Binûn

Bakara — 11. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَالَ التِّرْمِذِيُّ: وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ الصَّحَابَةِ وَغَيْرِهِمْ، وَمَأْخَذُهُمْ فِي هَذَا: أَنَّ الْخُلْعَ طَلَاقٌ فَتُعْتَدُّ كَسَائِرِ الْمُطَلَّقَاتِ، قَالَهُ ابْنُ كَثِيرٍ.

Tirmizî şöyle demiştir: «Sahâbe ve diğerlerinden ilim ehlinin çoğunun görüşü budur. Onların bu konudaki dayanakları şudur: Hul' bir talâktır (boşamadır); dolayısıyla diğer boşanmış kadınlar gibi iddet bekler.» Bunu İbn Kesîr söylemiştir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَكَوْنُ الْخُلْعِ طَلَاقًا ظَاهِرٌ مِنْ جِهَةِ الْمَعْنَى، لِأَنَّ الْعِوَضَ الْمَبْذُولَ لِلزَّوْجِ مِنْ جِهَتِهَا إِنَّمَا بَذَلَتْهُ فِي مُقَابَلَةِ مَا يَمْلِكُهُ الزَّوْجُ، وَهُوَ الطَّلَاقُ ; لِأَنَّهُ لَا يَمْلِكُ لَهَا فِرَاقًا شَرْعًا إِلَّا بِالطَّلَاقِ، فَالْعِوَضُ فِي مُقَابَلَتِهِ. وَيَدُلُّ لَهُ مَا أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ فِي قِصَّةِ مُخَالَعَةِ ثَابِتِ بْنِ قَيْسٍ زَوْجَهُ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ: " أَنَّ امْرَأَةَ ثَابِتِ بْنِ قَيْسٍ، أَتَتِ النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، ثَابِتُ بْنُ قَيْسٍ مَا أَعْتِبُ عَلَيْهِ مِنْ خُلُقٍ وَلَا دِينٍ، وَلَكِنِّي

Müellif —Allah onu affetsin— der ki: Hul'ün bir talâk olması mana yönünden açıktır; çünkü kadın tarafından kocaya verilen bedel, ancak kocanın sahip olduğu yetkinin, yani talâkın karşılığında verilmiştir. Zira koca, şer'an kadın için talâktan başka bir ayrılık [hakkına] malik değildir; dolayısıyla bedel onun karşılığıdır. Buhârî'nin, Sâbit b. Kays'ın eşiyle yaptığı hul' kıssasında İbn Abbâs'tan rivayet ettiği şu hadis de buna delalet eder: «Sâbit b. Kays'ın karısı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip şöyle dedi: 'Ey Allah'ın Resûlü! Sâbit b. Kays'ın ne ahlakından ne de dindarlığından dolayı kınamıyorum, fakat

أَكْرَهُ الْكُفْرَ فِي الْإِسْلَامِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " أَتَرُدِّينَ عَلَيْهِ حَدِيقَتَهُ؟ " قَالَتْ: نَعَمْ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " اقْبَلِ الْحَدِيقَةَ وَطَلِّقْهَا تَطْلِيقَةً " فَإِنَّ قَوْلَهُ ﷺ: " اقْبَلِ الْحَدِيقَةَ وَطَلِّقْهَا تَطْلِيقَةً "، فِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْعِوَضَ مَبْذُولٌ فِي الطَّلَاقِ الَّذِي هُوَ مِنْ حَقِّ الزَّوْجِ، وَقَوْلُ الْبُخَارِيِّ عَقِبَ سَوْقِهِ لِلْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ.

İslam'da küfre [nankörlüğe ve isyana] düşmekten korkuyorum.' Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ona bahçesini geri verir misin?' buyurdu. Kadın: 'Evet' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bahçeyi kabul et ve onu bir talâkla boşa' buyurdu.» Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Bahçeyi kabul et ve onu bir talâkla boşa» buyurması, bedelin, kocanın hakkı olan talâk karşılığında verildiğine delildir. Buhârî'nin zikredilen bu hadisi sevk ettikten sonraki sözü de [şudur]:

قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ: لَا يُتَابَعُ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. لَا يُسْقِطُ الِاحْتِجَاجَ بِهِ ; لِأَنَّ مُرَادَهُ أَنَّ أَزْهَرَ بْنَ جَمِيلٍ لَا يُتَابِعُهُ غَيْرُهُ فِي ذِكْرِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي هَذَا الْحَدِيثِ، بَلْ أَرْسَلَهُ غَيْرُهُ وَمُرَادُهُ بِذَلِكَ: خُصُوصُ طَرِيقِ خَالِدِ الْحَذَّاءِ، عَنْ عِكْرِمَةَ، وَلِهَذَا عَقَّبَهُ بِرِوَايَةِ خَالِدٍ وَهُوَ ابْنُ عَبْدِ اللَّهِ الطَّحَّانُ عَنْ خَالِدٍ، وَهُوَ الْحَذَّاءُ عَنْ عِكْرِمَةَ مُرْسَلًا، ثُمَّ بِرِوَايَةِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ طَهْمَانَ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ مُرْسَلًا، وَعَنْ أَيُّوبَ مَوْصُولًا. وَرِوَايَةُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ طَهْمَانَ عَنْ أَيُّوبَ الْمَوْصُولَةُ، وَصَلَهَا الْإِسْمَاعِيلِيُّ، قَالَهُ الْحَافِظُ فِي " الْفَتْحِ "، فَظَهَرَ اعْتِضَادُ الطُّرُقِ الْمُرْسَلَةِ بَعْضِهَا بِبِضْعٍ، وَبِالطُّرُقِ الْمَوْصُولَةِ.

Ebû Abdillâh [Buhârî] şöyle demiştir: «Bu hadiste İbn Abbâs kanalıyla [gelen bu lafızda] ona mütâbaat eden (aynısını rivayet eden) olmamıştır.» [Buhârî'nin bu sözü], bu hadisle delil getirmeyi düşürmez; çünkü onun kastı, bu hadiste İbn Abbâs'ı zikretme konusunda Ezher b. Cemîl'e başkasının mütâbaat etmeyip aksine başkalarının onu mürsel olarak rivayet ettiğidir. Bununla da Hâlid el-Hazzâ'nın İkrime'den gelen özel rivayet yolunu kastetmiştir. Bundan dolayı bunun ardından Hâlid'in —ki o İbn Abdillâh et-Tahhân'dır— Hâlid'den —o da el-Hazzâ'dır—, onun da İkrime'den mürsel olarak rivayetini; sonra da İbrâhîm b. Tahmân'ın Hâlid el-Hazzâ'dan mürsel, Eyyûb'dan ise mevsûl olarak rivayetini zikretmiştir. İbrâhîm b. Tahmân'ın Eyyûb'dan mevsûl olan rivayetini el-İsmâîlî mevsûl kılmıştır. Bunu el-Hâfız [İbn Hacer] el-Feth'te söylemiştir. Böylece mürsel yolların birbirini ve mevsûl yollar ile desteklendiği açığa çıkmıştır.

وَقَوْلُهُ فِي رِوَايَةِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ طَهْمَانَ عَنْ أَيُّوبَ الْمَوْصُولَةِ وَأَمَرَهُ فَفَارَقَهَا يَظْهَرُ فِيهَا أَنَّ مُرَادَهُ بِالْفِرَاقِ الطَّلَاقُ فِي مُقَابَلَةِ الْعِوَضِ ; بِدَلِيلِ التَّصْرِيحِ فِي الرِّوَايَةِ الْأُخْرَى بِذِكْرِ التَّطْلِيقَةِ، وَالرِّوَايَاتُ بَعْضُهَا يُفَسِّرُ بَعْضًا، كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ فِي عُلُومِ الْحَدِيثِ.

İbrâhîm b. Tahmân'ın Eyyûb'dan mevsûl rivayetindeki: «Ve ona emretti de ondan ayrıldı» sözünden, buradaki ayrılıktan kastının bedel karşılığında talâk olduğu anlaşılmaktadır; zira diğer rivayette bir talâk lafzı açıkça zikredilmiştir. Hadis ilimlerinde bilindiği üzere rivayetler birbirini tefsir eder.

وَمَا ذَكَرَهُ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ مِنْ أَنَّ الْمُخَالِعَ إِذَا صَرَّحَ بِلَفْظِ الطَّلَاقِ لَا يَكُونُ طَلَاقًا، وَإِنَّمَا يَكُونُ فَسْخًا فَهُوَ بَعِيدٌ وَلَا دَلِيلَ عَلَيْهِ. وَالْكِتَابُ وَالسُّنَّةُ يَدُلَّانِ عَلَى أَنَّ الْمُفَارَقَةَ بِلَفْظِ الطَّلَاقِ طَلَاقٌ لَا فَسْخٌ. وَالِاسْتِدْلَالُ عَلَى أَنَّهُ فَسْخٌ بِإِيجَابِ حَيْضَةٍ وَاحِدَةٍ فِي عِدَّةِ الْمُخْتَلِعَةِ فِيهِ أَمْرَانِ: أَحَدُهُمَا: مَا ذَكَرْنَا آنِفًا مِنْ أَنَّ أَكْثَرَ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ الْمُخْتَلِعَةَ تَعْتَدُّ عِدَّةَ الْمُطَلَّقَةِ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ.

Bazı âlimlerin, hul' yapan kişi talâk lafzını açıkça söylese dahi bunun talâk olmayıp ancak fesih olacağı yönündeki görüşleri ise uzaktır ve buna dair bir delil yoktur. Kitap ve Sünnet, talâk lafzıyla yapılan ayrılığın fesih değil, talâk olduğuna delalet etmektedir. Hul'ün bir fesih olduğuna, hul' yapan kadının iddetinde bir hayzın vacip olmasıyla delil getirilmesinde iki husus vardır: Birincisi: Az önce ilim ehlinin ekseriyetinin, hul' yapan kadının boşanan kadının iddeti gibi üç kur' iddet bekleyeceği görüşünde olduğunu zikretmiş olmamızdır.

الثَّانِي: أَنَّهُ لَا مُلَازَمَةَ بَيْنَ الْفَسْخِ وَالِاعْتِدَادِ بِحَيْضَةٍ، وَمِمَّا يُوَضِّحُ ذَلِكَ أَنَّ الْإِمَامَ أَحْمَدَ وَهُوَ، رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ فِي أَشْهَرِ الرِّوَايَتَيْنِ عَنْهُ: إِنَّ الْخُلْعَ فَسْخٌ لَا طَلَاقٌ، وَيَقُولُ فِي أَشْهَرَ الرِّوَايَتَيْنِ عَنْهُ أَيْضًا: إِنَّ عِدَّةَ الْمُخْتَلِعَةِ ثَلَاثَةُ قُرُوءٍ كَالْمُطَلَّقَةِ، فَظَهَرَ عَدَمُ الْمُلَازَمَةِ عِنْدَهُ، فَإِنْ قِيلَ هَذَا الَّذِي ذَكَرْتُمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُخَالِعَ إِذَا صَرَّحَ بِلَفْظِ الطَّلَاقِ كَانَ طَلَاقًا، وَلَكِنْ إِذَا لَمْ يُصَرِّحْ بِالطَّلَاقِ فِي الْخُلْعِ فَلَا يَكُونُ الْخُلْعُ طَلَاقًا، فَالْجَوَابُ: أَنَّ مُرَادَنَا بِالِاسْتِدْلَالِ بِقَوْلِهِ ﷺ: " اقْبَلِ الْحَدِيقَةَ وَطَلِّقْهَا تَطْلِيقَةً ": أَنَّ الطَّلَاقَ الْمَأْمُورَ بِهِ

İkincisi: Fesih ile bir hayız iddet bekleme arasında zorunlu bir bağ (mülâzemet) yoktur. Bunu açıklayan hususlardan biri şudur: İmam Ahmed —Allah Teâlâ ona rahmet etsin— kendisinden gelen en meşhur iki rivayetten birinde hul'ün talâk değil fesih olduğunu söylerken, yine kendisinden gelen en meşhur iki rivayetten birinde hul' yapan kadının iddetinin de tıpkı boşanan kadın gibi üç kur' olduğunu söylemektedir. Böylece onun nezdinde [bu iki husus arasında] bir mülâzemet bulunmadığı açığa çıkmıştır. Şayet: 'Bu zikrettiğiniz husus, hul' yapan kişi talâk lafzını açıkça söylediğinde bunun talâk olacağına delalet eder; fakat hul'de talâk açıkça söylenmediğinde hul' talâk olmaz' denilirse, buna cevap şudur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Bahçeyi kabul et ve onu bir talâkla boşa» sözüyle delil getirmemizdeki kastımız; bizzat onun sallallâhu aleyhi ve sellem tarafından emredilen talâkın,

مِنْ قِبَلِهِ ﷺ هُوَ عِوَضُ الْمَالِ إِذْ لَا يَمْلِكُ الزَّوْجُ مِنَ الْفِرَاقِ غَيْرَ الطَّلَاقِ. فَالْعِوَضُ مَدْفُوعٌ لَهُ عَمَّا يَمْلِكُهُ كَمَا يَدُلُّ لَهُ الْحَدِيثُ الْمَذْكُورُ دَلَالَةً وَاضِحَةً.

malın ivazı (karşılığı) olduğudur; çünkü koca, ayrılık konusunda talâktan başka bir şeye malik değildir. Dolayısıyla bedel, malik olduğu şeyin karşılığı olarak ona ödenmiştir; nitekim zikredilen hadis de buna açık bir şekilde delalet etmektedir.

وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: تَعْتَدُّ الْمُخْتَلِعَةُ بِحَيْضَةٍ، وَيُرْوَى هَذَا الْقَوْلُ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، وَالرُّبَيِّعِ بِنْتِ مُعَوِّذٍ، وَعَمِّهَا، وَهُوَ صَحَابِيٌّ وَأَخْرَجَهُ أَصْحَابُ السُّنَنِ، وَالطَّبَرَانِيُّ مَرْفُوعًا وَالظَّاهِرُ أَنَّ بَعْضَ أَسَانِيدِهِ أَقَلُّ دَرَجَاتِهَا الْقَبُولُ، وَعَلَى تَقْدِيرِ صِحَّةِ الْحَدِيثِ بِذَلِكَ فَلَا كَلَامَ. وَلَوْ خَالَفَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ وَقَدْ قَدَّمْنَا عَدَمَ الْمُلَازَمَةِ بَيْنَ كَوْنِهِ فَسْخًا، وَبَيْنَ الِاعْتِدَادِ بِحَيْضَةٍ فَالِاسْتِدْلَالُ بِهِ عَلَيْهِ لَا يَخْلُو مِنْ نَظَرٍ، وَمَا وَجَّهَهُ بِهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَنَّ الْعِدَّةَ إِنَّمَا جُعِلَتْ ثَلَاثَ حِيَضٍ لِيُطَوِّلَ زَمَنَ الرَّجْعَةِ وَيَتَرَوَّى الزَّوْجُ وَيَتَمَكَّنَ مِنَ الرَّجْعَةِ فِي مُدَّةِ الْعِدَّةِ، فَإِذَا لَمْ تَكُنْ عَلَيْهَا رَجْعَةٌ فَالْمَقْصُودُ مُجَرَّدُ بَرَاءَةِ رَحِمِهَا مِنَ الْحَمْلِ. وَذَلِكَ يَكْفِي فِيهِ حَيْضَةٌ كَالِاسْتِبْرَاءِ لَا يَخْلُو مِنْ نَظَرٍ أَيْضًا ; لِأَنَّ حِكْمَةَ جَعْلِ الْعِدَّةِ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ لَيْسَتْ مَحْصُورَةً فِي تَطْوِيلِ زَمَنِ الرَّجْعَةِ، بَلِ الْغَرَضُ الْأَعْظَمُ مِنْهَا: الِاحْتِيَاطُ لِمَاءِ الْمُطَلِّقِ حَتَّى يَغْلِبَ عَلَى الظَّنِّ بِتَكَرُّرِ الْحَيْضِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، أَنَّ الرَّحِمَ لَمْ يَشْتَمِلْ عَلَى حَمْلٍ مِنْهُ. وَدَلَالَةُ ثَلَاثِ حِيَضٍ عَلَى ذَلِكَ أَبْلَغَ مِنْ دَلَالَةِ حَيْضَةٍ وَاحِدَةٍ، وَيُوَضِّحُ ذَلِكَ أَنَّ الطَّلْقَةَ الثَّالِثَةَ لَا رَجْعَةَ بَعْدَهَا إِجْمَاعًا.

