وَقَالَ فِي الصَّيْدِ قَبْلَ التَّحْرِيمِ: عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ الْآيَةَ [٥ \ ٩٥] .
Haram kılınmadan önceki avlanma hakkında da şöyle buyurmuştur: { عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ } “Allah geçmişte olanları affetmiştir” [el-Mâide: 95].
وَقَالَ فِي الصَّلَاةِ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ قَبْلَ نَسْخِ اسْتِقْبَالِهِ: وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ [٢ \ ١٤٣] ، أَيْ: صَلَاتَكُمْ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ قَبْلَ النَّسْخِ.
Oraya yönelme hükmü neshedilmeden önce Beytü'l-Makdis'e doğru kılınan namaz hakkında da şöyle buyurmuştur: { وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ } “Allah sizin imanınızı boşa çıkaracak değildir” [el-Bakara: 143]; yani nesih öncesinde Beytü'l-Makdis'e doğru kıldığınız namazınızı.
وَمِنْ أَصْرَحِ الْأَدِلَّةِ فِي هَذَا الْمَعْنَى أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ لَمَّا اسْتَغْفَرُوا لِقُرَبَائِهِمُ الْمَوْتَى مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ [٩ \ ١١٣] ، وَنَدِمُوا عَلَى اسْتِغْفَارِهِمْ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْزَلَ اللَّهُ فِي ذَلِكَ: وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ [٩ \ ١١٥] ، فَصَرَّحَ بِأَنَّهُ لَا يُضِلُّهُمْ بِفِعْلِ أَمْرٍ إِلَّا بَعْدَ بَيَانِ اتِّقَائِهِ.
Bu manadaki en açık delillerden biri de şudur: Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve Müslümanlar müşriklerden ölen akrabaları için bağışlanma dilediklerinde Allah Teâlâ: { مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ } “Cehennemlik oldukları kendilerine açıkça belli olduktan sonra, akraba dahi olsalar müşrikler için mağfiret dilemek Peygamber'e ve iman edenlere yakışmaz” [et-Tevbe: 113] ayetini indirmiş ve onlar da müşrikler için bağışlanma dilediklerine pişman olunca Allah Teâlâ bu hususta: { وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ } “Allah bir topluluğu doğru yola ilettikten sonra, sakınacakları şeyleri kendilerine açıklamadıkça onları saptıracak değildir” [et-Tevbe: 115] ayetini indirmiştir. Böylece bir fiilden ötürü onlara, ancak sakınmaları gereken şeyi açıkladıktan sonra sapkınlık hükmü vermeyeceğini açıkça belirtmiştir.
[مَبْحَثٌ فِي الرِّبَا]
[Faiz Hakkında Bir İnceleme]
قَوْلُهُ تَعَالَى: يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا، صَرَّحَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بِأَنَّهُ يَمْحَقُ الرِّبَا أَيْ: يُذْهِبُهُ بِالْكُلِّيَّةِ مِنْ يَدِ صَاحِبِهِ أَوْ يَحْرِمُهُ بَرَكَةَ مَالِهِ فَلَا يَنْتَفِعُ بِهِ كَمَا قَالَهُ ابْنُ كَثِيرٍ وَغَيْرُهُ، وَمَا ذَكَرَ هُنَا مِنْ مَحْقِ الرِّبَا، أَشَارَ إِلَيْهِ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَقَوْلِهِ: وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ [٣٠ \ ٣٩] ، وَقَوْلِهِ: قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ الْآيَةَ [٥ \ ١٠٠] ، وَقَوْلِهِ: وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعًا فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ، كَمَا أَشَارَ إِلَى ذَلِكَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ.
Allah Teâlâ'nın: { يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا } “Allah faizi mahveder” kavli. Bu kerim ayette Allah faizi mahvedeceğini, yani İbn Kesîr ve diğerlerinin belirttiği gibi onu sahibinin elinden tamamen yok edeceğini yahut malının bereketinden mahrum bırakarak ondan faydalanamaz hale getireceğini açıkça bildirmiştir. Burada zikredilen faizin mahvedilmesi hususuna şu kavillerinde olduğu gibi başka yerlerde de işaret etmiştir: { وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ } “İnsanların malları içinde artsın diye faizle verdiğiniz şeyler Allah katında artmaz” [er-Rûm: 39], { قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ } “De ki: Pis olanın çokluğu hoşuna gitse bile, pis ile temiz bir olmaz” [el-Mâide: 100] ve -İbn Kesîr'in bu ayetin tefsirinde işaret ettiği gibi-: { وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعًا فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ } “...ve pis olanı üst üste koyup hepsini biriktirerek cehenneme atsın” [el-Enfâl: 37].
وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ صَرَّحَ بِتَحْرِيمِ الرِّبَا بِقَوْلِهِ: وَحَرَّمَ الرِّبَا [٢ \ ٢٣٥] ، وَصَرَّحَ بِأَنَّ الْمُتَعَامِلَ بِالرِّبَا مُحَارِبُ اللَّهِ بِقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ [٢ \ ٢٧٨، ٢٧٩] .
Bil ki Allah: { وَحَرَّمَ الرِّبَا } “...faizi ise haram kıldı” [el-Bakara: 275] kavliyle faizin haram olduğunu açıkça belirtmiş; şu kavliyle de faizle muamele edenin Allah'a karşı savaş açmış olduğunu açıkça bildirmiştir: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ } “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve eğer gerçekten inanıyorsanız faizin kalanını bırakın. Eğer böyle yapmazsanız Allah ve Resulü tarafından size savaş açıldığını bilin. Şayet tövbe ederseniz ana paralarınız sizindir; ne haksızlık edersiniz ne de haksızlığa uğrarsınız” [el-Bakara: 278-279].
وَصَرَّحَ بِأَنَّ آكِلَ الرِّبَا لَا يَقُومُ أَيْ: مِنْ قَبْرِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ بِقَوْلِهِ: الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا [٢ \ ٢٧٥]
Ayrıca şu kavliyle faiz yiyenin, kıyamet gününde kabrinden ancak şeytan çarpmış kimsenin kalktığı gibi kalkacağını açıkça bildirmiştir: { الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا } “Faiz yiyenler, ancak şeytan çarpmış kimsenin kalktığı gibi kalkarlar. Bu, onların: 'Alışveriş de faiz gibidir' demelerindendir” [el-Bakara: 275].
وَالْأَحَادِيثُ فِي ذَلِكَ كَثِيرَةٌ جِدًّا.
Bu husustaki hadisler pek çoktur.
وَاعْلَمْ أَنَّ الرِّبَا مِنْهُ مَا أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى مَنْعِهِ وَلَمْ يُخَالِفْ فِيهِ أَحَدٌ وَذَلِكَ كَرِبَا الْجَاهِلِيَّةِ، وَهُوَ أَنْ يَزِيدَهُ فِي الْأَجَلِ عَلَى أَنْ يَزِيدَهُ الْآخَرُ فِي قَدْرِ الدَّيْنِ، وَرِبَا النَّسَاءِ بَيْنَ الذَّهَبِ وَالذَّهَبِ، وَالْفِضَّةِ وَالْفِضَّةِ، وَبَيْنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ، وَبَيْنَ الْبُرِّ وَالْبُرِّ، وَبَيْنَ الشَّعِيرِ وَالشَّعِيرِ، وَبَيْنَ التَّمْرِ وَالتَّمْرِ، وَبَيْنَ الْمِلْحِ وَالْمِلْحِ، وَكَذَلِكَ بَيْنَ هَذِهِ الْأَرْبَعَةِ بَعْضِهَا مَعَ بَعْضٍ.
Bil ki faizin çeşitlerinden biri, Müslümanların yasak oluşunda icma ettiği ve bu hususta hiç kimsenin muhalefet etmediği faizdir. Bu da, borçlunun borç miktarını artırması karşılığında alacaklının vadeyi uzatması şeklindeki Câhiliye faizi ile altın ile altın, gümüş ile gümüş, altın ile gümüş, buğday ile buğday, arpa ile arpa, hurma ile hurma ve tuz ile tuz arasında, aynı şekilde bu dördünün birbiriyle vadeli değişimindeki veresiye faizidir (ribâü'n-nesâ).
وَكَذَلِكَ حَكَى غَيْرُ وَاحِدٍ الْإِجْمَاعَ عَلَى تَحْرِيمِ رِبَا الْفَضْلِ، بَيْنَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ السِّتَّةِ الْمَذْكُورَةِ فَلَا يَجُوزُ الْفَضْلُ بَيْنَ الذَّهَبِ وَالذَّهَبِ، وَلَا بَيْنَ الْفِضَّةِ وَالْفِضَّةِ، وَلَا بَيْنَ الْبُرِّ وَالْبُرِّ، وَلَا بَيْنَ الشَّعِيرِ وَالشَّعِيرِ، وَلَا بَيْنَ التَّمْرِ وَالتَّمْرِ، وَلَا بَيْنَ الْمِلْحِ وَالْمِلْحِ، وَلَوْ يَدًا بِيَدٍ.
Aynı şekilde birden fazla âlim, zikredilen altı maddenin her birinin kendi cinsiyle mübadelesinde fazlalık faizinin (ribâü'l-fadl) haram olduğu hususunda icma nakletmiştir. Buna göre elden ele [peşin] olsa dahi altın ile altın, gümüş ile gümüş, buğday ile buğday, arpa ile arpa, hurma ile hurma ve tuz ile tuz arasında fazlalık caiz değildir.
وَالْحَقُّ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ مَنْعُ رِبَا الْفَضْلِ فِي النَّوْعِ الْوَاحِدِ مِنَ الْأَصْنَافِ السِّتَّةِ الْمَذْكُورَةِ، فَإِنْ قِيلَ: ثَبَتَ فِي «الصَّحِيحِ» عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «لَا رِبَا إِلَّا فِي النَّسِيئَةِ» وَثَبَتَ فِي «الصَّحِيحِ» عَنْ أَبِي الْمِنْهَالِ أَنَّهُ قَالَ: سَأَلْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ، وَزَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ عَنِ الصَّرْفِ فَقَالَا: كُنَّا تَاجِرَيْنِ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَسَأَلْنَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنِ الصَّرْفِ، فَقَالَ: «مَا كَانَ مِنْهُ يَدًا بِيَدٍ فَلَا بَأْسَ، وَمَا كَانَ مِنْهُ نَسِيئَةً فَلَا» ، فَالْجَوَابُ مِنْ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ مُرَادَ النَّبِيِّ ﷺ بِجَوَازِ الْفَضْلِ وَمَنْعِ النَّسِيئَةِ فِيمَا رَوَاهُ عَنْهُ أُسَامَةُ، وَالْبَرَاءُ، وَزَيْدٌ، إِنَّمَا هُوَ فِي جِنْسَيْنِ مُخْتَلِفَيْنِ، بِدَلِيلِ الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ الْمُصَرِّحَةِ بِأَنَّ ذَلِكَ هُوَ مَحَلُّ جَوَازِ التَّفَاضُلِ، وَأَنَّهُ فِي الْجِنْسِ الْوَاحِدِ مَمْنُوعٌ.
Şüphe götürmeyen gerçek şudur ki, zikredilen altı sınıfın kendi türü içinde fazlalık faizi (ribâü'l-fadl) yasaktır. Şayet: “Sahih'te İbn Abbâs'tan, onun da Üsâme b. Zeyd'den rivayetine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Faiz ancak veresiyededir» buyurmuştur; yine Sahih'te Ebü'l-Minhâl'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Berâ b. Âzib ile Zeyd b. Erkam'a sarf (para mübadelesi) muamelesini sordum. Dediler ki: Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde iki tüccardık. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sarfı sorduk; O da: «Elden ele [peşin] olanında bir sakınca yoktur, veresiye olanı ise olmaz» buyurdu' denilirse, buna birkaç açıdan cevap verilir: Birincisi: Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Üsâme, Berâ ve Zeyd'in rivayet ettikleri hadiste fazlalığa cevaz verip veresiyeyi yasaklamasından muradı, ancak farklı iki cins arasındadır. Nitekim fazlalığın caiz olduğu yerin burası olduğunu ve aynı cinste ise bunun yasaklandığını açıkça ifade eden sahih rivayetler buna delildir.”
وَاخْتَارَ هَذَا الْوَجْهَ الْبَيْهَقِيُّ فِي «السُّنَنِ الْكُبْرَى» ، فَإِنَّهُ قَالَ بَعْدَ أَنْ سَاقَ الْحَدِيثَ الَّذِي ذَكَرْنَا آنِفًا عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، وَزَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، مَا نَصُّهُ: رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ فِي الصَّحِيحِ عَنْ أَبِي عَاصِمٍ، دُونَ ذِكْرِ عَامِرِ بْنِ مُصْعَبٍ، وَأَخْرَجَهُ مِنْ حَدِيثِ حَجَّاجِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، مَعَ ذِكْرِ عَامِرِ بْنِ مُصْعَبٍ، وَأَخْرَجَهُ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَاتِمِ بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ أَبِي الْمِنْهَالِ، قَالَ: بَاعَ شَرِيكٌ لِي وَرِقًا بِنَسِيئَةٍ إِلَى الْمَوْسِمِ أَوْ إِلَى الْحَجِّ، فَذَكَرَهُ وَبِمَعْنَاهُ رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ
Beyhakî de es-Sünenü'l-Kübrâ'da bu görüşü tercih etmiştir. Zira o, Berâ b. Âzib ve Zeyd b. Erkam'dan az önce zikrettiğimiz hadisi naklettikten sonra aynen şöyle demiştir: Bunu Buhârî Sahih'te Ebû Âsım'dan, Âmir b. Mus'ab'ı zikretmeksizin rivayet etti; Haccâc b. Muhammed'in İbn Cüreyc'den rivayetinde ise Âmir b. Mus'ab'ı zikrederek tahrîc etti. Müslim b. el-Haccâc da Muhammed b. Hâtim b. Meymûn'dan, o Süfyân b. Uyeyne'den, o Amr b. Dînâr'dan, o da Ebü'l-Minhâl'den şöyle tahrîc etti: Ebü'l-Minhâl dedi ki: Bir ortağım [hac] mevsimine veya hacca kadar vadeli olarak gümüş para sattı... ve hadisi zikretti. Buhârî de bunun manasında rivayet etti;
عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْمَدِينِيِّ، عَنْ سُفْيَانَ، وَكَذَلِكَ رَوَاهُ أَحْمَدُ بْنُ رَوْحٍ عَنْ سُفْيَانَ، وَرُوِيَ عَنِ الْحُمَيْدِيِّ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ أَبِي الْمِنْهَالِ، قَالَ: بَاعَ شَرِيكٌ لِي بِالْكُوفَةِ دَرَاهِمَ بِدَرَاهِمَ بَيْنَهُمَا فَضْلٌ.
Ali b. el-Medînî'den, o Süfyân'dan. Aynı şekilde Ahmed b. Ravh da Süfyân'dan rivayet etti. Humeydî'den de Süfyân'dan, o Amr b. Dînâr'dan, o da Ebü'l-Minhâl'den şöyle rivayet edildi: Ebü'l-Minhâl dedi ki: Kûfe'de bir ortağım aralarında fazlalık bulunacak şekilde dirhem karşılığında dirhem sattı.
عِنْدِي أَنَّ هَذَا خَطَأٌ، وَالصَّحِيحُ مَا رَوَاهُ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِمَا أُطْلِقَ فِي رِوَايَةِ ابْنِ جُرَيْجٍ، فَيَكُونُ الْخَبَرُ وَارِدًا فِي بَيْعِ الْجِنْسَيْنِ، أَحَدُهُمَا بِالْآخَرِ، فَقَالَ: «مَا كَانَ مِنْهُ يَدًا بِيَدٍ فَلَا بَأْسَ، وَمَا كَانَ مِنْهُ نَسِيئَةً فَلَا» ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِحَدِيثِ أُسَامَةَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bana göre bu [son rivayet] bir hatadır; sahih olan Ali b. el-Medînî ile Muhammed b. Hâtim'in rivayetidir ve İbn Cüreyc'in rivayetinde mutlak bırakılan ifadeden murat da budur. Dolayısıyla bu haber, iki farklı cinsin birbiriyle satışı hakkında varit olmuştur; nitekim şöyle buyurmuştur: «Elden ele [peşin] olanında bir sakınca yoktur, veresiye olanı ise olmaz». Üsâme hadisiyle kastedilen de budur, en doğrusunu Allah bilir.
وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ أَيْضًا مَا أَخْبَرَنَا بِهِ أَبُو الْحُسَيْنِ بْنُ الْفَضْلِ الْقَطَّانُ بِبَغْدَادَ: أَنَا أَبُو سَهْلِ بْنُ زِيَادٍ الْقَطَّانُ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى الْبِرْتِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو عُمَرَ، حَدَّثْنَا شُعْبَةُ، أَخْبَرَنِي حَبِيبٌ هُوَ ابْنُ أَبِي ثَابِتٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا الْمِنْهَالِ قَالَ: سَأَلْتُ الْبَرَاءَ وَزَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ عَنِ الصَّرْفِ فَكِلَاهُمَا يَقُولُ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ بَيْعِ الْوَرِقِ بِالذَّهَبِ دَيْنًا، رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ فِي «الصَّحِيحِ» عَنْ أَبِي عُمَرَ حَفَصِ بْنِ عُمَرَ، وَأَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ عَنْ شُعْبَةَ اهـ مِنَ الْبَيْهَقِيِّ بِلَفْظِهِ، وَهُوَ وَاضِحٌ جِدًّا فِيمَا ذَكَرْنَا مِنْ أَنَّ الْمُرَادَ بِجَوَازِ الْفَضْلِ الْمَذْكُورِ كَوْنُهُ فِي جِنْسَيْنِ لَا جِنْسٍ وَاحِدٍ.
Buna delalet eden hususlardan biri de Bağdat'ta Ebü'l-Hüseyn b. el-Fadl el-Kattân'ın bize bildirdiği şu rivayettir: Bize Ebû Sehl b. Ziyâd el-Kattân bildirdi, bize Ahmed b. Muhammed b. Îsâ el-Birtî anlattı, bize Ebû Ömer anlattı, bize Şu'be anlattı, bana Habîb -ki o İbn Ebî Sâbit'tir- haber verip dedi ki: Ebü'l-Minhâl'i şöyle derken işittim: Berâ ile Zeyd b. Erkam'a sarf muamelesini sordum, her ikisi de: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gümüşün altın karşılığında veresiye olarak satılmasını yasakladı' dediler. Bunu Buhârî Sahih'te Ebû Ömer Hafs b. Ömer'den rivayet etti, Müslim de Şu'be'den başka bir yolla tahrîc etti. (Beyhakî'den lafzıyla nakil bitti). Bu nakil, söz konusu fazlalığın caiz olmasından kastın tek bir cinste değil, iki farklı cinste olduğu yönündeki açıklamamız açısından gayet açıktır.
وَفِي تَكْمِلَةِ «الْمَجْمُوعِ» بَعْدَ أَنْ سَاقَ الْكَلَامَ الَّذِي ذَكَرْنَا عَنِ الْبَيْهَقِيِّ مَا نَصُّهُ: وَلَا حُجَّةَ لِمُتَعَلِّقٍ فِيهِمَا ; لِأَنَّهُ يُمْكِنُ حَمْلُ ذَلِكَ عَلَى أَحَدِ أَمْرَيْنِ، إِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بَيْعَ دَرَاهِمَ بِشَيْءٍ لَيْسَ رِبَوِيًّا، وَيَكُونُ الْفَسَادُ لِأَجْلِ التَّأْجِيلِ بِالْمَوْسِمِ أَوِ الْحَجِّ، فَإِنَّهُ غَيْرُ مُحَرَّرٍ وَلَا سِيَّمَا عَلَى مَا كَانَتِ الْعَرَبُ تَفْعَلُ.
