Binûn

Bakara — 10. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْجَوَابُ الْخَامِسُ: هُوَ ادِّعَاءُ ضَعْفِهِ وَمِمَّنْ حَاوَلَ تَضْعِيفَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ الْمَالِكِيُّ، وَابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ، وَالْقُرْطُبِيُّ.

Beşinci cevap: Onun zayıf olduğunu iddia etmektir. Onu zayıf saymaya çalışanlar arasında Mâlikî [âlimi] İbnü'l-Arabî, İbn Abdilberr ve Kurtubî bulunmaktadır.

قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ الْمَالِكِيُّ: زَلَّ قَوْمٌ فِي آخِرِ الزَّمَانِ فَقَالُوا: إِنَّ الطَّلَاقَ الثَّلَاثَ فِي كَلِمَةٍ لَا يَلْزَمُ، وَجَعَلُوهُ وَاحِدَةً وَنَسَبُوهُ إِلَى السَّلَفِ الْأَوَّلِ فَحَكَوْهُ عَنْ عَلِيٍّ، وَالزُّبَيْرِ، وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، وَابْنِ مَسْعُودٍ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَعَزَوْهُ إِلَى الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ الضَّعِيفِ الْمَنْزِلَةِ، الْمَغْمُورِ الْمَرْتَبَةِ، وَرَوَوْا فِي ذَلِكَ حَدِيثًا لَيْسَ لَهُ أَصْلٌ، وَغَوَى قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْمَسَائِلِ فَتَتَبَّعُوا الْأَهْوَاءَ الْمُبْتَدَعَةَ فِيهِ وَقَالُوا: إِنَّ قَوْلَهُ أَنْتِ طَالِقٌ ثَلَاثًا كَذِبٌ ; لِأَنَّهُ لَمْ يُطَلِّقْ ثَلَاثًا، كَمَا لَوْ قَالَ: طَلَّقْتُ ثَلَاثًا وَلَمْ يُطَلِّقْ إِلَّا وَاحِدَةً، وَكَمَا لَوْ قَالَ: أَحْلِفُ ثَلَاثًا كَانَتْ يَمِينًا وَاحِدَةً.

Mâlikî [fakihi] İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: “Ahir zamanda bir topluluk ayağı kayarak sapmış ve tek bir kelimede [verilen] üç talakın bağlayıcı olmadığını söyleyip onu bir [talak] kılmışlar ve bunu ilk selefe nispet etmişlerdir. Nitekim bunu Ali, Zübeyr, Abdurrahman b. Avf, İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs'tan nakletmişler; derecesi zayıf ve mertebesi belirsiz olan Haccâc b. Ertât'a dayandırmışlar ve bu hususta aslı olmayan bir hadis rivayet etmişlerdir. Meselelerle uğraşan birtakım kimseler de yoldan çıkıp bu konuda bidat olan hevalara uymuşlar ve şöyle demişlerdir: 'Onun "Sen üç talakla boşsun" sözü yalandır; çünkü o üç kere boşamamıştır. Tıpkı "Üç kere boşadım" deyip de sadece bir kere boşamış olması veya "Üç kere yemin ediyorum" dediğinde bunun tek bir yemin olması gibi.'”

وَلَقَدْ طَوَّفْتُ فِي الْآفَاقِ، وَلَقِيتُ مِنْ عُلَمَاءِ الْإِسْلَامِ، وَأَرْبَابِ الْمَذَاهِبِ كُلَّ صَادِقٍ، فَمَا سَمِعْتُ لِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ بِخَبَرٍ، وَلَا أَحْسَسْتُ لَهَا بِأَثَرٍ، إِلَّا الشِّيعَةَ الَّذِينَ يَرَوْنَ نِكَاحَ الْمُتْعَةِ جَائِزًا، وَلَا يَرَوْنَ الطَّلَاقَ وَاقِعًا، وَلِذَلِكَ قَالَ فِيهِمُ ابْنُ سُكَّرَةَ الْهَاشِمِيُّ: [السَّرِيعِ]

“Yemin olsun ki diyarları dolaştım; İslâm âlimlerinden ve mezhep sahiplerinden sadık olan herkesle karşılaştım. Mut'a nikâhını caiz görüp talakı vaki görmeyen Şîa müstesna bu meseleye dair ne bir haber işittim ne de bir ize rastladım. Bundan dolayı İbn Sükkere el-Hâşimî onlar hakkında [Serî' bahrinde] şöyle demiştir:

يَا مَنْ يَرَى الْمُتْعَةَ فِي دِينِهِ ... حِلًّا وَإِنْ كَانَتْ بِلَا مَهْرٍ

Ey dininde mut'ayı helal gören kişi, / Mehir bulunmasa bile!

وَلَا يَرَى تِسْعِينَ تَطْلِيقَةً ... تُبِينُ مِنْهُ رَبَّةُ الْخِدْرِ

Ve doksan talakın dahi / Perdeli hanımı kendisinden kesin olarak ayırdığını (bâin kıldığını) görmeyen kimse!

مِنْ هَاهُنَا طَابَتْ مَوَالِيدُكُمْ ... فَاغْتَنِمُوهَا يَا بَنِي الْفِطْرِ

İşte doğumlarınız buradan temiz oldu, / Öyleyse bunu ganimet bilin ey fıtır oğulları!

وَقَدِ اتَّفَقَ عُلَمَاءُ الْإِسْلَامِ، وَأَرْبَابُ الْحَلِّ وَالْعَقْدِ فِي الْأَحْكَامِ عَلَى أَنَّ الطَّلَاقَ الثَّلَاثَ فِي كَلِمَةٍ، وَإِنْ كَانَ حَرَامًا فِي قَوْلِ بَعْضِهِمْ، وَبِدْعَةً فِي قَوْلِ الْآخَرِينَ، لَازِمٌ. وَأَيْنَ هَؤُلَاءِ الْبُؤَسَاءُ مِنْ عَالِمِ الدِّينِ، وَعَلَمِ الْإِسْلَامِ، مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ الْبُخَارِيِّ، وَقَدْ قَالَ فِي

İslâm âlimleri ile hükümlerde ehli hal ve'l-akd (yetki sahibi olanlar), tek kelimede [verilen] üç talakın —bazılarının kavline göre haram, diğerlerinin kavline göre bidat olsa bile— bağlayıcı olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Din âlimi ve İslâm'ın sembolü Muhammed b. İsmâîl el-Buhârî'nin yanında bu zavallılar kim oluyor ki? Nitekim o,

«صَحِيحِهِ» : «بَابُ جَوَازِ الطَّلَاقِ الثَّلَاثِ» ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ.

kendi “Sahîh”inde Allah Teâlâ'nın: {الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ} “Boşama iki defadır” kavlinden dolayı: “Üç Talakın Caiz Oluşu Babı” başlığını atmıştır.

وَذَكَرَ حَدِيثَ اللِّعَانِ: فَطَلَّقَهَا ثَلَاثًا قَبْلَ أَنْ يَأْمُرَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَلَمْ يُغَيِّرْ عَلَيْهِ النَّبِيُّ ﷺ وَلَا يُقِرُّ عَلَى الْبَاطِلِ ; وَلِأَنَّهُ جَمَعَ مَا فَسَحَ لَهُ فِي تَفْرِيقِهِ، فَأَلْزَمَتْهُ الشَّرِيعَةُ حُكْمَهُ وَمَا نَسَبُوهُ إِلَى الصَّحَابَةِ كَذِبٌ بَحْتٌ، لَا أَصْلَ لَهُ فِي كِتَابٍ وَلَا رِوَايَةَ لَهُ عَنْ أَحَدٍ.

Ve liân hadisini zikretmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona emretmeden önce [adam] hanımını üç talakla boşadı». Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de ona itiraz etmedi; oysa o batılı ikrar etmez. Çünkü [adam] ayırmasına ruhsat verilen şeyi bir araya toplamış, Şeriat da onun hükmünü ona bağlayıcı kılmıştır. Onların sahabelere nispet ettikleri şeyler ise katıksız yalandır; ne bir kitapta aslı vardır ne de bir kimseden buna dair bir rivayet bulunmaktadır.

وَقَدْ أَدْخَلَ مَالِكٌ فِي «مُوَطَّئِهِ» عَنْ عَلِيٍّ أَنَّ الْحَرَامَ ثَلَاثٌ لَازِمَةٌ فِي كَلِمَةٍ، فَهَذَا فِي مَعْنَاهَا، فَكَيْفَ إِذَا صَرَّحَ بِهَا. وَأَمَّا حَدِيثُ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ فَغَيْرُ مَقْبُولٍ فِي الْمِلَّةِ، وَلَا عِنْدَ أَحَدٍ مِنَ الْأَئِمَّةِ، فَإِنْ قِيلَ: فَفِي «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَذَكَرَ حَدِيثَ أَبِي الصَّهْبَاءِ الْمَذْكُورِ، قُلْنَا: هَذَا لَا مُتَعَلِّقَ فِيهِ مِنْ خَمْسَةِ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ حَدِيثٌ مُخْتَلَفٌ فِي صِحَّتِهِ فَكَيْفَ يُقَدَّمُ عَلَى إِجْمَاعِ الْأُمَّةِ؟ وَلَمْ يُعْرَفْ لَهَا فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ خِلَافٌ إِلَّا عَنْ قَوْمٍ انْحَطُّوا عَنْ رُتْبَةِ التَّابِعِينَ وَقَدْ سَبَقَ الْعَصْرَانِ الْكَرِيمَانِ وَالِاتِّفَاقُ عَلَى لُزُومِ الثَّلَاثِ، فَإِنْ رَوَوْا ذَلِكَ عَنْ أَحَدٍ مِنْهُمْ فَلَا تَقْبَلُوا مِنْهُمْ إِلَّا مَا يَقْبَلُونَ مِنْكُمْ: نَقْلُ الْعَدْلِ عَنِ الْعَدْلِ. وَلَا تَجِدْ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ مَنْسُوبَةً إِلَى أَحَدٍ مِنَ السَّلَفِ أَبَدًا.

