْنَا. ثُمَّ أَسْلَمَ فَحَسُنَ إِسْلَامُهُ. ذَكَرَهُ أَبُو عُمَرَ وَذَكَرَ حَدِيثَهُ هَذَا.

Kurtubî, İbnü'l-Arabî'nin bu sözünü aktardıktan sonra aynen şöyle demiştir: "Derim ki: Biz vücub görüşünü Dahhâk'ın dışındakilerden de naklettik. Addâ'nın bu hadisini Dârekutnî ve Ebû Dâvûd tahric etmiştir. Onun Müslüman oluşu [Mekke'nin] fethinden ve Huneyn'den sonradır. 'Huneyn günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaştık, Allah bizi galip kılmadı ve bize yardım etmedi' diyen kişi odur. Sonra Müslüman olmuş ve Müslümanlığı güzelleşmiştir. Bunu Ebû Ömer zikretmiş ve onun bu hadisini aktarmıştır."

وَقَالَ فِي آخِرِهِ: قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: سَأَلْتُ سَعِيدَ بْنَ أَبِي عَرُوبَةَ عَنِ الْغَائِلَةِ فَقَالَ: الْإِبَاقُ، وَالسَّرِقَةُ، وَالزِّنَا، وَسَأَلْتُهُ عَنِ الْخِبْثَةِ فَقَالَ: بَيْعُ أَهْلِ عَهْدِ الْمُسْلِمِينَ.

[Kurtubî] sözünün sonunda şöyle demiştir: Asmaî dedi ki: Saîd b. Ebî Arûbe'ye 'gāile'yi sordum; 'Kaçaklık (ibâk), hırsızlık ve zina' dedi. Ona 'hıbse'yi sordum; 'Müslümanlarla ahitli olan kimselerin [hür iken köle diye] satılmasıdır' dedi.

وَقَالَ الْإِمَامُ أَبُو مُحَمَّدِ بْنُ عَطِيَّةَ: وَالْوُجُوبُ فِي ذَلِكَ قَلَقٌ أَمَّا فِي الْوَثَائِقِ فَصَعْبٌ شَاقٌّ، وَأَمَّا مَا كَثُرَ فَرُبَّمَا يَقْصِدُ التَّاجِرُ الْاسْتِئْلَافَ بِتَرْكِ الْإِشْهَادِ، وَقَدْ يَكُونُ عَادَةً فِي بَعْضِ الْبِلَادِ، وَقَدْ يُسْتَحَى مِنَ الْعَالِمِ وَالرَّجُلِ الْكَبِيرِ الْمُوَقَّرِ فَلَا يُشْهِدُ عَلَيْهِ فَيَدْخُلُ ذَلِكَ كُلُّهُ فِي الِائْتِمَانِ، وَيَبْقَى الْأَمْرُ بِالْإِشْهَادِ نَدْبًا لِمَا فِيهِ مِنَ الْمَصْلَحَةِ فِي الْأَغْلَبِ مَا لَمْ يَقَعْ عُذْرٌ يَمْنَعُ مِنْهُ كَمَا ذَكَرْنَا، وَحَكَى الْمَهْدَوِيُّ، وَالنَّحَّاسُ، وَمَكِّيٌّ عَنْ قَوْمٍ أَنَّهُمْ قَالُوا: وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ، مَنْسُوخٌ بِقَوْلِهِ: فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا، وَأَسْنَدَهُ النَّحَّاسُ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَأَنَّهُ تَلَا: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ، إِلَى قَوْلِهِ: فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمَانَتَهُ، قَالَ: نَسَخَتْ هَذِهِ الْآيَةَ مَا قَبْلَهَا.