Bazı âlimler ise: 'Hul' yapan kadın bir hayız iddet bekler' demişlerdir. Bu görüş Müminlerin Emîri Osmân b. Affân, Abdullâh b. Ömer, er-Rubeyyi' bint Muavviz ve bir sahâbî olan amcasından rivayet edilmiştir. Bunu Sünen sahipleri ve Taberânî merfû olarak tahriç etmiştir ve görünen o ki isnadlarından bazılarının en düşük derecesi makbuldür. Hadisin bu konuda sahih olduğu takdirde, ilim ehlinin çoğu buna muhalefet etse bile söylenecek bir söz yoktur. Biz daha önce hul'ün fesih olması ile bir hayız iddet bekleme arasında bir mülâzemet olmadığını belirtmiştik; dolayısıyla birinin diğeriyle delillendirilmesi tenkide açıktır. Bazı ilim ehlinin iddetin üç hayız kılınmasını, ric'at (evliliğe dönme) süresini uzatmak, kocanın etraflıca düşünüp iddet müddeti içinde geri dönmesini mümkün kılmak için olduğu; kadının üzerinde ric'at hakkı bulunmadığında ise maksadın sadece rahmin hamilelikten berî olduğunu anlamak olduğu ve bunda da istibrâda olduğu gibi bir hayzın kâfi geleceği yönündeki izahları da tenkide açıktır. Zira iddetin üç kur' kılınmasının hikmeti, yalnızca ric'at süresini uzatmakla sınırlı değildir; aksine bundan asıl büyük gaye, hayzın üç kez tekrarlanmasıyla rahmin boşayan adamdan bir gebelik taşımadığına dair zann-ı gâlibin oluşması için boşayan adamın suyuna (nesline) ihtiyat göstermektir. Üç hayzın buna delaleti ise tek bir hayzın delaletinden daha kuvvetlidir. Bunu açıklayan husus şudur: Üçüncü talâktan sonra icmâ ile ric'at yoktur.

فَلَوْ كَانَتِ الْحِكْمَةُ مَا ذُكِرَ لَكَانَتِ الْعِدَّةُ مِنَ الطَّلْقَةِ الثَّالِثَةِ حَيْضَةً وَاحِدَةً، وَمَا قَالَهُ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ مِنْ أَنَّ بَابَ الطَّلَاقِ جُعِلَ حُكْمُهُ وَاحِدًا فَجَوَابُهُ أَنَّهُ لَمْ يُجْعَلْ وَاحِدًا إِلَّا لِأَنَّ الْحِكْمَةَ فِيهِ وَاحِدَةٌ، وَمِمَّا يُوَضِّحُ ذَلِكَ أَنَّ الْمُطَلِّقَ قَبْلَ الدُّخُولِ لَا عِدَّةَ لَهُ عَلَى مُطَلَّقَتِهِ إِجْمَاعًا، بِنَصِّ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا [٣٣ \ ٤٩] ، مَعَ أَنَّهُ قَدْ يَنْدَمُ عَلَى الطَّلَاقِ كَمَا يَنْدَمُ الْمُطَلِّقُ بَعْدَ الدُّخُولِ، فَلَوْ كَانَتِ الْحِكْمَةُ فِي الِاعْتِدَادِ بِالْأَقْرَاءِ مُجَرَّدَ تَمْكِينِ الزَّوْجِ مِنَ الرَّجْعَةِ، لَكَانَتِ الْعِدَّةُ فِي الطَّلَاقِ قَبْلَ الدُّخُولِ.

Şayet hikmet zikredilen şey olsaydı, üçüncü talâktan sonraki iddetin bir hayız olması gerekirdi. Bazı âlimlerin talâk babının hükmünün tek kılındığı yönündeki sözlerine cevap ise şudur: O, ancak hikmeti bir olduğu için bir kılınmıştır. Bunu açıklayan hususlardan biri de şudur: Zifaftan önceki boşayan kimsenin boşadığı kadın üzerinde icmâ ile ve Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا } “Ey iman edenler! Mümin kadınları nikâhlayıp da kendilerine dokunmadan önce onları boşadığınız zaman, sizin onlar üzerinde sayacağınız bir iddet yoktur” [el-Ahzâb: 49] kavlinin açık nassı gereği hiçbir iddet hakkı yoktur. Oysa o da tıpkı zifaftan sonra boşayan kimse gibi boşadığına pişman olabilir. Şayet kur'lar ile iddet beklemedeki hikmet sırf kocanın ric'atine imkân tanımak olsaydı, zifaftan önceki talâkta da iddet olurdu.

وَلَمَّا كَانَتِ الْحِكْمَةُ الْكُبْرَى فِي الِاعْتِدَادِ بِالْأَقْرَاءِ هِيَ أَنْ يَغْلِبَ عَلَى الظَّنِّ بَرَاءَةُ الرَّحِمِ مِنْ مَاءِ الْمُطَلِّقِ ; صِيَانَةً لِلْأَنْسَابِ، كَانَ الطَّلَاقُ قَبْلَ الدُّخُولِ لَا عِدَّةَ فِيهِ أَصْلًا ; لِأَنَّ الرَّحِمَ لَمْ يَعْلَقْ بِهَا شَيْءٌ مِنْ مَاءِ الْمُطَلِّقِ حَتَّى تَطْلُبَ بَرَاءَتَهَا مِنْهُ بِالْعِدَّةِ، كَمَا هُوَ وَاضِحٌ. فَإِنْ قِيلَ فَمَا وَجْهُ اعْتِدَادِ الْمُخْتَلِعَةِ بِحَيْضَةٍ؟ قُلْنَا: إِنْ كَانَ ثَابِتًا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ كَمَا أَخْرَجَهُ عَنْهُ أَصْحَابُ السُّنَنِ وَالطَّبَرَانِيُّ فَهُوَ تَفْرِيقٌ مِنَ الشَّارِعِ بَيْنَ الْفِرَاقِ الْمَبْذُولِ فِيهِ عِوَضٌ، وَبَيْنَ غَيْرِهِ فِي قَدْرِ الْعِدَّةِ، وَلَا إِشْكَالَ فِي ذَلِكَ. كَمَا فَرَّقَ بَيْنَ الْمَوْتِ قَبْلَ

Kur'lar ile iddet beklemedeki en büyük hikmet; nesillerin korunması için rahmin boşayanın suyundan berî olduğuna dair zann-ı gâlibe ulaşmak olunca, zifaftan önceki talâkta asla iddet olmamıştır; çünkü açık olduğu üzere iddetle kendisinden berî olduğu araştırılacak şekilde rahme boşayanın suyundan hiçbir şey ulaşmamıştır. Şayet: 'Hul' yapan kadının bir hayız iddet beklemesinin gerekçesi nedir?' denilirse, deriz ki: Eğer bu, Sünen sahipleri ve Taberânî'nin kendisinden tahriç ettiği gibi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit ise; bu, Şâri'in iddet miktarı hususunda karşılığında bedel ödenen ayrılık ile diğer ayrılık arasını ayırt etmesidir ve bunda bir müşkillik yoktur. Tıpkı zifaftan önceki vefatta

الدُّخُولِ فَأَوْجَبَ فِيهِ عِدَّةَ الْوَفَاةِ. وَبَيْنَ الطَّلَاقِ قَبْلَ الدُّخُولِ فَلَمْ يُوجِبْ فِيهِ عِدَّةً أَصْلًا، مَعَ أَنَّ الْكُلَّ فِرَاقٌ قَبْلَ الدُّخُولِ. وَالْفَرْقُ بَيْنَ الْفِرَاقِ بَعِوَضٍ، وَالْفِرَاقِ بِغَيْرِ عِوَضٍ ظَاهِرٌ فِي الْجُمْلَةِ، فَلَا رَجْعَةَ فِي الْأَوَّلِ بِخِلَافِ الثَّانِي.

vefat iddetini vacip kılıp, zifaftan önceki talâkta ise hiçbir iddeti vacip kılmayarak aralarını ayırdığı gibi; halbuki her ikisi de zifaftan önceki ayrılıktır. Bedelli ayrılık ile bedelsiz ayrılık arasındaki fark ise genel olarak açıktır; zira ikincisinin aksine birincisinde ric'at yoktur.

الْفَرْعُ الثَّالِثُ: اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمُخَالَعَةِ هَلْ يَلْحَقُهَا طَلَاقٌ مِنْ خَالِعِهَا بَعْدَ الْخُلْعِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ: لَا يَلْحَقُهَا طَلَاقُهُ ; لِأَنَّهَا قَدْ مَلَكَتْ نَفْسَهَا وَبَانَتْ مِنْهُ بِمُجَرَّدِ الْخُلْعِ، وَبِهَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَابْنِ الزُّبَيْرِ، وَعِكْرِمَةَ، وَجَابِرِ بْنِ زَيْدٍ، وَالْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ، وَالشَّافِعِيِّ، وَأَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلَ، وَإِسْحَاقَ بْنِ رَاهَوَيْهِ، وَأَبُو ثَوْرٍ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ ابْنُ كَثِيرٍ.

Üçüncü Fer'î Mesele: Âlimler, hul' yapan kadına hul'den sonra kendisinden hul' ile ayrıldığı kocasından bir talâkın ulaşıp ulaşmayacağı hususunda üç görüşe ayrılmışlardır: Birincisi: Ona kocasının talâkı ulaşmaz; çünkü o bizzat hul' ile kendi nefsine malik olmuş ve adamdan bâin olarak ayrılmıştır. İbn Abbâs, İbnü'z-Zübeyr, İkrime, Câbir b. Zeyd, el-Hasan el-Basrî, Şâfiî, Ahmed b. Hanbel, İshâk b. Râhûye ve Ebû Sevr'in görüşü budur; nitekim İbn Kesîr bunu onlardan nakletmiştir.

الثَّانِي: أَنَّهُ إِنْ أَتْبَعَ الْخُلْعَ طَلَاقًا مِنْ غَيْرِ سُكُوتٍ بَيْنَهُمَا وَقَعَ، وَإِنْ سَكَتَ بَيْنَهُمَا لَمْ يَقَعْ، وَهَذَا مَذْهَبُ مَالِكٍ.

İkincisi: Şayet hul'ün hemen peşinden aralarında bir susma olmaksızın talâk eklerse [talâk] vaki olur; aralarında susarsa vaki olmaz. Bu, Mâlik'in mezhebidir.

قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: وَهَذَا يُشْبِهُ مَا رُوِيَ عَنْ عُثْمَانَ ﵁.

İbn Abdilberr: «Bu, Osmân radıyallâhu anh'tan rivayet edilen hususa benzemektedir» demiştir.

الثَّالِثُ: أَنَّهُ يَلْحَقُهَا طَلَاقُهُ مَا دَامَتْ فِي الْعِدَّةِ مُطْلَقًا، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ، وَأَصْحَابِهِ، وَالثَّوْرِيِّ، وَالْأَوْزَاعِيِّ، وَبِهِ يَقُولُ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيِّبِ، وَشُرَيْحٌ، وَطَاوُسٌ، وَإِبْرَاهِيمُ، وَالزُّهْرِيُّ، وَالْحَاكِمُ، وَالْحَكَمُ، وَحَمَّادُ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ ابْنُ كَثِيرٍ. وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَأَبِي الدَّرْدَاءِ.

Üçüncüsü: İddet içinde olduğu müddetçe kadına mutlak olarak onun talâkı ulaşır. Bu Ebû Hanîfe, ashabı, Sevrî ve Evzâî'nin görüşüdür. Saîd b. el-Müseyyeb, Şüreyh, Tâvûs, İbrâhîm, ez-Zührî, el-Hâkim, el-Hakem ve Hammâd b. Ebî Süleymân da bu görüştedir; nitekim İbn Kesîr bunu onlardan nakletmiştir. Bu görüş İbn Mes'ûd ve Ebü'd-Derdâ'dan da rivayet edilmiştir.

قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: وَلَيْسَ ذَلِكَ بِثَابِتٍ عَنْهُمَا.

İbn Abdilberr: «Bu, o ikisinden sabit değildir» demiştir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَهَذَا الْقَوْلُ الثَّالِثُ بِحَسْبِ النَّظَرِ أَبْعَدُ الْأَقْوَالِ ; لِأَنَّ الْمُخَالَعَةَ بِمُجَرَّدِ انْقِضَاءِ صِيغَةِ الْخُلْعِ تَبِينُ مِنْهُ، وَالْبَائِنُ أَجْنَبِيَّةٌ لَا يَقَعُ عَلَيْهَا طَلَاقٌ ; لِأَنَّهُ لَا طَلَاقَ لِأَحَدٍ فِيمَا لَا يَمْلِكُهُ كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Müellif —Allah onu affetsin— der ki: Nazarî bakımdan bu üçüncü görüş, görüşlerin en uzağıdır; çünkü hul' yapan kadın, hul' sîgasının tamamlanmasıyla birlikte kocasından bâin (kesin olarak ayrılmış) olur. Bâin olan kadın ise yabancıdır ve üzerine talâk vaki olmaz; zira açık olduğu üzere hiç kimsenin malik olmadığı şeyde talâkı geçerli değildir. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.

الْفَرْعُ الرَّابِعُ: لَيْسَ لِلْمُخَالِعِ أَنْ يُرَاجِعَ الْمُخْتَلِعَةَ فِي الْعِدَّةِ بِغَيْرِ رِضَاهَا عِنْدَ الْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ وَجُمْهُورِ الْعُلَمَاءِ ; لِأَنَّهَا قَدْ مَلَكَتْ نَفْسَهَا بِمَا بَذَلَتْ لَهُ مِنَ الْعَطَاءِ، وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى، وَمَاهَانَ الْحَنَفِيِّ، وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ، وَالزُّهْرِيِّ أَنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّ رَدَّ إِلَيْهَا الَّذِي أَعْطَتْهُ جَازَ لَهُ رَجْعَتُهَا فِي الْعِدَّةِ بِغَيْرِ رِضَاهَا، وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي ثَوْرٍ.