Mâlik 'el-Muvatta'ında Ali'den, tek bir kelimede [söylenen] 'haram' [kılma lafzının] bağlayıcı üç talak olduğuna dair nakilde bulunmuştur. Bu onun manasında olduğuna göre, açıkça üç talakı telaffuz ettiğinde nasıl [bağlayıcı] olmasın? Haccâc b. Ertât hadisine gelince, o dinde makbul olmadığı gibi imamlardan hiçbirinin nezdinde de makbul değildir. Eğer: '“Sahîh-i Müslim”de İbn Abbâs'tan rivayet vardır' denilip mezkûr Ebü's-Sahbâ hadisi zikredilirse, deriz ki: Beş vecihten ötürü buna tutunulamaz: Birincisi: Sıhhatinde ihtilaf edilmiş bir hadistir; ümmetin icmâının önüne nasıl geçirilebilir? Tabiîn derecesinden aşağıda kalan bir topluluk müstesna, bu meselede ümmet için bir ihtilaf bilinmemektedir. İki faziletli asır ve üç [talakın] bağlayıcılığı üzerindeki ittifak geçmiş bulunmaktadır. Şayet bunu onlardan birinden rivayet ederlerse, onların sizden kabul ettiği şeyden başkasını onlardan kabul etmeyin: Âdilin âdilden nakli. Bu meseleyi asla seleften birine nispet edilmiş olarak bulamazsın.

الثَّانِي: أَنَّ هَذَا الْحَدِيثَ لَمْ يُرْوَ إِلَّا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَلَمْ يُرْوَ عَنْهُ إِلَّا مِنْ طَرِيقِ طَاوُسٍ، فَكَيْفَ يُقْبَلُ مَا لَمْ يَرْوِهِ مِنَ الصَّحَابَةِ إِلَّا وَاحِدٌ وَمَا لَمْ يَرْوِهِ عَنْ ذَلِكَ الصَّحَابِيِّ إِلَّا وَاحِدٌ؟ وَكَيْفَ خَفِيَ عَلَى جَمِيعِ الصَّحَابَةِ وَسَكَتُوا عَنْهُ إِلَّا ابْنَ عَبَّاسٍ؟ وَكَيْفَ خَفِيَ عَلَى أَصْحَابِ ابْنِ عَبَّاسٍ إِلَّا طَاوُسًا؟ اهـ مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِ ابْنِ الْعَرَبِيِّ، وَقَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: وَرِوَايَةُ طَاوُسٍ وَهْمٌ وَغَلَطٌ لَمْ يُعَرِّجْ عَلَيْهَا أَحَدٌ مِنْ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ بِالْحِجَازِ، وَالشَّامِ، وَالْعِرَاقِ، وَالْمَشْرِقِ، وَالْمَغْرِبِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ أَبَا الصَّهْبَاءِ لَا يُعْرَفُ فِي مَوَالِي ابْنِ عَبَّاسٍ.

İkincisi: Bu hadis sadece İbn Abbâs'tan rivayet edilmiş, ondan da sadece Tâvûs yoluyla rivayet edilmiştir. Sahabeden sadece birinin rivayet ettiği ve o sahabeden de sadece bir kişinin rivayet ettiği bir şey nasıl kabul edilebilir? İbn Abbâs hariç bütün sahabeye bu nasıl gizli kalmış ve onlar buna sessiz kalmıştır? Tâvûs hariç İbn Abbâs'ın talebelerine bu nasıl gizli kalmıştır?” İbnü'l-Arabî'nin sözlerinden kastedilen yer burada bitti. İbn Abdilberr de şöyle demiştir: “Tâvûs'un rivayeti bir vehim ve hatadır; Hicaz, Şam, Irak, Doğu ve Batı beldelerinin fakihlerinden hiçbiri ona itibar etmemiştir. Ebü's-Sahbâ'nın İbn Abbâs'ın azatlıları arasında tanınmadığı da söylenmiştir.”

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: إِنَّ مِثْلَ هَذَا لَا يَثْبُتُ بِهِ تَضْعِيفُ هَذَا الْحَدِيثِ ; لِأَنَّ الْأَئِمَّةَ كَمَعْمَرٍ وَابْنِ جُرَيْجٍ وَغَيْرِهِمَا رَوَوْهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَهُوَ إِمَامٌ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَرَوَاهُ عَنْ طَاوُسٍ أَيْضًا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مَيْسَرَةَ، وَهُوَ ثِقَةٌ حَافِظٌ. وَانْفِرَادُ الصَّحَابِيِّ لَا يَضُرُّ وَلَوْ لَمْ يَرْوِ عَنْهُ أَصْلًا إِلَّا وَاحِدٌ، كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ الْعِرَاقِيُّ فِي «أَلْفِيَّتِهِ» بِقَوْلِهِ: [الرَّجَزِ]

Bu eseri kaleme alan [Şenkitî] —Allah onu affetsin— der ki: Bu gibi gerekçelerle bu hadisin zayıflığı sabit olmaz. Zira Ma'mer ve İbn Cüreyc gibi imamlar ve başkaları bunu bir imam olan [İbn Tâvûs'tan, o da babası] Tâvûs'tan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir. Onu Tâvûs'tan ayrıca sika (güvenilir) bir hafız olan İbrâhîm b. Meysere de rivayet etmiştir. Kendisinden sadece bir kişi rivayet etmiş olsa bile tek bir sahabinin münferit kalması zarar vermez. Nitekim Irâkî “Elfiyye”sinde [Recez bahrinde] şöyle işaret etmiştir:

فِي الصَّحِيحِ أَخْرَجَا الْمُسَيَّبَا ... وَأَخْرَجَ الْجُعْفِيُّ لِابْنِ تَغْلِبَا

İki Sahîh sahibi Müseyyeb'in [hadisini] tahrîc etti, / Cu'fî (Buhârî) ise İbn Tağlib'inkini tahrîc etti.

يَعْنِي: أَنَّ الشَّيْخَيْنِ أَخْرَجَا حَدِيثَ الْمُسَيَّبِ بْنِ حَزْنٍ، وَلَمْ يَرْوِ عَنْهُ أَحَدٌ غَيْرُ ابْنِهِ سَعِيدٍ.

Yani: İki Şeyh (Buhârî ve Müslim), Müseyyeb b. Hazn'ın hadisini tahrîc etmişlerdir; oysa ondan oğlu Saîd'den başka hiç kimse rivayette bulunmamıştır.

وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ حَدِيثَ عَمْرِو بْنِ تَغْلِبَ النَّمَرِيِّ، وَيُقَالُ الْعَبْدِيُّ وَلَمْ يَرْوِ عَنْهُ غَيْرُ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ هَذَا مُرَادُهُ. وَقَدْ ذَكَرَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ أَنَّ عَمْرَو بْنَ تَغْلِبَ رَوَى عَنْهُ أَيْضًا الْحَكَمُ بْنُ الْأَعْرَجِ، قَالَهُ ابْنُ حَجَرٍ، وَابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ وَغَيْرُهُمَا.

Buhârî de Amr b. Tağlib en-Nemerî'nin —el-Abdî de denir— hadisini tahrîc etmiştir; oysa ondan Hasan-ı Basrî'den başkası rivayette bulunmamıştır; kastı budur. İbn Ebî Hâtim, Amr b. Tağlib'den Hakem b. el-A'rec'in de rivayette bulunduğunu zikretmiştir. Bunu İbn Hacer, İbn Abdilberr ve başkaları söylemiştir.

وَالْحَاصِلُ أَنَّ حَدِيثَ طَاوُسٍ ثَابِتٌ فِي «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» بِسَنَدٍ صَحِيحٍ، وَمَا كَانَ كَذَلِكَ لَا يُمْكِنُ تَضْعِيفُهُ إِلَّا بِأَمْرٍ وَاضِحٍ، نَعَمْ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ خَبَرَ الْآحَادِ إِذَا كَانَتِ الدَّوَاعِي مُتَوَفِّرَةً إِلَى نَقْلِهِ وَلَمْ يَنْقُلْهُ إِلَّا وَاحِدٌ وَنَحْوُهُ، أَنَّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ صِحَّتِهِ. وَوَجْهُهُ أَنَّ تَوَفُّرَ الدَّوَاعِي يَلْزَمُ مِنْهُ أَنَّ النَّقْلَ تَوَاتُرًا وَالِاشْتِهَارَ، فَإِنْ لَمْ يَشْتَهِرْ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَقَعْ ; لِأَنَّ انْتِفَاءَ اللَّازِمِ يَقْتَضِي انْتِفَاءَ الْمَلْزُومِ، وَهَذِهِ قَاعِدَةٌ مُقَرَّرَةٌ فِي الْأُصُولِ، أَشَارَ إِلَيْهَا فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» بِقَوْلِهِ عَاطِفًا عَلَى مَا يُحْكَمُ فِيهِ بِعَدَمِ صِحَّةِ الْخَبَرِ: [الرَجَزِ]

Hasılı Tâvûs hadisi “Sahîh-i Müslim”de sahih bir senetle sabittir. Böyle olan bir hadisin açık bir delil olmaksızın zayıf sayılması mümkün değildir. Evet, bir kimse şöyle diyebilir: Âhâd haberin nakledilmesine yönelik sebepler/ihtiyaçlar pek çok olduğu hâlde onu sadece bir veya benzeri sayıda kişi nakletmişse, bu durum onun sahih olmadığına delalet eder. Bunun gerekçesi şudur: Nakil sebeplerinin çokluğu, naklin mütevâtir ve meşhur olmasını gerektirir. Eğer şöhret bulmamışsa bu, onun vuku bulmadığına delalet eder; zira lâzımın olmaması melzûmun da olmamasını gerektirir. Bu, fıkıh usulünde yerleşmiş bir kaidedir. “Merâkı’s-Suûd” müellifi, haberin sahih olmadığına hükmedilen durumlara atıfta bulunarak [Recez bahrinde] buna şöyle işaret etmiştir:

وَخَبَرُ الْآحَادِ فِي السُّنِّيِّ ... حَيْثُ دَوَاعِي نَقْلِهِ تَوَاتُرًا

Ve sünnî rivayetteki âhâd haber, / Onu nakletme sebepleri mütevâtir olmayı [gerektirdiği yerde],

نَرَى لَهَا لَوْ قَالَهُ تَقَرُّرَا

Şayet onu söylemiş olsaydı, [bu sebeplerin] gerçekleştiğini görürdük.