Tekmiletü'l-Mecmû'da Beyhakî'den aktardığımız bu sözler nakledildikten sonra aynen şöyle denilmektedir: “Bu iki rivayete dayanacak kimse için bir delil yoktur; çünkü bu durum iki husustan birine hamledilebilir: Ya bundan murat dirhemlerin ribevî (faiz cereyan eden) olmayan bir şeyle satılmasıdır ve akdin fesadı mevsim veya hac vaktine kadar vadelendirmeden kaynaklanmaktadır; zira bu vade belirsizdir, bilhassa Arapların yaptığı uygulamalarda.”
وَالثَّانِي: أَنْ يُحْمَلَ ذَلِكَ عَلَى اخْتِلَافِ الْجِنْسِ وَيَدُلُّ لَهُ رِوَايَةٌ أُخْرَى عَنْ أَبِي الْمِنْهَالِ، قَالَ: سَأَلْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ وَزَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ عَنِ الصَّرْفِ فَكِلَاهُمَا يَقُولُ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ بَيْعِ الذَّهَبِ بِالْوَرِقِ دَيْنًا، رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ، وَهَذَا لَفَظُ الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ بِمَعْنَاهُ. وَفِي لَفْظِ مُسْلِمٍ عَنْ بَيْعِ الْوَرِقِ بِالذَّهَبِ دَيْنًا، فَهُوَ يُبَيِّنُ أَنَّ الْمُرَادَ صَرْفُ الْجِنْسِ بِجِنْسٍ آخَرَ.
İkincisi ise: Bunun cins farklılığına hamledilmesidir. Nitekim Ebü'l-Minhâl'den gelen diğer bir rivayet de buna delildir; o şöyle demiştir: Berâ b. Âzib ile Zeyd b. Erkam'a sarf muamelesini sordum, her ikisi de: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem altının gümüş karşılığında veresiye olarak satılmasını yasakladı” dediler. Bunu Buhârî ve Müslim rivayet etmiştir; bu Buhârî'nin lafzıdır, Müslim de aynı manadadır. Müslim'in lafzında ise gümüşün altın karşılığında veresiye satılması şeklinde geçmektedir. Bu da muradın bir cinsin başka bir cins ile sarf edilmesi olduğunu açıklamaktadır.
وَهَذِهِ الرِّوَايَةُ ثَابِتَةٌ مِنْ حَدِيثِ شُعْبَةَ عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ عَنْ أَبِي الْمِنْهَالِ، وَالرِّوَايَاتُ الثَّلَاثُ الْأُوَلُ رِوَايَةُ الْحُمَيْدِيِّ، وَاللَّتَانِ فِي «الصَّحِيحِ» وَكُلُّهَا أَسَانِيدُهَا فِي غَايَةِ الْجَوْدَةِ.
Bu rivayet Şu'be'nin Habîb b. Ebî Sâbit'ten, onun da Ebü'l-Minhâl'den rivayetiyle sabittir. İlk üç rivayet ise Humeydî'nin rivayeti ile Sahih'te yer alan diğer iki rivayettir ve bunların hepsinin isnadları son derece sağlamdır.
وَلَكِنْ حَصَلَ الِاخْتِلَافُ فِي سُفْيَانَ فَخَالَفَ الْحُمَيْدِيُّ عَلِيَّ بْنَ الْمَدِينِيِّ، وَمُحَمَّدَ بْنَ حَاتِمٍ، وَمُحَمَّدَ بْنَ مَنْصُورٍ، وَكُلٌّ مِنَ الْحُمَيْدِيِّ وَعَلِيِّ بْنِ الْمَدِينِيِّ فِي غَايَةِ الثَّبْتِ. وَيَتَرَجَّحُ ابْنُ الْمَدِينِيِّ هُنَا بِمُتَابَعَةِ مُحَمَّدِ بْنِ حَاتِمٍ، وَمُحَمَّدِ بْنِ مَنْصُورٍ لَهُ، وَشَهَادَةِ ابْنِ جُرَيْجٍ لِرِوَايَتِهِ، وَشَهَادَةِ رِوَايَةِ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ لِرِوَايَةِ شَيْخِهِ، وَلِأَجْلٍ ذَلِكَ قَالَ الْبَيْهَقِيُّ ﵀: إِنَّ رِوَايَةَ مَنْ قَالَ إِنَّهُ بَاعَ دَرَاهِمَ بِدَرَاهِمَ خَطَأٌ عِنْدَهُ. اهـ مِنْهُ بِلَفْظِهِ.
Ancak Süfyân'ın [rivayetinde] ihtilaf vuku bulmuştur; şöyle ki Humeydî, Ali b. el-Medînî'ye, Muhammed b. Hâtim'e ve Muhammed b. Mansûr'a muhalefet etmiştir. Oysa hem Humeydî hem de Ali b. el-Medînî sika ve sebt (güvenilirlikte) zirvededir. Burada İbnü'l-Medînî'nin rivayeti; Muhammed b. Hâtim ve Muhammed b. Mansûr'un kendisine mütâbaat etmesi, İbn Cüreyc'in rivayetinin kendi rivayetine şahitlik etmesi ve Habîb b. Ebî Sâbit rivayetinin de şeyhinin rivayetine şahitlik etmesi sebebiyle tercih edilir. İşte bu sebeple Beyhakî rahimehullâh: 'Dirhem karşılığında dirhem sattı' diyenin rivayetinin kendisine göre hatalı olduğunu söylemiştir. (Ondan lafzıyla nakil bitti).
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «فَتْحِ الْبَارِي» مَا نَصُّهُ: وَقَالَ الطَّبَرَيُّ مَعْنَى حَدِيثِ أُسَامَةَ: «لَا رِبَا إِلَّا فِي النَّسِيئَةِ» إِذَا اخْتَلَفَتْ أَنْوَاعُ الْبَيْعِ. اهـ مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ بِلَفْظِهِ، وَهُوَ مُوَافِقٌ لِمَا ذُكِرَ. وَقَالَ فِي «فَتْحِ الْبَارِي» أَيْضًا مَا نَصُّهُ:
İbn Hacer de Fethu'l-Bârî'de aynen şöyle demiştir: Taberî, Üsâme'nin: «Faiz ancak veresiyededir» hadisinin manasının, satış türleri farklı olduğunda geçerli olduğunu söylemiştir. (Gerekli olan kısmın lafzıyla nakli bitti). Bu da zikredilen görüşe uygundur. Yine Fethu'l-Bârî'de aynen şöyle demiştir:
تَنْبِيهٌ
UYARI
وَقَعَ فِي نُسْخَةِ الصَّغَانِيِّ هُنَا قَالَ أَبُو عَبْدُ اللَّهِ: يَعْنِي الْبُخَارِيَّ سَمِعْتُ سُلَيْمَانَ بْنَ حَرْبٍ يَقُولُ: لَا رِبَا إِلَّا فِي النَّسِيئَةِ، هَذَا عِنْدَنَا فِي الذَّهَبِ بِالْوَرِقِ، وَالْحِنْطَةِ بِالشَّعِيرِ، مُتَفَاضِلًا وَلَا بَأْسَ بِهِ يَدًا بِيَدٍ، وَلَا خَيْرَ فِيهِ نَسِيئَةً. قُلْتُ: وَهَذَا مُوَافِقٌ. اهـ مِنْهُ بِلَفْظِهِ.
Sâgânî'nin nüshasında burada şöyle geçmiştir: Ebû Abdillâh -yani Buhârî- dedi ki: Süleymân b. Harb'in şöyle dediğini işittim: «Faiz ancak veresiyededir» sözü, bize göre gümüş karşılığında altın ile arpa karşılığında buğdayın farklı miktarlarda satışı hakkındadır; elden ele [peşin] olursa sakıncası yoktur, veresiye olmasında ise hiçbir hayır yoktur. Derim ki: Bu da [zikredilene] uygundur. (Ondan lafzıyla nakil bitti).
وَعَلَى هَامِشِ النُّسْخَةِ أَنَّ بَعْدَ قَوْلِهِ: وَهَذَا مُوَافِقٌ بَيَاضًا بِالْأَصْلِ، وَبِهَذَا الْجَوَابِ الَّذِي ذَكَرْنَا تَعْلَمُ أَنَّ حَدِيثَ الْبَرَاءِ وَزَيْدٍ لَا يَحْتَاجُ بَعْدَ هَذَا الْجَوَابِ إِلَى شَيْءٍ ; لِأَنَّهُ قَدْ ثَبَتَ فِي «الصَّحِيحِ» عَنْهُمَا تَصْرِيحُهُمَا بِاخْتِلَافِ الْجِنْسِ فَارْتَفَعَ الْإِشْكَالُ، وَالرِّوَايَاتُ يُفَسِّرُ بَعْضُهَا بَعْضًا، فَإِنْ قِيلَ: هَذَا لَا يَكْفِي فِي الْحُكْمِ عَلَى الرِّوَايَةِ الثَّابِتَةِ فِي الصَّحِيحِ بِجَوَازِ التَّفَاضُلِ بَيْنَ الدَّرَاهِمِ وَالدَّرَاهِمِ أَنَّهَا خَطَأٌ ; إِذْ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ لَا مُنَافَاةَ بَيْنَ الرِّوَايَاتِ الْمَذْكُورَةِ، فَإِنَّ مِنْهَا مَا أُطْلِقَ فِيهِ الصَّرْفُ وَمِنْهَا مَا بَيَّنَ أَنَّهَا دَرَاهِمُ بِدَرَاهِمَ، فَيَحْمِلُ الْمُطْلَقَ عَلَى الْمُقَيَّدِ، جَمْعًا بَيْنَ الرِّوَايَتَيْنِ، فَإِنَّ إِحْدَاهُمَا بَيَّنَتْ مَا أَبْهَمَتْهُ الْأُخْرَى، وَيَكُونُ حَدِيثُ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ حَدِيثًا آخَرَ وَارِدًا فِي الْجِنْسَيْنِ، وَتَحْرِيمُ النَّسَاءِ فِيهِمَا، وَلَا تَنَافِي فِي ذَلِكَ وَلَا تُعَارِضٌ.
Nüshanın kenarında, onun: “Bu da uygundur” sözünden sonra asıl metinde bir boşluk bulunduğu yazılıdır. Zikrettiğimiz bu cevapla anlarsın ki, Berâ ve Zeyd hadisi bu cevaptan sonra başka hiçbir şeye muhtaç değildir; zira Sahih'te her ikisinden cins farklılığını açıkça ifade ettikleri sabit olmuş, böylece müşkillik ortadan kalkmıştır; nitekim rivayetler birbirini tefsir eder. Şayet: “Bu açıklama, Sahih'te sabit olan dirhemler arasında fazlalığın caiz olduğuna dair rivayetin hatalı olduğuna hükmetmek için yeterli değildir. Zira birisi şöyle diyebilir: Zikredilen rivayetler arasında bir çelişki yoktur; çünkü bunlardan bazısında sarf mutlak bırakılmış, bazısında ise dirhem karşılığında dirhem olduğu açıklanmıştır. Dolayısıyla iki rivayetin arasını cem etmek için mutlak olan mukayyede hamledilir; nitekim biri diğerinin kapalı bıraktığını açıklamıştır. Habîb b. Ebî Sâbit hadisi ise iki farklı cins ve bunlarda veresiyenin haram oluşu hakkında varit olmuş başka bir hadis olur. Böylece bunda hiçbir tezat ve çelişki kalmaz” denilirse,
فَالْجَوَابُ عَلَى تَسْلِيمِ هَذَا بِأَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ إِبَاحَةَ رِبَا الْفَضْلِ مَنْسُوخَةٌ.
bu görüşün kabulü halinde cevap iki şekilde verilir: Birincisi: Fazlalık faizinin (ribâü'l-fadl) mubahlığı neshedilmiştir.
وَالثَّانِي: أَنَّ أَحَادِيثَ تَحْرِيمِ رِبَا الْفَضْلِ أَرْجَحُ، وَأَوْلَى بِالِاعْتِبَارِ عَلَى تَقْدِيرِ عَدَمِ النَّسْخِ مِنْ أَحَادِيثَ إِبَاحَتِهِ.
İkincisi: Nesih bulunmadığı varsayılsa dahi fazlalık faizinin haram olduğunu bildiren hadisler, mubah olduğunu bildiren hadislerden daha racih ve dikkate alınmaya daha layıktır.
وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى النَّسْخِ مَا ثَبَتَ فِي «الصَّحِيحِ» عَنْ أَبِي الْمِنْهَالِ قَالَ: بَاعَ شَرِيكٌ لِي وَرِقًا بِنَسِيئَةٍ إِلَى الْمَوْسِمِ أَوْ إِلَى الْحَجِّ، فَجَاءَ إِلَيَّ فَأَخْبَرَنِي فَقُلْتُ: هَذَا أَمْرٌ لَا يَصِحُّ، قَالَ: قَدْ بِعْتُهُ فِي السُّوقِ فَلَمْ يُنْكِرْ ذَلِكَ عَلَيَّ أَحَدٌ، فَأَتَيْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ: قَدِمَ النَّبِيُّ ﷺ الْمَدِينَةَ وَنَحْنُ نَبِيعُ هَذَا الْبَيْعَ، فَقَالَ: «مَا كَانَ يَدًا بِيَدٍ فَلَا بَأْسَ بِهِ، وَمَا كَانَ نَسِيئَةً فَهُوَ رِبًا» ، وَأَتَيْتُ زَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ فَإِنَّهُ أَعْظَمُ تِجَارَةً مِنِّي، فَأَتَيْتُهُ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ مِثْلَ ذَلِكَ. هَذَا لَفَظَ مُسْلِمٍ فِي «صَحِيحِهِ» وَفِيهِ التَّصْرِيحُ بِأَنَّ إِبَاحَةَ رِبَا الْفَضْلِ الْمَذْكُورَةِ فِي حَدِيثِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ وَزَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ كَانَتْ مُقَارَنَةً لِقُدُومِهِ ﷺ الْمَدِينَةَ مُهَاجِرًا.
Neshe delalet eden hususlardan biri, Sahih'te Ebü'l-Minhâl'den sabit olan şu rivayettir: Ebü'l-Minhâl dedi ki: Bir ortağım [hac] mevsimine veya hacca kadar vadeli olarak gümüş sattı. Yanıma gelip bunu haber verince dedim ki: Bu caiz olmayan bir muameledir. O: Ben bunu çarşıda sattım ve hiç kimse bana itiraz etmedi, dedi. Bunun üzerine Berâ b. Âzib'e gidip sordum; şöyle dedi: Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde biz bu satışı yapıyorduk. Bunun üzerine: «Elden ele [peşin] olanında bir sakınca yoktur, veresiye olanı ise faizdir» buyurdu. Sonra Zeyd b. Erkam'a gittim -zira o ticaret bakımından benden daha büyüktü-, ona da sordum, o da aynısını söyledi. Bu, Müslim'in Sahih'indeki lafzıdır. Bu lafızda, Berâ b. Âzib ve Zeyd b. Erkam hadisinde zikredilen fazlalık faizinin mubahlığının, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in muhacir olarak Medine'ye geliş vaktine denk geldiği açıkça belirtilmektedir.
وَفِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ فِي تَحْرِيمِ رِبَا الْفَضْلِ أَنَّهُ ﷺ صَرَّحَ بِتَحْرِيمِهِ فِي يَوْمِ خَيْبَرَ، وَفِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ تَحْرِيمُ رِبَا الْفَضْلِ بَعْدَ فَتْحِ خَيْبَرَ أَيْضًا، فَقَدْ ثَبَتَ فِي «الصَّحِيحِ» مِنْ حَدِيثِ فَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ الْأَنْصَارِيِّ ﵁ قَالَ: أُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ بِخَيْبَرَ بِقِلَادَةٍ فِيهَا خَرَزٌ وَذَهَبٌ، وَهِيَ مِنَ الْمَغَانِمِ تُبَاعُ، فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِالذَّهَبِ الَّذِي فِي الْقِلَادَةِ فَنُزِعَ وَحْدَهُ، ثُمَّ قَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ وَزْنًا بِوَزْنٍ» هَذَا لَفَظُ مُسْلِمٍ فِي «صَحِيحِهِ» ، وَفِي لَفْظٍ لَهُ فِي «صَحِيحِهِ» أَيْضًا عَنْ فَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ قَالَ: اشْتَرَيْتُ يَوْمَ خَيْبَرَ قِلَادَةً بِاثْنَيْ عَشَرَ دِينَارًا فِيهَا ذَهَبٌ وَخَرَزٌ فَفَصَلْتُهَا، فَوَجَدْتُ فِيهَا أَكْثَرَ مِنِ اثْنَيْ عَشَرَ دِينَارًا، فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: «لَا تُبَاعُ حَتَّى تُفْصَلَ» ، وَفِي لَفْظٍ لَهُ فِي «صَحِيحِهِ» أَيْضًا عَنْ فَضَالَةَ ﵁ قَالَ: كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ خَيْبَرَ نُبَايِعُ الْيَهُودَ الْوُقِيَّةَ الذَّهَبَ بِالدِّينَارَيْنِ وَالثَّلَاثَةِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَا تَبِيعُوا الذَّهَبَ بِالذَّهَبِ، إِلَّا وَزْنًا بِوَزْنٍ» . وَقَدْ ثَبَتَ فِي «الصَّحِيحَيْنِ» مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَأَبِي سَعِيدٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بَعَثَ أَخَا بَنِي عَدِيٍّ الْأَنْصَارِيِّ فَاسْتَعْمَلَهُ عَلَى خَيْبَرَ، فَقَدِمَ بِتَمْرٍ جَنِيبٍ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَكُلُّ تَمْرِ خَيْبَرَ هَكَذَا؟» قَالَ: لَا وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ، ﷺ، إِنَّا لَنَشْتَرِي الصَّاعَ بِالصَّاعَيْنِ مِنَ الْجَمْعِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَا تَفْعَلُوا، وَلَكِنْ مِثْلًا بِمِثْلٍ، أَوْ بِيعُوا هَذَا وَاشْتَرُوا بِثَمَنِهِ مِنْ هَذَا، وَكَذَلِكَ الْمِيزَانُ» هَذَا لَفَظُ مُسْلِمٍ فِي صَحِيحِهِ، وَفِي لَفْظٍ لَهُمَا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ أَيْضًا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ اسْتَعْمَلَ رَجُلًا عَلَى خَيْبَرَ فَجَاءَ بِتَمْرٍ جَنِيبٍ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَكُلُّ تَمْرِ خَيْبَرَ هَكَذَا؟» قَالَ: لَا وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّا لَنَأْخُذُ الصَّاعَ مِنْ هَذَا بِالصَّاعَيْنِ، وَالصَّاعَيْنِ بِالثَّلَاثَةِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «فَلَا تَفْعَلْ بِعِ الْجَمْعَ بِالدَّرَاهِمِ، ثُمَّ ابْتَعْ بِالدَّرَاهِمِ جَنِيبًا» وَالْأَحَادِيثُ بِمِثْلِهِ كَثِيرَةٌ، وَهِيَ نَصٌّ صَرِيحٌ فِي
Fazlalık faizinin haram kılınmasına dair bazı sahih rivayetlerde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu Hayber günü açıkça haram kıldığı; bazı sahih rivayetlerde ise fazlalık faizinin Hayber'in fethinden sonra da haram kılındığı geçmektedir. Nitekim Sahih'te Fedâle b. Ubeyd el-Ensârî radıyallâhu anh'ın hadisinden şöyle sabit olmuştur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hayber'de iken kendisine içinde boncuk ve altın bulunan bir gerdanlık getirildi; bu gerdanlık ganimetlerdendi ve satılıyordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gerdanlıktaki altının ayrılmasını emretti, altın tek başına çıkarıldı. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: «Altın altınla denk denk satılır» buyurdu. Bu, Müslim'in Sahih'indeki lafzıdır. Yine Müslim'in Sahih'inde Fedâle b. Ubeyd'den gelen diğer bir lafızda şöyle denmektedir: Hayber günü içinde altın ve boncuk bulunan bir gerdanlığı on iki dinara satın aldım. Sonra onu parçalarına ayırdım ve içinde on iki dinardan fazla altın buldum. Durumu Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattım; O da: «Ayrılmadıkça satılamaz» buyurdu. Yine Sahih'inde Fedâle radıyallâhu anh'tan gelen bir lafızda şöyle demiştir: Hayber günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdik; Yahudilerle bir ukiyye altını iki ve üç dinara satıyorduk. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Altını altınla tartısı tartısına denk olmadıkça satmayın» buyurdu. Sahîhayn'da Ebû Hüreyre ve Ebû Saîd'den sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Benî Adî el-Ensârî'den bir zatı Hayber'e amil (vali/görevli) tayin etti. O zat kaliteli [cenîb] hurma ile geldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Bütün Hayber hurması böyle midir?» diye sordu. O: Hayır vallahi ey Allah'ın Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem, biz adi hurmanın (cem') iki sâ'ını bundan bir sâ' karşılığında satın alıyoruz, dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Böyle yapmayın! Bire bir denk olsun; yahut bunu satın, parasıyla bundan satın alın. Tartılan mallarda da durum böyledir» buyurdu. Bu, Müslim'in Sahih'indeki lafzıdır. İkisinin Sahih'inde yine Ebû Hüreyre ve Ebû Saîd'den gelen bir lafızda ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hayber'e bir adam görevlendirdi. O adam kaliteli hurma ile geldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Bütün Hayber hurması böyle midir?» diye sordu. O: Hayır vallahi ey Allah'ın Resulü, biz bundan bir sâ'ı iki sâ' karşılığında, iki sâ'ı da üç sâ' karşılığında alıyoruz, dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Böyle yapma! Adi hurmayı dirhemler karşılığında sat, sonra o dirhemlerle kaliteli hurma satın al» buyurdu. Bu konudaki hadisler pek çoktur ve bunlar,
تَصْرِيحِهِ ﷺ بِتَحْرِيمِ رِبَا الْفَضْلِ بَعْدَ فَتْحِ خَيْبَرَ، فَقَدِ اتَّضَحَ لَكَ مِنْ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ الثَّابِتَةِ فِي «الصَّحِيحِ» : أَنَّ إِبَاحَةَ رِبَا الْفَضْلِ كَانَتْ زَمَنَ قُدُومِهِ ﷺ الْمَدِينَةَ مُهَاجِرًا، وَأَنَّ الرِّوَايَاتِ الْمُصَرِّحَةَ بِالْمَنْعِ صَرَّحَتْ بِهِ فِي يَوْمِ خَيْبَرَ وَبَعْدَهُ، فَتَصْرِيحُ النَّبِيِّ ﷺ بِتَحْرِيمِ رِبَا الْفَضْلِ بَعْدَ قُدُومِهِ الْمَدِينَةَ بِنَحْوِ سِتِّ سِنِينَ وَأَكْثَرَ مِنْهَا، يَدُلُّ دَلَالَةً لَا لَبْسَ فِيهَا عَلَى النَّسْخِ، وَعَلَى كُلِّ حَالٍ فَالْعِبْرَةُ بِالْمُتَأَخِّرِ، وَقَدْ كَانُوا يَأْخُذُونَ بِالْأَحْدَثِ فَالْأَحْدَثِ.