Dördüncü Fer'î Mesele: Dört imama ve âlimlerin cumhuruna göre, hul' yapan kocanın iddet süresi içinde rızası olmaksızın hul' yapan kadına dönme (ric'at) hakkı yoktur; çünkü kadın, kocaya verdiği şeyle kendi nefsine malik olmuştur. Abdullâh b. Ebî Evfâ, Mâhân el-Hanefî, Saîd b. el-Müseyyeb ve ez-Zührî'den şöyle dedikleri rivayet edilmiştir: Şayet koca kadının kendisine verdiğini ona geri verirse, iddet içinde rızası olmaksızın kadına dönmesi caiz olur. Bu, Ebû Sevr'in de tercihidir.

وَقَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ: إِنْ كَانَ الْخُلْعُ بِغَيْرِ لَفْظِ الطَّلَاقِ فَهُوَ فُرْقَةٌ، وَلَا سَبِيلَ لَهُ عَلَيْهَا، وَإِنْ كَانَ سَمَّى طَلَاقًا فَهُوَ أَمْلَكُ لَرَجْعَتِهَا مَا دَامَتْ فِي الْعِدَّةِ، وَبِهِ يَقُولُ دَاوُدُ بْنُ

Süfyân es-Sevrî ise şöyle demiştir: «Eğer hul' talâk lafzı olmaksızın yapılmışsa bu bir ayrılıktır ve adamın kadın üzerinde hiçbir yolu (hakkı) yoktur. Eğer talâk adını vermişse, iddet içinde olduğu müddetçe kadına dönmeye daha çok hak sahibidir.» Dâvûd b.

عَلِيٍّ الظَّاهِرِيُّ. اهـ مِنِ ابْنِ كَثِيرٍ.

Ali ez-Zâhirî de bu görüştedir.» İbn Kesîr'den [nakil] sona erdi.

الْفَرْعُ الْخَامِسُ: أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ لِلْمُخْتَلِعِ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا بِرِضَاهَا فِي الْعِدَّةِ، وَمَا حَكَاهُ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنْ أَنَّهُمْ مَنَعُوا تَزْوِيجَهَا لِمَنْ خَالَعَهَا، كَمَا يَمْنَعُ لِغَيْرِهِ فَهُوَ قَوْلٌ بَاطِلٌ مَرْدُودٌ وَلَا وَجْهَ لَهُ بِحَالٍ. كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Beşinci Fer'î Mesele: Âlimler, hul' yapan kimsenin iddet süresi içinde kadının rızasıyla onunla evlenebileceği hususunda icmâ etmişlerdir. İbn Abdilberr'in bir topluluktan naklettiği, kadının başkasına yasak olduğu gibi kendisiyle hul' yapan kimseye de [iddette] nikâhlanmasının yasak olduğu görüşü ise batıl ve merdut bir görüştür, hiçbir surette geçerliliği yoktur. Açık olduğu üzere doğru olan budur; ilim Allah Teâlâ'nın katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ الْآيَةَ، ظَاهِرُ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ [٢ \ ٢٣٦] ، انْقِضَاءُ عِدَّتِهِنَّ بِالْفِعْلِ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّهُ لَا رَجْعَةَ إِلَّا فِي زَمَنِ الْعِدَّةِ خَاصَّةً، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَلِكَ [٢ \ ٢٢٨] ; لِأَنَّ الْإِشَارَةَ فِي قَوْلِهِ: ذَلِكَ رَاجِعَةٌ إِلَى زَمَنِ الْعِدَّةِ الْمُعَبَّرِ عَنْهُ بِثَلَاثَةِ قُرُوءٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ الْآيَةَ [٢ \ ٢٢٨] . فَاتَّضَحَ مِنْ تِلْكَ الْآيَةِ أَنَّ مَعْنَى فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ. أَيْ: قَارَبْنَ انْقِضَاءَ الْعِدَّةِ، وَأَشْرَفْنَ عَلَى بُلُوغِ أَجَلِهَا.

Allah Teâlâ'nın: { وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ } “Kadınları boşadığınızda ve onlar da bekleme sürelerinin sonuna vardıklarında, ya onları güzellikle tutun ya da güzellikle bırakın” ayet-i kerimesindeki: { فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ } “bekleme sürelerinin sonuna vardıklarında” [el-Bakara: 231] ifadesinin zahiri, iddetlerinin fiilen bittiğini gösterir. Fakat Allah Teâlâ başka bir yerde ric'atin sadece iddet süresi içinde olacağını açıklamıştır; bu da Allah Teâlâ'nın: { وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَلِكَ } “Kocaları da bu süre içinde onları geri almaya daha çok hak sahibidirler” [el-Bakara: 228] kavlidir. Çünkü O'nun: { ذَلِكَ } “bu süre içinde” kavlindeki işaret, Allah Teâlâ'nın: { وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ } “Boşanmış kadınlar beklerler” ayetinde [el-Bakara: 228] üç kur' ile ifade edilen iddet süresine racidir. Böylece o ayetten anlaşılmıştır ki: «فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ / sürelerinin sonuna vardıklarında» ifadesinin anlamı; iddetin bitmesine yaklaştıklarında ve süresinin tamamlanmasına ramak kaldığında demektir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِتَعْتَدُوا الْآيَةَ. صَرَّحَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بِالنَّهْيِ عَنْ إِمْسَاكِ الْمَرْأَةِ مُضَارَّةً لَهَا ; لِأَجْلِ الْاعْتِدَاءِ عَلَيْهَا بِأَخْذِهِ مَا أَعْطَاهَا ; لِأَنَّهَا إِذَا طَالَ عَلَيْهَا الْإِضْرَارُ افْتَدَتْ مِنْهُ ; ابْتِغَاءَ السَّلَامَةِ مِنْ ضَرَرِهِ. وَصَرَّحَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ بِأَنَّهَا إِذَا أَتَتْ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ جَازَ لَهُ عَضْلُهَا، حَتَّى تَفْتَدِيَ مِنْهُ وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ [٤ \ ١٩] ، وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمُرَادِ بِالْفَاحِشَةِ الْمُبَيِّنَةِ.

Allah Teâlâ'nın: { وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِتَعْتَدُوا } “Onlara zarar verip haksızlık etmek için nikâhınız altında tutmayın” ayetinde. Allah Teâlâ bu kerim ayette, kadına verdiğini geri almak suretiyle ona haksızlık etmek maksadıyla zarar verme kastıyla tutmayı açıkça yasaklamıştır; zira kadına verilen zarar uzarsa, adamın zararından kurtulmak maksadıyla kadın kendisini fidye vererek kurtarır. Başka bir yerde ise, şayet kadın apaçık bir hayâsızlık getirirse kendisinden fidye alıncaya kadar onu sıkıştırmasının caiz olduğunu açıkça belirtmiştir; bu da Allah Teâlâ'nın: { وَلَا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ } “Onlara verdiklerinizin bir kısmını alıp götürmek için onları sıkıştırmayın; meğerki apaçık bir hayâsızlık yapmış olsunlar” [en-Nisâ: 19] kavlidir. Âlimler 'apaçık hayâsızlık' ile neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir.

فَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنْهُمْ هِيَ: الزِّنَا، وَقَالَ قَوْمٌ هِيَ: النُّشُوزُ وَالْعِصْيَانُ وَبَذَاءُ اللِّسَانِ. وَالظَّاهِرُ شُمُولُ الْآيَةِ لِلْكُلِّ كَمَا اخْتَارَهُ ابْنُ جَرِيرٍ.

Onlardan bir grup: 'O, zinadır' demiştir; bir topluluk ise: 'O, nüşûz (itaatsizlik), isyan ve dil uzatıp kötü söz söylemektir' demiştir. İbn Cerîr'in de tercih ettiği gibi ayetin hepsini kapsaması zahir olandır.

وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: إِنَّهُ جَيِّدٌ، فَإِذَا زَنَتْ أَوْ أَسَاءَتْ بِلِسَانِهَا، أَوْ نَشَزَتْ جَازَتْ مُضَاجَرَتُهَا ; لِتَفْتَدِيَ مِنْهُ بِمَا أَعْطَاهَا عَلَى مَا ذَكَرْنَا مِنْ عُمُومِ الْآيَةِ.

İbn Kesîr de: 'Bu güzeldir' demiştir. Dolayısıyla zina eder, diliyle kötülük yapar veya nüşûz ederse, ayetin zikrettiğimiz umumiliğine binaen ona verdiği şey karşılığında fidye verip kurtulması için kadını sıkıştırması caiz olur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلَادَكُمْ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ الْآيَةَ. ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَطْلُبَ لِوَلَدِهِ مُرْضِعَةً غَيْرَ أُمِّهِ لَا جُنَاحَ عَلَيْهِ فِي ذَلِكَ، إِذَا سَلَّمَ الْأُجْرَةَ الْمُعَيَّنَةَ فِي الْعَقْدِ، وَلَمْ يُبَيِّنْ هُنَا الْوَجْهَ الْمُوجِبَ لِذَلِكَ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَهُ فِي سُورَةِ الطَّلَاقِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ تَعَاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْرَى [٦٥ \ ٦] ، وَالْمُرَادُ بِتَعَاسُرِهِمْ: امْتِنَاعُ الرَّجُلِ مِنْ دَفْعِ مَا تَطْلُبُهُ الْمَرْأَةُ، وَامْتِنَاعُ الْمَرْأَةِ مِنْ قَبُولِ الْإِرْضَاعِ بِمَا

Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلَادَكُمْ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ } “Eğer çocuklarınızı sütanneye emzirtmek isterseniz size bir günah yoktur” ayetinde. Bu kerim ayette, erkeğin çocuğu için annesinden başka bir sütanne aramak istediğinde, akitte belirlenen ücreti teslim ettiği takdirde bunda kendisine bir günah olmadığını zikretmiştir. Burada buna mecbur bırakan gerekçeyi açıklamamış, fakat bunu Talâk Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ تَعَاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْرَى } “Eğer [ücret konusunda] anlaşmazlığa düşüp güçlük çıkarırsanız, bu durumda çocuğu adam için bir başka kadın emzirecektir” [et-Talâk: 6] kavliyle beyan etmiştir. Anlaşmazlığa düşmelerinden kasıt: Erkeğin kadının istediğini vermekten kaçınması, kadının da erkeğin

يَبْذُلُهُ الرَّجُلُ وَيَرْضَى بِهِ.

teklif ettiği ve razı olduğu ücretle emzirmeyi kabul etmekten kaçınmasıdır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ كُلَّ مُتَوَفَّى عَنْهَا تَعْتَدُّ بِأَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ وَعَشْرٍ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنْ مَحَلَّ ذَلِكَ مَا لَمْ تَكُنْ حَامِلًا، فَإِنْ كَانَتْ حَامِلًا كَانَتْ عِدَّتُهَا وَضْعَ حَمْلِهَا، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ [٦٥ \ ٤] ، وَيَزِيدُهُ إِيضَاحًا مَا ثَبَتَ فِي الْحَدِيثِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ مِنْ إِذْنِ النَّبِيِّ ﷺ لِسُبَيْعَةَ الْأَسْلَمِيَّةَ فِي الزَّوَاجِ بِوَضْعِ حَمْلِهَا بَعْدَ وَفَاةِ زَوْجِهَا بِأَيَّامٍ، وَكَوْنُ عِدَّةِ الْحَامِلِ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا بِوَضْعِ حَمْلِهَا هُوَ الْحَقُّ، كَمَا ثَبَتَ عَنْهُ ﷺ خِلَافًا لِمَنْ قَالَ: تَعْتَدُّ بِأَقْصَى الْأَجَلَيْنِ. وَيُرْوَى عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا } “İçinizden ölüp geride eşler bırakanların [geride kalan hanımları], kendi başlarına dört ay on gün beklerler” kavli. Bu kerim ayetin zahirine göre kocası vefat eden her kadın dört ay on gün iddet bekler. Fakat Allah Teâlâ başka bir yerde bunun hamile olmayan kadınlar için geçerli olduğunu, şayet hamile ise iddetinin çocuğunu doğurması olduğunu açıklamıştır; bu da: { وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ } “Yüklü (hamile) olanların bekleme süresi ise yüklerini bırakmalarıdır (doğum yapmalarıdır)” [et-Talâk: 4] kavlidir. Müttefekun aleyh hadiste sabit olan; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Sübey'a el-Eslemiyye'ye, kocasının vefatından birkaç gün sonra doğum yapmasıyla evlenmesine izin vermesi de bunu daha da açıklığa kavuşturmaktadır. Nitekim kocası vefat eden hamile kadının iddetinin doğum yapmasıyla [sona ereceği] hususu haktır; Ali ve İbn Abbâs'tan rivayet edilen 'iki sürenin en uzun olanı kadar iddet bekler' diyenlerin aksine, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bu şekilde sabit olmuştur. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.

تَنْبِيهَانِ

İki Uyarı

الْأَوَّلُ: هَاتَانِ الْآيَتَانِ، أَعْنِي قَوْلَهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا، وَقَوْلَهُ: وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ مِنْ بَابِ تَعَارُضِ الْأَعَمَّيْنِ مِنْ وَجْهٍ، وَالْمُقَرَّرُ فِي الْأُصُولِ التَّرْجِيحُ بَيْنَهُمَا، وَالرَّاجِحُ مِنْهُمَا يُخَصَّصُ بِهِ عُمُومُ الْمَرْجُوحِ كَمَا عَقَدَهُ فِي «الْمَرَاقِي» بِقَوْلِهِ: [الرَّجَزِ] وَإِنْ يَكِ الْعُمُومُ مِنْ وَجْهٍ ظَهَرْ فَالْحُكْمُ بِالتَّرْجِيحِ حَتْمًا مُعْتَبَرْ

Birincisi: Bu iki ayet; yani Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا } kavli ile: { وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ } kavli, bir yönden iki genel [delilin] tearuzu (çatışması) babındandır. Usûlde yerleşik kural, ikisi arasında tercihte bulunulması ve racih olanla mercûhun umumunun tahsis edilmesidir; nitekim el-Merâkî'de [şair] şu sözüyle bunu nazma çekmiştir: [Recez vezninde] «Eğer umumilik bir yönden ortaya çıkarsa / Tercihle hükmetmek kesin olarak muteberdir.»