İmam Ebû Muhammed b. Atıyye şöyle demiştir: "Bu konuda vücub [hükmü vermek] problemlidir; senetler/belgeler konusunda zor ve meşakkatlidir. Çokça yapılan işlemlere gelince, tüccar şahit tutmayı terk ederek [müşteriyi] kendine ısındırmayı hedefleyebilir; bu bazı beldelerde bir adet de olabilir. Bazen de âlimden ve saygın büyük bir kimseden hayâ edilir de aleyhine şahit tutulmaz. Bütün bunlar güvenme (i'timân) kapsamına girer. Zikrettiğimiz üzere buna engel bir mazeret bulunmadıkça, çoğunlukla maslahat içerdiği için şahit tutma emri mendup olarak kalır." Mehdevî, Nehhâs ve Mekkî bir topluluktan, onların: «Alışveriş yaptığınız zaman şahit tutun.» buyruğunun: «Eğer birbirinize güvenirseniz...» buyruğu ile mensuh olduğunu söylediklerini nakletmişlerdir. Nehhâs bunu Ebû Saîd el-Hudrî'ye isnad etmiş ve onun: «Ey iman edenler! Belirli bir vadeye kadar birbirinize borçlandığınız zaman onu yazın...» ayetini: «...Eğer birbirinize güvenirseniz, kendisine güvenilen kimse emanetini eksiksiz ödesin...» buyruğuna kadar okuyup: "Bu ayet kendinden öncekini neshetmiştir" dediğini aktarmıştır.

قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا قَوْلُ الْحَسَنِ وَالْحَكَمِ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدٍ.

Nehhâs şöyle demiştir: "Bu; Hasan, Hakem ve Abdurrahman b. Zeyd'in de görüşüdür."

قَالَ الطَّبَرِيُّ: وَهَذَا لَا مَعْنَى لَهُ ; لِأَنَّ هَذَا حُكْمٌ غَيْرُ الْأَوَّلِ وَإِنَّمَا هَذَا حُكْمُ مَنْ لَمْ يَجِدْ كَاتِبًا.

Taberî şöyle demiştir: "Bunun hiçbir anlamı yoktur; çünkü bu, birincisinden farklı bir hükümdür. Bu ancak kâtip bulamayan kimsenin hükmüdür."

قَالَ اللَّهُ ﷿: وَإِنْ كُنْتُمْ عَلَى سَفَرٍ وَلَمْ تَجِدُوا كَاتِبًا فَرِهَانٌ مَقْبُوضَةٌ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا، أَيْ فَلَمْ يُطَالِبْهُ بِرَهْنٍ، فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمَانَتَهُ، قَالَ: وَلَوْ جَازَ أَنَّ يَكُونَ هَذَا نَاسِخًا لِلْأَوَّلِ، لَجَازَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ ﷿: وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ الْآيَةَ [٤ \ ٤٣] ، نَاسِخًا لِقَوْلِهِ ﷿: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ الْآيَةَ [٥ \ ٦] ، وَلَجَازَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ ﷿: فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ [٤ \ ٩٢] ، نَاسِخًا لِقَوْلِهِ ﷿: فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ.

Yüce Allah şöyle buyurmuştur: «Şayet yolculukta olur da bir kâtip bulamazsanız, o takdirde teslim alınan rehinler [yeterlidir]. Eğer birbirinize güvenirseniz» yani ondan rehin talep etmezse, «kendisine güvenilen kimse emanetini eksiksiz ödesin.» [Taberî] şöyle devam etmiştir: "Şayet bunun birinciyi nesheden olması caiz olsaydı, Yüce Allah'ın: «Eğer hasta veya yolculukta iseniz yahut biriniz tuvaletten gelmişse...» [Nisâ 4/43] buyruğunun: «Ey iman edenler! Namaza kalktığınız zaman...» [Mâide 5/6] buyruğunu nesheden olması da caiz olurdu. Yine Yüce Allah'ın: «Buna da gücü yetmeyen peş peşe iki ay oruç tutsun...» [Nisâ 4/92] buyruğunun: «...bir köle azat etmek gerekir...» buyruğunu nesheden olması da caiz olurdu."

وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا، لَمْ يَتَبَيَّنْ بِآخِرِ

Bazı âlimler şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: «Eğer birbirinize güvenirseniz...» buyruğunun sonradan indiği,