Hayber'in fethinden sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in fazlalık faizini açıkça haram kıldığı hususunda kesin birer nasstır. Sahih'te sabit olan bu rivayetlerden sana açıkça anlaşılmıştır ki: Fazlalık faizinin mubahlığı, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in muhacir olarak Medine'ye ilk geldiği döneme aitti; yasağı açıkça bildiren rivayetler ise bunu Hayber günü ve sonrasında açıklamıştır. Dolayısıyla Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Medine'ye gelişinden yaklaşık altı yıl ve daha fazla bir süre sonra fazlalık faizini haram kıldığını açıkça bildirmesi, neshe hiçbir şüphe bırakmayacak şekilde delalet eder. Her hâlükârda itibar sonrakinedir; nitekim [sahâbîler de] en yeni olan hükmü esas alırlardı.
وَأَيْضًا فَالْبَرَاءُ، وَزَيْدٌ ﵄ كَانَا غَيْرَ بَالِغَيْنِ فِي وَقْتِ تَحَمُّلِهِمَا الْحَدِيثَ الْمَذْكُورَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِخِلَافِ الْجَمَاعَةِ مِنَ الصَّحَابَةِ الَّذِينَ رَوَوْا عَنْهُ تَحْرِيمَ رِبَا الْفَضْلِ ; فَإِنَّهُمْ بَالِغُونَ وَقْتَ التَّحَمُّلِ، وَرِوَايَةُ الْبَالِغِ وَقْتَ التَّحَمُّلِ أَرْجَحُ مِنْ رِوَايَةِ مَنْ تَحَمَّلَ وَهُوَ صَبِيٌّ ; لِلْخِلَافِ فِيهَا دُونَ رِوَايَةِ الْمُتَحَمِّلِ بَالِغًا، وَسِنُّ الْبَرَاءِ وَزَيْدٍ وَقْتَ قُدُومِهِ ﷺ الْمَدِينَةَ، نَحْوُ عَشْرِ سِنِينَ ; لِمَا ذَكَرَهُ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ سَلَمَةَ الْخُزَاعِيِّ: أَنَّهُ رَوَى بِإِسْنَادِهِ إِلَى زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ اسْتَصْغَرَهُ يَوْمَ أُحُدٍ، وَالْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ، وَزَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ، وَأَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ، وَسَعْدَ بْنَ حَبْتَةَ، وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، وَعَنِ الْوَاقِدِيِّ أَنَّ أَوَّلَ غَزْوَةٍ شَهِدَاهَا يَوْمَ الْخَنْدَقِ.
Ayrıca Berâ ve Zeyd radıyallâhu anhümâ, zikredilen hadisi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işitip aldıkları (tahammül ettikleri) sırada henüz bülûğa ermemişlerdi. Oysa fazlalık faizinin haram olduğunu rivayet eden sahâbîler topluluğu böyle değildir; onlar hadisi aldıkları sırada bülûğa ermişlerdi. Hadisi bülûğ çağında alan kimsenin rivayeti, çocukken alanın rivayetinden daha racihtir; çünkü çocukken alınan rivayette ihtilaf vardır, bülûğ çağında alanın rivayetinde ise ihtilaf yoktur. Berâ ve Zeyd'in Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğindeki yaşları ise yaklaşık on yaştı. Zira İbn Abdilberr'in Mansûr b. Seleme el-Huzâî'den naklettiğine göre o, Zeyd b. Hârise'ye ulaşan isnadıyla şunu rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud günü Zeyd b. Hârise'yi, Berâ b. Âzib'i, Zeyd b. Erkam'ı, Ebû Saîd el-Hudrî'yi, Sa'd b. Habte'yi ve Abdullah b. Ömer'i yaşça küçük bulmuştu. Vâkıdî'den de onların katıldığı ilk gazvenin Hendek günü olduğu nakledilmiştir.
وَمِمَّنْ قَالَ: بِأَنَّ حَدِيثَ الْبَرَاءِ وَزَيْدٍ مَنْسُوخٌ، رَاوِيهِ الْحُمَيْدِيِّ. وَنَاهِيكَ بِهِ عِلْمًا وَاطِّلَاعًا. وَقَوْلُ رَاوِي الْحَدِيثِ: إِنَّهُ مَنْسُوخٌ، فِي كَوْنِهِ يَكْفِي فِي النَّسْخِ خِلَافٌ مَعْرُوفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْأُصُولِ، وَأَكْثَرُ الْمَالِكِيَّةِ وَالشَّافِعِيَّةِ لَا يَكْفِي عِنْدَهُمْ. فَإِنْ قِيلَ: مَا قَدَّمْتُمْ مِنْ كَوْنِ تَحْرِيمِ رِبَا الْفَضْلِ وَاقِعًا بَعْدَ إِبَاحَتِهِ، يَدُلُّ عَلَى النَّسْخِ فِي حَدِيثِ الْبَرَاءِ وَزَيْدٍ، لِعِلْمِ التَّارِيخِ فِيهِمَا، وَأَنَّ حَدِيثَ التَّحْرِيمِ هُوَ الْمُتَأَخِّرُ، وَلَكِنْ أَيْنَ لَكُمْ مَعْرِفَةُ ذَلِكَ فِي حَدِيثِ أُسَامَةَ؟ وَمَوْلِدُ أُسَامَةَ مُقَارِبٌ لِمَوْلِدِ الْبَرَاءِ وَزَيْدٍ ; لِأَنَّ سِنَّ أُسَامَةَ وَقْتَ وَفَاتِهِ ﷺ عِشْرُونَ سَنَةً، وَقِيلَ: ثَمَانِ عَشْرَةَ، وَسِنُّ الْبَرَاءِ وَزَيْدٍ وَقْتَ وَفَاتِهِ ﷺ نَحْوُ الْعِشْرِينَ، كَمَا قَدَّمْنَا مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ.
Berâ ve Zeyd hadisinin mensuh olduğunu söyleyenlerden biri de o hadisin râvisi Humeydî'dir. Onun ilim ve vukufiyeti ise sana yeter. Hadis râvisinin 'bu hadis mensuhtur' demesinin nesih için yeterli olup olmadığı usûl âlimleri nezdinde bilinen bir ihtilaf konusudur; Mâlikîlerin ve Şâfiîlerin çoğuna göre bu tek başına yeterli değildir. Şayet: 'Fazlalık faizinin haram kılınmasının mubah kılınmasından sonra vuku bulduğuna dair önceden sunduğunuz deliller, tarihin bilinmesi sebebiyle Berâ ve Zeyd hadisinde neshe delalet eder; zira tahrîm hadisi daha sonradır. Fakat Üsâme hadisinde bunu nereden biliyorsunuz? Zira Üsâme'nin doğumu Berâ ve Zeyd'in doğumuna yakındır; çünkü Üsâme'nin Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatı sırasındaki yaşı yirmi veya bir rivayete göre on sekiz idi. Berâ ve Zeyd'in Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatı anındaki yaşları da daha önce buna delalet eden hususları sunduğumuz gibi yirmi civarındaydı' denilirse,
فَالْجَوَابُ: أَنَّهُ يَكْفِي فِي النَّسْخِ مَعْرِفَةُ أَنَّ إِبَاحَةَ رِبَا الْفَضْلِ وَقَعَتْ قَبْلَ تَحْرِيمِهِ، وَالْمُتَأَخِّرُ يَقْضِي عَلَى الْمُتَقَدِّمِ.
cevap şudur: Nesih için, fazlalık faizinin mubah kılınmasının haram kılınmasından önce gerçekleştiğini bilmek yeterlidir ve sonraki [hüküm] önceki [hükmü] geçersiz kılar.
الْجَوَابُ الثَّانِي: عَنْ حَدِيثِ أُسَامَةَ أَنَّهُ رِوَايَةُ صَحَابِيٍّ وَاحِدٍ، وَرِوَايَاتُ مَنْعِ رِبَا الْفَضْلِ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ رَوَوْهَا صَرِيحَةً عَنْهُ ﷺ، نَاطِقَةً بِمَنْعِ رِبَا الْفَضْلِ، مِنْهُمْ: أَبُو سَعِيدٍ، وَأَبُو بَكْرٍ، وَعُمَرُ، وَعُثْمَانُ، وَأَبُو هُرَيْرَةَ، وَهِشَامُ بْنُ عَامِرٍ، وَفَضَالَةُ بْنُ عُبَيْدٍ، وَأَبُو بَكْرَةَ، وَابْنُ عُمَرَ، وَأَبُو الدَّرْدَاءِ، وَبِلَالٌ، وَعُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ،
Üsâme hadisine verilecek ikinci cevap: O, tek bir sahâbînin rivayetidir. Fazlalık faizinin yasak olduğunu bildiren rivayetler ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sahâbîlerinden büyük bir topluluk tarafından O'ndan sallallâhu aleyhi ve sellem açıkça ve fazlalık faizinin yasak olduğunu dile getirerek rivayet edilmiştir. Bunlar arasında Ebû Saîd, Ebû Bekir, Ömer, Osman, Ebû Hüreyre, Hişâm b. Âmir, Fedâle b. Ubeyd, Ebû Bekre, İbn Ömer, Ebü'd-Derdâ, Bilâl ve Ubâde b. es-Sâmit vardır;
وَمَعْمَرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَغَيْرُهُمْ وَرِوَايَاتُ جُلِّ مَنْ ذَكَرْنَا ثَابِتَةٌ فِي «الصَّحِيحِ» كَرِوَايَةِ: أَبِي هُرَيْرَةَ، وَأَبِي سَعِيدٍ، وَفَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ، وَعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، وَأَبِي بَكْرَةَ، وَعُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، وَمَعْمَرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، وَغَيْرِهِمْ. وَإِذَا عَرَفْتَ ذَلِكَ فَرِوَايَةُ الْجَمَاعَةِ مِنَ الْعُدُولِ أَقْوَى وَأَثْبَتُ وَأَبْعَدُ مِنَ الْخَطَأِ مِنْ رِوَايَةِ الْوَاحِدِ.
Ma'mer b. Abdillâh ve başkaları da bunlardandır. Zikrettiğimiz bu zevatın çoğunun rivayetleri Sahih'te sabittir; Ebû Hüreyre, Ebû Saîd, Fedâle b. Ubeyd, Ömer b. el-Hattâb, Ebû Bekre, Ubâde b. es-Sâmit, Ma'mer b. Abdillâh ve diğerlerinin rivayetleri gibi. Bunu bildiğinde; âdil bir topluluğun rivayeti, tek bir kişinin rivayetinden daha kuvvetli, daha sağlam ve hatadan daha uzaktır.
وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ أَنَّ كَثْرَةَ الرُّوَاةِ مِنَ الْمُرَجِّحَاتِ، وَكَذَلِكَ كَثْرَةُ الْأَدِلَّةِ كَمَا عَقَدَهُ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» ، فِي مَبْحَثِ التَّرْجِيحِ، بِاعْتِبَارِ حَالِ الْمَرْوِيِّ بِقَوْلِهِ: [الرَّجَزِ]
Usûl ilminde râvilerin çokluğunun tercih sebeplerinden (müreccihattan) olduğu sabittir; aynı şekilde delillerin çokluğu da böyledir. Nitekim Merâkı's-Suûd müellifi, rivayet edilenin durumu açısından tercih bahsinde şu recez beytinde bunu nazmetmiştir:
وَكَثْرَةُ الدَّلِيلِ وَالرِّوَايَةِ ... مُرَجَّحٌ لَدَى ذَوِي الدِّرَايَةِ
Delilin ve rivayetin çokluğu ... İlim sahipleri nezdinde bir tercih sebebidir.
وَالْقَوْلُ بِعَدَمِ التَّرْجِيحِ بِالْكَثْرَةِ ضَعِيفٌ، وَقَدْ ذَكَرَ سُلَيْمٌ الدَّارِيُّ أَنَّ الشَّافِعِيَّ أَوْمَأَ إِلَيْهِ، وَقَدْ ذَهَبَ إِلَيْهِ بَعْضُ الشَّافِعِيَّةِ وَالْحَنَفِيَّةِ.
Çokluk sebebiyle tercihin yapılmayacağı yönündeki görüş zayıftır. Süleym ed-Dârî, Şâfiî'nin buna işaret ettiğini zikretmiş, Şâfiîler ve Hanefîlerden bazıları da bu görüşe meyletmiştir.
الْجَوَابُ الثَّالِثُ: عَنْ حَدِيثِ أُسَامَةَ أَنَّهُ دَلَّ عَلَى إِبَاحَةِ رِبَا الْفَضْلِ، وَأَحَادِيثُ الْجَمَاعَةِ الْمَذْكُورَةِ دَلَّتْ عَلَى مَنْعِهِ فِي الْجِنْسِ الْوَاحِدِ مِنَ الْمَذْكُورَاتِ، وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ أَنَّ النَّصَّ الدَّالَّ عَلَى الْمَنْعِ مُقَدَّمٌ عَلَى الدَّالِ عَلَى الْإِبَاحَةِ ; لِأَنَّ تَرْكَ مُبَاحٍ أَهْوَنُ مِنِ ارْتِكَابِ حَرَامٍ، وَقَدْ قَدَّمْنَاهُ عَنْ صَاحِبِ «الْمَرَاقِي» ، وَهُوَ الْحَقُّ خِلَافًا لِلْغَزَالِيِّ، وَعِيسَى بْنِ أَبَانٍ وَأَبِي هَاشِمٍ، وَجَمَاعَةٍ مِنَ الْمُتَكَلِّمِينَ حَيْثُ قَالُوا: هُمَا سَوَاءٌ.
Üsâme hadisine verilecek üçüncü cevap: O hadis fazlalık faizinin mubahlığına delalet etmiştir; zikredilen sahâbe topluluğunun hadisleri ise adı geçen maddelerin kendi cinsi içinde bunun yasaklığına delalet etmiştir. Usûl ilminde kararlaştırılmıştır ki yasağa delalet eden nass, mubahlığa delalet edenden öne alınır; zira mubah olanı terk etmek haramı işlemekten daha hafiftir. Bunu Merâkî sahibinden daha önce nakletmiştik ve her ikisinin eşit olduğunu söyleyen Gazzâlî, Îsâ b. Ebân, Ebû Hâşim ve kelamcılardan bir topluluğun hilafına hak olan da budur.
الْجَوَابُ الرَّابِعُ: عَنْ حَدِيثِ أُسَامَةَ أَنَّهُ عَامٌّ بِظَاهِرِهِ فِي الْجِنْسِ وَالْجِنْسَيْنِ، وَأَحَادِيثُ الْجَمَاعَةِ أَخَصُّ مِنْهُ ; لِأَنَّهَا مُصَرِّحَةٌ بِالْمَنْعِ مَعَ اتِّحَادِ الْجِنْسِ، وَبِالْجَوَازِ مَعَ اخْتِلَافِ الْجِنْسِ، وَالْأَخَصُّ مُقَدَّمٌ عَلَى الْأَعَمِّ ; لِأَنَّهُ بَيَانٌ لَهُ وَلَا يَتَعَارَضُ عَامٌّ وَخَاصٌّ، كَمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ. وَمِنْ مُرَجِّحَاتِ أَحَادِيثِ مَنْعِ رِبَا الْفَضْلِ عَلَى حَدِيثِ أُسَامَةَ الْحِفْظُ ; فَإِنَّ فِي رُوَاتِهِ أَبَا هُرَيْرَةَ، وَأَبَا سَعِيدٍ، وَغَيْرَهُمَا، مِمَّنْ هُوَ مَشْهُورٌ بِالْحِفْظِ، وَمِنْهَا غَيْرُ ذَلِكَ.
Üsâme hadisine verilecek dördüncü cevap: O hadis zahiri itibarıyla tek cinste de iki farklı cinste de geneldir (âmm). Sahâbe topluluğunun hadisleri ise ondan daha özeldir (ehass); çünkü onlar cins birliğinde yasağı, cins farklılığında ise cevazı açıkça belirtmektedir. Daha özel olan, daha genel olana takdim edilir; çünkü o onun açıklaması mahiyetindedir ve usûlde yerleştiği üzere genel ile özel birbirine tezat teşkil etmez. Fazlalık faizini yasaklayan hadislerin Üsâme hadisine tercih sebeplerinden biri de hıfzdır; zira o hadislerin râvileri arasında Ebû Hüreyre, Ebû Saîd ve güçlü hafızasıyla meşhur olan diğer zevat bulunmaktadır; bunun dışında başka tercihler de vardır.