وَقَدْ بَيَّنَتِ السُّنَّةُ الصَّحِيحَةُ أَنَّ عُمُومَ: وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ مُخَصَّصٌ لِعُمُومِ: وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ الْآيَةَ. مَعَ أَنَّ جَمَاعَةً مِنَ الْأُصُولِيِّينَ ذَكَرُوا أَنَّ الْجُمُوعَ الْمُنْكَرَةَ لَا عُمُومَ لَهَا، وَعَلَيْهِ فَلَا عُمُومَ فِي آيَةِ الْبَقَرَةِ ; لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا جَمْعُ مُنْكَرٍ فَلَا يَعُمُّ بِخِلَافِ قَوْلِهِ: وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ، فَإِنَّهُ مُضَافٌ إِلَى مُعَرَّفٍ بِأَلْ، وَالْمُضَافُ إِلَى الْمُعَرَّفِ بِهَا مِنْ صِيَغِ الْعُمُومِ، كَمَا عَقَدَهُ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» بِقَوْلِهِ عَاطِفًا عَلَى صِيَغِ الْعُمُومِ: [الرَّجَزِ]

Sahih Sünnet de: { وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ } ayetinin umumunun, { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ } ayetinin umumunu tahsis ettiğini açıklamıştır. Bununla birlikte usûlcülerden bir grup, nekire çoğulların umum ifade etmeyeceğini zikretmişlerdir. Buna göre Bakara ayetinde umumilik yoktur; çünkü O'nun: { وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا } kavli nekire çoğuldur, dolayısıyla umum ifade etmez. { وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ } kavli ise böyle değildir; zira o, harf-i tarifli (el takılı) kelimeye muzaftır. Harf-i tarifli kelimeye muzaf olan ise umum sîgalarındandır; nitekim Merâkı's-Suûd'da umum sîgalarına atıfta bulunarak şöyle nazmedilmiştir: [Recez vezninde]

. . . . . . . . ... وَمَا مُعَرَّفًا بِأَلْ قَدْ وُجِدَا

. . . . . . . . ... Ve harf-i tarifli bulunan,

أَوْ بِإِضَافَةٍ إِلَى مُعَرَّفٍ ... إِذَا تَحَقَّقَ الْخُصُوصُ قَدْ نَفَى

Veya marifeye izafe edilen ... Hususilik gerçekleştiğinde nefyeder.

الثَّانِي: الضَّمِيرُ الرَّابِطُ لِلْجُمْلَةِ بِالْمَوْصُولِ مَحْذُوفٌ ; لِدَلَالَةِ الْمَقَامِ عَلَيْهِ أَيْ: وَالَّذِينَ يَتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذْرُوَنَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بَعْدَهُمْ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا كَقَوْلِ الْعَرَبِ:

İkincisi: Cümleyi ism-i mevsûle bağlayan zamir, makamın ona delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir. Yani: [İçinizden ölüp geride eşler bırakanların geride kalan hanımları], onların ardından dört ay on gün beklerler demektir. Nitekim Arapların şu sözü de böyledir:

السَّمْنُ مَنَوَانِ بِدِرْهَمٍ، أَيْ: مَنَوَانِ مِنْهُ بِدِرْهَمٍ.

«es-Semnü meneyvâni bi-dirhemin / Yağ iki menâsı bir dirhemedir»; yani ondan iki menâsı bir dirhemedir demektir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الْمُتْعَةَ حَقٌّ لِكُلِّ مُطَلَّقَةٍ عَلَى مُطَلَّقِهَا الْمُتَّقِي، سَوَاءٌ أَطُلِّقَتْ قَبْلَ الدُّخُولِ أَمْ لَا؟ فَرَضَ لَهَا صَدَاقٌ أَمْ لَا؟ وَيَدُلُّ لِهَذَا الْعُمُومِ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا فَتَعَالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا [٣٣ \ ٢١] ، مَعَ قَوْلِهِ: لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ الْآيَةَ [٣٣ \ ٢١] ، وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ أَنَّ الْخِطَابَ الْخَاصَّ بِهِ ﷺ يَعُمُّ حُكْمُهُ جَمِيعَ الْأَمَةِ إِلَّا بِدَلِيلٍ عَلَى الْخُصُوصِ كَمَا عَقَدَهُ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» بِقَوْلِهِ: [الرَّجَزِ]

Allah Teâlâ'nın: { وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ } “Boşanmış kadınlar için, takva sahipleri üzerinde bir hak olmak üzere, meşru/örfe uygun bir meta' (tazminat/geçimlik) vardır” kavli. Bu kerim ayetin zahirine göre müt'a (boşanma tazminatı), zifaftan önce boşanmış olsun veya olmasın, kendisine mehir takdir edilmiş olsun veya olmasın, takva sahibi her boşayan koca üzerinde boşadığı her kadın için bir haktır. Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا فَتَعَالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا } “Ey Peygamber! Eşlerine söyle: 'Eğer dünya hayatını ve onun süsünü istiyorsanız, gelin size müt'a (boşanma tazminatı) vereyim ve sizi güzellikle bırakayım'” [el-Ahzâb: 28] kavli ile birlikte: { لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ } “Andolsun ki sizin için Allah'ın Resûlü'nde güzel bir örnek vardır” ayeti [el-Ahzâb: 21] bu umumiliğe delalet eder. Usûlde yerleştiği üzere, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e has olan hitabın hükmü, hususiliğine dair bir delil olmadıkça bütün ümmeti kapsar; nitekim Merâkı's-Suûd'da şöyle nazmedilmiştir: [Recez vezninde]

وَمَا بِهِ قَدْ خُوطِبَ النَّبِيُّ ... تَعْمِيمُهُ فِي الْمَذْهَبِ السُّنِّيِّ

«Peygamber'e hitap olunan şeyin ... Kapsamlı kılınması Sünnî mezhepte esastır.»

وَهُوَ مَذْهَبُ الْأَئِمَّةِ الثَّلَاثَةِ، خِلَافًا لِلشَّافِعِيِّ الْقَائِلِ بِخُصُوصِهِ بِهِ ﷺ إِلَّا بِدَلِيلٍ عَلَى الْعُمُومِ، كَمَا بَيَّنَاهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ.

Bu başka bir yerde açıkladığımız gibi, umumi olduğuna dair bir delil bulunmadıkça hitabın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e has olduğunu söyleyen Şâfiî'nin aksine, üç imamın mezhebidir.

وَإِذَا عَرَفْتَ ذَلِكَ فَاعْلَمْ: أَنَّ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ مَفْرُوضٌ لَهُنَّ وَمَدْخُولٌ بِهِنَّ، وَقَدْ يُفْهَمُ مِنْ مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ الْمُتْعَةَ لِخُصُوصِ الْمُطَلَّقَةِ قَبْلَ الدُّخُولِ، وَفَرْضِ الصَّدَاقِ مَعًا ; لِأَنَّ الْمُطَلَّقَةَ بَعْدَ الدُّخُولِ تَسْتَحِقُّ الصَّدَاقَ، وَالْمُطَلَّقَةُ قَبْلَ الدُّخُولِ وَبَعْدَ فَرْضِ الصَّدَاقِ تَسْتَحِقُّ نِصْفَ الصَّدَاقِ. وَالْمُطَلَّقَةُ قَبْلَهُمَا لَا تَسْتَحِقُّ شَيْئًا، فَالْمُتْعَةُ لَهَا خَاصَّةً لِجَبْرِ كَسْرِهَا وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ [٢ \ ٢٣٦] ، ثُمَّ قَالَ: وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ [٢ \ ٢٣٧] ، فَهَذِهِ الْآيَةُ ظَاهِرَةٌ فِي هَذَا التَّفْصِيلِ، وَوَجْهُهُ ظَاهِرٌ مَعْقُولٌ.

Bunu bildiğinde şunu bil ki: Peygamber'in hanımları mehirleri takdir edilmiş ve kendileriyle zifafa girilmiş kadınlardı. Başka bir yerden ise müt'anın, hem zifaftan önce hem de mehir takdir edilmeden önce boşanan kadına has olduğu anlaşılabilir; çünkü zifaftan sonra boşanan kadın mehri hak eder; zifaftan önce ve mehir takdir edildikten sonra boşanan kadın ise mehrin yarısını hak eder. Her ikisinden önce boşanan kadın ise hiçbir şeyi hak etmez; dolayısıyla müt'a, kırılan gönlünü onarmak için özellikle ona aittir. Bu da Allah Teâlâ'nın: { لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ } “Kendilerine dokunmadığınız veya onlara bir mehir belirlemediğiniz kadınları boşarsanız size bir günah yoktur. Onlara müt'a verin” [el-Bakara: 236] kavlinde, ardından da: { وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ } “Eğer onlara bir mehir belirlediğiniz halde dokunmadan önce onları boşarsanız, belirlediğinizin yarısı onlarındır” [el-Bakara: 237] buyurmasındadır. Bu ayet bu tafsilat hususunda zahirdir ve bunun gerekçesi açık ve akla uygundur.

وَقَدْ ذَكَرَ تَعَالَى فِي مَوْضِعٍ آخَرَ مَا يَدُلُّ عَلَى الْأَمْرِ بِالْمُتْعَةِ لِلْمُطَلَّقَةِ قَبْلَ الدُّخُولِ وَإِنْ كَانَ مَفْرُوضًا لَهَا، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا [٣٣ \ ٤٩] ; لِأَنَّ ظَاهِرَ عُمُومِهَا يَشْمَلُ الْمَفْرُوضَ لَهَا الصَّدَاقُ وَغَيْرَهَا، وَبِكُلِّ وَاحِدَةٍ مِنَ الْآيَاتِ الثَّلَاثِ أَخَذَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ، وَالْأَحْوَطُ الْأَخْذُ بِالْعُمُومِ، وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ أَنَّ النَّصَّ الدَّالَّ عَلَى الْأَمْرِ مُقَدَّمٌ عَلَى الدَّالِ عَلَى الْإِبَاحَةِ، وَعَقَدَهُ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» بِقَوْلِهِ: [الرَّجَزِ]

Allah Teâlâ başka bir yerde ise, mehri belirlenmiş olsa bile zifaftan önce boşanan kadın için müt'anın emredildiğine delalet eden şu hususu zikretmiştir; bu da Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا } “Ey iman edenler! Mümin kadınları nikâhlayıp da kendilerine dokunmadan önce onları boşadığınız zaman, sizin onlar üzerinde sayacağınız bir iddet yoktur. Onlara müt'alarını verin ve onları güzellikle serbest bırakın” [el-Ahzâb: 49] kavlidir; çünkü umumunun zahiri mehri belirlenmiş olanı da diğerini de kapsar. Üç ayetten her birini bir grup âlim benimsemiştir. İhtiyata en uygun olanı umuma göre amel etmektir. Usûlde yerleştiği üzere emre delalet eden nass, mübahlığa delalet eden nassın önüne geçirilir; Merâkı's-Suûd'da şöyle nazmedilmiştir: [Recez vezninde]

وَنَاقِلٌ وَمُثْبِتٌ وَالْآمِرُ ... بَعْدَ النَّوَاهِي ثُمَّ هَذَا الْآخَرِ

«[Hükmü asıldan] nakleden, [hükmü] sabit kılan ve emreden [delil] ... Yasaklardan sonra gelir, sonra da şu diğer [delil] gelir;

عَلَى إِبَاحَةٍ إِلَخْ. . .

İbâha (mübahlık) üzerine vs...»

فَقَوْلُهُ ثُمَّ هَذَا الْآخَرُ عَلَى إِبَاحَةِ، يَعْنِي: أَنَّ النَّصَّ الدَّالَّ عَلَى أَمْرٍ مُقَدَّمٍ عَلَى النَّصِّ الدَّالِّ عَلَى إِبَاحَةٍ، لِلِاحْتِيَاطِ فِي الْخُرُوجِ مِنْ عُهْدَةِ الطَّلَبِ.

Onun: «Sonra da şu diğeri ibâha üzerine [takdim edilir]» sözü; talep sorumluluğundan çıkmaktaki ihtiyat sebebiyle, emre delalet eden nassın mübahlığa delalet eden nassın önüne geçirileceği anlamına gelir.

وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ قَدْرَ الْمُتْعَةِ لَا تَحْدِيدَ فِيهِ شَرْعًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ، فَإِنْ تَوَافَقَا عَلَى قَدْرٍ مُعَيَّنٍ فَالْأَمْرُ وَاضِحٌ، وَإِنِ اخْتَلَفَا فَالْحَاكِمُ يَجْتَهِدُ فِي تَحْقِيقِ الْمَنَاطِ، فَيُعَيِّنُ الْقَدْرَ عَلَى ضَوْءِ قَوْلِهِ تَعَالَى: عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ الْآيَةَ، هَذَا هُوَ الظَّاهِرُ، وَظَاهِرُ قَوْلِهِ: وَمَتِّعُوهُنَّ، وَقَوْلُهُ: وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ [٢ \ ٢٤١] ، يَقْتَضِي وُجُوبَ الْمُتْعَةِ فِي الْجُمْلَةِ خِلَافًا لِمَالِكٍ وَمَنْ وَافَقَهُ فِي عَدَمِ وُجُوبِ الْمُتْعَةِ أَصْلًا، وَاسْتَدَلَّ بَعْضُ الْمَالِكِيَّةِ عَلَى عَدَمِ وُجُوبِ الْمُتْعَةِ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ [٢ \ ٢٣٦] ، وَقَالَ: حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ [٢ \ ٢٤١] ، قَالُوا: فَلَوْ كَانَتْ وَاجِبَةً لَكَانَتْ حَقًّا عَلَى كُلِّ أَحَدٍ، وَبِأَنَّهَا لَوْ كَانَتْ وَاجِبَةً لَعَيَّنَ فِيهَا الْقَدْرَ الْوَاجِبَ.

Tahkike göre müt'anın miktarı konusunda şer'an bir sınırlandırma yoktur; zira Allah Teâlâ: { عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ } “Eli geniş olan kendi gücüne göre, eli dar olan da kendi gücüne göre vermelidir” [el-Bakara: 236] buyurmuştur. Eğer belirli bir miktar üzerinde anlaşırlarsa durum açıktır; şayet ihtilaf ederlerse hâkim tahkîk-i menât (hükmün illetini vakıaya uygulama) konusunda ictihad eder ve Allah Teâlâ'nın: { عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ } ayetinin ışığında miktarı belirler. Zahir olan budur. O'nun: { وَمَتِّعُوهُنَّ } “Onlara müt'a verin” sözünün zahiri ile: { وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ } “Boşanmış kadınlar için meta' (tazminat) vardır” [el-Bakara: 241] kavli, müt'anın hiçbir şekilde vacip olmadığı görüşünde olan Mâlik ve ona muvafakat edenlerin aksine, genel olarak müt'anın vacip olmasını gerektirir. Bazı Mâlikîler müt'anın vacip olmadığına, Allah Teâlâ'nın: { حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ } “İyilik edenler üzerine bir haktır” [el-Bakara: 236] ve: { حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ } “Takva sahipleri üzerine bir haktır” [el-Bakara: 241] buyurmuş olmasıyla delil getirerek: 'Eğer vacip olsaydı herkese hak olurdu ve eğer vacip olsaydı onda vacip olan miktar belirlenirdi' demişlerdir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: هَذَا الِاسْتِدْلَالُ عَلَى عَدَمِ وُجُوبِهَا لَا يَنْهَضُ فِيمَا يَظْهَرُ ; لِأَنَّ قَوْلَهُ: عَلَى الْمُحْسِنِينَ وَعَلَى الْمُتَّقِينَ تَأْكِيدٌ لِلْوُجُوبِ وَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَقُولَ لَسْتُ مُتَّقِيًا مَثَلًا ; لِوُجُوبِ التَّقْوَى عَلَى جَمِيعِ النَّاسِ.

Müellif —Allah onu affetsin— der ki: Müt'anın vacip olmadığına dair bu delillendirme görünen o ki tutarlı değildir; çünkü O'nun: «Muhsinler üzerine» ve «Muttakiler üzerine» buyurması vücûbiyeti teyit içindir. Zira bütün insanlara takva vacip olduğu için hiç kimsenin örneğin 'Ben muttaki değilim' deme hakkı yoktur.

قَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَتِّعُوهُنَّ الْآيَةَ مَا نَصُّهُ: وَقَوْلُهُ عَلَى الْمُتَّقِينَ تَأْكِيدٌ لِإِيجَابِهَا ; لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَتَّقِيَ اللَّهَ فِي الْإِشْرَاكِ بِهِ، وَمَعَاصِيهِ وَقَدْ قَالَ تَعَالَى فِي الْقُرْآنِ: هُدًى لِلْمُتَّقِينَ [٢] ، وَقَوْلُهُمْ لَوْ كَانَتْ وَاجِبَةً لَعَيَّنَ الْقَدْرَ الْوَاجِبَ فِيهَا، ظَاهِرُ السُّقُوطِ. فَنَفَقَةُ الْأَزْوَاجِ وَالْأَقَارِبِ وَاجِبَةٌ وَلَمْ يُعَيِّنْ فِيهَا الْقَدْرَ اللَّازِمَ، وَذَلِكَ النَّوْعُ مِنْ تَحْقِيقِ الْمَنَاطِ مُجْمَعٌ عَلَيْهِ فِي جَمِيعِ الشَّرَائِعِ كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ.

Kurtubî, Allah Teâlâ'nın: { وَمَتِّعُوهُنَّ } ayetinin tefsirinde aynen şöyle demiştir: «O'nun { عَلَى الْمُتَّقِينَ } “Takva sahipleri üzerine” sözü, onun vücûbiyetini teyit içindir; çünkü her bir fert Allah'a şirk koşmaktan ve O'na isyan etmekten sakınmakla (ittikâ etmekle) yükümlüdür. Nitekim Teâlâ Kur'an'da: { هُدًى لِلْمُتَّقِينَ } “Muttakiler için bir hidayettir” [el-Bakara: 2] buyurmuştur. Onların 'Şayet vacip olsaydı onda vacip olan miktar belirlenirdi' sözlerinin tutarsızlığı ise açıktır. Zira eşlerin ve akrabaların nafakası vaciptir, ancak onda bağlayıcı olan miktar [rakamsal olarak] belirlenmemiştir; bu tür tahkîk-i menât ise bilindiği üzere bütün şeriatlarda üzerinde icmâ edilmiş bir husustur.»

قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقَالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْيَاهُمْ، الْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، تَشْجِيعُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ بِإِعْلَامِهِمْ بِأَنَّ الْفِرَارَ مِنَ الْمَوْتِ لَا يُنْجِي، فَإِذَا عَلِمَ الْإِنْسَانُ أَنَّ فِرَارَهُ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ لَا يُنْجِيهِ، هَانَتْ عَلَيْهِ مُبَارَزَةُ الْأَقْرَانِ، وَالتَّقَدُّمُ فِي الْمَيْدَانِ. وَقَدْ أَشَارَ تَعَالَى أَنَّ هَذَا هُوَ مُرَادُهُ بِالْآيَةِ

Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقَالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْيَاهُمْ } “Ölüm korkusuyla binlerce kişi halinde yurtlarından çıkanları görmedin mi? Allah onlara 'Ölün!' dedi, sonra da onları diriltti” kavli. Bu kerim ayetten maksat; ölümden kaçmanın kişiyi kurtarmayacağını müminlere bildirerek onları savaşmaya teşvik etmektir. İnsan ölümden veya öldürülmekten kaçmanın kendisini kurtarmayacağını bildiğinde, denkleriyle çarpışmak ve meydanda ileri atılmak ona kolay gelir. Nitekim Allah Teâlâ bu ayetle kastının bu olduğuna işaret etmiştir;

حَيْثُ أَتْبَعَهَا بِقَوْلِهِ: وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الْآيَةَ [٢ \ ٢٤٤] ، وَصَرَّحَ بِمَا أَشَارَ إِلَيْهِ هُنَا فِي قَوْلِهِ: قُلْ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرَارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَإِذًا لَا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا [٣٣ \ ١٦] ، وَهَذِهِ أَعْظَمُ آيَةٍ فِي التَّشْجِيعِ عَلَى الْقِتَالِ ; لِأَنَّهَا تُبَيِّنُ أَنَّ الْفِرَارَ مِنَ الْقَتْلِ لَا يُنْجِي مِنْهُ، وَلَوْ فُرِضَ نَجَاتُهُ مِنْهُ فَهُوَ مَيِّتٌ عَنْ قَرِيبٍ، كَمَا قَالَ قُعْنُبُ ابْنُ أُمِّ صَاحِبٍ: [الْمُتَقَارِبِ]

öyle ki onun peşinden: { وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda savaşın” ayetini [el-Bakara: 244] getirmiştir. Burada işaret ettiği hususu ise: { قُلْ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرَارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَإِذًا لَا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا } “De ki: Eğer ölümden veya öldürülmekten kaçıyorsanız, kaçmak size asla fayda vermez; kaçsanız bile ancak pek az bir süre yaşatılırsınız” [el-Ahzâb: 16] kavlinde açıkça ifade etmiştir. Bu ayet, savaşa teşvik hususunda en büyük ayettir; çünkü öldürülmekten kaçmanın ondan kurtarmayacağını, ondan kurtulduğu varsayılsa bile çok geçmeden öleceğini açıklamaktadır; nitekim Ka'neb İbn Ümmi Sâhib şöyle demiştir: [Mütekârib vezninde]

إِذَا أَنْتَ لَاقَيْتَ فِي نَجْدَةٍ ... فَلَا تَتَهَيَّبْكَ أَنْ تُقْدِمَا

«Zorlu bir savaş anında karşılaştığın zaman ... İleri atılmaktan seni korku alıkoymasın!»

فَإِنَّ الْمَنِيَّةَ مَنْ يَخْشَهَا ... فَسَوْفَ تُصَادِفُهُ أَيْنَمَا

«Zira ölüm, ondan korkanı ... nerede olursa olsun mutlaka gelip bulacaktır.»

وَإِنْ تَتَخَطَّكَ أَسْبَابُهَا ... فَإِنَّ قُصَارَاكَ أَنْ تَهْرَمَا

«Ölüm sebepleri seni es geçip aşsa bile ... varacağın son nokta yaşlanıp çökmendir.»

وَقَالَ زُهَيْرٌ: [الطَّوِيلِ]

Züheyr de şöyle demiştir: [Tavîl vezninde]

رَأَيْتُ الْمَنَايَا خَبْطَ عَشْوَاءَ ... مَنْ تُصِبْ تُمِتْهُ وَمَنْ تُخْطِئْ يُعَمَّرْ فَيَهْرَمِ

«Ölümü, gece körü devenin rastgele basması gibi gördüm; kime çarparsa onu öldürür, kimi de ıskalarsa ömrü uzatılır ve nihayet kocayıp yaşlanır.»

وَقَالَ أَبُو الطِّيبِ: [الْخَفِيفِ]

Ebü't-Tayyib [el-Mütenebbî] de şöyle demiştir: [Hafîf vezninde]

وَإِذَا لَمْ يَكُنْ مِنَ الْمَوْتِ بُدٌّ ... فَمِنَ الْعَجْزِ أَنْ تَكُونَ جَبَانًا

«Mademki ölümden kaçış yoktur ... Korkak olmak acizliktir.»

وَلَقَدْ أَجَادَ مَنْ قَالَ: [الْبَسِيطِ]

Şu sözü söyleyen ne güzel söylemiştir: [Basît vezninde]

فِي الْجُبْنِ عَارٌ وَفِي الْإِقْدَامِ مَكْرُمَةٌ ... وَالْمَرْءُ فِي الْجُبْنِ لَا يَنْجُو مِنَ الْقَدَرِ

«Korkaklıkta ar ve utanç, ileri atılmakta ise şeref ve kerem vardır ... İnsan korkaklık etmekle kaderden kurtulamaz.»

وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ بِالْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ، وَيُؤْخَذُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ عَدَمُ جَوَازِ الْفِرَارِ مِنَ الطَّاعُونِ إِذَا وَقَعَ بِأَرْضٍ وَأَنْتِ فِيهَا، وَقَدْ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ النَّهْيُ عَنِ الْفِرَارِ مِنَ الطَّاعُونِ، وَعَنِ الْقُدُومِ عَلَى الْأَرْضِ الَّتِي هُوَ فِيهَا إِذَا كُنْتَ خَارِجًا عَنْهَا.

Zikredilen ayetlerle kastedilen de budur. Bu ayetten, bir yerde veba (taun) salgını çıktığında sen orada isen oradan kaçmanın caiz olmadığı hükmü çıkarılır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den taun salgınından kaçmanın ve dışarıda bulunulduğunda salgının olduğu yere girmenin yasaklandığı sabit olmuştur.

تَنْبِيهٌ

UYARI

لَمْ تَأْتِ لَفْظَةُ أَلَمْ تَرَ وَنَحْوُهَا فِي الْقُرْآنِ مِمَّا تَقَدَّمَهُ لَفْظُ أَلَمْ، مُعَدَّاةً إِلَّا بِالْحَرْفِ الَّذِي هُوَ إِلَى. وَقَدْ ظَنَّ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ أَنَّ ذَلِكَ لَازِمٌ، وَالتَّحْقِيقُ عَدَمُ لُزُومِهِ وَجَوَازُ تَعْدِيَتِهِ بِنَفْسِهِ دُونَ حَرْفِ الْجَرِّ، كَمَا يَشْهَدُ لَهُ قَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ: [الطَّوِيلِ]

Kur'an'da { أَلَمْ تَرَ } ve başında "elem" lafzı bulunan benzeri kullanımlar, sadece cer harfi olan "ilâ" (إِلَى) ile müteaddî (geçişli) olarak gelmiştir. Bazı âlimler bunun zorunlu olduğunu zannetmişlerdir; ancak tahkik ehlinin görüşüne göre bu zorunlu değildir ve harf-i cer olmaksızın bizzat [meful alarak] müteaddî kılınması da caizdir. Nitekim İmruü'l-Kays'ın şu sözü buna şahittir: [Tavîl vezninde]

أَلَمْ تَرَيَانِي كُلَّمَا جِئْتُ طَارِقًا ... وَجَدْتُ بِهَا طِيبًا وَإِنْ لَمْ تَطَيَّبِ

«Görmediniz mi beni; gece vakti kapısını her çaldığımda ... koku sürünmemiş olsa bile onda güzel bir koku bulurum.»

قَوْلُهُ تَعَالَى: مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً، لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا قَدْرَ هَذِهِ الْأَضْعَافِ الْكَثِيرَةِ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّهَا تَبْلُغُ سَبْعَمِائَةِ ضِعْفٍ وَتَزِيدُ

Allah Teâlâ'nın: { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً } “Kimdir o kimse ki Allah'a güzel bir borç versin de Allah da bunu ona kat kat fazlasıyla artırsın” kavli. Burada bu kat kat fazlalığın miktarını açıklamamış, ancak başka bir yerde bunun yedi yüz kata ulaşıp daha da artacağını

عَنْ ذَلِكَ. وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضَاعِفُ [٢ \ ١٦٢] .

belirtmiştir. Bu da Teâlâ'nın şu kavlindedir: { مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضَاعِفُ } “Mallarını Allah yolunda harcayanların durumu, her başağında yüz tane olmak üzere yedi başak veren bir tanenin durumu gibidir. Allah kat kat artırır” [el-Bakara: 261].

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَآتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشَاءُ، لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا شَيْئًا مِمَّا عَلَّمَهُ، وَقَدْ بَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّ مِمَّا عَلَّمَهُ صَنْعَةَ الدُّرُوعِ كَقَوْلِهِ: وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ [٢١ \ ٨٠] الْآيَةَ، وَقَوْلُهُ: وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ أَنِ اعْمَلْ سَابِغَاتٍ وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ [٣٤ \ ١١، ١٠] .

Allah Teâlâ'nın: { وَآتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشَاءُ } “Allah ona hükümdarlık ve hikmet verdi ve dilediği şeylerden ona öğretti” kavli. Burada ona öğrettiği şeylerden hiçbirini açıklamamıştır; ancak başka yerlerde ona öğrettiği şeyler arasında zırh yapma sanatının bulunduğunu açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ } “Sizi savaşınızın şiddetinden korusun diye ona sizin için zırh yapma sanatını öğrettik” [el-Enbiyâ: 80]. Ve şöyle buyurmuştur: { وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ أَنِ اعْمَلْ سَابِغَاتٍ وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ } “Ona demiri yumuşattık: 'Geniş zırhlar yap ve halkaları birbirine geçirmede intizamı gözet' [diye vahyettik]” [Sebe': 10-11].

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ، وَإِنَّكَ لِمَنَ الْمُرْسَلِينَ يُفْهَمُ مِنْ تَأْكِيدِهِ هُنَا بَأَنَّ وَاللَّامِ أَنَّ الْكُفَّارَ يُنْكِرُونَ رِسَالَتَهُ كَمَا تَقَرَّرَ فِي فَنِّ الْمَعَانِي، وَقَدْ صَرَّحَ بِهَذَا الْمَفْهُومِ فِي قَوْلِهِ: وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا [١٣ \ ٤٣] .

Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ } “Şüphesiz sen gönderilmiş peygamberlerdensin” kavli. { وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ } “Şüphesiz sen gönderilmiş peygamberlerdensin” ifadesinin burada "inne" (إِنَّ) ve "lâm" (اللام) harfiyle tekit edilmesinden, kâfirlerin onun risaletini inkâr ettikleri anlaşılmaktadır; nitekim bu husus meânî ilminde yerleşmiş bir kuraldır. Allah Teâlâ bu mefhûmu şu kavlinde açıkça ifade etmiştir: { وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا } “Kâfirler: 'Sen peygamber olarak gönderilmiş değilsin' derler” [er-Ra'd: 43].

قَوْلُهُ تَعَالَى: تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ، لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا هَذَا الَّذِي كَلَّمَهُ اللَّهُ مِنْهُمْ وَقَدْ بَيَّنَ أَنَّ مِنْهُمْ مُوسَى عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ بِقَوْلِهِ: وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا [٤ \ ١٦٤] ، وَقَوْلُهُ: إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسَالَاتِي وَبِكَلَامِي [٧ \ ١٤٤] .

Allah Teâlâ'nın: { تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ } “İşte bu peygamberler! Biz onların bir kısmını diğerlerine üstün kıldık. Onlardan kimi var ki Allah onunla konuştu, kimini de derecelerle yükseltti” kavli. Burada Allah'ın kendisiyle konuştuğu peygamberin kim olduğunu açıklamamıştır; ancak bunların arasında Musa'nın aleyhi ve alâ nebiyyinâ's-salâtü ve's-selâm bulunduğunu şu kavliyle açıklamıştır: { وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا } “Ve Allah Mûsâ ile bizzat konuştu” [en-Nisâ: 164]. Ve şu kavliyle: { إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسَالَاتِي وَبِكَلَامِي } “Seni peygamberliklerimle ve seninle konuşmamla insanlar üzerine seçkin kıldım” [el-A'râf: 144].

قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ، يَعْنِي مُوسَى وَمُحَمَّدًا صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِمَا وَسَلَّمَ، وَكَذَلِكَ آدَمُ كَمَا وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ الْمَرْوِيِّ فِي «صَحِيحِ ابْنِ حِبَّانَ» عَنْ أَبِي ذَرٍّ ﵁.