وَجَزَمَ بِهَا غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْأُصُولِيِّينَ، وَقَالَ صَاحِبُ «جَمْعِ الْجَوَامِعِ» عَاطِفًا عَلَى مَا يُجْزَمُ فِيهِ بِعَدَمِ صِحَّةِ الْخَبَرِ. وَالْمَنْقُولُ آحَادًا فِيمَا تَتَوَفَّرُ الدَّوَاعِي إِلَى نَقْلِهِ خِلَافًا لِلرَّافِضَةِ. اهـ مِنْهُ بِلَفْظِهِ.

Usulcülerden pek çok kimse bunu kesin olarak ifade etmiştir. “Cem'u'l-Cevâmi'” sahibi de haberin sahih olmadığı kesin kabul edilen durumlara atıf yaparak şöyle demiştir: “[Sıhhatsizliği kesin olanlardan biri de] Râfızîlerin aksine, nakline yönelik sebepler pek çok olduğu hâlde âhâd olarak nakledilen haberdir.” Aynen metnin lafzı böyledir.

وَمُرَادُهُ أَنَّ مِمَّا يُجْزَمُ بِعَدَمِ صِحَّتِهِ الْخَبَرُ الْمَنْقُولُ آحَادًا مَعَ تَوَفُّرِ الدَّوَاعِي إِلَى نَقْلِهِ.

Onun muradı şudur: Nakline dair sebeplerin çokluğuna rağmen âhâd yolla nakledilen haber, sahih olmadığı kesin olan şeylerdendir.

وَقَالَ ابْنُ الْحَاجِبِ فِي «مُخْتَصَرِهِ الْأُصُولِيِّ» مَسْأَلَةٌ: إِذَا انْفَرَدَ وَاحِدٌ فِيمَا يَتَوَفَّرُ الدَّوَاعِي إِلَى نَقْلِهِ، وَقَدْ شَارَكَهُ خَلْقٌ كَثِيرٌ. كَمَا لَوِ انْفَرَدَ وَاحِدٌ بِقَتْلِ خَطِيبٍ عَلَى الْمِنْبَرِ فِي مَدِينَةٍ فَهُوَ كَاذِبٌ قَطْعًا خِلَافًا لِلشِّيعَةِ. اهـ مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ بِلَفْظِهِ. وَفِي الْمَسْأَلَةِ مُنَاقَشَاتٌ وَأَجْوِبَةٌ عَنْهَا مَعْرُوفَةٌ فِي الْأُصُولِ.

İbnü'l-Hâcib Usul “Muhtasar”ında şöyle demiştir: “Mesele: Pek çok kimse kendisiyle ortak olduğu hâlde bir kimse nakline dair sebeplerin çok olduğu bir hususta münferit kalırsa —tıpkı bir şehirde minber üzerindeki hatibin öldürüldüğünü sadece bir kişinin haber vermesi gibi— Şîa'nın aksine o kişi kesinlikle yalancıdır.” İlgili kısmın lafzı böyledir. Bu meselede fıkıh usulünde bilinen tartışmalar ve bunlara verilen cevaplar mevcuttur.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَلَا شَكَّ أَنَّهُ عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ مَعْنَى حَدِيثِ طَاوُسٍ الْمَذْكُورِ أَنَّ الثَّلَاثَ بِلَفْظٍ وَاحِدٍ كَانَتْ تُجْعَلُ وَاحِدَةً عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ ﷺ وَأَبِي بَكْرٍ، وَصَدْرًا مِنْ خِلَافَةِ عُمَرَ، ثُمَّ إِنَّ عُمَرَ غَيَّرَ مَا كَانَ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَالْمُسْلِمُونَ فِي زَمَنِ أَبِي بَكْرٍ، وَعَامَّةُ الصَّحَابَةِ أَوْ جُلُّهُمْ يَعْلَمُونَ ذَلِكَ. فَالدَّوَاعِي إِلَى نَقْلٍ مَا كَانَ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَالْمُسْلِمُونَ مِنْ بَعْدِهِ، مُتَوَفِّرَةٌ تَوَفُّرًا لَا يُمْكِنُ إِنْكَارُهُ، لِأَنْ يَرُدَّ بِذَلِكَ التَّغْيِيرِ الَّذِي أَحْدَثَهُ

Bu eseri kaleme alan [Şenkitî] —Allah onu affetsin— der ki: Şüphe yok ki mezkûr Tâvûs hadisinin manasının, tek bir lafızla [yapılan] üç talakın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir dönemi ve Ömer'in hilafetinin başlarında bir kılındığı; sonra Ömer'in, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Ebû Bekir zamanındaki Müslümanların üzerinde bulunduğu durumu değiştirdiği ve sahabenin tamamının yahut ekseriyetinin bunu bildiği kavline göre; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile kendisinden sonraki Müslümanların üzerinde bulunduğu durumu nakletme sebepleri inkâr edilemeyecek derecede mevcuttur. Ta ki bununla, meydana getirdiği değişiklik reddedilsin diye...

عُمَرُ فَسُكُوتُ جَمِيعِ الصَّحَابَةِ عَنْهُ وَكَوْنُ ذَلِكَ لَمْ يُنْقَلْ مِنْهُ حَرْفٌ عَنْ غَيْرِ ابْنِ عَبَّاسٍ، يَدُلُّ دَلَالَةً وَاضِحَةً عَلَى أَحَدِ أَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ حَدِيثَ طَاوُسٍ الَّذِي رَوَاهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ لَيْسَ مَعْنَاهُ أَنَّهَا بِلَفْظٍ وَاحِدٍ، بَلْ بِثَلَاثَةِ أَلْفَاظٍ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ كَمَا قَدَّمْنَا، وَكَمَا جَزَمَ بِهِ النَّسَائِيُّ، وَصَحَّحَهُ النَّوَوِيُّ وَالْقُرْطُبِيُّ وَابْنُ سُرَيْجٍ. وَعَلَيْهِ فَلَا إِشْكَالَ ; لِأَنَّ تَغْيِيرَ عُمَرَ لِلْحُكْمِ مَبْنِيٌّ عَلَى تَغْيِيرِ قَصْدِهِمْ، وَالنَّبِيُّ ﷺ قَالَ: «إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ وَإِنَّمَا لِكُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى» فَمَنْ قَالَ أَنْتِ طَالِقٌ، أَنْتِ طَالِقٌ، أَنْتِ طَالِقٌ، وَنَوَى التَّأْكِيدَ فَوَاحِدَةٌ، وَإِنْ نَوَى الِاسْتِئْنَافَ بِكُلِّ وَاحِدَةٍ فَثَلَاثٌ. وَاخْتِلَافُ مَحَامِلِ اللَّفْظِ الْوَاحِدِ لِاخْتِلَافِ نِيَّاتِ اللَّافِظِينَ بِهِ لَا إِشْكَالَ فِيهِ ; لِقَوْلِهِ ﷺ: «وَإِنَّمَا لِكُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى» .

Ömer'in [ihdas ettiği değişiklik reddedilsin diye]... Dolayısıyla sahabenin tamamının buna sessiz kalması ve buna dair İbn Abbâs haricinde kimseden tek bir harfin dahi nakledilmemiş olması, iki husustan birine açıkça delalet eder: Birincisi: Tâvûs'un İbn Abbâs'tan rivayet ettiği hadisin manası onun tek bir lafızla olması değil; daha önce geçtiği ve Nesâî'nin kesin bir dille belirttiği, Nevevî, Kurtubî ve İbn Süreyc'in de tashih ettiği üzere aynı vakitte üç ayrı lafızla olmasıdır. Buna göre hiçbir müşkillik yoktur; zira Ömer'in hükmü değiştirmesi onların niyetlerinin değişmesine dayanmaktadır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ameller ancak niyetlere göredir ve herkese ancak niyet ettiği şey vardır» buyurmuştur. Dolayısıyla kim “Sen boşsun, sen boşsun, sen boşsun” der de tekit (pekiştirme) kastederse bu birdir; şayet her biriyle yeni bir boşama kastederse bu üçtür. Lafzı telaffuz edenlerin niyetlerinin farklılığı sebebiyle tek bir lafzın hamledildiği anlamların farklılaşmasında hiçbir müşkillik yoktur; çünkü [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem: «Herkese ancak niyet ettiği şey vardır» buyurmuştur.

وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْحَدِيثُ غَيْرَ مَحْكُومٍ بِصِحَّتِهِ لِنَقْلِهِ آحَادًا مَعَ تَوَفُّرِ الدَّوَاعِي إِلَى نَقْلِهِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى وَأَخَفُّ مِنَ الثَّانِي، وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي الْمُفْهِمِ فِي الْكَلَامِ عَلَى حَدِيثِ طَاوُسٍ الْمَذْكُورِ: وَظَاهِرُ سِيَاقِهِ يَقْتَضِي عَنْ جَمِيعِهِمْ أَنَّ مُعْظَمَهُمْ كَانُوا يَرَوْنَ ذَلِكَ، وَالْعَادَةُ فِي مِثْلِ هَذَا أَنْ يَفْشُوَ الْحُكْمُ وَيَنْتَشِرَ فَكَيْفَ يَنْفَرِدُ بِهِ وَاحِدٌ عَنْ وَاحِدٍ؟ قَالَ: فَهَذَا الْوَجْهُ يَقْتَضِي التَّوَقُّفَ عَنِ الْعَمَلِ بِظَاهِرِهِ، إِنْ لَمْ يَقْتَضِ الْقَطْعَ بِبُطْلَانِهِ. اهـ مِنْهُ بِوَاسِطَةِ نَقْلِ ابْنِ حَجَرٍ فِي «فَتْحِ الْبَارِي» عَنْهُ، وَهُوَ قَوِيٌّ جِدًّا بِحَسَبِ الْمُقَرَّرِ فِي الْأُصُولِ كَمَا تَرَى.

İkincisi: Nakline dair sebeplerin çokluğuna rağmen âhâd yolla nakledilmesi sebebiyle hadisin sıhhatine hükmedilmemiş olmasıdır. Birinci [vecih], ikinciye göre daha evlâ ve daha hafiftir. Kurtubî “el-Müfhim”de mezkûr Tâvûs hadisi hakkındaki değerlendirmesinde şöyle demiştir: “Hadisin zahirî bağlamı, onların hepsinden [hareketle] çoğunluğunun bu görüşte olduğunu gerektirir. Böylesi bir durumda âdet olan ise hükmün yayılıp şöhret bulmasıdır; hâl böyleyken tek bir kişi tek bir kişiden bunu nasıl tek başına rivayet edebilir?” [Kurtubî] şöyle devam etmiştir: “Bu vecih, hadisin batıl olduğuna kesin hükmetmeyi gerektirmese bile zahiriyle amel etmekten tevakkuf etmeyi (durup beklemeyi) gerektirir.” İbn Hacer'in “Fethu'l-Bârî”de kendisinden yaptığı nakil vasıtasıyla onun sözü burada bitti. Gördüğün gibi bu, fıkıh usulünde yerleşmiş kurallara göre gayet güçlüdür.

الْجَوَابُ السَّادِسُ: عَنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ هُوَ حَمْلُ لَفْظِ الثَّلَاثِ فِي الْحَدِيثِ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهَا الْبَتَّةَ كَمَا قَدَّمْنَا فِي حَدِيثِ رُكَانَةَ، وَهُوَ مِنْ رِوَايَةِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا، قَالَ الْحَافِظُ ابْنُ حَجَرٍ فِي «فَتْحِ الْبَارِي» بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ هَذَا الْجَوَابَ مَا نَصُّهُ: وَهُوَ قَوِيٌّ وَيُؤَيِّدُهُ إِدْخَالُ الْبُخَارِيِّ فِي هَذَا الْبَابِ، الْآثَارَ الَّتِي فِيهَا الْبَتَّةَ، وَالْأَحَادِيثَ الَّتِي فِيهَا التَّصْرِيحُ بِالثَّلَاثِ، كَأَنَّهُ يُشِيرُ إِلَى عَدَمِ الْفَرْقِ بَيْنَهُمَا، وَأَنَّ الْبَتَّةَ إِذَا أُطْلِقَتْ حُمِلَ عَلَى الثَّلَاثِ إِلَّا إِنْ أَرَادَ الْمُطَلِّقُ وَاحِدَةً فَيُقْبَلُ، فَكَأَنَّ بَعْضَ رُوَاتِهِ حَمَلَ لَفْظَ الْبَتَّةَ عَلَى الثَّلَاثِ ; لِاشْتِهَارِ التَّسْوِيَةِ بَيْنَهُمَا، فَرَوَاهَا بِلَفْظِ الثَّلَاثِ. وَإِنَّمَا الْمُرَادُ لَفْظَةُ الْبَتَّةَ، وَكَانُوا فِي الْعَصْرِ الْأَوَّلِ يَقْبَلُونَ مِمَّنْ قَالَ أَرَدْتُ بِالْبَتَّةِ وَاحِدَةً، فَلَمَّا كَانَ عَهْدُ عُمَرَ أَمْضَى الثَّلَاثَ فِي ظَاهِرِ الْحُكْمِ. اهـ مِنْ «فَتْحِ الْبَارِي» بِلَفْظِهِ، وَلَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ كَمَا لَا يَخْفَى، وَمَا يَذْكُرُهُ كُلٌّ مِمَّنْ قَالَ بِلُزُومِ الثَّلَاثِ دُفْعَةً، وَمَنْ قَالَ بِعَدَمِ لُزُومِهَا مِنَ الْأُمُورِ النَّظَرِيَّةِ لِيُصَحِّحَ بِهِ كُلٌّ مَذْهَبَهُ، لَمْ نُطِلْ بِهِ الْكَلَامَ ; لِأَنَّ الظَّاهِرَ سُقُوطُ ذَلِكَ كُلِّهِ، وَأَنَّ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ إِنْ لَمْ يُمْكِنْ

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın hadisine verilen altıncı cevap: Rukâne hadisinde daha önce geçtiği üzere —ki o da yine İbn Abbâs'ın rivayetindendir— hadisteki “üç” lafzının “bette” (kesin boşama) manasına hamledilmesidir. Hâfız İbn Hacer “Fethu'l-Bârî”de bu cevabı zikrettikten sonra aynen şöyle demiştir: “Bu güçlü bir görüştür. Buhârî'nin bu babda içerisinde 'bette' lafzı geçen rivayetler ile üç talakın açıkça belirtildiği hadisleri bir arada zikretmesi de bunu desteklemektedir. Sanki o, ikisi arasında bir fark olmadığına ve 'bette' mutlak olarak kullanıldığında üç talaka hamledileceğine —meğerki boşayan kişi bir talakı kastetmiş olsun, o takdirde kabul edilir— işaret etmektedir. Sanki ravilerden bazıları aralarındaki eşitliğin şöhret bulması sebebiyle 'bette' lafzını üç talaka hamletmiş ve onu üç lafzıyla rivayet etmiştir. Hâlbuki murat edilen ancak 'bette' lafzıdır. İlk asırda 'Bette ile biri kastettim' diyen kimseden bunu kabul ediyorlardı; Ömer'in dönemi gelince zahirî hükümde üç talakı geçerli kıldı.” “Fethu'l-Bârî”den aynen nakil böyledir. Gizli kalmayacağı üzere bunun tutarlı bir yönü vardır. Bir defada üç talakın bağlayıcı olduğunu söyleyenler ile bağlayıcı olmadığını söyleyenlerin kendi mezheplerini doğrulamak için zikrettikleri aklî/nazarî gerekçelerle sözü uzatmadık; çünkü zahir olan bunların hepsinin sakıt olduğudur ve bu meselenin eğer

تَحْقِيقُهَا مِنْ جِهَةِ النَّقْلِ فَإِنَّهُ لَا يُمْكِنُ مِنْ جِهَةِ الْعَقْلِ، وَقِيَاسُ أَنْتِ طَالِقٌ ثَلَاثًا عَلَى أَيْمَانِ اللِّعَانِ فِي أَنَّهُ لَوْ حَلَفَهَا بِلَفْظٍ وَاحِدٍ لَمْ تَجُزْ، قِيَاسٌ مَعَ وُجُودِ الْفَارِقِ ; لَأَنَّ مَنِ اقْتَصَرَ عَلَى وَاحِدَةٍ مِنَ الشَّهَادَاتِ الْأَرْبَعِ الْمَذْكُورَةِ فِي آيَةِ اللِّعَانِ أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ كَمَا لَوْ لَمْ يَأْتِ بِشَيْءٍ مِنْهَا أَصْلًا، بِخِلَافِ الطَّلَقَاتِ الثَّلَاثِ فَمَنِ اقْتَصَرَ عَلَى وَاحِدَةٍ مِنْهَا اعْتُبِرَتْ إِجْمَاعًا، وَحَصَلَتْ بِهَا الْبَيْنُونَةُ بِانْقِضَاءِ الْعِدَّةِ إِجْمَاعًا.

nakil cihetiyle tahkiki mümkün olmazsa akıl cihetiyle de mümkün olmayacağıdır. “Sen üç talakla boşsun” sözünün, liân yeminlerini tek bir lafızla etmesi durumunda caiz olmayacağı hususundaki liân yeminlerine kıyas edilmesi ise aradaki farkla birlikte yapılan bir kıyastır (kıyas maa'l-fârık). Çünkü liân ayetinde zikredilen dört şahitlikten sadece biriyle yetinen kimsenin bu yaptığının, hiçbirini getirmemiş gibi olduğu hususunda âlimler icmâ etmiştir. Üç talak ise böyle değildir; zira onlardan biriyle yetinen kimsenin [bu boşayışı] icmâen muteber sayılır ve iddetin bitmesiyle kesin ayrılık (beynûnet) icmâen hâsıl olur.

الْجَوَابُ السَّابِعُ: هُوَ مَا ذَكَرَهُ بَعْضُهُمْ مِنْ أَنَّ حَدِيثَ طَاوُسٍ الْمَذْكُورَ لَيْسَ فِيهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ عَلِمَ بِذَلِكَ فَأَقَرَهُ، وَالدَّلِيلُ إِنَّمَا هُوَ فِيمَا عَلِمَ بِهِ وَأَقَرَّهُ، لَا فِيمَا لَمْ يَعْلَمْ فِيهِ.