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «فَتْحِ الْبَارِي» مَا نَصُّهُ: وَاتَّفَقَ الْعُلَمَاءُ عَلَى صِحَّةِ حَدِيثِ أُسَامَةَ، وَاخْتَلَفُوا فِي الْجَمْعِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ، فَقِيلَ: مَنْسُوخٌ لَكِنَّ النَّسْخَ لَا يَثْبُتُ بِالِاحْتِمَالِ، وَقِيلَ: الْمَعْنَى فِي قَوْلِهِ: «لَا رِبَا» ، الرِّبَا الْأَغْلَظُ الشَّدِيدُ التَّحْرِيمُ، الْمُتَوَعَّدُ عَلَيْهِ بِالْعِقَابِ الشَّدِيدِ، كَمَا تَقُولُ الْعَرَبُ: لَا عَالِمَ فِي الْبَلَدِ إِلَّا زَيْدًا، مَعَ أَنَّ فِيهَا عُلَمَاءَ غَيْرَهُ وَإِنَّمَا الْقَصْدُ نَفْيُ الْأَكْمَلِ لَا نَفْيُ الْأَصْلِ، وَأَيْضًا فَنَفْيُ تَحْرِيمِ رِبَا الْفَضْلِ مِنْ حَدِيثِ أُسَامَةَ إِنَّمَا هُوَ بِالْمَفْهُومِ. فَيُقَدَّمُ عَلَيْهِ حَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ ; لِأَنَّ دَلَالَتَهُ بِالْمَنْطُوقِ.
İbn Hacer Fethu'l-Bârî'de aynen şöyle demiştir: “Âlimler Üsâme hadisinin sahih olduğunda ittifak etmiş, onunla Ebû Saîd hadisinin arasını cem etme hususunda ise ihtilaf etmişlerdir. Bir görüşe göre mensuhtur; fakat nesih ihtimal ile sabit olmaz. Bir görüşe göre ise: «Faiz yoktur» sözündeki mana; Arapların şehirde başka âlimler olmasına rağmen sadece kâmil olanı nefyetmek kastıyla: 'Şehirde Zeyd'den başka âlim yoktur' demeleri gibi, haramlığı çok şiddetli ve hakkında ağır ceza vadedilen en ağır faizdir; yani aslı nefyetmek değil en kâmil olanı nefyetmektir. Ayrıca Üsâme hadisinde fazlalık faizinin haramlığının nefyi ancak mefhum ile sabittir. Dolayısıyla Ebû Saîd hadisi ona takdim edilir; çünkü onun delaleti mantuk iledir.”
وَيُحْمَلُ حَدِيثُ أُسَامَةَ عَلَى الرِّبَا الْأَكْبَرِ كَمَا تَقَدَّمَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. اهـ مِنْهُ.
“Üsâme hadisi ise daha önce geçtiği üzere en büyük faize hamledilir, en doğrusunu Allah bilir.” (Ondan nakil bitti).
وَقَوْلُهُ: النَّسْخُ لَا يَثْبُتُ بِالِاحْتِمَالِ مَرْدُودٌ بِمَا قَدَّمْنَا مِنَ الرِّوَايَاتِ الْمُصَرِّحَةِ بِأَنَّ التَّحْرِيمَ بَعْدَ الْإِبَاحَةِ وَمَعْرِفَةِ الْمُتَأَخِّرِ كَافِيَةٌ فِي الدَّلَالَةِ عَلَى النَّسْخِ، وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ أَنَّهُمَا رَجَعَا عَنِ الْقَوْلِ بِإِبَاحَةِ رِبَا الْفَضْلِ، قَالَ الْبَيْهَقِيُّ فِي «السُّنَنِ الْكُبْرَى» مَا نَصُّهُ: «بَابُ مَا يُسْتَدَلُّ بِهِ عَلَى رُجُوعِ مَنْ قَالَ مِنَ الصَّدْرِ الْأَوَّلِ لَا رِبَا إِلَّا فِي النَّسِيئَةِ عَنْ قَوْلِهِ وَنُزُوعِهِ عَنْهُ» أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْحَافِظُ: أَنَا أَبُو الْفَضْلِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سَلَمَةَ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَنَا عَبْدُ الْأَعْلَى، حَدَّثْنَا دَاوُدُ بْنُ أَبِي هِنْدٍ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، قَالَ: سَأَلْتَ ابْنَ عُمَرَ وَابْنَ عَبَّاسٍ عَنِ الصَّرْفِ فَلَمْ يَرَيَا بِهِ بَأْسًا، وَإِنِّي لِقَاعِدٌ عِنْدَ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ فَسَأَلْتُهُ عَنِ الصَّرْفِ، فَقَالَ: مَا زَادَ فَهُوَ رِبَا، فَأَنْكَرْتُ ذَلِكَ، لِقَوْلِهِمَا، فَقَالَ: لَا أُحَدِّثُكُمْ إِلَّا مَا سَمِعْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: جَاءَهُ صَاحِبُ نَخْلَةٍ بِصَاعٍ مِنْ تَمْرٍ طَيِّبٍ، وَكَانَ تَمْرُ النَّبِيِّ ﷺ هُوَ الدُّونَ، فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ: «أَنَّى لَكَ هَذَا؟» قَالَ: انْطَلَقْتُ بِصَاعَيْنِ وَاشْتَرَيْتُ بِهِ هَذَا الصَّاعَ ; فَإِنَّ سِعْرَ هَذَا بِالسُّوقِ كَذَا، وَسِعْرَ هَذَا بِالسُّوقِ كَذَا فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَرَبِّيتَ؟ إِذَا أَرَدْتَ ذَلِكَ فَبِعْ تَمْرَكَ بِسِلْعَةٍ، ثُمَّ اشْتَرِ بِسِلْعَتِكَ أَيَّ تَمْرٍ شِئْتَ» ، فَقَالَ أَبُو سَعِيدٍ: فَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ أَحَقُّ أَنْ يَكُونَ رِبًا، أَمِ الْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ؟ قَالَ: فَأَتَيْتُ ابْنَ عُمَرَ بَعْدُ فَنَهَانِي، وَلَمْ آتِ ابْنَ عَبَّاسٍ قَالَ: فَحَدَّثَنِي أَبُو الصَّهْبَاءِ أَنَّهُ سَأَلَ ابْنَ عَبَّاسٍ فَكَرِهَهُ، رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي «الصَّحِيحِ» عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، وَقَالَ: وَكَانَ تَمْرُ النَّبِيِّ ﷺ هَذَا اللَّوْنَ.
Onun: “Nesih ihtimal ile sabit olmaz” sözü, tahrîmin ibâhadan (mubahlıktan) sonra olduğunu açıkça belirten ve daha önce sunduğumuz rivayetlerle merduttur; zira sonraki hükmü bilmek neshe delalet için yeterlidir. Nitekim İbn Abbâs ve İbn Ömer'in fazlalık faizinin mubahlığı görüşünden rücû ettikleri rivayet edilmiştir. Beyhakî es-Sünenü'l-Kübrâ'da aynen şöyle demiştir: “İlk dönemden «Faiz ancak veresiyededir» diyen kimsenin bu sözünden döndüğüne ve bundan vazgeçtiğine delalet eden rivayetler babı”. Bize Ebû Abdillâh el-Hâfız bildirdi, bize Ebü'l-Fadl b. İbrâhîm bildirdi, bize Ahmed b. Seleme anlattı, bize İshâk b. İbrâhîm anlattı, bize Abdüla'lâ bildirdi, bize Dâvûd b. Ebî Hind, Ebû Nadre'den anlattı; o şöyle dedi: İbn Ömer ile İbn Abbâs'a sarf muamelesini sordum, bunda bir sakınca görmediler. Ben Ebû Saîd el-Hudrî'nin yanında otururken ona sarfı sordum; o: 'Fazla olan faizdir' dedi. Onların sözü sebebiyle bunu yadırgadım. Bunun üzerine Ebû Saîd: 'Ben size ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiğimi anlatırım: Bir hurma sahibi O'na iyi cins hurmadan bir sâ' getirdi. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hurması ise adi cinstendi. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Bu sana nereden geldi?» buyurdu. O da: İki sâ' hurma ile gittim ve onunla bu bir sâ'ı satın aldım; çünkü piyasada bunun fiyatı şudur, şunun fiyatı da şudur, dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Faiz mi yaptın? Böyle yapmak istediğinde hurmanı bir mal karşılığında sat, sonra o malın bedeliyle dilediğin hurmayı satın al» buyurdu. Ebû Saîd dedi ki: Hurmanın hurma ile satılması mı faiz olmaya daha layıktır, yoksa gümüşün gümüşle satılması mı?' Ebû Nadre dedi ki: Daha sonra İbn Ömer'e gittim, bana bunu yasakladı; İbn Abbâs'a ise gitmedim. Ebû Nadre dedi ki: Ebü's-Sahbâ bana İbn Abbâs'a sorduğunu ve onun da bunu mekruh gördüğünü anlattı. Bunu Müslim Sahih'te İshâk b. İbrâhîm'den rivayet etti ve: 'Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hurması bu renktendi/türdendi' dedi.
أَخْبَرْنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْحَافِظُ، حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ أَبُو عَلِيٌّ الْمَاسَرْجِسِيُّ، حَدَّثَنَا جَدِّي أَبُو الْعَبَّاسِ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، وَهُوَ ابْنُ بِنْتِ الْحَسَنِ بْنِ عِيسَى، حَدَّثَنَا جَدِّي الْحَسَنُ بْنُ عِيسَى، أَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، أَنَا يَعْقُوبُ بْنُ أَبِي الْقَعْقَاعِ، عَنْ مَعْرُوفِ بْنِ سَعْدٍ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا الْجَوْزَاءِ يَقُولُ: كُنْتُ أَخْدِمُ ابْنَ عَبَّاسٍ تِسْعَ سِنِينَ إِذْ جَاءَ رَجُلٌ فَسَأَلَهُ عَنْ دِرْهَمٍ بِدِرْهَمَيْنِ، فَصَاحَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَالَ: إِنَّ هَذَا يَأْمُرُنِي أَنْ أُطْعِمَهُ الرِّبَا، فَقَالَ نَاسٌ حَوْلَهُ: إِنْ كُنَّا لَنَعْمَلُ هَذَا بِفُتْيَاكَ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: قَدْ كُنْتُ أُفْتِي بِذَلِكَ حَتَّى حَدَّثَنِي أَبُو سَعِيدٍ، وَابْنُ عُمَرَ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ نَهَى عَنْهُ فَأَنَا أَنْهَاكُمْ عَنْهُ، وَفِي نُسْخَتِنَا مِنْ «سُنَنِ الْبَيْهَقِيِّ» فِي هَذَا الْإِسْنَادِ ابْنُ الْمُبَارَكِ، وَالظَّاهِرُ: أَنَّ الْأَصْلَ أَبُو الْمُبَارَكِ كَمَا يَأْتِي.
Bize Muhammed b. Abdillâh el-Hâfız bildirdi, bize Hüseyn b. Muhammed b. Ahmed b. Muhammed b. el-Hüseyn Ebû Alî el-Mâsercisî anlattı, bize dedem Ebü'l-Abbâs Ahmed b. Muhammed -ki o Hasan b. Îsâ'nın kızının oğludur- anlattı, bize dedem el-Hasan b. Îsâ anlattı, bize İbnü'l-Mübârek bildirdi, bize Ya'kûb b. Ebi'l-Ka'kâ', Ma'rûf b. Sa'd'dan bildirdi; o Ebü'l-Cevzâ'yı şöyle derken işitmiştir: Dokuz yıl İbn Abbâs'a hizmet ettim. Bir gün bir adam gelip ona bir dirhemin iki dirhem karşılığında satılmasını sordu. İbn Abbâs feryat etti ve: 'Bu adam bana faiz yedirmemi emrediyor!' dedi. Çevresindeki insanlar: 'Biz bunu senin fetvan ile yapıyorduk' dediler. Bunun üzerine İbn Abbâs şöyle dedi: 'Ebû Saîd ve İbn Ömer bana Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu yasakladığını rivayet edene kadar ben öyle fetva veriyordum; artık ben de sizi bundan menediyorum'. Sünen-i Beyhakî'nin elimizdeki nüshasında bu isnadda 'İbnü'l-Mübârek' geçmektedir; zahir olan ise geleceği üzere asıl ismin 'Ebû'l-Mübârek' olduğudur.
أَخْبَرْنَا أَبُو الْحُسَيْنِ بْنُ الْفَضْلِ الْقَطَّانُ بِبَغْدَادَ، أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ دُرُسْتَوَيْهِ،
Bize Bağdat'ta Ebü'l-Hüseyn b. el-Fadl el-Kattân bildirdi, bize Abdullah b. Ca'fer b. Dürüsteveyh bildirdi,
حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ سُفْيَانَ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِيَاسٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ: أَنَّ رَجُلًا مِنْ بَنِي شَمَخِ بْنِ فَزَارَةَ، سَأَلَهُ عَنْ رَجُلٍ تَزَوَّجَ امْرَأَةً فَرَأَى أُمَّهَا فَأَعْجَبَتْهُ، فَطَلَّقَ امْرَأَتَهُ ; لِيَتَزَوَّجَ أُمَّهَا، قَالَ: لَا بَأْسَ فَتَزَوَّجَهَا الرَّجُلُ، وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ عَلَى بَيْتِ الْمَالِ، وَكَانَ يَبِيعُ نُفَايَةَ بَيْتِ الْمَالِ يُعْطِي الْكَثِيرَ، وَيَأْخُذُ الْقَلِيلَ، حَتَّى قَدِمَ الْمَدِينَةَ، فَسَأَلَ أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ ﷺ فَقَالُوا: لَا يَحِلُّ لِهَذَا الرَّجُلِ هَذِهِ الْمَرْأَةُ، وَلَا تَصِحُّ الْفِضَّةُ إِلَّا وَزْنًا بِوَزْنٍ ; فَلَمَّا قَدِمَ عَبْدُ اللَّهِ انْطَلَقَ إِلَى الرَّجُلِ فَلَمْ يَجِدْهُ، وَوَجَدَ قَوْمَهُ فَقَالَ: إِنِ الَّذِي أَفْتَيْتَ بِهِ صَاحِبَكُمْ لَا يَحِلُّ، فَقَالُوا: إِنَّهَا قَدْ نَثَرَتْ لَهُ بَطْنَهَا قَالَ: وَإِنْ كَانَ، وَأَتَى الصَّيَارِفَةَ فَقَالَ: يَا مَعْشَرَ الصَّيَارِفَةِ، إِنَّ الَّذِي كُنْتُ أُبَايِعُكُمْ لَا يَحِلُّ، لَا تَحِلُّ الْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ، إِلَّا وَزِنَا بِوَزْنٍ. اهـ مِنَ الْبَيْهَقِيِّ بِلَفْظِهِ، وَفِيهِ التَّصْرِيحُ بِرُجُوعِ ابْنِ عُمَرَ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَابْنِ مَسْعُودٍ عَنِ الْقَوْلِ بِإِبَاحَةِ رِبَا الْفَضْلِ.
bize Ya'kûb b. Süfyân anlattı, bize Ubeydullâh b. Mûsâ İsrâîl'den, o Ebû İshâk'tan, o Sa'd b. İyâs'tan, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan anlattı: Benî Şemah b. Fezâre'den bir adam ona gelip bir kadınla evlenen, ardından kayınvalidesini görüp onu beğenen ve kayınvalidesiyle evlenmek için karısını boşayan bir adamın durumunu sordu. İbn Mes'ûd: 'Sakınca yoktur' dedi ve adam o kadınla evlendi. Abdullah o sırada beytülmâlin başındaydı; çok verip az alarak beytülmâlin döküntü/kırık paralarını satıyordu. Nihayet Medine'ye geldi ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına sordu; onlar: 'O adama bu kadın helal değildir, gümüş de ancak tartısı tartısına denk olursa sahih olur' dediler. Abdullah dönünce o adama gitti fakat onu bulamadı; kavmini bulup şöyle dedi: 'Arkadaşınıza verdiğim fetva helal değildir'. Onlar: 'Kadın ona çocuk doğurdu' dediler. İbn Mes'ûd: 'Öyle olsa bile [helal değildir]' dedi. Sarraflara gidip: 'Ey sarraflar topluluğu! Sizinle yaptığım muamele helal değildir; gümüş gümüş karşılığında ancak tartısı tartısına denk olursa helal olur' dedi. (Beyhakî'den lafzıyla nakil bitti). Bu nakilde İbn Ömer, İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd'un fazlalık faizinin mubahlığı görüşünden rücû ettikleri açıkça belirtilmektedir.
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْكَلَامِ عَلَى حَدِيثِ أُسَامَةَ الْمَذْكُورِ مَا نَصُّهُ: وَخَالَفَ فِيهِ يَعْنِي: مَنَعَ رِبَا الْفَضْلِ ابْنُ عُمَرَ ثُمَّ رَجَعَ، وَابْنُ عَبَّاسٍ، وَاخْتُلِفَ فِي رُجُوعِهِ، وَقَدْ رَوَى الْحَاكِمُ مِنْ طَرِيقِ حَيَّانَ الْعَدَوِيِّ وَهُوَ بِالْمُهْمَلَةِ وَالتَّحْتَانِيَّةِ، سَأَلَتْ أَبَا مِجْلَزٍ عَنِ الصَّرْفِ فَقَالَ: كَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ لَا يَرَى بِهِ بَأْسًا زَمَانًا مِنْ عُمُرِهِ، مَا كَانَ مِنْهُ عَيْنًا بِعَيْنٍ، يَدًا بِيَدٍ، وَكَانَ يَقُولُ: إِنَّمَا الرِّبَا فِي النَّسِيئَةِ، فَلَقِيَهُ أَبُو سَعِيدٍ فَذَكَرَ الْقِصَّةَ وَالْحَدِيثَ، وَفِيهِ التَّمْرُ بِالتَّمْرِ، وَالْحِنْطَةُ بِالْحِنْطَةِ، وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ، وَالذَّهَبُ بِالذَّهَبِ، وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ، يَدًا بِيَدٍ، مِثْلًا بِمِثْلٍ، فَمَا زَادَ فَهُوَ رِبًا، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ وَأَتُوبُ إِلَيْهِ، فَكَانَ يَنْهَى عَنْهُ أَشَدَّ النَّهْيِ. اهـ مِنْ «فَتْحِ الْبَارِي» بِلَفْظِهِ. وَفِي «تَكْمِلَةِ الْمَجْمُوعِ» لِتَقِيِّ الدِّينِ السُّبْكِيِّ بَعْدَ أَنْ سَاقَ حَدِيثَ حَيَّانَ هَذَا مَا نَصُّهُ: رَوَاهُ الْحَاكِمُ فِي «الْمُسْتَدْرَكِ» ، وَقَالَ: هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحُ الْإِسْنَادِ وَلَمْ يُخَرِّجَاهُ بِهَذِهِ السِّيَاقَةِ، وَفِي حُكْمِهِ عَلَيْهِ بِالصِّحَّةِ نَظَرٌ ; فَإِنَّ حَيَّانَ بْنَ عُبَيْدِ اللَّهِ الْمَذْكُورَ، قَالَ ابْنُ عَدِيٍّ: عَامَّةُ مَا يَرْوِيهِ إِفْرَادَاتٌ يَتَفَرَّدُ بِهَا، وَذَكَرَ ابْنُ عَدِيٍّ فِي تَرْجَمَتِهِ حَدِيثَهُ فِي الصَّرْفِ هَذَا بِسِيَاقِهِ، ثُمَّ قَالَ: وَهَذَا الْحَدِيثُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي مِجْلَزٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، تَفَرَّدَ بِهِ حَيَّانُ، قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: وَحَيَّانُ تَكَلَّمُوا فِيهِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْحَدِيثَ يَنْبَغِي الِاعْتِنَاءُ بِأَمْرِهِ، وَتَبْيِينِ صِحَّتِهِ مِنْ سَقَمِهِ ; لِأَمْرٍ غَيْرِ مَا نَحْنُ فِيهِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَكَذَلِكَ مَا يُكَالُ وَيُوزَنُ، وَقَدْ تَكَلَّمَ فِيهِ بِنَوْعَيْنِ مِنَ الْكَلَامِ أَحَدُهُمَا تَضْعِيفُ الْحَدِيثِ جُمْلَةً، وَإِلَيْهِ أَشَارَ الْبَيْهَقِيُّ،
İbn Hacer adı geçen Üsâme hadisini açıklarken aynen şöyle demiştir: 'Buna -yani fazlalık faizinin yasaklanmasına- İbn Ömer muhalefet etmiş sonra rücû etmiştir; İbn Abbâs da [muhalefet etmiş], ancak onun rücû edip etmediği konusunda ihtilaf edilmiştir. Hâkim, Hayyân el-Adevî -noktasız hâ ve iki noktalı yâ ile- yoluyla şunu rivayet etmiştir: Ebû Miclez'e sarfı sordum; o şöyle dedi: İbn Abbâs ömrünün bir döneminde peşin ve elden ele olmak kaydıyla bunda bir sakınca görmezdi ve «Faiz ancak veresiyededir» derdi. Ebû Saîd onunla karşılaşıp kıssayı ve hurma hurmayla, buğday buğdayla, arpa arpayla, altın altınla, gümüş gümüşle elden ele ve bire bir denk olmak üzere satılır; fazla olan ise faizdir ifadelerini içeren hadisi zikretti. Bunun üzerine İbn Abbâs: «Allah'tan mağfiret diler ve O'na tövbe ederim» dedi ve bundan en şiddetli şekilde meneder oldu'. (Fethu'l-Bârî'den lafzıyla nakil bitti). Takıyyüddîn es-Sübkî'nin Tekmiletü'l-Mecmû' adlı eserinde, Hayyân'ın bu hadisi nakledildikten sonra aynen şöyle denilmektedir: 'Bunu Hâkim el-Müstedrek'te rivayet etmiş ve: «Bu isnadı sahih bir hadistir, ancak [Buhârî ve Müslim] bu lafız dizilişiyle tahrîc etmemişlerdir» demiştir. Fakat onun sahihlik hükmü tartışmalıdır; zira zikredilen Hayyân b. Ubeydillâh hakkında İbn Adî: «Rivayetlerinin çoğu tek kaldığı münferit rivayetlerdir» demiştir. İbn Adî onun tercüme-i hâlinde sarf hakkındaki bu hadisini bu lafız dizilişiyle zikretmiş, sonra da: «Ebu Miclez'in İbn Abbâs'tan naklettiği bu hadiste Hayyân tek kalmıştır» demiştir. Beyhakî de: «Hayyân hakkında cerh-ta'dîl yönünden söz söylenmiştir» demiştir. Bil ki bu hadisin durumuna ihtimam göstermek, üzerinde bulunduğumuz konunun dışındaki bir mesele sebebiyle -ki o da hadisteki: «Aynı şekilde tartılan ve ölçülen şeyler de böyledir» lafzıdır- sıhhatini zayıflığından ayırt etmek gerekir. Bu hadis hakkında iki tür değerlendirme yapılmıştır; birincisi hadisi bütünüyle zayıf saymaktır ki Beyhakî buna işaret etmiştir.