نُزُولِهِ عَنْ صَدْرِ الْآيَةِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى الْأَمْرِ بِالْإِشْهَادِ بَلْ وَرَدَا مَعًا، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَرِدَ النَّاسِخُ وَالْمَنْسُوخُ مَعًا جَمِيعًا فِي حَالَةٍ وَاحِدَةٍ، قَالَ: وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ لَمَّا قِيلَ لَهُ إِنَّ آيَةَ الدَّيْنِ مَنْسُوخَةٌ قَالَ: لَا وَاللَّهِ إِنَّ آيَةَ الدَّيْنِ مُحْكَمَةٌ لَيْسَ فِيهَا نَسْخٌ، قَالَ: وَالْإِشْهَادُ إِنَّمَا جُعِلَ لِلطُّمَأْنِينَةِ، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ لِتَوْثِيقِ الدَّيْنِ طُرُقًا مِنْهَا الْكِتَابُ، وَمِنْهَا الرَّهْنُ، وَمِنْهَا الْإِشْهَادُ، وَلَا خِلَافَ بَيْنِ عُلَمَاءِ الْأَمْصَارِ أَنَّ الرَّهْنَ مَشْرُوعٌ بِطَرِيقِ النَّدْبِ لَا بِطْرِيقَ الْوُجُوبِ، فَيُعْلَمُ مِنْ ذَلِكَ مِثْلُهُ فِي الْإِشْهَادِ، وَمَا زَالَ النَّاسُ يَتَبَايَعُونَ حَضَرًا وَسَفَرًا، وَبَرًّا وَبَحْرًا، وَسَهْلًا وَجَبَلًا مِنْ غَيْرِ إِشْهَادٍ، مَعَ عِلْمِ النَّاسِ بِذَلِكَ مِنْ غَيْرِ نَكِيرٍ. وَلَوْ وَجَبَ الْإِشْهَادُ مَا تَرَكُوا النَّكِيرَ عَلَى تَارِكِهِ، قُلْتُ: هَذَا كُلُّهُ اسْتِدْلَالٌ حَسَنٌ وَأَحْسَنُ مِنْهُ مَا جَاءَ فِي صَرِيحِ السُّنَّةِ فِي تَرْكِ الْإِشْهَادِ، وَهُوَ مَا أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ طَارِقِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُحَارِبِيِّ ﵁ قَالَ: أَقْبَلْنَا فِي رَكْبٍ مِنَ الرَّبْذَةِ وَجَنُوبِ الرَّبْذَةِ حَتَّى نَزَلْنَا قَرِيبًا مِنَ الْمَدِينَةِ وَمَعَنَا ظَعِينَةٌ لَنَا، فَبَيْنَمَا نَحْنُ قُعُودٌ إِذْ أَتَانَا رَجُلٌ عَلَيْهِ ثَوْبَانِ أَبْيَضَانِ فَسَلَّمَ فَرَدَدْنَا عَلَيْهِ فَقَالَ: «مِنْ أَيْنَ الْقَوْمُ؟» فَقُلْنَا: مِنَ الرَّبْذَةِ وَجَنُوبِ الرَّبْذَةِ، قَالَ: وَمَعَنَا جَمَلٌ أَحْمَرُ، فَقَالَ: «تَبِيعُونِي جَمَلَكُمْ هَذَا؟» فَقُلْنَا: نَعَمْ، قَالَ: «بِكُمْ؟» قُلْنَا: بِكَذَا وَكَذَا صَاعًا مِنْ تَمْرٍ، قَالَ: فَمَا اسْتَوْضَعَنَا شَيْئًا، وَقَالَ: «قَدْ أَخَذْتُهُ» ، ثُمَّ أَخَذَ بِرَأْسِ الْجَمَلِ حَتَّى دَخَلَ الْمَدِينَةَ، فَتَوَارَى عَنَّا فَتَلَاوَمْنَا بَيْنَنَا وَقُلْنَا: أَعْطَيْتُمْ جَمَلَكُمْ مَنْ لَا تَعْرِفُونَهُ، فَقَالَتِ الظَّعِينَةُ: لَا تَلَاوَمُوا فَقَدْ رَأَيْتُ وَجْهَ رَجُلٍ مَا كَانَ لِيَخْفِرَكُمْ مَا رَأَيْتُ وَجْهَ رَجُلٍ أَشْبَهَ بِالْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ مِنْ وَجْهِهِ، فَلَمَّا كَانَ الْعَشَاءُ أَتَانَا رَجُلٌ، فَقَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ أَنَا رَسُولُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَيْكُمْ وَإِنَّهُ أَمَرَكُمْ أَنَّ تَأْكُلُوا مِنْ هَذَا حَتَّى تَشْبَعُوا، وَتَكْتَالُوا، حَتَّى تَسْتَوْفُوا قَالَ: فَأَكَلْنَا حَتَّى شَبِعْنَا، وَاكْتَلْنَا حَتَّى اسْتَوْفَيْنَا. وَذَكَرَ الْحَدِيثَ الزُّهْرِيُّ عَنْ عُمَارَةَ بْنِ خُزَيْمَةَ أَنَّ عَمَّهُ حَدَّثَهُ وَهُوَ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ ابْتَاعَ فَرَسًا مِنْ أَعْرَابِيٍّ الْحَدِيثَ وَفِيهِ: فَطَفِقَ الْأَعْرَابِيُّ يَقُولُ:

şahit tutma emrini içeren ayetin baş kısmından sonra nazil olduğu sabit olmamış, bilakis ikisi birlikte inmiştir. Nâsih ile mensûhun aynı anda ve birlikte inmesi ise caiz değildir. [Devamla] şöyle demiştir: İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre, kendisine borç ayetinin mensuh olduğu söylendiğinde şöyle demiştir: "Hayır, vallahi borç ayeti muhkemdir, onda nesih yoktur." Şöyle devam etti: "Şahit tutmak ancak gönül rahatlığı (itminan) için meşru kılınmıştır. Zira Yüce Allah borcu belgelemek için yollar belirlemiştir; bunlardan biri yazı, biri rehin, biri de şahit tutmaktır. İslâm beldelerindeki âlimler arasında rehnin vücub yoluyla değil mendupluk yoluyla meşru olduğu hususunda ihtilaf yoktur; buradan şahit tutmanın da aynı şekilde olduğu anlaşılır. İnsanlar öteden beri mukimlikte ve yolculukta, karada ve denizde, ovada ve dağda hiç şahit tutmaksızın alışveriş yapagelmişler ve insanlar bunu bildikleri halde hiçbir inkârda bulunmamışlardır. Şayet şahit tutmak vacip olsaydı, onu terk edene inkâr ve itirazı terk etmezlerdi." Derim ki: Bunların hepsi güzel birer istidlaldir; bundan daha da güzeli, şahit tutmanın terk edilmesine dair sünnette açıkça varit olan husustur: O da Dârekutnî'nin Târık b. Abdillâh el-Muhâribî radıyallâhu anh'tan tahric ettiği şu rivayettir: "Rebeze ve Rebeze'nin güneyinden bir kafile içinde yola çıktık; nihayet Medine yakınlarında bir yere indik, yanımızda bir de kadınımız vardı. Biz otururken üzerinde iki beyaz elbise bulunan bir adam yanımıza geldi ve selam verdi; selamını aldık. «Bu topluluk nereden?» diye sordu. «Rebeze ve Rebeze'nin güneyinden» dedik. Yanımızda kızıl bir deve vardı. «Bu devenizi bana satar mısınız?» dedi. «Evet» dedik. «Kaça?» dedi. «Şu kadar şu kadar sa' hurmaya» dedik. Bizden hiçbir indirim talep etmedi ve: «Onu aldım» dedi. Sonra devenin başından tutup Medine'ye girdi ve gözümüzden kayboldu. Bunun üzerine birbirimizi kınamaya başladık ve: 'Devenizi tanımadığınız birine verdiniz!' dedik. Kadın: 'Birbirinizi kınamayın; ben öyle bir adamın yüzünü gördüm ki o size asla hıyanet etmez; yüzü dolunay gecesindeki aya onun yüzünden daha çok benzeyen bir adam görmedim' dedi. Akşam olunca bir adam yanımıza geldi ve şöyle dedi: 'Selamün aleyküm! Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in size gönderdiği elçisiyim. O, bundan doyuncaya kadar yemenizi ve hakkınızı tam alıncaya kadar ölçmenizi emretti.' Doyuncaya kadar yedik ve hakkımızı tam alıncaya kadar da ölçtük." Zührî de Umâre b. Huzeyme'den, onun da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından olan amcasından rivayet ettiği şu hadisi zikretti: "Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bir bedeviden bir at satın aldı..." Hadiste şu kısım yer alır: "Bedevi:

هَلُمَّ شَاهِدًا يَشْهَدُ أَنِّي بِعْتُكَ، قَالَ خُزَيْمَةُ بْنُ ثَابِتٍ: أَنَا أَشْهَدُ أَنَّكَ بِعْتَهُ، فَأَقْبَلَ النَّبِيُّ ﷺ عَلَى خُزَيْمَةَ فَقَالَ: «بِمَ تَشْهَدُ؟» قَالَ: بِتَصْدِيقِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ شَهَادَةَ خُزَيْمَةَ بِشَهَادَةِ رَجُلَيْنِ. أَخْرَجَهُ النَّسَائِيُّ وَغَيْرُهُ. اهـ مِنَ الْقُرْطُبِيِّ بِلَفْظِهِ.