İbn Kesîr şöyle demiştir: «{ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ } "Onlardan kimi var ki Allah onunla konuştu", yani Mûsâ ve Muhammed -sallallâhu aleyhimâ ve sellem-'dir. Nitekim Ebû Zer radıyallâhu anh'tan rivayet edilip Sahîh-i İbn Hibbân'da yer alan hadiste geçtiği üzere Âdem de böyledir.»

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: تَكْلِيمُ آدَمَ الْوَارِدُ فِي «صَحِيحِ ابْنِ حِبَّانَ» يُبَيِّنُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقُلْنَا يَاآدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ [٢ \ ٣٥] ، وَأَمْثَالُهَا مِنَ الْآيَاتِ فَإِنَّهُ ظَاهِرٌ فِي أَنَّهُ بِغَيْرِ وَاسِطَةِ الْمَلَكِ، وَيَظْهَرُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ نَهْيُ حَوَّاءَ عَنِ الشَّجَرَةِ عَلَى لِسَانِهِ، فَهُوَ رَسُولٌ إِلَيْهَا بِذَلِكَ.

Kitabın müellifi -Allah onu affetsin- der ki: Sahîh-i İbn Hibbân'da zikredilen Âdem ile konuşulması hususunu, Allah Teâlâ'nın: { وَقُلْنَا يَاآدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ } “'Ey Âdem! Sen ve eşin cennete yerleşin' dedik” [el-Bakara: 35] kavli ve benzeri ayetler açıklamaktadır; zira bu, meleğin vasıtası olmaksızın gerçekleştiğinde zahirdir. Bu ayetten, Havvâ'nın o ağaçtan [yemesinin] Âdem'in diliyle yasaklandığı anlaşılmaktadır; bu sebeple o, bu hususta ona bir elçidir.

قَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ، مَا نَصُّهُ: وَقَدْ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ آدَمَ أَنَبِيٌّ مُرْسَلٌ هُوَ؟ فَقَالَ: «نَعَمْ نَبِيٌّ مُكَلَّمٌ» ، قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَقَدْ تَأَوَّلَ بَعْضُ النَّاسِ أَنَّ تَكْلِيمَ آدَمَ كَانَ فِي الْجَنَّةِ، فَعَلَى هَذَا تَبْقَى خَاصِّيَّةُ مُوسَى اهـ.

Kurtubî, Allah Teâlâ'nın: { مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ } “Onlardan kimi var ki Allah onunla konuştu” kavlinin tefsirinde aynen şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Âdem'in gönderilmiş bir peygamber (mürsel nebi) olup olmadığı sorulmuş, o da: "Evet, kendisiyle konuşulmuş bir peygamberdir" buyurmuştur. İbn Atiyye ise şöyle demiştir: Bazı insanlar Âdem ile konuşulmanın cennette olduğunu tevil etmişlerdir; buna göre [dünyada vasıtasız kelama mazhar olma] hususiyeti Mûsâ'ya mahsus kalmaya devam eder.»

وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى [٢ \ ٣٨] ، فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» مَا نَصُّهُ: لِأَنَّ آدَمَ كَانَ هُوَ النَّبِيَّ ﷺ أَيَّامَ حَيَاتِهِ، بَعْدَ أَنْ أُهْبِطَ إِلَى

İbn Cerîr, Bakara Suresi'nde yer alan Allah Teâlâ'nın: { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى } “Benden size bir hidayet geldiği zaman” [el-Bakara: 38] kavlinin tefsirinde aynen şöyle demiştir: «Çünkü Âdem,

الْأَرْضِ، وَالرَّسُولُ مِنَ اللَّهِ جَلَّ ثَنَاؤُهُ إِلَى وَلَدِهِ، فَغَيْرُ جَائِزٍ أَنْ يَكُونَ مَعْنِيًّا وَهُوَ، الرَّسُولُ ﷺ بِقَوْلِهِ: فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى، أَيْ: رُسُلٌ اهـ مَحَلُّ الْحُجَّةِ مِنْهُ بِلَفْظِهِ وَفِيهِ وَفِي كَلَامِ ابْنِ كَثِيرٍ الْمُتَقَدِّمِ عَنْ «صَحِيحِ ابْنِ حِبَّانَ» التَّصْرِيحُ بِأَنَّ آدَمَ رَسُولٌ وَهُوَ مُشْكِلٌ مَعَ مَا ثَبَتَ فِي حَدِيثِ الشَّفَاعَةِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ مِنْ أَنَّ نُوحًا عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ أَوَّلُ الرُّسُلِ وَيَشْهَدُ لَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ [٤ \ ١٦٣] ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ لَا طَرِيقَ لِلْجَمْعِ إِلَّا مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ آدَمَ أُرْسِلَ لِزَوْجِهِ وَذُرِّيَّتِهِ فِي الْجَنَّةِ، وَنُوحٌ أَوَّلُ رَسُولٍ أُرْسِلَ فِي الْأَرْضِ، وَيَدُلُّ لِهَذَا الْجَمْعِ مَا ثَبَتَ فِي «الصَّحِيحَيْنِ» وَغَيْرِهِمَا، وَيَقُولُ: «وَلَكِنِ ائْتُوا نُوحًا فَإِنَّهُ أَوَّلُ رَسُولٍ بَعَثَهُ اللَّهُ إِلَى أَهْلِ الْأَرْضِ» ، الْحَدِيثَ. فَقَوْلُهُ: «إِلَى أَهْلِ» الْأَرْضِ، لَوْ لَمْ يُرَدْ بِهِ الِاحْتِرَازُ عَنْ رَسُولٍ بُعِثَ لِغَيْرِ أَهْلِ الْأَرْضِ، لَكَانَ ذَلِكَ الْكَلَامُ حَشْوًا، بَلْ يُفْهَمُ مِنْ مَفْهُومِ مُخَالَفَتِهِ مَا ذَكَرْنَا. وَيَتَأَنَّسُ لَهُ بِكَلَامِ ابْنِ عَطِيَّةَ الَّذِي قَدَّمْنَا نَقْلَ الْقُرْطُبِيِّ لَهُ.

yeryüzüne indirildikten sonra yaşadığı müddetçe peygamber ve sânı yüce olan Allah'tan çocuklarına [gönderilmiş] bir elçi idi. Dolayısıyla elçi sallallâhu aleyhi ve sellem olduğu halde onun: { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى } "Benden size bir hidayet -yani elçiler- geldiği zaman" kavliyle kastedilmiş olması caiz değildir.» Delil getirilen kısım lafzıyla böyledir. Bu ifadede ve İbn Kesîr'in yukarıda geçen Sahîh-i İbn Hibbân'dan naklettiği sözünde Âdem'in bir resul olduğu açıkça belirtilmektedir. Ancak bu durum, ittifak edilen şefaat hadisinde Nûh'un aleyhi ve alâ nebiyyinâ's-salâtü ve's-selâm ilk resul olarak sabit olmasıyla ve Teâlâ'nın: { إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ } “Şüphesiz Nûh'a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi sana da vahyettik” [en-Nisâ: 163] kavlinin buna şahitlik etmesiyle müşkil görünmektedir. Görünen o ki aralarını telif etmenin iki vecihten başka yolu yoktur: Birincisi: Âdem cennette eşine ve zürriyetine gönderilmiştir; Nûh ise yeryüzünde gönderilen ilk resuldür. Bu telife, Sahîhayn ve diğer kaynaklarda sabit olan şu hadis delalet etmektedir: «Fakat siz Nûh'a gidin; çünkü o, Allah'ın yeryüzü ehline gönderdiği ilk resuldür.» Hadisteki «yeryüzü ehline» kaydı, şayet yeryüzü ehlinden başkasına gönderilen bir resulden sakındırma kastı taşımasaydı, bu ifade gereksiz bir lafız (haşiv) olurdu; aksine mefhûm-i muhalifinden zikrettiğimiz mana anlaşılmaktadır. Kurtubî'den naklettiğimiz İbn Atiyye'nin sözü de bu manayı desteklemektedir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ آدَمَ أُرْسِلَ إِلَى ذُرِّيَّتِهِ وَهُمْ عَلَى الْفِطْرَةِ لَمْ يَصْدُرْ مِنْهُمْ كُفْرٌ فَأَطَاعُوهُ، وَنُوحٌ هُوَ أَوَّلُ رَسُولٍ أُرْسِلَ لِقَوْمٍ كَافِرِينَ يَنْهَاهُمْ عَنِ الْإِشْرَاكِ بِاللَّهِ تَعَالَى، وَيَأْمُرُهُمْ بِإِخْلَاصِ الْعِبَادَةِ لَهُ وَحْدَهُ، وَيَدُلُّ لِهَذَا الْوَجْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا كَانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً وَاحِدَةً الْآيَةَ [١٠ \ ١٩] . أَيْ: عَلَى الدِّينِ الْحَنِيفِ، أَيْ حَتَّى كَفَرَ قَوْمُ نُوحٍ، وَقَوْلُهُ: كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ الْآيَةَ [٢ \ ٢١٣] . وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

İkinci vecih: Âdem zürriyetine onlar fıtrat üzereyken ve kendilerinden hiçbir küfür sâdır olmamışken gönderilmiş, onlar da kendisine itaat etmişlerdir. Nûh ise kâfir bir kavme onları Allah Teâlâ'ya şirk koşmaktan nehyetmek ve ibadeti yalnızca O'na has kılmalarını emretmek üzere gönderilen ilk resuldür. Bu veche Allah Teâlâ'nın: { وَمَا كَانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً وَاحِدَةً } “İnsanlar tek bir ümmetten başka bir şey değildi” [Yûnus: 19] ayeti -yani hanîf din üzere idiler, ta ki Nûh kavmi küfre sapana kadar- ve: { كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ } “İnsanlar tek bir ümmetti; derken Allah peygamberler gönderdi” [el-Bakara: 213] kavli delalet etmektedir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ، أَشَارَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ إِلَى أَنَّ مِنْهُمْ مُحَمَّدًا ﷺ كَقَوْلِهِ: عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا [١٧ \ ٧٩] ، أَوْ قَوْلِهِ: وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ الْآيَةَ [٣٤ \ ٢٨] ، وَقَوْلِهِ: إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا [٧ \ ١٥٨] ، وَقَوْلِهِ: تَبَارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلَى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعَالَمِينَ نَذِيرًا [٢٥] ، وَأَشَارَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ إِلَى أَنَّ مِنْهُمْ إِبْرَاهِيمَ كَقَوْلِهِ: وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا [٤ \ ١٢٥] ، وَقَوْلِهِ: إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا [٢ \ ١٢٤] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Allah Teâlâ'nın: { وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ } “Kimini de derecelerle yükseltti” kavline gelince; başka yerlerde bunlardan birinin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem olduğuna işaret etmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: { عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا } “Umulur ki Rabbin seni övgüye layık bir makama (Makâm-ı Mahmûd'a) ulaştırır” [el-İsrâ: 79]. Veya şu kavli: { وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ } “Biz seni ancak bütün insanlara gönderdik” [Sebe': 28], şu kavli: { إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا } “Şüphesiz ben hepinize gönderilmiş Allah'ın elçisiyim” [el-A'râf: 158] ve şu kavli: { تَبَارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلَى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعَالَمِينَ نَذِيرًا } “Âlemlere uyarıcı olsun diye kuluna Furkan'ı indiren [Allah] ne yücedir” [el-Furkân: 1]. Başka yerlerde ise bunlardan birinin İbrahim olduğuna işaret etmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا } “Ve Allah İbrâhim'i dost (halîl) edindi” [en-Nisâ: 125] ve şu kavli: { إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا } “Ben seni insanlara önder kılacağım” [el-Bakara: 124] ve diğer ayetler.

وَأَشَارَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ إِلَى أَنَّ مِنْهُمْ دَاوُدَ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَلَقَدْ فَضَّلْنَا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلَى بَعْضٍ وَآتَيْنَا دَاوُدَ زَبُورًا [١٧] ، وَأَشَارَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ إِلَى أَنَّ مِنْهُمْ إِدْرِيسَ

Başka bir yerde bunlardan birinin Dâvûd olduğuna işaret etmiştir ki o da şu kavlidir: { وَلَقَدْ فَضَّلْنَا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلَى بَعْضٍ وَآتَيْنَا دَاوُدَ زَبُورًا } “Andolsun ki biz peygamberlerin kimini kimine üstün kıldık ve Dâvûd'a Zebûr'u verdik” [el-İsrâ: 55]. Başka bir yerde bunlardan birinin İdrîs olduğuna işaret etmiştir

وَهُوَ قَوْلُهُ: وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا [١٩ \ ٥٧] ، وَأَشَارَ هُنَا إِلَى أَنَّ مِنْهُمْ عِيسَى بِقَوْلِهِ: وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ [٢ \ ٨٧] .

ki o da şu kavlidir: { وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا } “Ve onu yüce bir makama yükselttik” [Meryem: 57]. Burada ise bunlardan birinin Îsâ olduğuna şu kavliyle işaret etmiştir: { وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ } “Meryem oğlu Îsâ'ya apaçık deliller verdik” [el-Bakara: 87/253].

تَنْبِيهٌ

UYARI

فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، أَعْنِي قَوْلَهُ تَعَالَى: تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ الْآيَةَ، إِشْكَالٌ قَوِيٌّ مَعْرُوفٌ. وَوَجْهُهُ: أَنَّهُ ثَبَتَ فِي حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ أَنَّهُ ﷺ قَالَ: «لَا تُخَيِّرُونِي عَلَى مُوسَى ; فَإِنَّ النَّاسَ يَصْعَقُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَكُونُ أَوَّلَ مَنْ يَفِيقُ، فَإِذَا مُوسَى بَاطِشٌ بِجَانِبِ الْعَرْشِ، فَلَا أَدْرِي أَفَاقَ قَبْلِي أَمْ كَانَ مِمَّنِ اسْتَثْنَى اللَّهُ» ، وَثَبَتَ أَيْضًا فِي حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ: «لَا تُخَيِّرُوا بَيْنَ الْأَنْبِيَاءِ ; فَإِنَّ النَّاسَ يَصْعَقُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ» الْحَدِيثَ، وَفِي رِوَايَةٍ: «لَا تُفَضِّلُوا بَيْنَ أَنْبِيَاءِ اللَّهِ» ، وَفِي رِوَايَةٍ: «لَا تُخَيِّرُونِي مِنْ بَيْنِ الْأَنْبِيَاءِ» .

Bu kerim ayette, yani Allah Teâlâ'nın: { تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ } “İşte bu peygamberler! Biz onların bir kısmını diğerlerine üstün kıldık” kavlinde bilinen güçlü bir müşkillik (işkâl) vardır. Şöyle ki: Ebû Hüreyre'den müttefekun aleyh olarak rivayet edilen hadiste Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Beni Musa'ya üstün tutmayın; zira kıyamet gününde insanlar bayılacak ve ben ilk ayıkan olacağım. Bir de bakacağım ki Musa Arş'ın bir kenarını tutmuş vaziyettedir. Benden önce mi ayıldı yoksa Allah'ın istisna ettiği kimselerden miydi bilemem» buyurduğu sabittir. Aynı şekilde Ebû Saîd'den müttefekun aleyh olarak rivayet edilen hadiste de şöyle buyrulduğu sabittir: «Peygamberler arasında üstünlük yarıştırmayınız; zira insanlar kıyamet gününde bayılacaklardır...» Bir rivayette: «Allah'ın peygamberleri arasında üstünlük derecelendirmesi yapmayın», başka bir rivayette ise: «Beni peygamberler arasından seçip üstün tutmayın» buyrulmuştur.

وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ مَا نَصُّهُ: وَهَذِهِ الْآيَةُ مُشْكِلَةٌ، وَالْأَحَادِيثُ ثَابِتَةٌ بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «لَا تُخَيِّرُوا بَيْنَ الْأَنْبِيَاءِ وَلَا تُفَضِّلُوا بَيْنَ أَنْبِيَاءِ اللَّهِ» ، رَوَاهَا الْأَئِمَّةُ الثِّقَاتُ، أَيْ: لَا تَقُولُوا فُلَانٌ خَيْرٌ مِنْ فُلَانٍ، وَلَا فُلَانٌ أَفْضَلُ مِنْ فُلَانٍ، اهـ.

Kurtubî bu ayetin tefsirinde aynen şöyle demiştir: «Bu ayet müşküldür; oysa Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in 'Peygamberler arasında üstünlük yarıştırmayın ve Allah'ın peygamberleri arasında tafdîl yapmayın (üstünlük derecelendirmesine gitmeyin)' buyurduğuna dair hadisler sabittir ve bunları sika (güvenilir) imamlar rivayet etmiştir. Yani 'falan falancadan daha hayırlıdır', 'falan falancadan daha üstündür' demeyiniz.»

قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي الْجَوَابِ عَنْ هَذَا الْإِشْكَالِ مَا نَصُّهُ: وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ هَذَا كَانَ قَبْلَ أَنْ يُعْلَمَ بِالتَّفْضِيلِ، وَفِي هَذَا نَظَرٌ.

İbn Kesîr bu işkâle cevap sadedinde aynen şöyle demiştir: «Cevap birkaç vecihten verilir: Birincisi: Bu nehiy, [kendisine] tafdîl (üstün kılındığı) bildirilmeden önce idi. Fakat bu görüşte nazar (eleştiriye açık yön) vardır.

الثَّانِي: أَنَّ هَذَا قَالَهُ مِنْ بَابِ الْهَضْمِ وَالتَّوَاضُعِ.

İkincisi: Bunu nefsini kırma ve tevazu kabilinden söylemiştir.

الثَّالِثُ: أَنَّ هَذَا نَهْيٌ عَنِ التَّفْضِيلِ فِي مِثْلِ هَذَا الْحَالِ الَّتِي تَحَاكَمُوا فِيهَا عِنْدَ التَّخَاصُمِ وَالتَّشَاجُرِ.

Üçüncüsü: Bu, aralarında çekiştiklerinde ve tartıştıklarında hüküm talep ettikleri bu tür durumlar esnasında tafdîl yapmaktan (üstünlük iddia etmekten) men etmektir.

الرَّابِعُ: لَا تُفَضِّلُوا بِمُجَرَّدِ الْآرَاءِ وَالْعَصَبِيَّةِ.

Dördüncüsü: Sırf şahsi görüşlerinizle ve taassupla üstünlük derecelendirmesi yapmayınız.

الْخَامِسُ: لَيْسَ مَقَامُ التَّفْضِيلِ إِلَيْكُمْ، وَإِنَّمَا هُوَ إِلَى اللَّهِ ﷿، وَعَلَيْكُمُ الِانْقِيَادُ وَالتَّسْلِيمُ لَهُ وَالْإِيمَانُ بِهِ، اهـ مِنْهُ بِلَفْظِهِ.

Beşincisi: Tafdîl (üstün kılma) makamı size ait değildir; o ancak aziz ve celil olan Allah'a aittir. Size düşen ise O'na boyun eğmek, teslim olmak ve O'na iman etmektir.» Onun lafzıyla nakil böyledir.

وَذَكَرَ الْقُرْطُبِيُّ فِي «تَفْسِيرِهِ» أَجْوِبَةً كَثِيرَةً عَنْ هَذَا الْإِشْكَالِ، وَاخْتَارَ أَنَّ مَنْعَ التَّفْضِيلِ فِي خُصُوصِ النُّبُوَّةِ، وَجَوَازَهُ فِي غَيْرِهَا مِنْ زِيَادَةِ الْأَحْوَالِ، وَالْخُصُوصِ، وَالْكَرَامَاتِ فَقَدْ قَالَ مَا نَصُّهُ: قُلْتُ: وَأَحْسَنُ مِنْ هَذَا قَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْمَنْعَ مِنَ التَّفْضِيلِ إِنَّمَا هُوَ مِنْ جِهَةِ النُّبُوَّةِ هُوَ الَّتِي هِيَ خَصْلَةٌ وَاحِدَةٌ لَا تَفَاضُلَ فِيهَا، وَإِنَّمَا التَّفْضِيلُ

Kurtubî tefsirinde bu işkâl hakkında pek çok cevap zikretmiş ve tafdîl yasağının bizzat nübüvvetin kendisinde olduğunu; hâllerin ziyadeliği, hususiyetler ve kerametler gibi diğer hususlarda ise tafdîlin caiz olduğunu tercih ederek aynen şöyle demiştir: «Derim ki: Bundan daha güzeli şöyle diyenin sözüdür: Tafdîl yasağı ancak kendisinde üstünlük farkı bulunmayan tek bir haslet olan nübüvvet cihetindendir. Tafdîl ise

فِي زِيَادَةِ الْأَحْوَالِ وَالْخُصُوصِ، وَالْكَرَامَاتِ، وَالْأَلْطَافِ، وَالْمُعْجِزَاتِ الْمُتَبَايِنَاتِ.

ancak hâllerin ziyadeliğinde, hususiyetlerde, kerametlerde, lütuflarda ve birbirinden farklı mucizelerdedir.

وَأَمَّا النُّبُوَّةُ فِي نَفْسِهَا فَلَا تَتَفَاضَلُ، وَإِنَّمَا تَتَفَاضَلُ بِأُمُورٍ أُخَرَ زَائِدَةٍ عَلَيْهَا، وَلِذَلِكَ مِنْهُمْ رُسُلٌ وَأُولُو عَزْمٍ، وَمِنْهُمْ مَنِ اتُّخِذَ خَلِيلًا، وَمِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ فَضَّلْنَا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلَى بَعْضٍ وَآتَيْنَا دَاوُدَ زَبُورًا [١٧] ، قُلْتُ: وَهَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ، فَإِنَّهُ جَمَعَ بَيْنَ الْآيِ وَالْأَحَادِيثِ مِنْ غَيْرِ نَسْخٍ، وَالْقَوْلُ بِتَفْضِيلِ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ، إِنَّمَا هُوَ بِمَا مَنَحَ مِنَ الْفَضَائِلِ وَأَعْطَى مِنَ الْوَسَائِلِ، وَقَدْ أَشَارَ ابْنُ عَبَّاسٍ إِلَى هَذَا فَقَالَ: إِنِ اللَّهَ فَضَّلَ مُحَمَّدًا ﷺ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ وَعَلَى أَهْلِ السَّمَاءِ، فَقَالُوا: بِمَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ فَضَّلَهُ عَلَى أَهْلِ السَّمَاءِ؟ فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلَهٌ مِنْ دُونِهِ فَذَلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ كَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ [٢١ \ ٢٩] ، وَقَالَ لِمُحَمَّدٍ ﷺ: إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ [٤٨] ، قَالُوا: فَمَا فَضْلُهُ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ؟ قَالَ: قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسَانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ [١٤ \ ٤] ، وَقَالَ اللَّهُ ﷿ لِمُحَمَّدٍ ﷺ: وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ [٣٤ \ ٢٨] ، فَأَرْسَلَهُ إِلَى الْجِنِّ وَالْإِنْسِ، ذَكَرَهُ أَبُو مُحَمَّدٍ الدَّارِمِيُّ فِي «مُسْنَدِهِ» ، وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: خَيْرُ بَنِي آدَمَ نُوحٌ وَإِبْرَاهِيمُ وَمُوسَى وَمُحَمَّدٌ ﷺ وَهُمْ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ، وَهَذَا نَصٌّ مِنَ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ فِي التَّعْيِينِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَنْ أُرْسِلَ أَفْضَلُ مِمَّنْ لَمْ يُرْسَلْ ; فَإِنَّ مَنْ أُرْسِلَ فَضُلَ عَلَى غَيْرِهِ بِالرِّسَالَةِ، وَاسْتَوُوا فِي النُّبُوَّةِ إِلَى مَا يَلْقَاهُ الرُّسُلُ مِنْ تَكْذِيبِ أُمَمِهِمْ وَقَتْلِهِمْ إِيَّاهُمْ، وَهَذَا مِمَّا لَا خَفَاءَ بِهِ. اهـ مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ بِلَفْظِهِ.

Kendinde nübüvvet ise üstünlük kabul etmez; ancak ona zait olan diğer hususlarla üstünlük söz konusu olur. Bundan dolayı onların içinden resuller ve ulü'l-azm olanlar vardır; içlerinden halîl edinilen, Allah'ın bizzat konuştuğu ve derecelerle yükselttiği kimseler vardır. Allah Teâlâ: { وَلَقَدْ فَضَّلْنَا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلَى بَعْضٍ وَآتَيْنَا دَاوُدَ زَبُورًا } “Andolsun ki biz peygamberlerin kimini kimine üstün kıldık ve Dâvûd'a Zebûr'u verdik” [el-İsrâ: 55] buyurmuştur. Derim ki: Bu güzel bir sözdür; çünkü ayetler ve hadisler arasını nesh olmaksızın cem etmiştir. Bir kısmının diğerlerine üstün tutulduğunu söylemek, ancak bağışlanan faziletler ve verilen vesileler iledir. Nitekim İbn Abbâs buna işaret ederek: 'Allah, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i hem peygamberlere hem de sema ehline üstün kılmıştır' demiştir. 'Ey İbn Abbâs! Onu sema ehline ne ile üstün kıldı?' dediklerinde şöyle demiştir: 'Şüphesiz Allah Teâlâ: { وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلَهٌ مِنْ دُونِهِ فَذَلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ كَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ } "Onlardan her kim 'Ben O'ndan başka bir ilahım' derse, biz onu cehennemle cezalandırırız; zalimleri işte böyle cezalandırırız" [el-Enbiyâ: 29] buyurmuş, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ise: { إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ } "Şüphesiz biz sana apaçık bir fetih verdik; ta ki Allah senin geçmiş ve gelecek günahını bağışlasın" [el-Feth: 1-2] buyurmuştur.' 'Peki, peygamberlere olan üstünlüğü nedir?' dediklerinde ise şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ: { وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسَانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ } "Biz hiçbir elçiyi, kendilerine açıklasın diye kendi kavminin dilinden başkasıyla göndermedik" [İbrâhîm: 4] buyurmuş, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ise: { وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ } "Biz seni ancak bütün insanlara gönderdik" [Sebe': 28] buyurarak onu hem cinlere hem de insanlara göndermiştir.' Bunu Ebû Muhammed ed-Dârimî Müsned'inde zikretmiştir. Ebû Hüreyre de: 'Âdemoğlunun en hayırlıları Nûh, İbrâhim, Mûsâ ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; onlar resullerden ulü'l-azm olanlardır' demiştir. Bu, İbn Abbâs ve Ebû Hüreyre'den [üstün olanları] bizzat tayin eden açık bir ifadedir. Bilinmektedir ki elçi olarak gönderilen kimse, elçi olarak gönderilmeyenden daha üstündür; çünkü elçi olarak gönderilen kişi diğerine risalet ile üstün kılınmıştır, nübüvvette ise eşittirler; buna ilaveten resullerin ümmetleri tarafından yalanlanmaya ve öldürülmeye maruz kalmaları da vardır ki bu gizli olmayan bir husustur.» İlgili yer lafzıyla böyledir.

وَاخْتَارَ ابْنُ عَطِيَّةَ كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُ الْقُرْطُبِيُّ أَنَّ وَجْهَ الْجَمْعِ جَوَازُ التَّفْضِيلِ إِجْمَالًا كَقَوْلِهِ ﷺ: «أَنَا سَيِّدُ وَلَدِ آدَمَ وَلَا فَخْرَ» ، وَلَمْ يُعَيِّنْ وَمَنَعَ التَّفْضِيلَ عَلَى طَرِيقِ الْخُصُوصِ كَقَوْلِهِ: «لَا تُفَضِّلُونِي عَلَى مُوسَى» ، وَقَوْلِهِ: «لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ أَنْ يَقُولَ أَنَا خَيْرٌ مِنْ يُونُسَ بْنِ مَتَّى» ، وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

İbn Atiyye ise Kurtubî'nin kendisinden naklettiği üzere, cem etme vechinin; Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in isim belirtmeksizin: «Övünmek olmasın ama ben Âdemoğlunun efendisiyim» buyurması gibi icmâlî olarak tafdîlin caiz olması; «Beni Musa'ya üstün tutmayın» ve «Hiç kimseye 'Ben Yûnus b. Mettâ'dan daha hayırlıyım' demek yaraşmaz» ve benzeri hadislerdeki gibi hususi yolla tafdîlin ise menedilmesi olduğunu tercih etmiştir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلَا أَذًى لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ يُفْهَمُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ مَنْ أَتْبَعَ إِنْفَاقَهُ الْمَنَّ وَالْأَذَى لَمْ يَحْصُلْ لَهُ هَذَا الثَّوَابَ الْمَذْكُورَ هُنَا فِي قَوْلِهِ: مَنًّا وَلَا أَذًى لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ [٢ \ ٢٦٢] . وَقَدْ صَرَّحَ تَعَالَى بِهَذَا الْمَفْهُومِ فِي

Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلَا أَذًى لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Mallarını Allah yolunda harcayıp da sonra harcadıklarının arkasından başa kakmayan ve gönül kırmayanların Rableri katında mükâfatları vardır; onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir” [el-Bakara: 262] kavli. Bu ayetten, harcamasının peşinden başa kakan ve eziyet veren kimsenin; burada { مَنًّا وَلَا أَذًى لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Başa kakmayan ve gönül kırmayanların Rableri katında mükâfatları vardır; onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir” [el-Bakara: 262] kavlinde zikredilen bu sevaba nail olamayacağı anlaşılmaktadır. Allah Teâlâ bu mefhûmu şu kavlinde açıkça ifade etmiştir:

قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى الْآيَةَ [٢ \ ٢٦٤] .

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى } “Ey iman edenler! Başa kakmak ve gönül kırmak suretiyle sadakalarınızı boşa çıkarmayın” [el-Bakara: 264].