وَمِمَّنْ ذَهَبَ إِلَى ذَلِكَ ابْنُ حَزْمٍ، أَعَلَّهُ بِشَيْءٍ أُنَبِّهُ عَلَيْهِ، لِئَلَّا يُغْتَرَّ بِهِ: وَهُوَ أَنَّهُ أَعَلَّهُ بِثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ مُنْقَطِعٌ ; لِأَنَّ أَبَا مِجْلَزٍ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَبِي سَعِيدٍ، وَلَا مِنِ ابْنِ عَبَّاسٍ.
Bu görüşe varanlardan biri de İbn Hazm'dır; o, aldanılmaması için dikkat çekeceğim hususlarla hadisi illetli saymıştır: Hadisi üç şeyle illetli görmüştür: Birincisi: Munkatı'dır; çünkü Ebû Miclez ne Ebû Saîd'den ne de İbn Abbâs'tan işitmiştir.
وَالثَّانِي: لِذِكْرِهِ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ رَجَعَ، وَاعْتِقَادِ ابْنِ حَزْمٍ: أَنَّ ذَلِكَ بَاطِلٌ ; لِمُخَالَفَةِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ.
İkincisi: İbn Abbâs'ın rücû ettiğini zikretmesidir; İbn Hazm'ın inancına göre bu Saîd b. Cübeyr'e muhalefet sebebiyle batıldır.
وَالثَّالِثُ: أَنَّ حَيَّانَ بْنَ عُبَيْدِ اللَّهِ مَجْهُولٌ.
Üçüncüsü: Hayyân b. Ubeydillâh'ın meçhul olmasıdır.
فَأَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّهُ مُنْقَطِعٌ فَغَيْرُ مَقْبُولٍ ; لِأَنَّ أَبَا مِجْلَزٍ أَدْرَكَ ابْنَ عَبَّاسٍ، وَسَمِعَ مِنْهُ، وَأَدْرَكَ أَبَا سَعِيدٍ وَمَتَى ثَبَتَ ذَلِكَ لَا تُسْمَعُ دَعْوَى عَدَمِ السَّمَاعِ إِلَّا بِثَبَتٍ، وَأَمَّا مُخَالَفَةُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فَسَنَتَكَلَّمُ عَلَيْهَا فِي هَذَا الْفَصْلِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، وَأَمَّا قَوْلُهُ إِنَّ حَيَّانَ بْنَ عُبَيْدِ اللَّهِ مَجْهُولٌ، فَإِنْ أَرَادَ مَجْهُولَ الْعَيْنِ فَلَيْسَ بِصَحِيحٍ بَلْ هُوَ رَجُلٌ مَشْهُورٌ، رَوَى عَنْهُ حَدِيثَ الصَّرْفِ هَذَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَادَةَ، وَمِنْ جِهَتِهِ أَخْرَجَهُ الْحَاكِمُ، وَذَكَرَهُ ابْنُ حَزْمٍ، وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ الْحَجَّاجِ الشَّامِيُّ، وَمِنْ جِهَتِهِ رَوَاهُ ابْنُ عَدِيٍّ، وَيُونُسُ بْنُ مُحَمَّدٍ، وَمِنْ جِهَتِهِ رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ، وَهُوَ حَيَّانُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ حَيَّانَ بْنِ بِشْرِ بْنِ عَدِيٍّ، بَصْرِيٌّ سَمِعَ أَبَا مِجْلَزٍ لَاحِقَ بْنَ حُمَيْدٍ وَالضَّحَّاكَ، وَعَنْ أَبِيهِ، وَرَوَى عَنْ عَطَاءٍ، وَابْنِ بُرَيْدَةَ، رَوَى عَنْهُ مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، وَمُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَقَدَ لَهُ الْبُخَارِيُّ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ تَرْجَمَةً، فَذَكَرَ كُلٌّ مِنْهُمَا بَعْضَ مَا ذَكَرْتُهُ، وَلَهُ تَرْجَمَةٌ فِي كِتَابِ ابْنِ عَدِيٍّ أَيْضًا، كَمَا أَشَرْتُ إِلَيْهِ، فَزَالَ عَنْهُ جَهَالَةُ الْعَيْنِ، وَإِنْ أَرَادَ جَهَالَةَ الْحَالِ فَهُوَ قَدْ رَوَاهُ مِنْ طَرِيقِ إِسْحَاقَ بْنِ رَاهَوَيْهِ.
Onun: «Hadis munkatı'dır» sözü kabul edilemez; çünkü Ebû Miclez İbn Abbâs'a yetişmiş, ondan işitmiş ve Ebû Saîd'e de yetişmiştir. Bu durum sabit olduğunda, işitmediği iddiası kesin bir delil olmadıkça dinlenmez. Saîd b. Cübeyr'e muhalefet konusunu ise inşallah bu fasılda ele alacağız. Hayyân b. Ubeydillâh'ın meçhul olduğuna dair sözüne gelince; şayet mechûlü'l-ayn olmasını kastetmişse bu doğru değildir; bilakis o meşhur bir kimsedir. Ondan bu sarf hadisini Muhammed b. Ubâde rivayet etmiştir ki Hâkim bu yolla tahrîc etmiş, İbn Hazm da zikretmiştir; İbrâhîm b. el-Haccâc eş-Şâmî de rivayet etmiş olup İbn Adî bu yolla nakletmiştir; Yûnus b. Muhammed de rivayet etmiş olup Beyhakî bu yoldan nakletmiştir. O, Hayyân b. Ubeydillâh b. Hayyân b. Bişr b. Adî'dir; Basralıdır. Ebû Miclez Lâhık b. Humeyd'den, Dahhâk'tan ve babasından işitmiş; Atâ ve İbn Büreyde'den rivayet etmiştir. Kendisinden ise Mûsâ b. İsmâîl, Müslim b. İbrâhîm, Ebû Dâvûd ve Ubeydullâh b. Mûsâ rivayette bulunmuştur. Buhârî ve İbn Ebî Hâtim onun için biyografi başlığı açmış ve her ikisi de zikrettiğim hususların bir kısmını kaydetmiştir. İşaret ettiğim gibi İbn Adî'nin kitabında da onun biyografisi vardır; dolayısıyla ondan mechûlü'l-ayn olma durumu kalkmıştır. Şayet mechûlü'l-hâl olmasını kastetmişse, o bu hadisi İshâk b. Râhûye yoluyla rivayet etmiştir.
فَقَالَ فِي إِسْنَادِهِ: أَخْبَرْنَا رَوْحٌ، قَالَ: حَدَّثَنَا حَيَّانُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ، وَكَانَ رَجُلَ صِدْقٍ، فَإِنْ كَانَتْ هَذِهِ الشَّهَادَةُ لَهُ بِالصِّدْقِ مِنْ رَوْحِ بْنِ عُبَادَةَ، فَرَوْحٌ مُحَدِّثٌ، نَشَأَ فِي الْحَدِيثِ عَارِفٌ بِهِ، مُصَنِّفٌ مُتَّفَقٌ عَلَى الِاحْتِجَاجِ بِهِ، بَصْرِيٌّ بَلَدِيٌّ الْمَشْهُودُ لَهُ فَتُقْبَلُ شَهَادَتُهُ لَهُ، وَإِنَّ كَانَ هَذَا الْقَوْلُ مِنْ إِسْحَاقَ بْنِ رَاهَوَيْهِ فَنَاهِيكَ بِهِ، وَمَنْ يُثْنِي عَلَيْهِ إِسْحَاقُ. وَقَدْ ذَكَرَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ حَيَّانَ بْنَ عُبَيْدِ اللَّهِ هَذَا.
İshâk isnadında şöyle demiştir: Bize Ravh bildirdi, dedi ki: Bize Hayyân b. Ubeydillâh anlattı, o doğru sözlü bir adamdı. Şayet onun doğruluğuna dair bu şahitlik Ravh b. Ubâde'den ise Ravh; hadis ilminde yetişmiş, hadisi iyi bilen, eser sahibi, delil getirilmesinde ittifak edilmiş, kendisi için şahitlik yapılan kimseyle aynı memleketten olan bir Basralı muhaddistir; dolayısıyla onun Hayyân hakkındaki şahitliği kabul edilir. Şayet bu söz İshâk b. Râhûye'den ise o sana [güvenilirlik açısından] yeter de artar; İshâk'ın övdüğü kimse de kâfidir. İbn Ebî Hâtim de bu Hayyân b. Ubeydillâh'ı zikretmiştir.
وَذَكَرَ جَمَاعَةً مِنَ الْمَشَاهِيرِ مِمَّنْ رَوَوْا عَنْهُ وَمِمَّنْ رَوَى عَنْهُمْ، وَقَالَ: إِنَّهُ سَأَلَ أَبَاهُ عَنْهُ فَقَالَ: صَدُوقٌ، ثُمَّ قَالَ: وَعَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ عَلِيٍّ الرَّبَعِيِّ، عَنْ أَبِي الْجَوْزَاءِ أَوْسِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الرَّبَعِيِّ، قَالَ سَمِعْتُهُ يَأْمُرُ بِالصَّرْفِ، يَعْنِي ابْنَ عَبَّاسٍ، وَتُحُدِّثَ ذَلِكَ عَنْهُ، ثُمَّ
Ondan rivayet eden ve kendisinin rivayette bulunduğu meşhur kimselerden bir grubu zikretmiş ve babasına onu sorduğunu, babasının da: «Doğru sözlüdür (sadûktur)» dediğini nakletmiştir. Sonra şöyle demiştir: Süleymân b. Alî er-Rebaî'den, o da Ebü'l-Cevzâ Evs b. Abdillâh er-Rebaî'den rivayetle dedi ki: Onun -yani İbn Abbâs'ın- sarfı [bire iki para bozdurmayı] emrettiğini duydum ve bu durum kendisinden nakledildi. Sonra
بَلَغَنِي أَنَّهُ رَجَعَ عَنْ ذَلِكَ فَلَقِيتُهُ بِمَكَّةَ، فَقُلْتُ: إِنَّهُ بَلَغَنِي أَنَّكَ رَجَعْتَ، قَالَ: نَعَمْ، إِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ رَأْيًا مِنِّي، وَهَذَا أَبُو سَعِيدٍ حَدَّثَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ نَهَى عَنِ الصَّرْفِ، رُوِّينَاهُ فِي سُنَنِ ابْنِ مَاجَهْ، وَمُسْنَدِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ، بِإِسْنَادِ رِجَالِهِ عَلَى شَرْطِ الصَّحِيحَيْنِ، إِلَى سُلَيْمَانَ بْنِ عَلِيٍّ، وَسُلَيْمَانُ بْنُ عَلِيٍّ رَوَى لَهُ مُسْلِمٌ.
bana onun bundan döndüğü haberi ulaştı. Kendisiyle Mekke'de karşılaştım ve: «Bana senin [bu görüşten] döndüğün haberi ulaştı» dedim. O da: «Evet, o sadece benim kendi görüşümdü; nitekim şu Ebû Saîd, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sarfı yasakladığını rivayet etti» dedi. Bunu İbn Mâce'nin Sünen'inde ve İmam Ahmed'in Müsned'inde, Süleymân b. Alî'ye kadar ricali Sahîhayn'ın şartlarına uygun bir isnadla rivayet ettik; Süleymân b. Alî'den de Müslim rivayette bulunmuştur.
وَقَالَ ابْنُ حَزْمٍ: إِنَّهُ مَجْهُولٌ لَا يُدْرَى مَنْ هُوَ؟ وَهُوَ غَيْرُ مَقْبُولٍ مِنْهُ ; لِمَا تَبَيَّنَ. ثُمَّ قَالَ: وَعَنْ أَبِي الْجَوْزَاءِ قَالَ: كُنْتُ أَخْدِمُ ابْنَ عَبَّاسٍ ﵄ تِسْعَ سِنِينَ، ثُمَّ سَاقَ حَدِيثَ أَبِي الْجَوْزَاءِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، الَّذِي قَدَّمْنَا عَنِ الْبَيْهَقِيِّ، ثُمَّ قَالَ: رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي «السُّنَنِ الْكُبْرَى» بِإِسْنَادٍ فِيهِ أَبُو الْمُبَارَكِ، وَهُوَ مَجْهُولٌ.
İbn Hazm ise: «O meçhuldür, kim olduğu bilinmemektedir» demiştir ki açıkladığımız gerekçeler sebebiyle bu söz ondan kabul edilmez. Sonra şöyle demiştir: Ebü'l-Cevzâ'dan rivayetle o şöyle dedi: «İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'ya dokuz yıl hizmet ettim.» Ardından Ebü'l-Cevzâ'nın İbn Abbâs'tan naklettiği ve daha önce Beyhakî'den aktardığımız hadisi sevketti; sonra da: «Bunu Beyhakî es-Sünenü'l-Kübrâ'da, içinde meçhul bir ravi olan Ebü'l-Mübârek'in bulunduğu bir isnadla rivayet etmiştir» dedi.
ثُمَّ قَالَ: وَرُوِّينَا عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي نُعْمٍ، بِضَمِّ النُّونِ وَإِسْكَانِ الْعَيْنِ: أَنَّ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ لَقِيَ ابْنَ عَبَّاسٍ، فَشَهِدَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ، وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ، مِثْلًا بِمِثْلٍ، فَمَنْ زَادٍ فَقَدَ أَرْبَى» فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مِمَّا كُنْتُ أُفْتِي بِهِ، ثُمَّ رَجَعَ. رَوَاهُ الطَّبَرَانِيُّ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي نُعْمٍ تَابِعِيٌّ، ثِقَةٌ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ، مَعْرُوفٌ بِالرِّوَايَةِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، وَابْنِ عُمَرَ، وَغَيْرِهِمَا مِنَ الصَّحَابَةِ، وَعَنْ أَبِي الْجَوْزَاءِ قَالَ: سَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ عَنِ الصَّرْفِ عَنِ الدِّرْهَمِ بِالدِّرْهَمَيْنِ، يَدًا بِيَدٍ، فَقَالَ: لَا أَرَى فِيمَا كَانَ يَدًا بِيَدٍ بَأْسًا، ثُمَّ قَدِمْتُ مَكَّةَ مِنَ الْعَامِ الْمُقْبِلِ وَقَدْ نَهَى عَنْهُ، رَوَاهُ الطَّبَرَانِيُّ بِإِسْنَادٍ حَسَنٍ. وَعَنْ أَبِي الشَّعْثَاءِ قَالَ: سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ يَقُولُ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَتُوبُ إِلَيْكَ مِنَ الصَّرْفِ ; إِنَّمَا هَذَا مِنْ رَأْيِي، وَهَذَا أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ يَرْوِيهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، رَوَاهُ الطَّبَرَانِيُّ وَرِجَالُهُ ثِقَاتٌ، مَشْهُورُونَ مُصَرِّحُونَ بِالتَّحْدِيثِ فِيهِ مِنْ أَوَّلِهِمْ إِلَى آخِرِهِمْ.
Sonra şöyle demiştir: Bize Abdurrahmân b. Ebî Nu'm'dan -nûn'un dammesi ve ayın'ın sükûnu ile- rivayet edildiğine göre; Ebû Saîd el-Hudrî, İbn Abbâs ile karşılaşmış ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Altına karşılık altın, gümüşe karşılık gümüş birebir [ve peşin]dir. Kim artırırsa faiz yapmış olur» buyurduğuna dair şahitlik etmiştir. Bunun üzerine İbn Abbâs: «Fetvasını verdiğim şeyden ötürü Allah'a tövbe ederim» demiş, sonra da [bu görüşünden] dönmüştür. Bunu Taberânî sahih bir isnadla rivayet etmiştir. Abdurrahmân b. Ebî Nu'm ise üzerinde ittifak edilmiş sika bir tâbiî olup Ebû Saîd, İbn Ömer ve diğer sahâbîlerden rivayetleriyle tanınır. Yine Ebü'l-Cevzâ'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: İbn Abbâs'a bir dirhem karşılığında iki dirhem olmak üzere elden ele (peşin) sarf işlemini sordum; o da: «Elden ele (peşin) olanda bir beis görmüyorum» dedi. Ertesi yıl Mekke'ye geldiğimde ise bunu yasaklamıştı. Bunu Taberânî hasen bir isnadla rivayet etmiştir. Ebü'ş-Şa'sâ'dan rivayetle o şöyle dedi: İbn Abbâs'ın şöyle dediğini işittim: «Allahım! Sarf [görüşümden] Sana tövbe ederim; bu ancak benim kendi görüşümdü, nitekim şu Ebû Saîd el-Hudrî bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmektedir.» Bunu Taberânî rivayet etmiştir ve ricali sikadır; başından sonuna kadar tahdîs lafzını açıkça belirtmiş meşhur kimselerdir.