'Onu sana sattığıma dair şahitlik edecek bir şahit getir!' demeye başladı. Bunun üzerine Huzeyme b. Sâbit: 'Onu sattığına ben şahidim!' dedi. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Huzeyme'ye dönerek: «Neye dayanarak şahitlik ediyorsun?» buyurdu. Huzeyme: 'Seni tasdik etmeme dayanarak ey Allah'ın Resûlü!' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Huzeyme'nin şahitliğini iki adamın şahitliğine denk kıldı." Bunu Nesâî ve başkaları tahric etmiştir. Kurtubî'den lafzıyla nakil bitti.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَفِيمَا نَقَلْنَا الدَّلَالَةُ الْوَاضِحَةُ عَلَى أَنَّ الْإِشْهَادَ وَالْكِتَابَةَ مَنْدُوبٌ إِلَيْهِمَا لَا فَرْضَانِ وَاجِبَانِ كَمَا قَالَهُ ابْنُ جَرِيرٍ وَغَيْرُهُ، وَلَمْ يُبَيِّنِ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَعْنِي: قَوْلُهُ جَلَّ وَعَلَا: وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ، اشْتِرَاطَ الْعَدَالَةِ فِي الشُّهُودِ،

Kitabın müellifi -Allah onu affetsin- şöyle der: Naklettiğimiz hususlarda, şahit tutmanın ve yazmanın İbn Cerîr ve başkalarının dediği gibi farz ve vacip değil, mendup olduğuna açık bir delil vardır. Yüce Allah bu ayette, yani Azîz ve Celîl olan [Allah'ın]: «Alışveriş yaptığınız zaman şahit tutun.» buyruğunda şahitlerde adalet şartını beyan etmemiştir;

وَلَكِنَّهُ بَيَنَّهُ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَقَوْلِهِ: مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ، وَقَوْلِهِ: وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ [٦٥] . وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ أَنَّ الْمُطْلَقَ يُحْمَلُ عَلَى الْمُقَيَّدِ كَمَا بَيَّنَاهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ.

fakat bunu: «...razı olacağınız şahitlerden...» buyruğu ve: «...içinizden adalet sahibi iki kişiyi de şahit tutun...» [Talâk 65/2] buyruğu gibi başka yerlerde beyan etmiştir. Usul ilminde ise bu yerin dışında da açıkladığımız üzere mutlakın mukayyede hamledileceği kuralı yerleşmiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا [٢ \ ٢٨٦] ، لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا هَلْ أَجَابَ دُعَاءَهُمْ هَذَا أَوْ لَا؟ وَأَشَارَ إِلَى أَنَّهُ أَجَابَهُ بِقَوْلِهِ فِي الْخَطَأِ: وَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ فِيمَا أَخْطَأْتُمْ بِهِ الْآيَةَ [٣٣ \ ٥] ، وَأَشَارَ إِلَى أَنَّهُ أَجَابَهُ فِي النِّسْيَانِ بِقَوْلِهِ: وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ [٦ \ ٦٨] ، فَإِنَّهُ ظَاهِرٌ فِي أَنَّهُ قَبْلَ الذِّكْرَى لَا إِثْمَ عَلَيْهِ فِي ذَلِكَ، وَلَا يَقْدَحُ فِي هَذَا أَنَّ آيَةَ: وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ مَكِّيَّةٌ ; وَآيَةَ: لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا، مَدَنِيَّةٌ إِذْ لَا مَانِعَ مِنْ بَيَانِ الْمَدَنِيِّ بِالْمَكِّيِّ كَعَكْسِهِ.