Yedinci cevap: Bazılarının zikrettiği şu husustur: Mezkûr Tâvûs hadisinde, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu bilip ikrar ettiğine dair bir ifade yoktur. Delil ise ancak onun bilip ikrar ettiği şeydedir; bilmediği şeyde değil.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَلَا يَخْفَى ضَعْفُ هَذَا الْجَوَابِ ; لِأَنَّ جَمَاهِيرَ الْمُحَدِّثِينَ، وَالْأُصُولِيِّينَ عَلَى أَنَّ مَا أَسْنَدَهُ الصَّحَابِيُّ إِلَى عَهْدِ النَّبِيِّ ﷺ لَهُ حُكْمُ الْمَرْفُوعِ، وَإِنْ لَمْ يُصَرِّحْ بِأَنَّهُ بَلَغَهُ ﷺ وَأَقَرَّهُ.

Bu eseri kaleme alan [Şenkitî] —Allah onu affetsin— der ki: Bu cevabın zayıflığı gizli değildir; çünkü muhaddislerin ve usulcülerin çoğunluğuna göre, sahabinin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem dönemine isnat ettiği şeyler, ona ulaştığını ve ikrar ettiğini açıkça belirtmese bile merfû hükmündedir.

الْجَوَابُ الثَّامِنُ: أَنَّ حَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمَذْكُورَ فِي غَيْرِ الْمَدْخُولِ بِهَا خَاصَّةً ; لِأَنَّهُ إِنْ قَالَ لَهَا أَنْتِ طَالِقٌ بَانَتْ بِمُجَرَّدِ اللَّفْظِ، فَلَوْ قَالَ ثَلَاثًا لَمْ يُصَادِفْ لَفْظُ الثَّلَاثِ مَحِلًّا ; لِوُقُوعِ الْبَيْنُونَةِ قَبْلَهَا. وَحُجَّةُ هَذَا الْقَوْلِ أَنَّ بَعْضَ الرِّوَايَاتِ كَرِوَايَةِ أَبِي دَاوُدَ جَاءَ فِيهَا التَّقْيِيدُ بِغَيْرِ الْمَدْخُولِ بِهَا، وَالْمُقَرَّرُ فِي الْأُصُولِ هُوَ حَمْلُ الْمُطْلَقِ عَلَى الْمُقَيَّدِ، وَلَا سِيَّمَا إِذَا اتَّحَدَ الْحُكْمُ وَالسَّبَبُ كَمَا هُنَا قَالَ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» : [الرَّجَزِ]

Sekizinci cevap: İbn Abbâs'ın mezkûr hadisi özellikle zifafa girilmemiş kadın hakkındadır; çünkü kişi ona “Sen boşsun” dediğinde sırf bu lafızla kadın bâin (kesin olarak boşanmış) olur. Dolayısıyla ardından “üç defa” dese bile, üç lafzı bir mahal bulamaz; zira ondan önce beynûnet (ayrılık) vaki olmuştur. Bu görüşün delili, Ebû Dâvûd'un rivayeti gibi bazı rivayetlerde zifafa girilmemiş olma kaydının gelmiş olmasıdır. Usulde yerleşmiş olan kural ise mutlakın mukayyede hamledilmesidir; özellikle burada olduğu gibi hüküm ve sebep bir olduğunda... “Merâkı’s-Suûd”da [Recez bahrinde] şöyle denmiştir:

وَحَمْلُ مُطْلَقٍ عَلَى ذَاكَ وَجَبَ ... إِنْ فِيهِمَا اتَّحَدَ حُكْمٌ وَالسَّبَبُ

Ve mutlakın ona (mukayyede) hamledilmesi vacip oldu, / Eğer ikisinde hüküm ve sebep bir ise.

وَمَا ذَكَرَهُ الْأَبِّيُّ ﵀ مِنْ أَنَّ الْإِطْلَاقَ وَالتَّقْيِيدَ إِنَّمَا هُوَ فِي حَدِيثَيْنِ، أَمَّا فِي حَدِيثٍ وَاحِدٍ مِنْ طَرِيقَيْنِ فَمِنْ زِيَادَةِ الْعَدْلِ فَمَرْدُودٌ ; بِأَنَّهُ لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ، وَأَنَّهُ مُخَالِفٌ لِظَاهِرِ كَلَامِ عَامَّةِ الْعُلَمَاءِ، وَلَا وَجْهَ لِلْفَرْقِ بَيْنَهُمَا. وَمَا ذَكَرَهُ الشَّوْكَانِيُّ ﵀ فِي «نَيْلِ الْأَوْطَارِ» مِنْ أَنَّ رِوَايَةَ أَبِي دَاوُدَ الَّتِي فِيهَا التَّقْيِيدُ بِعَدَمِ الدُّخُولِ فَرْدٌ مِنْ أَفْرَادِ الرِّوَايَاتِ الْعَامَّةِ، وَذِكْرُ بَعْضِ أَفْرَادِ الْعَامِّ بِحُكْمِ الْعَامِّ لَا يُخَصِّصُهُ، لَا يَظْهَرُ ; لِأَنَّ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ مِنْ مَسَائِلِ الْمُطْلَقِ وَالْمُقَيَّدِ، لَا مِنْ مَسَائِلِ ذِكْرِ بَعْضِ أَفْرَادِ الْعَامِّ، فَالرِّوَايَاتُ الَّتِي أَخْرَجَهَا مُسْلِمٌ مُطْلَقَةٌ عَنْ قَيْدِ عَدَمِ الدُّخُولِ، وَالرِّوَايَةُ الَّتِي أَخْرَجَهَا أَبُو دَاوُدَ مُقَيَّدَةٌ بِعَدَمِ الدُّخُولِ كَمَا تَرَى، وَالْمُقَرَّرُ فِي الْأُصُولِ حَمْلُ الْمُطْلَقِ عَلَى الْمُقَيَّدِ، وَلَا سِيَّمَا إِنِ اتَّحَدَ الْحُكْمُ وَالسَّبَبُ كَمَا هُنَا. نَعَمْ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ إِنَّ كَلَامَ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةِ أَبِي دَاوُدَ الْمَذْكُورَ وَارِدٌ عَلَى سُؤَالِ أَبِي الصَّهْبَاءِ، وَأَبُو الصَّهْبَاءِ لَمْ يَسْأَلْ إِلَّا عَنْ غَيْرِ الْمَدْخُولِ بِهَا، فَجَوَابُ ابْنِ عَبَّاسٍ لَا مَفْهُومَ مُخَالَفَةٍ لَهُ ; لِأَنَّهُ إِنَّمَا خَصَّ غَيْرَ الْمَدْخُولِ بِهَا لِمُطَابَقَةِ

Übbî'nin —Allah ona rahmet etsin— mutlak ve mukayyedin ancak iki ayrı hadiste olacağını, iki yoldan gelen tek bir hadiste ise bunun âdil ravinin ziyadesi sayılacağını belirtmesi merduttur; çünkü buna dair bir delil yoktur, ulemanın ekseriyetinin sözlerinin zahirine aykırıdır ve ikisi arasında fark gözetmenin bir dayanağı bulunmamaktadır. Şevkânî'nin —Allah ona rahmet etsin— “Neylü'l-Evtâr”da zikrettiği, Ebû Dâvûd'un zifafa girmeme kaydını içeren rivayetinin genel rivayetlerin fertlerinden biri olduğu ve genel lafzın bazı fertlerinin genel hükümle zikredilmesinin onu tahsis etmeyeceği şeklindeki görüşü isabetli görünmemektedir. Zira bu mesele âmmın bazı fertlerinin zikredilmesi meselelerinden değil, mutlak ve mukayyed meselelerindendir. Nitekim Müslim'in tahrîc ettiği rivayetler zifafa girmeme kaydından mutlaktır (aridir); Ebû Dâvûd'un tahrîc ettiği rivayet ise gördüğün gibi zifafa girmeme şartıyla mukayyettir. Usulde yerleşmiş olan kural ise mutlakın mukayyede hamledilmesidir, özellikle burada olduğu gibi hüküm ve sebep bir ise... Evet, bir kimse şöyle diyebilir: İbn Abbâs'ın Ebû Dâvûd rivayetindeki mezkûr sözü, Ebü's-Sahbâ'nın sorusuna binaen vârit olmuştur. Ebü's-Sahbâ da yalnızca zifafa girilmemiş kadını sormuştur. Dolayısıyla İbn Abbâs'ın cevabının bir mefhûm-i muhalefeti (zıt anlamı) yoktur; zira o, zifafa girilmemiş kadını sadece

الْجَوَابِ لِلسُّؤَالِ.

cevabın soruya mutabık olması için tahsis etmiştir.

وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ أَنَّ مِنْ مَوَانِعِ اعْتِبَارِ دَلِيلِ الْخِطَابِ أَعْنِي مَفْهُومَ الْمُخَالَفَةِ، كَوْنَ الْكَلَامِ وَارِدًا جَوَابًا لِسُؤَالٍ ; لِأَنَّ تَخْصِيصَ الْمَنْطُوقِ بِالذِّكْرِ لِمُطَابَقَةِ السُّؤَالِ فَلَا يَتَعَيَّنُ كَوْنُهُ لِإِخْرَاجِ حُكْمِ الْمَفْهُومِ عَنِ الْمَنْطُوقِ. وَأَشَارَ إِلَيْهِ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» فِي ذِكْرِ مَوَانِعِ اعْتِبَارِ مَفْهُومِ الْمُخَالَفَةِ بِقَوْلِهِ:

Usulde yerleşmiştir ki hitabın delilinin yani mefhûm-i muhalefetin itibar edilmesinin engellerinden biri de sözün bir soruya cevap olarak vârit olmasıdır. Zira mantûkun (açıkça söylenenin) zikirle tahsis edilmesi soruya mutabakat sağlamak içindir; binaenaleyh mefhûmun hükmünü mantûktan çıkarmak için olması taayyün etmez. “Merâkı’s-Suûd”da mefhûm-i muhalefetin itibar edilmesinin engellerini zikrederken buna şöyle işaret etmiştir:

أَوْ جَهْلُ الْحُكْمِ أَوِ النُّطْقِ انْجَلَبَ ... لِلسُّؤْلِ أَوْ جَرَى عَلَى الَّذِي غَلَبَ

Veyahut hükmün bilinmemesi yahut sözün soruya binaen gelmesi / Veya galip olan duruma göre cereyan etmesi [mefhumu engeller].

وَمَحَلُّ الشَّاهِدِ مِنْهُ قَوْلُهُ: أَوِ النُّطْقِ انْجَلَبَ لِلسُّؤْلِ.

Buradaki şahit yeri onun: “yahut sözün soruya binaen gelmesi” kavlidir.

وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ رِوَايَةَ أَبِي دَاوُدَ الْمَذْكُورَةَ عَنْ أَيُّوبَ السَّخْتِيَانِيِّ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ، عَنْ طَاوُسٍ وَهُوَ صَرِيحٌ فِي أَنَّ مَنْ رَوَى عَنْهُمْ أَيُّوبُ مَجْهُولُونَ، وَمَنْ لَمْ يُعْرَفْ مَنْ هُوَ، لَا يَصِحُّ الْحُكْمُ بِرِوَايَتِهِ. وَلِذَا قَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ مُسْلِمٍ» مَا نَصُّهُ: وَأَمَّا هَذِهِ الرِّوَايَةُ الَّتِي لِأَبِي دَاوُدَ فَضَعِيفَةٌ، رَوَاهَا أَيُّوبُ عَنْ قَوْمٍ مَجْهُولِينَ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فَلَا يُحْتَجُّ بِهَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ، انْتَهَى مِنْهُ بِلَفْظِهِ. وَقَالَ الْمُنْذِرِيُّ فِي «مُخْتَصَرِ سُنَنِ أَبِي دَاوُدَ» بَعْدَ أَنْ سَاقَ الْحَدِيثَ الْمَذْكُورَ مَا نَصُّهُ: الرُّوَاةُ عَنْ طَاوُسٍ مَجَاهِيلُ، انْتَهَى مِنْهُ بِلَفْظِهِ، وَضَعْفُ رِوَايَةِ أَبِي دَاوُدَ هَذِهِ ظَاهِرٌ كَمَا تَرَى لِلْجَهْلِ بِمَنْ رَوَى عَنْ طَاوُسٍ فِيهَا، وَقَالَ ابْنُ الْقَيِّمِ فِي «زَادِ الْمَعَادِ» بَعْدَ أَنْ سَاقَ لَفْظَ هَذِهِ الرِّوَايَةِ مَا نَصُّهُ: وَهَذَا لَفْظُ الْحَدِيثِ وَهُوَ بِأَصَحِّ إِسْنَادٍ، انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ بِلَفْظِهِ فَانْظُرْهُ مَعَ مَا تَقَدَّمَ. هَذَا مُلَخَّصُ كَلَامِ الْعُلَمَاءِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مَعَ مَا فِيهَا مِنَ النُّصُوصِ الشَّرْعِيَّةِ.

Daha önce mezkûr Ebû Dâvûd rivayetinin Eyyûb es-Sahtiyânî'den, birden fazla kimseden, onların Tâvûs'tan naklettiğini belirtmiştik. Bu da Eyyûb'un kendilerinden rivayet ettiği kişilerin meçhul olduğuna sarîhtir; kim olduğu bilinmeyen bir kimsenin rivayetiyle ise hüküm vermek sahih olmaz. Bundan ötürü Nevevî “Şerhu Müslim”de aynen şöyle demiştir: “Ebû Dâvûd'a ait olan bu rivayet ise zayıftır; Eyyûb bunu meçhul bir topluluktan, onlar Tâvûs'tan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir; binaenaleyh onunla ihticac edilmez, en doğrusunu Allah bilir.” Sözü aynen bitti. Münzirî de “Muhtasaru Süneni Ebî Dâvûd”da mezkûr hadisi naklettikten sonra aynen şöyle demiştir: “Tâvûs'tan rivayet edenler meçhuldür.” Sözü aynen bitti. Ebû Dâvûd'un bu rivayetinin zayıflığı, gördüğün gibi onda Tâvûs'tan rivayet eden kimsenin bilinmemesinden ötürü zahirdir. İbnü'l-Kayyim ise “Zâdü'l-Meâd”da bu rivayetin lafzını naklettikten sonra aynen şöyle demiştir: “Hadisin lafzı budur ve o en sahih senetledir.” İlgili kısmın sözü aynen bitti; bunu daha önce geçenlerle birlikte değerlendir. Bu, söz konusu meselede şer'î nasslarla birlikte âlimlerin sözlerinin özetidir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: الَّذِي يَظْهَرُ لَنَا صَوَابُهُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ هُوَ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الْإِمَامُ الشَّافِعِيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى، وَهُوَ أَنَّ الْحَقَّ فِيهَا دَائِرٌ بَيْنَ أَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِحَدِيثِ طَاوُسٍ الْمَذْكُورِ كَوْنُ الثَّلَاثِ الْمَذْكُورَةِ لَيْسَتْ بِلَفْظٍ وَاحِدٍ.

Bu eseri kaleme alan [Şenkitî] —Allah onu affetsin— der ki: Bu meselede bize doğru görünen görüş, İmam Şâfiî'nin —Allah Teâlâ ona rahmet etsin— benimsediği görüştür. O da bu meselede hakikatin iki durum arasında dönüp dolaştığıdır: Birincisi: Mezkûr Tâvûs hadisinde murat edilenin, zikredilen üç talakın tek bir lafızla olmamasıdır.

الثَّانِي: أَنَّهُ إِنْ كَانَ مَعْنَاهُ أَنَّهَا بِلَفْظٍ وَاحِدٍ فَإِنَّ ذَلِكَ مَنْسُوخٌ وَلَمْ يَشْتَهِرِ الْعِلْمُ بِنَسْخِهِ بَيْنَ الصَّحَابَةِ إِلَّا فِي زَمَانِ عُمَرَ، كَمَا وَقَعَ نَظِيرُهُ فِي نِكَاحِ الْمُتْعَةِ.

İkincisi: Şayet hadisin manası onun tek bir lafızla olduğu şeklinde ise, bunun neshedilmiş olması ve neshedildiğine dair bilginin sahabe arasında ancak Ömer zamanında şöhret bulmuş olmasıdır; tıpkı benzerinin mut'a nikâhında vuku bulduğu gibi.

أَمَّا الشَّافِعِيُّ فَقَدْ نَقَلَ عَنْهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي «السُّنَنِ الْكُبْرَى» مَا نَصُّهُ: فَإِنْ كَانَ مَعْنَى قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ إِنَّ الثَّلَاثَ كَانَتْ تُحْسَبُ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ ﷺ وَاحِدَةً، يَعْنِي أَنَّهُ بِأَمْرِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَالَّذِي يُشْبِهُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ، أَنْ يَكُونَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَدْ عَلِمَ أَنْ كَانَ شَيْءٌ

Şâfiî'ye gelince; Beyhakî “es-Sünenü'l-Kübrâ”da ondan aynen şöyle nakletmiştir: “İbn Abbâs'ın üç talakın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde bir sayıldığına dair sözünün manası, bunun Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emriyle olduğu anlamına geliyorsa, muhtemel olan —en doğrusunu Allah bilir— İbn Abbâs'ın bir şeyin var olduğunu

فَنُسِخَ، فَإِنْ قِيلَ: فَمَا دَلَّ عَلَى مَا وَصَفْتَ؟ قِيلَ: لَا يُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَرْوِي عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ شَيْئًا ثُمَّ يُخَالِفُهُ بِشَيْءٍ لَمْ يَعْلَمْهُ، كَانَ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ فِيهِ خِلَافٌ.

sonradan da neshedildiğini bilmiş olmasıdır. Eğer: 'Nitelediğin bu duruma delil nedir?' denilirse, şöyle denir: İbn Abbâs'ın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir şey rivayet edip de sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bu konuda zıddı vaki olduğunu bilmediği bir hususta ona muhalefet etmesi muhtemel değildir.”

قَالَ الشَّيْخُ: رِوَايَةُ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَدْ مَضَتْ فِي النَّسْخِ وَفِيهِ تَأْكِيدٌ لِصِحَّةِ هَذَا التَّأْوِيلِ، قَالَ الشَّافِعِيُّ: فَإِنْ قِيلَ فَلَعَلَّ هَذَا شَيْءٌ رُوِيَ عَنْ عُمَرَ فَقَالَ فِيهِ ابْنُ عَبَّاسٍ بِقَوْلِ عُمَرَ ﵃ قِيلَ: قَدْ عَلِمْنَا أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ يُخَالِفُ عُمَرَ ﵁ فِي نِكَاحِ الْمُتْعَةِ، وَفِي بَيْعِ الدِّينَارِ بِالدِّينَارَيْنِ، وَفِي بَيْعِ أُمَّهَاتِ الْأَوْلَادِ وَغَيْرِهِ، فَكَيْفَ يُوَافِقُهُ فِي شَيْءٍ يُرْوَى عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِيهِ خِلَافُ مَا قَالَ؟ اهـ مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ بِلَفْظِهِ.