عَنْ عَطِيَّةَ الْعَوْفِيِّ بِإِسْكَانِ الْوَاوِ وَبِالْفَاءِ قَالَ: قَالَ أَبُو سَعِيدٍ لِابْنِ عَبَّاسٍ: تُبْ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، فَقَالَ: أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ وَأَتُوبُ إِلَيْهِ، قَالَ: أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ نَهَى عَنِ الذَّهَبِ بِالذَّهَبِ، وَالْفِضَّةِ بِالْفِضَّةِ، وَقَالَ: «إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمُ الرِّبَا» ، قَالَ فُضَيْلُ بْنُ مَرْزُوقٍ: قُلْتُ لِعَطِيَّةَ: مَا الرِّبَا؟ قَالَ: الزِّيَادَةُ وَالْفَضْلُ بَيْنَهُمَا، رَوَاهُ الطَّبَرَانِيُّ بِسَنَدٍ صَحِيحٍ، إِلَى عَطِيَّةَ. وَعَطِيَّةُ مِنْ رِجَالِ السُّنَنِ. قَالَ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ: صَالِحٌ وَضَعَّفَهُ غَيْرُهُ، فَالْإِسْنَادُ بِسَبَبِهِ لَيْسَ بِالْقَوِيِّ.
Atiyye el-Avfî'den -vâv'ın sükûnu ve fâ ile- rivayetle o şöyle demiştir: Ebû Saîd, İbn Abbâs'a: «Yüce Allah'a tövbe et» dedi. O da: «Allah'tan bağışlanma diler ve O'na tövbe ederim» dedi. [Ebû Saîd]: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in altına karşılık altını, gümüşe karşılık gümüşü yasakladığını ve: “Sizin hakkınızda faizden korkarım” buyurduğunu bilmiyor musun?» dedi. Fudayl b. Merzûk dedi ki: Atiyye'ye: «Faiz nedir?» diye sordum. O da: «İkisi arasındaki fazlalık ve fazlalıktır» dedi. Bunu Taberânî, Atiyye'ye kadar sahih bir senetle rivayet etmiştir. Atiyye Sünen ricalindendir. Yahyâ b. Maîn onun hakkında «Sâlihtir» demiş, başkaları ise onu zayıf saymıştır; bu sebeple isnad onun yüzünden pek kuvvetli değildir.
وَعَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزْنِيِّ: أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ جَاءَ مِنَ الْمَدِينَةِ إِلَى مَكَّةَ وَجِئْتُ مَعَهُ، فَحَمِدَ اللَّهَ تَعَالَى وَأَثْنَى عَلَيْهِ، ثُمَّ قَالَ: أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّهُ لَا بَأْسَ بِالصَّرْفِ، مَا كَانَ مِنْهُ يَدًا
Bekr b. Abdillâh el-Müzenî'den rivayetle: İbn Abbâs Medine'den Mekke'ye geldi, ben de onunla birlikte geldim. Yüce Allah'a hamd ve senâda bulundu, sonra şöyle dedi: «Ey insanlar! Elden ele
بِيَدٍ إِنَّمَا الرِّبَا فِي النَّسِيئَةِ، فَطَارَتْ كَلِمَتُهُ فِي أَهْلِ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ، حَتَّى إِذَا انْقَضَى الْمَوْسِمُ دَخَلَ عَلَيْهِ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ، وَقَالَ لَهُ: يَا ابْنَ عَبَّاسٍ أَكَلْتَ الرِّبَا وَأَطْعَمْتَهُ؟ قَالَ: أَوَفَعَلْتُ؟ ! قَالَ: نَعَمْ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ، وَزْنًا بِوَزْنٍ، مِثْلًا بِمِثْلٍ: تِبْرُهُ وَعَيْنُهُ. فَمَنْ زَادَ أَوِ اسْتَزَادَ فَقَدْ أَرْبَى، وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ، وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ، وَالْمِلْحُ بِالْمِلْحِ، مِثْلًا بِمِثْلٍ، فَمَنْ زَادَ أَوِ اسْتَزَادَ فَقَدْ أَرْبَى» ، حَتَّى إِذَا كَانَ الْعَامُ الْمُقْبِلُ جَاءَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَجِئْتُ مَعَهُ، فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ، ثُمَّ قَالَ: أَيُّهَا النَّاسُ، إِنِّي تَكَلَّمْتُ عَامَ أَوَّلٍ بِكَلِمَةٍ مِنْ رَأْيِي، وَإِنِّي أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ تَعَالَى مِنْهُ، وَأَتُوبُ إِلَيْهِ، إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ، وَزِنًا بِوَزْنٍ، مِثْلًا بِمِثْلٍ، تِبْرُهُ وَعَيْنُهُ، فَمَنْ زَادَ وَاسْتَزَادَ فَقَدْ أَرْبَى» ، وَأَعَادَ عَلَيْهِمْ هَذِهِ الْأَنْوَاعَ السِّتَّةَ، رَوَاهُ الطَّبَرَانِيُّ بِسَنَدٍ فِيهِ مَجْهُولٌ، وَإِنَّمَا ذَكَرْنَاهُ مُتَابَعَةً لِمَا تَقَدَّمَ. وَهَكَذَا وَقَعَ فِي رِوَايَتِنَا: فَمَنْ زَادَ وَاسْتَزَادَ بِالْوَاوِ لَا بَأَوْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
(peşin) olduğu müddetçe sarf işleminde bir beis yoktur; faiz ancak veresiyededir.» Onun bu sözü doğu ve batı halkı arasında yayıldı. Nihayet hac mevsimi sona erdiğinde Ebû Saîd el-Hudrî onun yanına girdi ve ona: «Ey İbn Abbâs! Faiz yedin ve yedirdin mi?» dedi. O da: «Yoksa öyle mi yaptım?!» dedi. [Ebû Saîd]: «Evet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Altına karşılık altın; külçesiyle de sikkesiyle de veznen vezne (aynı ağırlıkta), misli mislinedir. Kim artırır veya fazla isterse faiz yapmış olur. Arpaya karşılık arpa, hurmaya karşılık hurma, tuza karşılık tuz da misli mislinedir; kim artırır veya fazla isterse faiz yapmış olur” buyurdu» dedi. Ertesi yıl olunca İbn Abbâs geldi, ben de onunla birlikte geldim. Allah'a hamd ve senâ etti, sonra şöyle dedi: «Ey insanlar! Geçen yıl kendi görüşümden kaynaklanan bir söz söylemiştim; şüphesiz ben bundan dolayı Yüce Allah'tan bağışlanma diler ve O'na tövbe ederim. Muhakkak ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Altına karşılık altın; külçesiyle de sikkesiyle de veznen vezne, misli mislinedir; kim artırır ve fazla isterse faiz yapmış olur” buyurdu» dedi ve onlara bu altı çeşidi tekrar saydı. Bunu Taberânî içinde meçhul [biri] bulunan bir senetle rivayet etmiştir; biz bunu ancak öncekilere mütâbaat olsun diye zikrettik. Bizim rivayetimizde «kim artırır ve fazla isterse» ifadesi «ev (veya)» ile değil «vâv» iledir, en doğrusunu Allah bilir.
وَرَوَى أَبُو جَابِرٍ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَلَامَةَ الطَّحَاوِيُّ فِي كِتَابِ «الْمَعَانِي وَالْآثَارِ» بِإِسْنَادٍ حَسَنٍ إِلَى أَبِي سَعِيدٍ قَالَ: قُلْتُ لِابْنِ عَبَّاسٍ: أَرَأَيْتَ الَّذِي يَقُولُ الدِّينَارُ بِالدِّينَارِ؟ وَذَكَرَ الْحَدِيثَ، ثُمَّ قَالَ: قَالَ أَبُو سَعِيدٍ وَنَزَعَ عَنْهَا ابْنُ عَبَّاسٍ وَرَوَى الطَّحَاوِيُّ أَيْضًا عَنْ نَصْرِ بْنِ مَرْزُوقٍ بِإِسْنَادٍ لَا بَأْسَ بِهِ عَنْ أَبِي الصَّهْبَاءِ: أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ نَزَلَ عَنِ الصَّرْفِ وَهَذَا أَصْرَحُ مِنْ رِوَايَةِ مُسْلِمٍ، وَرَوَى الطَّحَاوِيُّ عَنْ أَبِي أُمَيَّةَ بِإِسْنَادٍ حَسَنٍ، إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُسَيْنٍ: أَنَّ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ قَالَ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ: إِنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ قَالَ وَهُوَ عَلَيْنَا أَمِيرٌ: مَنْ أَعْطَى بِالدِّرْهَمِ مِائَةَ دِرْهَمٍ فَلْيَأْخُذْهَا وَذَكَرَ حَدِيثًا إِلَى أَنْ قَالَ: فَقِيلَ لِابْنِ عَبَّاسٍ: مَا قَالَ ابْنُ عُمَرَ؟ قَالَ: فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ، وَقَالَ: إِنَّمَا هُوَ رَأْيٌ مِنِّي.
Ebû Câbir Ahmed b. Muhammed b. Selâme et-Tahâvî, Şerhu Meâni'l-Âsâr adlı kitabında Ebû Saîd'e hasen bir isnadla şöyle rivayet etmiştir: İbn Abbâs'a: «Dinara karşılık dinar [bire iki] diyen kimse hakkında ne dersin?» dedim... ve hadisi zikretti; sonra Ebû Saîd'in: «İbn Abbâs bundan vazgeçti» dediğini aktardı. Tahâvî yine Nasr b. Merzûk'tan, kendisinde bir beis bulunmayan bir isnadla Ebü's-Sahbâ'dan rivayet etti ki: «İbn Abbâs sarf [fetvasından] vazgeçti.» Bu, Müslim'in rivayetinden daha açıktır. Tahâvî yine Ebû Ümeyye'den hasen bir isnadla Abdullâh b. Hüseyn'e rivayet etti ki: Irak ehlinden bir adam Abdullâh b. Ömer'e: «İbn Abbâs üzerimize vali iken: “Kim bir dirheme karşılık yüz dirhem verirse onu alsın” dedi» dedi ve bir hadis zikretti; nihayet şöyle dedi: İbn Abbâs'a: «İbn Ömer'in ne dediğini duydun mu?» denilince Rabbinden bağışlanma diledi ve: «O ancak benim kendi görüşümdü» dedi.
وَعَنْ أَبِي هَاشِمٍ الْوَاسِطِيِّ وَاسْمُهُ يَحْيَى بْنُ دِينَارٍ عَنْ زِيَادٍ قَالَ: كُنْتُ مَعَ ابْنِ عَبَّاسٍ بِالطَّائِفِ فَرَجَعَ عَنِ الصَّرْفِ قَبْلَ أَنْ يَمُوتَ بِسَبْعِينَ يَوْمًا، ذَكَرَهُ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ فِي «الِاسْتِذْكَارِ» ، وَذَكَرَ أَيْضًا عَنْ أَبِي حُرَّةَ قَالَ: سَأَلَ رَجُلٌ ابْنَ سِيرِينَ عَنْ شَيْءٍ فَقَالَ: لَا عِلْمَ لِي بِهِ. فَقَالَ الرَّجُلُ: أَنْ يَكُونَ فِيهِ بِرَأْيِكَ. فَقَالَ: إِنِّي أَكْرَهُ أَنْ أَقُولَ فِيهِ بِرَأْيِي ثُمَّ يَبْدُو لِي غَيْرُهُ فَأَطْلُبُكَ فَلَا أَجِدُكَ، إِنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ قَدْ رَأَى فِي الصَّرْفِ رَأْيًا، ثُمَّ رَجَعَ، وَذُكِرَ أَيْضًا عَنِ ابْنِ سِيرِينَ عَنِ الْهُذَيْلِ بِالذَّالِ الْمُعْجَمَةِ، ابْنِ أُخْتِ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ قَالَ: سَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ عَنِ الصَّرْفِ فَرَجَعَ عَنْهُ فَقُلْتُ: إِنَّ النَّاسَ يَقُولُونَ فَقَالَ: النَّاسُ يَقُولُونَ مَا شَاءُوا. اهـ مِنْ «تَكْمِلَةِ الْمَجْمُوعِ» ، ثُمَّ قَالَ بَعْدَ هَذَا: فَهَذِهِ عِدَّةُ رِوَايَاتٍ صَحِيحَةٍ وَحَسَنَةٍ مِنْ جِهَةِ خَلْقٍ مِنْ أَصْحَابِ ابْنِ عَبَّاسٍ تَدُلُّ عَلَى رُجُوعِهِ، وَقَدْ رُوِيَ فِي
Ebû Hâşim el-Vâsıtî'den -ki adı Yahyâ b. Dînâr'dır- o da Ziyâd'dan naklettiğine göre şöyle dedi: «Tâif'te İbn Abbâs ile berabertim; vefat etmeden yetmiş gün önce sarf [görüşünden] döndü.» Bunu İbn Abdilberr el-İstizkâr'da zikretmiştir. Yine Ebû Hurre'den naklettiğine göre şöyle dedi: Bir adam İbn Sîrîn'e bir şey sordu, o da: «Bu hususta bir bilgim yok» dedi. Adam: «Kendi görüşünüze göre olsa...» deyince şöyle dedi: «Ben bu hususta kendi görüşümle bir şey söyleyip sonra bana başka bir görüş belirince seni arayıp da bulamamaktan hoşlanmam. Nitekim İbn Abbâs sarf hakkında bir görüş benimsemiş, sonra da dönmüştü.» Yine İbn Sîrîn'den, Muhammed b. Sîrîn'in kız kardeşinin oğlu olan el-Hüzeyl'den -noktalı zâl ile- nakledildiğine göre o şöyle dedi: «İbn Abbâs'a sarfı sordum, o da bundan döndü. Ben: “Ama insanlar şöyle diyor...” deyince; “İnsanlar dilediklerini söylesinler” dedi.» Tekmiletü'l-Mecmû'dan [nakil] bitti. Bundan sonra müellif şöyle dedi: İşte bunlar, İbn Abbâs'ın arkadaşlarından pek çok kimse yoluyla gelen, onun [bu görüşünden] döndüğünü gösteren sahih ve hasen birtakım rivayetlerdir. Onun
رُجُوعِهِ أَيْضًا غَيْرُ ذَلِكَ، وَفِيمَا ذَكَرْتُهُ غَنِيَّةٌ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.
rücûuna dair bunların dışında da rivayetler gelmiştir; zikrettiklerimde ise inşallah Yüce Allah'ın izniyle yeterli açıklık vardır.
وَفِي «تَكْمِلَةِ الْمَجْمُوعِ» أَيْضًا قَبْلَ هَذَا مَا نَصُّهُ: وَرَوَى عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ الْمَكِّيِّ، وَاسْمُهُ مُحَمَّدُ بْنُ تَدْرُسَ بِفَتْحِ التَّاءِ وَدَالٍّ سَاكِنَةٍ وَرَاءٍ مَضْمُومَةٍ وَسِينٍ مُهْمَلَةٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا أُسَيْدٍ السَّاعِدِيَّ، وَابْنَ عَبَّاسٍ يُفْتِي الدِّينَارَ بِالدِّينَارَيْنِ فَقَالَ لَهُ أَبُو أُسَيْدٍ السَّاعِدِيُّ وَأَغْلَظَ لَهُ قَالَ: فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَا كُنْتُ أَظُنُّ أَنَّ أَحَدًا يَعْرِفُ قَرَابَتِي مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ مِثْلَ هَذَا يَا أَبَا أُسَيْدٍ؟ فَقَالَ أَبُو أُسَيْدٍ: أَشْهَدُ لَسَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «الدِّينَارُ بِالدِّينَارِ، وَصَاعُ حِنْطَةٍ بِصَاعِ حِنْطَةٍ، وَصَاعُ شَعِيرٍ بِصَاعِ شَعِيرٍ، وَصَاعُ مِلْحٍ بِصَاعِ مِلْحٍ لَا فَضْلَ بَيْنَهُمَا فِي شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ» .
Yine Tekmiletü'l-Mecmû'da bundan önce şu ifadeler yer almaktadır: Ebü'z-Zübeyr el-Mekkî'den -ki adı tennin fethası, dâlın sükûnu, râ'nın dammesi ve noktasız sîn ile Muhammed b. Tedrüs'tür- rivayet edildiğine göre o şöyle dedi: Ebû Üseyd es-Sâidî'yi, İbn Abbâs bir dinara iki dinar fetvası verirken işittim. Ebû Üseyd es-Sâidî ona [karşı çıkarak] sert konuştu. Dedi ki: Bunun üzerine İbn Abbâs: «Ey Ebû Üseyd! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e olan akrabalığımı bilen bir kimsenin böyle söyleyeceğini hiç zannetmezdim» dedi. Ebû Üseyd ise: «Şehadet ederim ki ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Dinara karşılık dinar, bir sâ' buğdaya karşılık bir sâ' buğday, bir sâ' arpaya karşılık bir sâ' arpa, bir sâ' tuza karşılık bir sâ' tuz [satılır]; bunlardan hiçbirinde birinin diğerine fazlalığı olamaz” buyurduğunu işittim» dedi.
فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّمَا هَذَا شَيْءٌ كُنْتُ أَقُولُهُ بِرَأْيِي وَلَمْ أَسْمَعْ فِيهِ بِشَيْءٍ، رَوَاهُ الْحَاكِمُ فِي «الْمُسْتَدْرَكِ» ، وَقَالَ: إِنَّهُ صَحِيحٌ عَلَى شَرْطِ مُسْلِمٍ ﵀ وَفِي سَنَدِهِ عَتِيقُ بْنُ يَعْقُوبَ الزُّبَيْرِيُّ، قَالَ الْحَاكِمُ: إِنَّهُ شَيْخٌ قُرَشِيٌّ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَأَبُو أُسَيْدٍ بِضَمِّ الْهَمْزَةِ.
Bunun üzerine İbn Abbâs: «Bu ancak benim kendi re'yimle söylediğim bir şeydi; bu konuda bir şey işitmiş değildim» dedi. Bunu Hâkim el-Müstedrek'te rivayet etmiş ve: «Müslim rahimehullâh'ın şartına göre sahihtir» demiştir. Senedinde Atîk b. Ya'kûb ez-Zübeyrî vardır; Hâkim onun için: «Medine ehlinden Kureyşli bir şeyhtir» demiştir. Ebû Üseyd ise hemzenin dammesi iledir.
وَرَوَيْنَا فِي «مُعْجَمِ الطَّبَرَانِيِّ» مِنْ حَدِيثِ أَبِي صَالِحٍ ذَكْوَانَ أَنَّهُ سَأَلَ ابْنَ عَبَّاسٍ عَنْ بَيْعِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ فَقَالَ: هُوَ حَلَالٌ بِزِيَادَةٍ أَوْ نُقْصَانٍ إِذَا كَانَ يَدًا بِيَدٍ، قَالَ أَبُو صَالِحٍ: فَسَأَلْتُ أَبَا سَعِيدٍ بِمَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَأَخْبَرْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ بِمَا قَالَ أَبُو سَعِيدٍ، وَالْتَقَيَا وَأَنَا مَعَهُمَا فَابْتَدَأَهُ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ فَقَالَ: يَا ابْنَ عَبَّاسٍ مَا هَذِهِ الْفُتْيَا الَّتِي تُفْتِي بِهَا النَّاسَ فِي بَيْعِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ تَأْمُرُهُمْ أَنْ يَشْتَرُوهُ بِنُقْصَانٍ أَوْ بِزِيَادَةٍ يَدًا بِيَدٍ؟ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: مَا أَنَا بِأَقْدَمِكُمْ صُحْبَةً لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَهَذَا زَيْدُ بْنُ أَرْقَمَ وَالْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ يَقُولَانِ: سَمِعْنَا النَّبِيَّ ﷺ رَوَاهُ الطَّبَرَانِيُّ بِإِسْنَادٍ حَسَنٍ وَقَدْ قَدَّمْنَا رُجُوعَ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ مَسْعُودٍ عَنْ ذَلِكَ، وَقَدْ قَدَّمْنَا الْجَوَابَ عَمَّا رُوِيَ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، وَزَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، وَأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ ﵃ وَثَبَتَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ لَمْ يَرْجِعْ وَهِيَ شَهَادَةٌ عَلَى نَفْيِ مُطْلَقٍ، وَالْمُثْبِتُ مُقَدَّمٌ عَلَى النَّافِي ; لِأَنَّهُ اطَّلَعَ عَلَى مَا لَمْ يَطَّلِعْ عَلَيْهِ النَّافِي، وَقَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: رَجَعَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَوْ لَمْ يَرْجِعْ، فِي السُّنَةِ كِفَايَةٌ عَنْ قَوْلِ كُلِّ وَاحِدٍ، وَمَنْ خَالَفَهَا رُدَّ إِلَيْهَا، قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁: رُدُّوا الْجَهَالَاتِ إِلَى السُّنَّةِ. اهـ.