Yüce Allah'ın: «Ey Rabbimiz! Unutur veya hata edersek bizi sorumlu tutma!» [Bakara 2/286] ayeti. Burada onların bu dualarını kabul edip etmediğini beyan etmemiş; hata konusundaki duayı kabul ettiğine: «Hata ile yaptığınız şeyde size bir günah yoktur...» [Ahzâb 33/5] buyruğuyla, unutma konusundaki duayı kabul ettiğine de: «Eğer şeytan sana unutturursa, hatırladıktan sonra artık o zalimler topluluğu ile birlikte oturma.» [En'âm 6/68] buyruğuyla işaret etmiştir. Zira bu ayet, hatırlamadan önce bundan ötürü kişiye bir günah olmadığı hususunda açıktır. «Eğer şeytan sana unutturursa...» ayetinin Mekkî, «...unutursak bizi sorumlu tutma» ayetinin ise Medenî olması buna halel getirmez; zira aksinde olduğu gibi Medenî ayetin Mekkî ayetle tefsir ve beyan edilmesinde de hiçbir engel yoktur.

وَقَدْ ثَبَتَ فِي «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا قَرَأَ: رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: نَعَمْ.

Nitekim Sahîh-i Müslim'de sabit olduğuna göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ey Rabbimiz! Unutur veya hata edersek bizi sorumlu tutma!» ayetini okuduğunda Yüce Allah: "Kabul ettim (Evet)" buyurmuştur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ، لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا هَلْ أَجَابَ دُعَاءَهُمْ هَذَا أَوْ لَا؟ وَلَمْ يُبَيِّنِ الْإِصْرَ الَّذِي كَانَ مَحْمُولًا عَلَى مَنْ قَبْلَنَا، وَبَيَّنَ أَنَّهُ أَجَابَ دُعَاءَهُمْ هَذَا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَقَوْلِهِ: وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ [٧ \ ١٥٧] ، وَقَوْلِهِ: لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا، وَقَوْلِهِ: وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ [٢٢ \ ٧٨] ، وَقَوْلِهِ: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ الْآيَةَ [٢ \ ١٨٥] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Yüce Allah'ın: «Ey Rabbimiz! Bizden öncekilere yüklediğin gibi bize de ağır bir yük yükleme!» ayeti. Burada onların bu duasını kabul edip etmediğini açıklamamış ve bizden öncekilere yüklenmiş olan ağır yükü (ısr) beyan etmemiştir. Ancak bu dualarını kabul ettiğini başka yerlerde beyan etmiştir; nitekim: «...onların üzerindeki ağır yükleri ve zincirleri kaldırır...» [A'râf 7/157] buyruğu, «Allah hiçbir nefse gücünün yeteceğinden fazlasını yüklemez...» buyruğu, «...din hususunda üzerinize hiçbir güçlük yüklemedi...» [Hac 22/78] buyruğu ve «Allah sizin için kolaylık ister...» [Bakara 2/185] buyruğu gibi diğer ayetler buna örnektir.

وَأَشَارَ إِلَى بَعْضِ الْإِصْرِ الَّذِي حُمِلَ عَلَى مَنْ قَبْلَنَا بِقَوْلِهِ: فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ [٢ \ ٥٤] ; لِأَنَّ اشْتِرَاطَ قَتْلِ النَّفْسِ فِي قَبُولِ التَّوْبَةِ مِنْ أَعْظَمِ الْإِصْرِ، وَالْإِصْرُ الثِّقْلُ فِي التَّكْلِيفِ وَمِنْهُ قَوْلُ النَّابِغَةِ:

Bizden öncekilere yüklenen o ağır yükün (ısr) bir kısmına da: «...Hemen Yaratıcınıza tevbe edin de nefislerinizi öldürün...» [Bakara 2/54] buyruğuyla işaret etmiştir; zira tevbenin kabulünde kişinin kendi nefsini öldürmesinin şart koşulması en büyük ağır yüklerdendir. Isr (إِصْر), teklifteki ağırlık ve meşakkat demektir. Nâbiğa'nın şu sözü de bu kabildendir:

[الْبَسِيطِ]

[Basît]

يَا مَانِعَ الضَّيْمِ أَنْ يَغْشَى سَرَاتَهُمْ ... وَالْحَامِلُ الْإِصْرَ عَنْهُمْ بَعْدَمَا عَرَفُوا

Ey ileri gelenlerini zulmün bürümesine engel olan / Ve onlar [hakkı] tanıdıktan sonra ağır yükü üzerlerinden kaldıran!