Şeyh [Beyhakî] dedi ki: İkrime'nin İbn Abbâs'tan rivayeti nesh bahsinde geçmişti ve bunda bu tevilin sıhhatini teyit eden bir husus vardır. Şâfiî dedi ki: “Eğer: 'Belki de bu, Ömer'den rivayet edilen bir şeydir de İbn Abbâs bu konuda Ömer'in radıyallâhu anhümâ sözünü benimsemiştir?' denilirse, şöyle denir: Biz İbn Abbâs'ın mut'a nikâhında, bir dinarın iki dinara satılmasında, ümmüveledlerin satılmasında ve başka konularda Ömer'e radıyallâhu anh muhalefet ettiğini bilmekteyiz. Hâl böyleyken Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den söylediğinin aksi rivayet edilen bir hususta ona nasıl muvafakat eder?” İlgili kısmın sözü aynen bitti.

وَمَعْنَاهُ وَاضِحٌ فِي أَنَّ الْحَقَّ دَائِرٌ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ ; لِأَنَّ قَوْلَهُ فَإِنْ كَانَ مَعْنَى قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ. . . إِلَخْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ غَيْرَ ذَلِكَ مُحْتَمَلٌ، وَعَلَى أَنَّ الْمَعْنَى أَنَّهَا ثَلَاثٌ بِفَمٍ وَاحِدٍ، وَقَدْ أَقَرَّ النَّبِيُّ ﷺ عَلَى جَعْلِهَا وَاحِدَةً، فَالَّذِي يُشْبِهُ عِنْدَهُ أَنْ يَكُونَ مَنْسُوخًا، وَنَحْنُ نَقُولُ: إِنَّ الظَّاهِرَ لَنَا دَوَرَانُ الْحَقِّ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ كَمَا قَالَ الشَّافِعِيُّ - رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى - إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَعْنَى حَدِيثِ طَاوُسٍ الْمَذْكُورِ أَنَّ الثَّلَاثَ لَيْسَتْ بِلَفْظٍ وَاحِدٍ، بَلْ بِأَلْفَاظٍ مُتَفَرِّقَةٍ بِنَسَقٍ وَاحِدٍ كَأَنْتِ طَالِقٌ، أَنْتِ طَالِقٌ، أَنْتِ طَالِقٌ. وَهَذِهِ الصُّورَةُ تَدْخُلُ لُغَةً فِي مَعْنَى طَلَاقِ الثَّلَاثِ دُخُولًا لَا يُمْكِنُ نَفْيُهُ، وَلَا سِيَّمَا عَلَى الرِّوَايَةِ الَّتِي أَخْرَجَهَا أَبُو دَاوُدَ الَّتِي جَزَمَ ابْنُ الْقَيِّمِ بِأَنَّ إِسْنَادَهَا أَصَحُّ إِسْنَادًا، فَإِنَّ لَفْظَهَا: أَنَّ أَبَا الصَّهْبَاءِ قَالَ لِابْنِ عَبَّاسٍ: أَمَا عَلِمْتَ أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ إِذَا طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثًا قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ بِهَا جَعَلُوهَا وَاحِدَةً عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَأَبِي بَكْرٍ، وَصَدْرًا مِنْ إِمَارَةِ عُمَرَ؟ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: بَلَى! كَانَ الرَّجُلُ إِذَا طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثًا قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ بِهَا جَعَلُوهَا وَاحِدَةً عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَأَبِي بَكْرٍ، وَصَدْرًا مِنْ إِمَارَةِ عُمَرَ، فَلَمَّا رَأَى النَّاسَ قَدْ تَتَايِعُوا فِيهَا قَالَ: أَجِيزُوهُنَّ عَلَيْهِمْ، فَإِنَّ هَذِهِ الرِّوَايَةَ بِلَفْظِ طَلَّقَهَا ثَلَاثًا وَهُوَ أَظْهَرُ فِي كَوْنِهَا مُتَفَرِّقَةً بِثَلَاثَةِ أَلْفَاظٍ، كَمَا جَزَمَ بِهِ ابْنُ الْقَيِّمِ فِي رَدِّهِ الِاسْتِدْلَالَ بِحَدِيثِ عَائِشَةَ الثَّابِتِ فِي الصَّحِيحِ. فَقَدْ قَالَ فِي «زَادِ الْمَعَادَ» مَا نَصُّهُ: وَأَمَّا اسْتِدْلَالُكُمْ بِحَدِيثِ عَائِشَةَ أَنَّ رَجُلًا طَلَّقَ ثَلَاثًا فَتَزَوَّجَتْ، فَسُئِلَ النَّبِيُّ ﷺ هَلْ تَحِلُّ لِلْأَوَّلِ؟ قَالَ: «لَا، حَتَّى تَذُوقَ الْعُسَيْلَةَ» فَهَذَا مِمَّا لَا نُنَازِعُكُمْ فِيهِ، نَعَمْ هُوَ حُجَّةٌ عَلَى مَنِ اكْتَفَى بِمُجَرَّدِ عَقْدِ الثَّانِي. وَلَكِنْ أَيْنَ فِي الْحَدِيثِ أَنَّهُ طَلَّقَ الثَّلَاثَ بِفَمٍ وَاحِدٍ؟ بَلِ الْحَدِيثُ حُجَّةٌ لَنَا، فَإِنَّهُ لَا يُقَالُ فَعَلَ ذَلِكَ ثَلَاثًا، وَقَالَ ثَلَاثًا، إِلَّا مَنْ فَعَلَ وَقَالَ مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ، وَهَذَا هُوَ الْمَعْقُولُ فِي لُغَاتِ الْأُمَمِ عَرِبِهِمْ وَعَجَمِهِمْ، كَمَا يُقَالُ قَذَفَهُ ثَلَاثًا، وَشَتَمَهُ ثَلَاثًا، وَسَلَّمَ عَلَيْهِ ثَلَاثًا، انْتَهَى مِنْهُ بِلَفْظِهِ.

Bunun manası, hakikatin mezkûr iki durum arasında döndüğü hususunda açıktır; zira onun: “İbn Abbâs'ın sözünün manası eğer... ise” şeklindeki ifadesi, bunun dışındakinin de muhtemel olduğuna; şayet manası tek bir ağızdan üç talak olup Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in de bunu bir kılmayı ikrar ettiği şeklinde ise, ona göre muhtemel olanın neshedilmiş olması gerektiğine delalet eder. Biz de deriz ki: İmam Şâfiî'nin —Allah Teâlâ ona rahmet etsin— dediği gibi bize göre zahir olan hakikatin iki durum arasında dönüp dolaşmasıdır: Ya mezkûr Tâvûs hadisinin manası, üç talakın tek bir lafızla değil de peş peşe “Sen boşsun, sen boşsun, sen boşsun” gibi ayrı ayrı lafızlarla olmasıdır. Bu suret, dil bakımından üç talak manasına inkârı kabil olmayacak biçimde dâhildir. Özellikle de İbnü'l-Kayyim'in senedinin en sahih senet olduğunu kesin bir dille belirttiği Ebû Dâvûd'un tahrîc ettiği rivayete göre böyledir. Zira onun lafzı şöyledir: Ebü's-Sahbâ İbn Abbâs'a: “Kişi hanımına zifafa girmeden önce üç talak verdiğinde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir ve Ömer'in hilafetinin başlarında bunu bir saydıklarını bilmiyor musun?” dedi. İbn Abbâs: “Evet! Kişi hanımına zifafa girmeden önce üç talak verdiğinde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir ve Ömer'in hilafetinin başlarında bunu bir sayarlardı. [Ömer] insanların bunda peş peşe daldıklarını görünce: 'Onlara [üç talakı] geçerli kılın' dedi” karşılığını verdi. Nitekim bu rivayet “onu üç talakla boşadı” lafzıyladır ve bu da İbnü'l-Kayyim'in Sahîh'te sabit olan Âişe hadisiyle istidlal edilmesini reddederken kesin bir dille belirttiği gibi, üç ayrı lafızla olmasında daha açıktır. Nitekim o, “Zâdü'l-Meâd”da aynen şöyle demiştir: “Sizin Âişe hadisiyle istidlal etmenize —ki bir adam hanımını üç talakla boşamış, kadın da evlenmişti; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e 'Kadın birinciye helal olur mu?' diye sorulunca: «Hayır, balcağızından tadıncaya kadar [helal olmaz]» buyurmuştur— gelince; bu bizim sizinle tartışmadığımız bir husustur. Evet, bu ancak ikinci kocanın sırf nikâh akdiyle yetinen kimseye karşı bir hüccettir. Fakat hadisin neresinde onun üç talakı tek bir ağızdan verdiği yer almaktadır? Bilakis hadis bizim lehimize bir hüccettir; zira peş peşe defalarca yapıp söyleyen kimseden başkası için 'Bunu üç defa yaptı' ve 'Üç defa söyledi' denmez. Arap olsun acem olsun bütün milletlerin dillerinde aklen anlaşılan budur; nitekim 'Ona üç defa kazifte bulundu', 'Ona üç defa sövdü' ve 'Ona üç defa selam verdi' denilmesi gibi.” Sözü aynen bitti.