Taberânî'nin Mu'cem'inde Ebû Sâlih Zekvân'ın hadisinden rivayet ettiğimize göre; o, İbn Abbâs'a altın ve gümüş satışını sormuş, o da: «Elden ele (peşin) olduğu takdirde fazlalıkla veya eksiklikle [satılması] helaldir» demiştir. Ebû Sâlih dedi ki: Bunun üzerine Ebû Saîd'e İbn Abbâs'ın ne dediğini sordum ve İbn Abbâs'a da Ebû Saîd'in ne dediğini bildirdim. Sonunda ben de yanlarındayken bir araya geldiler. Ebû Saîd el-Hudrî söze başlayıp şöyle dedi: «Ey İbn Abbâs! Altın ve gümüş satışı konusunda insanlara elden ele fazlalık veya eksiklikle satın almalarını emrederek verdiğin bu fetva da nedir?» Bunun üzerine İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e arkadaşlıkta sizin en kıdemliniz ben değilim; nitekim şu Zeyd b. Erkam ve Berâ b. Âzib: “Biz Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i işittik” diyorlar» dedi. Bunu Taberânî hasen bir isnadla rivayet etmiştir. Biz İbn Ömer ve İbn Mes'ûd'un bundan döndüklerini daha önce zikretmiştik. Yine Berâ b. Âzib, Zeyd b. Erkam ve Üsâme b. Zeyd radıyallâhu anhüm'den rivayet edilen hususlara verilen cevabı da önceden aktarmıştık. Saîd b. Cübeyr'den ise İbn Abbâs'ın dönmediği sabit olmuştur; ancak bu, mutlak bir nefy (olumsuzluk) üzerine şahitliktir; ispat eden ise nefyedenden önde gelir; zira [ispat eden], nefyedenin vâkıf olmadığı bir bilgiye vâkıf olmuştur. İbn Abdilberr şöyle demiştir: «İbn Abbâs dönsün veya dönmesin; sünnet, herkesin sözüne karşı kâfidir ve ona muhalif olan sünnete döndürülür. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh şöyle demiştir: Bilgisizlikleri sünnete döndürün.» [İbn Abdilberr'in sözü] bitti.
وَقَالَ الْعَلَّامَةُ الشَّوْكَانِيُّ ﵀ فِي «نَيْلِ الْأَوْطَارِ» مَا نَصُّهُ: وَأَمَّا مَا أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ لَا رِبَا فِيمَا كَانَ يَدًا بِيَدٍ كَمَا تَقَدَّمَ، فَلَيْسَ ذَلِكَ مَرْوِيًّا عَنْ
Allâme eş-Şevkânî rahimehullâh Neylü'l-Evtâr'da lafzen şöyle demiştir: Müslim'in İbn Abbâs'tan tahric ettiği «Elden ele olanda faiz yoktur» şeklindeki rivayete gelince, bu
رَسُولِ اللَّهِ ﷺ حَتَّى تَكُونَ دَلَالَتُهُ عَلَى نَفْيِ رِبَا الْفَضْلِ مَنْطُوقَةً، وَلَوْ كَانَ مَرْفُوعًا، لَمَا رَجَعَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَاسْتَغْفَرَ، لَمَّا حَدَّثَهُ أَبُو سَعِيدٍ بِذَلِكَ كَمَا تَقَدَّمَ، وَقَدْ رَوَى الْحَازِمِيُّ رُجُوعَ ابْنِ عَبَّاسٍ وَاسْتِغْفَارَهُ عِنْدَ أَنْ سَمِعَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، وَابْنَهُ عَبْدَ اللَّهِ يُحَدِّثَانِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِمَا يَدُلُّ عَلَى تَحْرِيمِ رِبَا الْفَضْلِ، وَقَالَ: حَفِظْتُمَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مَا لَمْ أَحْفَظْ، وَرَوَى عَنْهُ الْحَازِمِيُّ أَيْضًا أَنَّهُ قَالَ: كَانَ ذَلِكَ بِرَأْيِي.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilmiş değildir ki fazlalık faizini (ribâü'l-fazl) nefyetmeye delaleti mantûk (açık metin) olsun. Şayet merfû olsaydı, İbn Abbâs -daha önce geçtiği üzere- Ebû Saîd kendisine bu hadisi rivayet ettiğinde görüşünden dönüp istiğfar etmezdi. Nitekim el-Hâzimî, İbn Abbâs'ın; Ömer b. el-Hattâb ile oğlu Abdullâh'ın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den ribâü'l-fazlın haramlığına delalet eden rivayetleri naklettiklerini işittiğinde rücû ettiğini ve istiğfar ederek: «Siz ikiniz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den benim ezberlemediğim şeyi ezberlemişsiniz» dediğini rivayet etmiştir. Yine el-Hâzimî ondan: «O benim görüşümdü;
وَهَذَا أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ يُحَدِّثُنِي عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَتَرَكْتُ رَأْيِي إِلَى حَدِيثِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَعَلَى تَسْلِيمِ أَنَّ ذَلِكَ الَّذِي قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ مَرْفُوعٌ فَهُوَ عَامٌّ مُخَصَّصٌ بِأَحَادِيثِ الْبَابِ ; لِأَنَّهَا أَخَصُّ مِنْهُ مُطْلَقًا. اهـ مِنْهُ بِلَفْظِهِ، وَقَدْ ذَكَرَ غَيْرُ وَاحِدٍ أَنَّ الْإِجْمَاعَ انْعَقَدَ بَعْدَ هَذَا الْخِلَافِ عَلَى مَنْعِ رِبَا الْفَضْلِ.
oysa şu Ebû Saîd el-Hudrî bana Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayette bulunmaktadır; ben de kendi görüşümü bırakıp Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hadisine döndüm» dediğini rivayet etmiştir. İbn Abbâs'ın söylediği o sözün merfû olduğu kabul edilse bile, o umûmî bir ifadedir ve bu konudaki hadislerle tahsis edilmiştir; zira bu hadisler mutlak olarak ondan daha hususidir. Ondan aynen aktarılan metin bitti. Pek çok âlim bu ihtilaftan sonra fazlalık faizinin (ribâü'l-fazl) yasaklığı üzerinde icmâın vaki olduğunu zikretmiştir.
قَالَ: فِي «تَكْمِلَةِ الْمَجْمُوعِ» مَا نَصُّهُ: الْفَصْلُ الثَّالِثُ فِي بَيَانِ انْقِرَاضِ الْخِلَافِ فِي ذَلِكَ وَدَعْوَى الْإِجْمَاعِ فِيهِ، قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: أَجْمَعَ عُلَمَاءُ الْأَمْصَارِ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَمَنْ تَبِعَهُ مَنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ، وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَمَنْ وَافَقَهُ مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ، وَالْأَوْزَاعِيُّ وَمَنْ قَالَ بِقَوْلِهِ مَنْ أَهْلِ الشَّامِ، وَاللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ وَمَنْ وَافَقَهُ مِنْ أَهْلِ مِصْرَ، وَالشَّافِعِيُّ وَأَصْحَابُهُ، وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو ثَوْرٍ وَالنُّعْمَانُ وَيَعْقُوبُ وَمُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ، أَنَّهُ لَا يَجُوزُ بَيْعُ ذَهَبٍ بِذَهَبٍ، وَلَا فِضَّةٍ بِفِضَّةٍ، وَلَا بُرٍّ بِبُرٍّ، وَلَا شَعِيرٍ بِشَعِيرٍ، وَلَا تَمْرٍ بِتَمْرٍ، وَلَا مِلْحٍ بِمِلْحٍ، مُتَفَاضِلًا يَدًا بِيَدٍ، وَلَا نَسِيئَةً، وَأَنَّ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ فَقَدْ أَرْبَى وَالْبَيْعُ مَفْسُوخٌ. اهـ مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ بِلَفْظِهِ.
Tekmiletü'l-Mecmû'da lafzen şöyle denilmektedir: «Üçüncü Fasıl: Bu husustaki ihtilafın ortadan kalkması ve icmâ iddiasının beyanı hakkındadır. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: İslâm beldelerinin âlimleri; Medine ehlinden Mâlik b. Enes ve ona tâbi olanlar, Irak ehlinden Süfyân es-Sevrî ve ona muvafakat edenler, Şam ehlinden el-Evzâî ve onun görüşünü benimseyenler, Mısır ehlinden Leys b. Sa'd ve ona katılanlar, eş-Şâfiî ve arkadaşları, Ahmed, İshâk, Ebû Sevr, en-Nu'mân, Ya'kûb ve Muhammed b. Alî; altına karşılık altının, gümüşe karşılık gümüşün, buğdaya karşılık buğdayın, arpaya karşılık arpanın, hurmaya karşılık hurmanın ve tuza karşılık tuzun fazlalıklı olarak ne peşin ne de veresiye satılmasının caiz olmadığı, bunu yapanın faiz işlemiş olacağı ve satışın fasit (geçersiz) sayılacağı hususunda icmâ etmişlerdir.» İlgili maksadın lafzen aktarımı bitti.
وَنَقَلَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ مُسْلِمٍ» إِجْمَاعَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى تَرْكِ الْعَمَلِ بِظَاهِرٍ حَدِيثِ أُسَامَةَ قَالَ: وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى نَسْخِهِ، وَقَدِ اسْتَدَلَّ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ عَلَى صِحَّةِ تَأْوِيلِهِ لِحَدِيثِ أُسَامَةَ بِإِجْمَاعِ النَّاسِ، مَا عَدَا ابْنَ عَبَّاسٍ عَلَيْهِ. اهـ، وَعَلَى فَرْضِ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ لَمْ يَرْجِعْ عَنْ ذَلِكَ فَهَلْ يَنْعَقِدُ الْإِجْمَاعُ مَعَ مُخَالَفَتِهِ؟ فِيهِ خِلَافٌ مَعْرُوفٌ فِي الْأُصُولِ، هَلْ يُلْغِي الْوَاحِدُ وَالِاثْنَانِ أَوْ لَا بُدَّ مِنَ اتِّفَاقِ كُلٍّ وَهُوَ الْمَشْهُورُ، وَهَلْ إِذَا مَاتَ وَهُوَ مُخَالِفٌ ثُمَّ انْعَقَدَ الْإِجْمَاعُ بَعْدَهُ يَكُونُ إِجْمَاعًا؟ وَهُوَ الظَّاهِرُ، أَوْ لَا يَكُونُ إِجْمَاعًا ; لِأَنَّ الْمُخَالِفَ الْمَيِّتَ لَا يَسْقُطُ قَوْلُهُ بِمَوْتِهِ، خِلَافٌ مَعْرُوفٌ فِي الْأُصُولِ أَيْضًا.
Nevevî Şerhu Müslim'de, Müslümanların Üsâme hadisinin zâhiriyle ameli terk ettiklerine dair icmâı nakletmiş ve: «Bu da onun neshedildiğini gösterir» demiştir. İbn Abdilberr de Üsâme hadisine getirdiği tevilin sıhhatine, İbn Abbâs müstesna insanların bu husustaki icmâını delil göstermiştir. [Sözü] bitti. İbn Abbâs'ın bundan dönmediği farz edilse bile, onun muhalefetiyle birlikte icmâ vaki olur mu? Bu hususta usûl ilminde meşhur bir ihtilaf vardır: Bir veya iki kişinin muhalefeti yok mu sayılır, yoksa meşhur görüşe göre herkesin ittifakı şart mıdır? Keza muhalif olarak vefat etse ve onun ardından icmâ oluşsa bu icmâ sayılır mı? Zâhir olan görüşe göre icmâdır; diğer görüşe göre ise icmâ sayılmaz; çünkü vefat eden muhalifin sözü vefatıyla düşmez. Bu da usûlde yine bilinen bir ihtilaftır.
وَإِذَا عَرَفْتَ أَنَّ مَنْ قَالَ بِإِبَاحَةِ رِبَا الْفَضْلِ رَجَعَ عَنْهَا، وَعَلِمْتَ أَنَّ الْأَحَادِيثَ الصَّحِيحَةَ الْمُتَّفَقَ عَلَيْهَا مُصَرِّحَةٌ بِكَثْرَةٍ بِمَنْعِهِ، عَلِمْتَ أَنَّ الْحَقَّ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ تَحْرِيمُ رِبَا الْفَضْلِ بَيْنَ كُلِّ جِنْسٍ وَاحِدٍ مِنَ السِّتَّةِ مَعَ نَفْسِهِ، وَجَوَازُ الْفَضْلِ بَيْنَ الْجِنْسَيْنِ الْمُخْتَلِفَيْنِ
Fazlalık faizinin (ribâü'l-fazl) caiz olduğunu söyleyenlerin bundan döndüğünü ve üzerinde ittifak edilen sahih hadislerin çok sayıda açıkça bunu yasakladığını öğrendiğinde, şüphe götürmeyen hakkın; bu altı sınıftan her bir cinsin kendi cinsiyle satışında fazlalık faizinin haram olduğu ve iki farklı cins arasında fazlalığın ise caiz olduğu hakikatidir.
يَدًا بِيَدٍ، وَمَنْعُ النَّسَاءِ بَيْنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ مُطْلَقًا، وَبَيْنَ التَّمْرِ وَالْبُرِّ، وَالشَّعِيرِ وَالْمِلْحِ مُطْلَقًا، وَلَا يُمْنَعُ طَعَامٌ بِنَقْدٍ نَسِيئَةً كَالْعَكْسِ، وَحَكَى بَعْضُ الْعُلَمَاءِ عَلَى ذَلِكَ الْإِجْمَاعَ، وَيَبْقَى غَيْرُ هَذِهِ الْأَصْنَافِ السِّتَّةِ الْمَنْصُوصِ عَلَيْهَا فِي الْحَدِيثِ، فَجَمَاهِيرُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ الرِّبَا لَا يَخْتَصُّ بِالسِّتَّةِ الْمَذْكُورَةِ.
[Bu hüküm] elden ele (peşin) olması durumundadır; altın ile gümüş arasında mutlak olarak, keza hurma, buğday, arpa ve tuz arasında mutlak olarak veresiye satışı yasaktır. Gıdanın para karşılığında veya aksine paranın gıda karşılığında veresiye satılması ise yasak değildir; bazı âlimler bu konuda icmâ nakletmiştir. Hadiste açıkça zikredilen bu altı sınıfın dışındaki mallara gelince; ulemanın cumhuru, faizin sadece zikredilen bu altı sınıfa has olmadığı görüşündedir.
وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ عِلَّةَ الرِّبَا فِي النَّقْدَيْنِ كَوْنُهُمَا جَوْهَرَيْنِ نَفِيسَيْنِ. هُمَا ثَمَنُ الْأَشْيَاءِ غَالِبًا فِي جَمِيعِ أَقْطَارِ الدُّنْيَا، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ، وَالْعِلَّةُ فِيهِمَا قَاصِرَةٌ عَلَيْهِمَا عِنْدَهُمَا، وَأَشْهَرُ الرِّوَايَاتِ عَنْ أَحْمَدَ أَنَّ الْعِلَّةَ فِيهِمَا كَوْنُ كُلٍّ مِنْهُمَا مَوْزُونٌ جِنْسٌ، وَهُوَ مَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ. وَأَمَّا الْبُرُّ وَالشَّعِيرُ وَالتَّمْرُ وَالْمِلْحُ فَعِلَّةُ الرِّبَا فِيهَا عِنْدَ مَالِكٍ الِاقْتِيَاتُ وَالِادِّخَارُ، وَقِيلَ وَغَلَبَةُ الْعَيْشِ فَلَا يُمْنَعُ رِبَا الْفَضْلِ عِنْدَ مَالِكٍ وَعَامَّةِ أَصْحَابِهِ إِلَّا فِي الذَّهَبِ بِالذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ بِالْفِضَّةِ، وَالطَّعَامِ الْمُقْتَاتِ الْمُدَّخَرِ بِالطَّعَامِ الْمُقْتَاتِ الْمُدَّخَرِ، وَقِيلَ يُشْتَرَطُ مَعَ الِاقْتِيَاتِ وَالِادِّخَارِ غَلَبَةُ الْعَيْشِ، وَإِنَّمَا جَعَلَ مَالِكٌ الْعِلَّةَ مَا ذَكَرَ ; لِأَنَّهُ أَخَصُّ أَوْصَافِ الْأَرْبَعَةِ الْمَذْكُورَةِ، وَنَظَّمَ بَعْضُ الْمَالِكِيَّةِ مَا فِيهِ رِبَا النَّسَاءِ وَرِبَا الْفَضْلِ عِنْدَ مَالِكٍ فِي بَيْتَيْنِ وَهُمَا: [الطَّوِيلِ]
Tahkike göre iki nakitte (altın ve gümüşte) faiz illeti; bunların dünyanın her tarafında çoğunlukla eşyanın bedeli (semeni) olan iki kıymetli cevher (maden) olmalarıdır; Mâlik ve Şâfiî'nin görüşü budur. Onlara göre bu ikisindeki illet sadece kendilerine mahsustur (kâsırdır). Ahmed'den gelen en meşhur rivayette ise bu ikisindeki illet, her birinin tartılan (mevzûn) bir cins olmasıdır ki bu Ebû Hanîfe'nin de mezhebidir. Buğday, arpa, hurma ve tuza gelince; Mâlik'e göre bunlardaki faiz illeti, temel gıda maddesi (iktikât) ve depolanabilir (iddihâr) olmalarıdır; bir görüşe göre ise temel geçim kaynağı olma şartı da vardır. Dolayısıyla Mâlik ve ashabının geneline göre fazlalık faizi ancak altın ile altında, gümüş ile gümüşte ve temel gıda olup depolanan yiyeceğin temel gıda olup depolanan yiyecekle satışında yasaktır. Temel gıda ve depolanabilir olma özelliğiyle birlikte geçimin ekseriyetle bunlarla sağlanması şartının da arandığı söylenmiştir. Mâlik'in illeti bu şekilde belirlemesi, zikredilen dört malın en hususi vasfı olmasındandır. Mâlikîlerden bazıları, Mâlik'e göre nesîe faizi ile fazlalık faizinin hangi mallarda cereyan ettiğini şu iki beyitte nazmetmiştir: [Tavîl]
رِبَاءُ نَسَا فِي النَّقْدِ حَرُمَ وَمِثْلُهُ ... طَعَامٌ وَإِنْ جِنْسَاهُمَا قَدْ تَعَدَّدَا
Parada nesîe faizi haram kılındı; aynı şekilde... Cinsleri farklı olsa bile yiyecekte de böyledir.
وَخُصَّ رِبَا فَضْلٍ بِنَقْدٍ وَمِثْلُهُ ... طَعَامُ الرِّبَا إِنْ جِنْسُ كُلٍّ تَوَحَّدَا
Fazlalık faizi ise paraya ve benzerine has kılındı... Şayet her birinin cinsi bir olursa faiz cereyan eden yiyecekte de.