قَوْلُهُ تَعَالَى: اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ [٢ \ ٢٥٧] ، صَرَّحَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بِأَنَّ اللَّهَ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ، وَصَرَّحَ فِي آيَةٍ أُخْرَى بِأَنَّهُ وَلِيُّهُمْ، وَأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَلِيُّهُمْ، وَأَنَّ بَعْضَهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الْآيَةَ [٥] ، وَقَالَ: وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ [٩ \ ٧١] ، وَصَرَّحَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ بِخُصُوصِ هَذِهِ الْوِلَايَةِ لِلْمُسْلِمِينَ دُونَ الْكَافِرِينَ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكَافِرِينَ لَا مَوْلَى لَهُمْ [٤٧ \ ١١] ، وَصَرَّحَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ بِأَنَّ نَبِيَّهُ ﷺ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ [٣٣ \ ٦] ، وَبَيَّنَ فِي آيَةِ «الْبَقَرَةِ» هَذِهِ، ثَمَرَةَ وِلَايَتِهِ تَعَالَى لِلْمُؤْمِنِينَ، وَهِيَ إِخْرَاجُهُ لَهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ [٢ \ ٢٥٧] ، وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ مِنْ ثَمَرَةِ وِلَايَتِهِ إِذْهَابَ الْخَوْفِ وَالْحُزْنِ عَنْ أَوْلِيَائِهِ، وَبَيَّنَ أَنَّ وِلَايَتَهُمْ لَهُ تَعَالَى بِإِيمَانِهِنَّ وَتَقْوَاهُمْ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ [١٠ \ ٦٢، ٦٣] ، وَصَرَّحَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّهُ تَعَالَى وَلِيُّ نَبِيِّهِ ﷺ، وَأَنَّهُ أَيْضًا يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتَابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ [٧ \ ١٩٦] .

Allah Teâlâ'nın: { اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ } “Allah, iman edenlerin velisidir (dostu ve yardımcısıdır); onları karanlıklardan aydınlığa çıkarır” [el-Bakara: 257] kavli. Bu kerim ayette Allah'ın müminlerin velisi olduğunu açıkça belirtmiş; başka bir ayette ise kendisinin onların velisi olduğunu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onların velisi olduğunu ve birbirlerinin de velileri olduklarını şu kavliyle açıkça ifade etmiştir: { إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا } “Sizin veliniz ancak Allah, O'nun Resûlü ve iman edenlerdir” [el-Mâide: 55]. Ve şöyle buyurmuştur: { وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ } “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin velileridir” [et-Tevbe: 71]. Başka bir yerde ise bu velayetin kâfirlere değil, sadece Müslümanlara mahsus olduğunu şu kavliyle açıkça belirtmiştir: { ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكَافِرِينَ لَا مَوْلَى لَهُمْ } “Bu, Allah'ın iman edenlerin mevlası (koruyucusu) olmasından ve kâfirlerin ise hiçbir mevlası bulunmamasındandır” [Muhammed: 11]. Başka bir yerde Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem'in müminlere kendi canlarından daha evlâ olduğunu şu kavliyle açıkça belirtmiştir: { النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ } “Peygamber, müminlere kendi canlarından daha evlâdır” [el-Ahzâb: 6]. Bakara Suresi'ndeki bu ayette ise Teâlâ'nın müminlere olan velayetinin meyvesini, yani onları karanlıklardan aydınlığa çıkarması olduğunu şu kavliyle açıklamıştır: { اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ } “Allah, iman edenlerin velisidir; onları karanlıklardan aydınlığa çıkarır” [el-Bakara: 257]. Başka bir yerde O'nun velayetinin meyvelerinden birinin de velilerinden korku ve hüznü gidermek olduğunu açıklamış ve O'na olan velayetlerinin imanları ve takvaları sayesinde olduğunu şu kavlinde belirtmiştir: { أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ } “Bilesiniz ki Allah'ın dostlarına hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de. Onlar iman edip takvalı olan kimselerdir” [Yûnus: 62-63]. Başka bir yerde ise Teâlâ'nın bizzat Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem'in velisi olduğunu ve aynı zamanda salihleri de dost edinip gözettiğini şu kavliyle açıkça belirtmiştir: { إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتَابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ } “Şüphesiz benim velim Kitab'ı indiren Allah'tır ve O salihleri gözetip dost edinir” [el-A'râf: 196].

قَوْلُهُ تَعَالَى: يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ الْمُرَادُ بِالظُّلُمَاتِ الضَّلَالَةُ، وَبِالنُّورِ الْهُدَى، وَهَذِهِ الْآيَةُ يُفْهَمُ مِنْهَا أَنَّ طُرُقَ الضَّلَالِ مُتَعَدِّدَةٌ ; لِجَمْعِهِ الظُّلُمَاتِ وَأَنَّ طَرِيقَ الْحَقِّ وَاحِدَةٌ ; لِإِفْرَادِهِ النُّورَ، وَهَذَا الْمَعْنَى الْمُشَارُ إِلَيْهِ هُنَا بَيَّنَهُ تَعَالَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَقَوْلِهِ: وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ [٦ \ ١٥٣] .

Allah Teâlâ'nın: { يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ } “Onları karanlıklardan aydınlığa çıkarır” kavli. Karanlıklardan (zulumât) maksat dalalet, aydınlıktan (nûr) maksat ise hidayettir. Bu ayetten, dalalet yollarının çok olduğu anlaşılmaktadır; zira "ez-zulumât" lafzını çoğul getirmiştir; hak yolun ise tek olduğu anlaşılmaktadır, çünkü "en-nûr" lafzını tekil getirmiştir. Burada işaret edilen bu manayı Teâlâ başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ } “Şüphesiz bu benim dosdoğru yolumdur, ona uyun; başka yollara uymayın ki sizi O'nun yolundan ayırıp parçalamasın” [el-En'âm: 153].

قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ، مَا نَصُّهُ: وَلِهَذَا وَحَّدَ تَعَالَى لَفْظَ النُّورِ وَجَمَعَ الظُّلُمَاتِ ; لِأَنَّ الْحَقَّ وَاحِدٌ وَالْكُفْرَ أَجْنَاسٌ كَثِيرَةٌ وَكُلُّهَا بَاطِلَةٌ كَمَا قَالَ: وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ، وَقَالَ تَعَالَى: وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ [٦] ، وَقَالَ تَعَالَى: عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ عِزِينَ [٧٠ \ ٣٧] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ الَّتِي فِي لَفْظِهَا إِشْعَارٌ بِتَفَرُّدِ

İbn Kesîr bu ayetin tefsirinde aynen şöyle demiştir: «Bundan dolayı Teâlâ "en-nûr" lafzını tekil kılmış, "ez-zulumât"ı ise çoğul getirmiştir; çünkü hak birdir, küfür ise pek çok cins olup hepsi de batıldır; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } "Şüphesiz bu benim dosdoğru yolumdur, ona uyun; başka yollara uymayın ki sizi O'nun yolundan ayırıp parçalamasın. Sakınasınız diye Allah size bunu emretti" [el-En'âm: 153]. Ve Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ } "Karanlıkları ve aydınlığı kıldı" [el-En'âm: 1]. Ve Teâlâ: { عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ عِزِينَ } "Sağdan ve soldan bölük bölük" [el-Meâric: 37] buyurmuştur. Lafzında hakkın tekliğine

الْحَقِّ وَانْتِشَارِ الْبَاطِلِ وَتَعَدُّدِهِ وَتَشَعُّبِهِ مِنْهُ بِلَفْظِهِ.

, batılın ise yaygınlığına, çokluğuna ve dallanıp budaklanmasına işaret bulunan diğer ayetler de böyledir.» Onun lafzıyla nakil böyledir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ الْآيَةَ، قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الطَّاغُوتُ الشَّيْطَانُ وَيَدُلُّ لِهَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ [٣ \ ١٧٥] ، أَيْ يُخَوِّفُكُمْ مِنْ أَوْلِيَائِهِ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: الَّذِينَ آمَنُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ فَقَاتِلُوا أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا [٤] ، وَقَوْلُهُ: أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ الْآيَةَ [١٨ \ ٥٠] ، وَقَوْلُهُ: إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ الْآيَةَ [٧] ، وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ كُلَّ مَا عُبِدَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَهُوَ طَاغُوتٌ وَالْحَظُّ الْأَكْبَرُ مِنْ ذَلِكَ لِلشَّيْطَانِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَابَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ الْآيَةَ [٣٦ \ ٦٠] ، وَقَالَ: إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِنَاثًا وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطَانًا مَرِيدًا [٤ \ ١١٧] ، وَقَالَ عَنْ خَلِيلِهِ إِبْرَاهِيمَ: يَا أَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ الْآيَةَ [١٩ \ ٤٤] ، وَقَالَ: وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ [٦ \ ١٢١] . إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ } “Kâfirlerin velileri (dostları) ise tâğûttur” [el-Bakara: 257] ayeti. Bazı âlimler: «Tâğût şeytandır» demişlerdir. Buna Allah Teâlâ'nın: { إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ } “İşte o şeytan ancak kendi dostlarından korkutur” [Âl-i İmrân: 175] kavli -yani sizi kendi dostlarıyla korkutur-; Teâlâ'nın: { الَّذِينَ آمَنُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ فَقَاتِلُوا أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا } “İman edenler Allah yolunda savaşırlar, inkâr edenler ise tâğût yolunda savaşırlar. O halde şeytanın dostlarıyla savaşın; şüphesiz şeytanın hilesi zayıftır” [en-Nisâ: 76] kavli; { أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ } “Beni bırakıp da onu ve zürriyetini mi dost ediniyorsunuz? Oysa onlar sizin düşmanınızdır” [el-Kehf: 50] kavli ve { إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ } “Şüphesiz onlar şeytanları dost edindiler” [el-A'râf: 30] kavli delalet etmektedir. Tahkik ehlinin benimsediği görüşe göre ise Allah'tan başka ibadet edilen her şey tâğûttur ve bundaki en büyük pay şeytana aittir; nitekim Allah Teâlâ: { أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَابَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ } “Ey Âdemoğulları! Şeytana kulluk etmeyin diye size ahdetmedim mi?” [Yâsîn: 60] buyurmuştur. Ve şöyle buyurmuştur: { إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِنَاثًا وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطَانًا مَرِيدًا } “Onlar O'nu bırakıp yalnızca dişilere taparlar ve ancak inatçı bir şeytana taparlar” [en-Nisâ: 117]. Dostu İbrâhim hakkında ise şöyle buyurmuştur: { يَا أَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ } “Babacığım! Şeytana kulluk etme” [Meryem: 44]. Ve şöyle buyurmuştur: { وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ } “Şüphesiz şeytanlar, sizinle tartışmaları için dostlarına fısıldarlar. Eğer onlara itaat ederseniz muhakkak ki siz de müşriklerden olursunuz” [el-En'âm: 121]. Bunlar gibi daha pek çok ayet vardır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ بَيِّنَ أَنَّ الْمُرَادَ بِـ الَّذِي الَّذِينَ بِقَوْلِهِ: لَا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا [٢ \ ٢٦٤] .

Allah Teâlâ'nın: { كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ } “Malını insanlara gösteriş için harcayan kimse gibi” kavli. { الَّذِي } (o kimse) ifadesiyle çoğul olan "ellezîne" (الَّذِينَ) mânasının kastedildiğini şu kavliyle açıklamıştır: { لَا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا } “Kazandıklarından hiçbir şeye güç yetiremezler” [el-Bakara: 264].

قَوْلُهُ تَعَالَى: لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الْآيَةَ [٢ \ ٢٧٣] لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا سَبَبَ فَقْرِهِمْ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي سُورَةِ «الْحَشْرِ» أَنَّ سَبَبَ فَقْرِهِمْ هُوَ إِخْرَاجُ الْكُفَّارِ لَهُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ بِقَوْلِهِ: لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ الْآيَةَ [٥٩ \ ٨] .

Allah Teâlâ'nın: { لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “[Sadakalar] kendilerini Allah yoluna adayan fakirler içindir” [el-Bakara: 273] ayeti. Burada onların fakirlik sebeplerini açıklamamış, fakat Haşr Suresi'nde fakirliklerinin sebebinin kâfirlerin onları yurtlarından ve mallarından çıkarmaları olduğunu şu kavliyle açıklamıştır: { لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ } “[Bu mallar] yurtlarından ve mallarından çıkarılmış olan fakir muhacirler içindir” [el-Haşr: 8].

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ

Allah Teâlâ'nın şu âyet-i kerîmedeki buyruğu: { فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ

الْآيَةَ، مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ مَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ يَزْجُرُهُ بِهَا عَنْ أَكْلِ الرِّبَا فَانْتَهَى أَيْ: تَرَكَ الْمُعَامَلَةَ بِالرِّبَا ; خَوْفًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَامْتِثَالًا لِأَمْرِهِ فَلَهُ مَا سَلَفَ أَيْ: مَا مَضَى قَبْلَ نُزُولِ التَّحْرِيمِ مِنْ أَمْوَالِ الرِّبَا، وَيُؤْخَذُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ اللَّهَ لَا يُؤَاخِذُ الْإِنْسَانَ بِفِعْلِ أَمْرٍ إِلَّا بَعْدَ أَنْ يُحَرِّمَهُ عَلَيْهِ، وَقَدْ أَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، فَقَدْ قَالَ فِي الَّذِينَ كَانُوا يَشْرَبُونَ الْخَمْرَ، وَيَأْكُلُونَ مَالَ الْمَيْسِرِ قَبْلَ نُزُولِ التَّحْرِيمِ: لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا الْآيَةَ [٥ \ ٩٣] .

} “Kime Rabbinden bir öğüt gelir de [faizden] vazgeçerse, geçmiş olan kendisinindir” [el-Bakara: 275] ayeti. Bu kerim ayetin anlamı şudur: Kime Rabbinden kendisini faiz yemekten meneden bir öğüt gelir de vazgeçerse -yani Allah Teâlâ'dan korkarak ve O'nun emrine uyarak faizli muameleyi terk ederse-, { فَلَهُ مَا سَلَفَ } “geçmiş olan kendisinindir”; yani faiz yasağı inmeden önce geçmişte kalan faiz gelirleri kendisinindir. Bu kerim ayetten, Allah'ın bir fiilden ötürü insanı ancak onu kendisine haram kıldıktan sonra sorumlu tutacağı hükmü çıkarılır. Nitekim Allah bu manayı pek çok ayette açıklamıştır; zira haram kılınmadan önce içki içen ve kumar kazancı yiyenler hakkında şöyle buyurmuştur: { لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا } “İman edip salih amel işleyenlere, [daha önce] tatmış olduklarından dolayı bir günah yoktur” [el-Mâide: 93].

وَقَالَ فِي الَّذِينَ كَانُوا يَتَزَوَّجُونَ أَزْوَاجَ آبَائِهِمْ قَبْلَ التَّحْرِيمِ: وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ [٤ \ ٢٢] ، أَيْ: لَكِنْ مَا سَلَفَ قَبْلَ التَّحْرِيمِ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيهِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ الْآيَةَ [٤ \ ٢٣] .

Haram kılınmadan önce babalarının eşleriyle evlenenler hakkında da şöyle buyurmuştur: { وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ } “Geçmişte olanlar hariç, babalarınızın nikâhladığı kadınlarla evlenmeyin” [en-Nisâ: 22]; yani fakat yasaktan önce geçmişte kalanlardan ötürü size bir günah yoktur. Allah Teâlâ'nın şu kavli de bunun bir benzeridir: { وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ } “Ve geçmişte olanlar hariç iki kız kardeşi bir arada nikâhlamanız [da size haram kılındı]” [en-Nisâ: 23].