وَقَدْ كُنْتُ حَرَّرْتُ مَذْهَبَ مَالِكٍ فِي ذَلِكَ فِي الْكَلَامِ عَلَى الرِّبَا فِي الْأَطْعِمَةِ فِي نَظْمٍ لِي طَوِيلٍ فِي فُرُوعِ مَالِكٍ بِقَوْلِي: [الرَّجَزِ]
Ben de Mâlik'in bu konudaki mezhebini, Mâlikî füruuna dair uzun bir manzumemde yiyeceklerde faiz bahsini ele alırken şu sözlerimle açıklamıştım: [Recez]
وَكُلُّ مَا يُذَاقُ مِنْ طَعَامِ ... رِبَا النَّسَا فِيهِ مِنَ الْحَرَامِ
Tadılan her bir yiyecekte... Nesîe faizi haramdır.
مُقْتَاتًا أَوْ مُدَّخَرًا أَوْ لَا اخْتَلَفَ ... ذَاكَ الطَّعَامُ جِنْسُهُ أَوِ ائْتَلَفَ
İster temel gıda olsun, ister depolansın ya da olmasın... O yiyeceğin cinsi farklı olsun veya aynı olsun.
وَإِنْ يَكُنْ يُطْعِمُ لِلدَّوَاءِ ... مُجَرَّدًا فَالْمَنْعُ ذُو انْتِفَاءٍ
Şayet sırf ilaç maksadıyla... Yeniliyorsa yasaklık ortadan kalkar.
وَلِرِبَا الْفَضْلِ شُرُوطٌ يُحَرَّمُ ... بِهَا وَبِانْعِدَامِهَا يَنْعَدِمُ
Fazlalık faizinin ise haram kılındığı şartları vardır... Ve bu şartların bulunmamasıyla o da yok olur.
هِيَ اتِّحَادُ الْجِنْسِ فِيمَا ذَكَرَا ... مَعَ اقْتِيَاتِهِ وَأَنْ يَدَّخِرَا
O [şartlar], zikredilen şeyde cinsin birliğiyle beraber... Temel gıda olması ve depolanabilir olmasıdır.
وَمَا لِحَدِّ الِادِّخَارِ مُدَّةً ... وَالتَّادِلِيِ بِسِتَّةٍ قَدْ حَدَّهُ
Depolama süresinin bir sınırı yoktur... Tâdilî ise onu altı [ay] ile sınırlandırmıştır.
وَالْخَلْفُ فِي اشْتِرَاطِ كَوْنِهِ اتَّخَذَ ... لِلْعَيْشِ عُرْفًا، وَبِالْإِسْقَاطِ أَخَذَ
Örfen temel geçim kaynağı edinilme şartında ihtilaf vardır... Ve [İbnü'l-Hâcib] bu şartın düşürülmesini esas almıştır.
تَظْهَرُ فَائِدَتُهُ فِي أَرْبَعٍ ... غَلَبَةُ الْعَيْشِ بِهَا لَمْ تَقَعْ
Bunun faydası dört şeyde ortaya çıkar... Ki onlarla geçimin ekseriyeti sağlanmış olmaz.
وَالْأَرْبَعُ الَّتِي حَوَى ذَا الْبَيْتِ ... بَيْضٌ وَتِينٌ وَجَرَادٌ زَيْتٌ
Bu beytin kapsadığı o dört şey... Yumurta, incir, çekirge ve zeytinyağıdır.
فِي الْبَيْضِ وَالزَّيْتِ الرِّبَا قَدِ انْحَظَرْ ... رَعْيًا لِكَوْنِ شَرْطِهَا لَمْ يُعْتَبَرْ
Yumurta ve zeytinyağında faiz yasaklanmıştır... Zira bu şart [geçim kaynağı olma şartı] muteber sayılmamıştır.
وَقَدْ رُعِيَ اشْتِرَاطُهَا فِي الْمُخْتَصَرِ ... فِي التِّينِ وَحْدَهُ فَفِيهِ مَا حَظَرَ
Muhtasar'da bu şart sadece incirde gözetilmiştir... Dolayısıyla onda yasaklık koymamıştır.
وَرُعِيَ خَلْفٌ فِي الْجَرَادِ ... بَادٍ لِذِكْرِهِ الْخِلَافَ فِي الْجَرَادِ
Çekirgedeki ihtilaf da gözetilmiştir... Çekirgedeki ihtilafı zikretmesi sebebiyle açıktır.
وَحَبَّةٌ بِحَبَّتَيْنِ تُحَرَّمُ ... إِذِ الرِّبَا قَلِيلُهُ مُحَرَّمُ
Bir taneye karşılık iki tane haramdır... Çünkü faizin azı da haramdır.
ثُمَّ ذَكَرْتُ بَعْدَ ذَلِكَ الْخِلَافَ فِي رِبَوِيَّةِ الْبِيضِ بِقَوْلِي: [الرَّجَزِ]
Daha sonra yumurtada faiz cereyan edip etmeyeceği konusundaki ihtilafı şu sözümle zikrettim: [Recez]
وَقَوْلُ إِنَّ الْبَيْضَ مَا فِيهِ الرِّبَا ... إِلَى ابْنِ شَعْبَانَ الْإِمَامِ نُسِبَا
Yumurtada faiz olmadığı sözü... İmam İbn Şa'bân'a nispet edilmiştir.
وَأَصَحُّ الرِّوَايَاتِ عَنِ الشَّافِعِيِّ أَنَّ عِلَّةَ الرِّبَا فِي الْأَرْبَعَةِ الطَّعْمُ، فَكُلُّ مَطْعُومٍ يُحَرَّمُ فِيهِ عِنْدَهُ الرِّبَا كَالْأَقْوَاتِ، وَالْإِدَامِ، وَالْحَلَاوَاتِ، وَالْفَوَاكِهِ، وَالْأَدْوِيَةِ. وَاسْتَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْعِلَّةَ الطَّعْمُ بِمَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ مِنْ حَدِيثِ مَعْمَرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ﵁ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «الطَّعَامُ بِالطَّعَامِ مِثْلًا بِمِثْلٍ» الْحَدِيثَ. وَالطَّعَامُ اسْمٌ لِكُلِّ مَا يُؤْكَلُ، قَالَ تَعَالَى: كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْآيَةَ [٣ \ ٩٣] ، وَقَالَ تَعَالَى: فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسَانُ إِلَى طَعَامِهِ أَنَّا صَبَبْنَا الْمَاءَ صَبًّا ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا فَأَنْبَتْنَا فِيهَا حَبًّا وَعِنَبًا الْآيَةَ [٨٠ \ ٢٤ \ ٢٨] ، وَقَالَ تَعَالَى: وَطَعَامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حِلٌّ لَكُمْ [٥ \ ٥] ، وَالْمُرَادُ: ذَبَائِحُهُمْ.
Şâfiî'den gelen en sahih rivayete göre ise bu dört şeyde faiz illeti tat/yiyecek olma (ta'm) vasfıdır. Dolayısıyla ona göre temel gıdalar, katıklar, tatlılar, meyveler ve ilaçlar gibi yenilip içilen her şeyde faiz haramdır. İlletin tat/yiyecek olma vasfı olduğuna Müslim'in Ma'mer b. Abdillâh radıyallâhu anh'tan rivayet ettiği Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Yiyeceğe karşılık yiyecek misli mislinedir...» hadisini delil getirmiştir. Yiyecek (taâm) ise yenilen her şeyin adıdır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ} “Tevrat indirilmeden önce İsrailoğullarına bütün yiyecekler helal idi” [Âl-i İmrân 3/93]. Yüce Allah yine şöyle buyurmuştur: {فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسَانُ إِلَى طَعَامِهِ أَنَّا صَبَبْنَا الْمَاءَ صَبًّا ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا فَأَنْبَتْنَا فِيهَا حَبًّا وَعِنَبًا} “İnsan yediği yiyeceğine bir baksın! Gerçekten biz suyu bol bol akıttık; sonra toprağı yardıkça yardık da onda dane(ler) ve üzüm(ler) bitirdik” [Abese 80/24-28]. Yüce Allah yine şöyle buyurmuştur: {وَطَعَامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حِلٌّ لَكُمْ} “Kendilerine kitap verilenlerin yiyeceği de size helaldir” [Mâide 5/5]; kastedilen kestikleridir.
وَقَالَتْ عَائِشَةُ ﵂: مَكَثْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ سَنَةً مَا لَنَا طَعَامٌ إِلَّا الْأَسْوَدَانِ التَّمْرُ وَالْمَاءُ، وَعَنْ أَبِي ذَرٍ ﵁ فِي حَدِيثِهِ الطَّوِيلِ فِي قَصِّهِ إِسْلَامِهِ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «فَمَنْ كَانَ يُطْعِمُكَ؟» قُلْتُ: مَا كَانَ لِي طَعَامٌ إِلَّا مَاءُ زَمْزَمَ فَسَمِنْتُ حَتَّى تَكَسَّرَتْ عُكَنُ بَطْنِي، قَالَ: «إِنَّهَا مُبَارَكَةٌ، إِنَّهَا طَعَامُ طُعْمٍ» رَوَاهُ مُسْلِمٌ.
Âişe radıyallâhu anhâ şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraber bir yıl geçirdik ki iki siyah olan hurma ve sudan başka hiçbir yiyeceğimiz yoktu.» Ebû Zer radıyallâhu anh'tan, müslüman oluşunu anlattığı uzun hadisinde rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Sana kim yemek yediriyordu?» dedi. Ben: «Zemzem suyundan başka hiçbir yiyeceğim yoktu; hatta karın kıvrımlarım yağ bağlayacak kadar şişmanladım» dedim. Bunun üzerine: «Şüphesiz o bereketlidir, doyurucu bir gıdadır» buyurdu. Bunu Müslim rivayet etmiştir.
وَقَالَ لَبِيَدٌ: [الْكَامِلِ]
Lebîd şöyle demiştir: [Kâmil]
لِمُعَفَّرٍ قَهْدٍ تَنَازَعَ شِلْوَهُ ... غُبْسٌ كَوَاسِبُ لَا يُمَنُّ طَعَامُهَا
Toza belenmiş beyaz bir [yaban sığırının] parçalarını, yiyecekleri hiç tükenmeyen bozkır avcıları [kurtlar] paylaşıyordu.
يَعْنِي بِطَعَامِهَا الْفَرِيسَةَ، قَالُوا: وَالنَّبِيُّ ﷺ عَلَّقَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الرِّبَا عَلَى اسْمِ الطَّعَامِ، وَالْحُكْمُ إِذَا عُلِّقَ عَلَى اسْمٍ مُشْتَقٍّ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ عِلَّتُهُ، كَالْقَطْعِ فِي السَّرِقَةِ فِي قَوْلِهِ: وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ الْآيَةَ [٥ \ ٣٨] ، قَالُوا: وَلِأَنَّ الْحَبَّ مَا دَامَ مَطْعُومًا يَحْرُمُ فِيهِ الرِّبَا، فَإِذَا زُرِعَ وَخَرَجَ عَنْ أَنْ يَكُونَ مَطْعُومًا لَمْ يُحَرَّمْ فِيهِ الرِّبَا، فَإِذَا انْعَقَدَ الْحَبُّ وَصَارَ مَطْعُومًا حَرُمَ فِيهِ الرِّبَا، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْعِلَّةَ فِيهِ كَوْنُهُ مَطْعُومًا، وَلِذَا كَانَ الْمَاءُ يَحْرُمُ فِيهِ الرِّبَا عَلَى أَحَدِ الْوَجْهَيْنِ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ ; لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي [٢ \ ٢٤٩]
Yiyecekleri ile avı kastetmektedir. [Şâfiîler] dediler ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu hadiste faizi «taâm (yiyecek)» ismine bağlamıştır; hüküm müştak (türemiş) bir isme bağlandığında bu onun illet olduğunu gösterir; nitekim {وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ} “Hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadının...” ayetinde [Mâide 5/38] el kesmenin hırsızlığa bağlanması gibidir. Yine dediler ki: Tane (tohum) yenildiği müddetçe onda faiz haramdır; ekilip de yenilebilir olmaktan çıktığında ise faiz haram olmaz; tane olgunlaşıp tekrar yenilebilir hale geldiğinde ise faiz haram olur. Bu da onda illetin yenilebilir (mat'ûm) olması olduğunu gösterir. Bundan dolayıdır ki Şâfiîlerdeki iki vecihten birine göre suda faiz haramdır; zira Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي} “Allah sizi bir nehirle imtihan edecektir; kim ondan içerse benden değildir, kim de onu tatmazsa şüphesiz bendendir” [Bakara 2/249];
وَلِقَوْلِ عَائِشَةَ الْمُتَقَدِّمِ: مَا لَنَا طَعَامٌ إِلَّا الْأَسْوَدَانِ الْمَاءُ وَالتَّمْرُ، وَلِقَوْلِ الشَّاعِرِ: [الطَّوِيلِ]
keza Âişe'nin daha önce geçen: «İki siyah olan su ve hurmadan başka hiçbir yiyeceğimiz yoktu» sözü ve şairin şu sözü de buna delildir: [Tavîl]
فَإِنْ شِئْتِ حَرَّمْتُ النِّسَاءَ سِوَاكُمْ ... وَإِنْ شِئْتِ لَمْ أُطْعِمْ نُقَاخًا وَلَا بَرْدًا
Eğer dilersen sizden başka kadınları kendime haram kılarım... Dilersen ne soğuk su içerim ne de serinlik tadarım.
وَالنُّقَاخُ: الْمَاءُ الْبَارِدُ، هَذَا هُوَ حُجَّةُ الشَّافِعِيَّةِ فِي أَنَّ عِلَّةَ الرِّبَا فِي الْأَرْبَعَةِ الطَّعْمُ، فَأَلْحَقُوا بِهَا كُلَّ مَطْعُومٍ ; لِلْعِلَّةِ الْجَامِعَةِ بَيْنَهُمَا.
«Nukâh» soğuk su demektir. İşte bu, Şâfiîlerin dört maddede faiz illetinin yiyecek olma vasfı (ta'm) olduğuna dair delilleridir; aralarındaki birleştirici illet sebebiyle yenilip içilen her şeyi bunlara ilhak etmişlerdir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: الِاسْتِدْلَالُ بِحَدِيثِ مَعْمَرٍ الْمَذْكُورِ عَلَى أَنَّ عِلَّةَ الرِّبَا الطَّعْمُ لَا يَخْلُو عِنْدِي مِنْ نَظَرٍ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ ; لِأَنَّ مَعْمَرًا الْمَذْكُورَ لَمَّا قَالَ: قَدْ كُنْتُ أَسْمَعُ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ: «الطَّعَامُ بِالطَّعَامِ مِثْلًا بِمِثْلٍ» . قَالَ عَقِبَهُ: وَكَانَ طَعَامُنَا يَوْمَئِذٍ الشَّعِيرَ كَمَا رَوَاهُ عَنْهُ أَحْمَدُ وَمُسْلِمٌ، وَهَذَا صَرِيحٌ فِي أَنَّ الطَّعَامَ فِي عُرْفِهِمْ يَوْمَئِذٍ الشَّعِيرُ، وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ أَنَّ الْعُرْفَ الْمُقَارَنَ لِلْخِطَابِ مِنْ مُخَصَّصَاتِ النَّصِّ الْعَامِّ، وَعَقَدَهُ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» بِقَوْلِهِ فِي مَبْحَثِ الْمُخَصَّصِ الْمُنْفَصِلِ عَاطِفًا عَلَى مَا يُخَصِّصُ الْعُمُومَ: [الرَّجَزِ]
Bu satırların yazarı -Allah onu affetsin- der ki: Faiz illetinin tat/yiyecek olma vasfı olduğuna zikredilen Ma'mer hadisiyle delil getirilmesi bana göre tartışmaya açıktır, en doğrusunu Yüce Allah bilir. Çünkü adı geçen Ma'mer: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Yiyeceğe karşılık yiyecek misli mislinedir” buyurduğunu işitirdim» dediğinde, Ahmed ve Müslim'in ondan rivayet ettiği üzere hemen peşinden: «O günlerde bizim yiyeceğimiz arpa idi» demiştir. Bu ifade, onların örfünde o gün yiyecekten kastın arpa olduğunu açıkça göstermektedir. Usûl ilminde ise hitaba bitişik olan örfün, âm (genel) nassı tahsis eden unsurlardan olduğu yerleşmiş bir kuraldır. Nitekim Merâkı's-Suûd müellifi, umûmu tahsis eden hususlara atıfta bulunarak ayrık tahsis edici (el-muhassısü'l-munfasıl) bahsinde bunu şu beytiyle ifade etmiştir: [Recez]
وَالْعُرْفُ حَيْثُ قَارَنَ الْخِطَابَا ... وَدَعْ ضَمِيرَ الْبَعْضِ وَالْأَسْبَابَا
Hitaba bitişik olan örf de [tahsis edicidir]... Bazı [fertlerin] zamirini ve sebepleri ise bırak.
وَأَشْهَرُ الرِّوَايَاتِ عَنْ أَحْمَدَ أَنَّ عِلَّةَ الرِّبَا فِي الْأَرْبَعَةِ كَوْنُهَا مَكِيلَةَ جِنْسٍ، وَهُوَ مَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ، وَعَلَيْهِ يُحَرَّمُ الرِّبَا فِي كُلِّ مَكِيلٍ، وَلَوْ غَيْرَ طَعَامٍ كَالْجِصِّ وَالنَّوْرَةِ وَالْأُشْنَانِ. وَاسْتَدَلُّوا بِمَا رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ عُبَادَةَ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «مَا وُزِنَ مِثْلًا بِمِثْلٍ إِذَا كَانَ نَوْعًا وَاحِدًا وَمَا كِيلَ فَمِثْلُ ذَلِكَ، فَإِذَا اخْتَلَفَ النَّوْعَانِ فَلَا بَأْسَ بِهِ» ، قَالَ الْعَلَّامَةُ الشَّوْكَانِيُّ فِي «نَيْلِ الْأَوْطَارِ» : حَدِيثُ أَنَسٍ وَعُبَادَةَ أَشَارَ إِلَيْهِ فِي «التَّلْخِيصِ» وَلَمْ يَتَكَلَّمْ عَلَيْهِ، وَفِي إِسْنَادِهِ الرَّبِيعُ بْنُ صُبَيْحٍ وَثَّقَهُ أَبُو زُرْعَةَ وَغَيْرُهُ، وَضَعَّفَهُ جَمَاعَةٌ، وَقَدْ أَخْرَجَ هَذَا الْحَدِيثَ الْبَزَّارُ أَيْضًا، وَيَشْهَدُ لِصِحَّتِهِ حَدِيثُ عُبَادَةَ الْمَذْكُورُ أَوَّلًا وَغَيْرُهُ مِنَ الْأَحَادِيثِ. اهـ مِنْهُ بِلَفْظِهِ.
Ahmed'den gelen en meşhur rivayete göre ise bu dört şeyde faiz illeti, bunların ölçekle ölçülen (mekîl) bir cins olmasıdır ki bu Ebû Hanîfe'nin de mezhebidir. Buna göre kireç, alçı ve çöven otu gibi yiyecek olmayan şeyler dahi olsa ölçülebilen her maddede faiz haram olur. Onlar, Dârekutnî'nin Ubâde ve Enes b. Mâlik'ten rivayet ettiği şu hadisi delil getirmişlerdir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Tartılan şeyler aynı türden olduğunda misli mislinedir; ölçülen şeyler de böyledir. İki tür farklı olduğunda ise bunda bir beis yoktur.» Allâme eş-Şevkânî Neylü'l-Evtâr'da şöyle demiştir: Enes ve Ubâde hadisine et-Telhîs'te işaret edilmiş fakat hakkında bir değerlendirme yapılmamıştır. İsnadında er-Rebî' b. Subeyh vardır; Ebû Zür'a ve başkaları onu sika saymış, bir grup ise zayıf görmüştür. Bu hadisi Bezzâr da tahrîc etmiştir; Ubâde'nin başta zikredilen hadisi ve diğer hadisler de bunun sıhhatine şahitlik etmektedir. Ondan lafzen aktarılan kısım bitti.