وَقَدْ عَرَفْتَ أَنَّ لَفْظَ رِوَايَةِ أَبِي دَاوُدَ مُوَافِقٌ لِلَفْظِ عَائِشَةَ الثَّابِتِ فِي الصَّحِيحِ الَّذِي جَزَمَ فِيهِ ابْنُ الْقَيِّمِ، بِأَنَّهُ لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الثَّلَاثَ بِفَمٍ وَاحِدٍ، بَلْ دَلَالَتُهُ عَلَى أَنَّهَا بِأَلْفَاظٍ مُتَفَرِّقَةٍ مُتَعَيِّنَةٍ فِي جَمِيعِ لُغَاتِ الْأُمَمِ، وَيُؤَيِّدُهُ أَنَّ الْبَيْهَقِيَّ فِي «السُّنَنِ الْكُبْرَى» قَالَ مَا نَصُّهُ: وَذَهَبَ أَبُو يَحْيَى السَّاجِيُّ إِلَى أَنَّ مَعْنَاهُ إِذَا قَالَ لِلْبِكْرِ: أَنْتِ طَالِقٌ، أَنْتِ طَالِقٌ، أَنْتِ طَالِقٌ. كَانَتْ وَاحِدَةً فَغَلَّظَ عَلَيْهِمْ عُمَرُ ﵁ فَجَعَلَهَا ثَلَاثًا، قَالَ الشَّيْخُ: وَرِوَايَةُ أَيُّوبَ السَّخْتِيَانِيِّ تَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا التَّأْوِيلِ، اهـ مِنْهُ بِلَفْظِهِ.

Gördüğün gibi Ebû Dâvûd rivayetinin lafzı, İbnü'l-Kayyim'in üç talakın tek bir ağızdan olduğuna delalet etmediğini, bilakis bütün milletlerin dillerinde ayrı ayrı lafızlarla olduğuna delaletinin kesin olduğunu belirttiği Sahîh'teki Âişe hadisinin lafzına muvafıktır. Beyhakî'nin “es-Sünenü'l-Kübrâ”da aynen şöyle demesi de bunu desteklemektedir: “Ebû Yahyâ es-Sâcî bunun manasının; kişinin bâkire kadına: 'Sen boşsun, sen boşsun, sen boşsun' dediğinde bunun bir [talak] olduğu, Ömer'in radıyallâhu anh ise onlara işi zorlaştırarak bunu üç [talak] kıldığı şeklinde olduğuna gitmiştir. Şeyh [Beyhakî] dedi ki: Eyyûb es-Sahtiyânî rivayeti bu tevilin sıhhatine delalet etmektedir.” Aynen sözü bitti.

وَرِوَايَةُ أَيُّوبَ الْمَذْكُورَةُ هِيَ الَّتِي أَخْرَجَهَا أَبُو دَاوُدَ وَهِيَ الْمُطَابِقُ لَفْظُهَا حَدِيثَ عَائِشَةَ الَّذِي جَزَمَ فِيهِ ابْنُ الْقَيِّمِ، بِأَنَّهُ لَا يَدُلُّ إِلَّا عَلَى أَنَّ الطَّلَقَاتِ الْمَذْكُورَةَ لَيْسَتْ بِفَمٍ وَاحِدٍ، بَلْ وَاقِعَةٌ مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ وَهِيَ وَاضِحَةٌ جِدًّا فِيمَا ذَكَرْنَا، وَيُؤَيِّدُهُ أَيْضًا أَنَّ الْبَيْهَقِيَّ نَقَلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا إِنْ كَانَتْ بِأَلْفَاظٍ مُتَتَابِعَةٍ فَهِيَ وَاحِدَةٌ، وَإِنْ كَانَتْ بِلَفْظٍ وَاحِدٍ فَهِيَ ثَلَاثٌ، وَهُوَ صَرِيحٌ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ، مُبَيِّنٌ أَنَّ الثَّلَاثَ الَّتِي تَكُونُ وَاحِدَةً هِيَ الْمَسْرُودَةُ بِأَلْفَاظٍ مُتَعَدِّدَةٍ ; لِأَنَّهَا تَأْكِيدٌ لِلصِّيغَةِ الْأُولَى.

Mezkûr Eyyûb rivayeti, Ebû Dâvûd'un tahrîc ettiği rivayettir. Bu rivayetin lafzı, İbnü'l-Kayyim'in zikredilen talakların tek bir ağızdan olmayıp defalarca peş peşe vaki olduğuna delalet ettiğini kesin olarak ifade ettiği Âişe hadisine mutabıktır ve zikrettiğimiz hususta gayet açıktır. Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan peş peşe lafızlarla olduğunda bir, tek bir lafızla olduğunda ise üç olduğuna delalet eden rivayeti nakletmesi de bunu desteklemektedir. Bu, ihtilaf mahallinde sarîh olup bir sayılan üç talakın birden fazla lafızla peş peşe sıralanan talak olduğunu açıklamaktadır; zira bu, birinci sîganın tekitidir (pekiştirmesidir).

فَفِي «السُّنَنِ الْكُبْرَى» لِلْبَيْهَقِيِّ مَا نَصُّهُ: قَالَ الشَّيْخُ: وَيُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ أَرَادَ إِذَا طَلَّقَهَا ثَلَاثًا تَتْرَى، رَوَى جَابِرُ بْنُ يَزِيدَ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ فِي رَجُلٍ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثًا قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ بِهَا، قَالَ عُقْدَةٌ كَانَتْ بِيَدِهِ أَرْسَلَهَا جَمِيعًا. وَإِذَا كَانَتْ تَتْرَى فَلَيْسَ بِشَيْءٍ. قَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ تَتْرَى يَعْنِي أَنْتِ طَالِقٌ، أَنْتِ طَالِقٌ، أَنْتِ طَالِقٌ. فَإِنَّهَا تَبِينُ بِالْأَوْلَى، وَالثِّنْتَانِ لَيْسَتَا بِشَيْءٍ، وَرُوِيَ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَا دَلَّ عَلَى ذَلِكَ، انْتَهَى مِنْهُ بِلَفْظِهِ. فَهَذِهِ أَدِلَّةٌ وَاضِحَةٌ عَلَى أَنَّ الثَّلَاثَ فِي حَدِيثِ طَاوُسٍ لَيْسَتْ بِلَفْظٍ وَاحِدٍ، بَلْ مَسْرُودَةٌ بِأَلْفَاظٍ مُتَفَرِّقَةٍ كَمَا جَزَمَ بِهِ الْإِمَامُ النَّسَائِيُّ ﵀ وَصَحَّحَهُ النَّوَوِيُّ، وَالْقُرْطُبِيُّ، وَابْنُ سُرَيْجٍ، وَأَبُو يَحْيَى السَّاجِيُّ، وَذَكَرَهُ الْبَيْهَقِيُّ عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَعَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَتُؤَيِّدُهُ رِوَايَةُ أَيُّوبَ الَّتِي صَحَّحَهَا ابْنُ الْقَيِّمِ كَمَا ذَكَرَهُ الْبَيْهَقِيُّ وَأَوْضَحْنَاهُ آنِفًا مَعَ أَنَّهُ لَا يُوجَدُ دَلِيلٌ يُعَيِّنُ كَوْنَ الثَّلَاثِ الْمَذْكُورَةِ فِي حَدِيثِ طَاوُسٍ الْمَذْكُورِ بِلَفْظٍ وَاحِدٍ، لَا مِنْ وَضْعِ اللُّغَةِ، وَلَا مِنَ الْعُرْفِ، وَلَا مِنَ الشَّرْعِ، وَلَا مِنَ الْعَقْلِ ; لِأَنَّ رِوَايَاتِ حَدِيثِ طَاوُسٍ لَيْسَ فِي شَيْءٍ مِنْهَا التَّصْرِيحُ بِأَنَّ الثَّلَاثَ الْمَذْكُورَةَ وَاقِعَةٌ بِلَفْظٍ وَاحِدٍ، وَمُجَرَّدُ لَفْظِ الثَّلَاثِ، أَوْ طَلَاقُ الثَّلَاثِ، أَوِ الطَّلَاقُ الثَّلَاثِ، لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا بِلَفْظٍ وَاحِدٍ لِصِدْقِ كُلِّ تِلْكَ الْعِبَارَاتِ عَلَى الثَّلَاثِ الْوَاقِعَةِ بِأَلْفَاظٍ مُتَفَرِّقَةٍ كَمَا

Nitekim Beyhakî'nin “es-Sünenü'l-Kübrâ”sında aynen şöyle geçmektedir: “Şeyh dedi ki: Kadını peş peşe (tetrâ) üç talakla boşadığı durumu kastetmiş olması muhtemeldir. Câbir b. Yezîd, Şa'bî'den, o da İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ zifafa girmeden önce hanımını üç talakla boşayan adam hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Elinde bulunan bağı hepsini birden salıverdi. Şayet peş peşe ise bu bir şey ifade etmez.' Süfyân es-Sevrî: 'Tetrâ (peş peşe); sen boşsun, sen boşsun, sen boşsun demektir; kadın birincisiyle bâin olur, diğer ikisi ise bir şey ifade etmez' demiştir. İkrime'den, onun da İbn Abbâs'tan buna delalet eden bir rivayeti nakledilmiştir.” Aynen bitti. İşte bunlar; İmam Nesâî'nin —Allah ona rahmet etsin— kesin bir dille belirttiği, Nevevî, Kurtubî, İbn Süreyc ve Ebû Yahyâ es-Sâcî'nin tashih ettiği; Beyhakî'nin Şa'bî kanalıyla İbn Abbâs'tan ve İkrime kanalıyla İbn Abbâs'tan zikrettiği, İbnü'l-Kayyim'in de sahih kabul ettiği Eyyûb rivayetinin desteklediği —nitekim Beyhakî'nin zikrettiği ve az önce açıkladığımız gibi— üzere Tâvûs hadisindeki üç talakın tek bir lafızla değil, ayrı ayrı lafızlarla peş peşe sıralanmış olduğuna dair açık delillerdir. Kaldı ki mezkûr Tâvûs hadisinde geçen üç talakın tek bir lafızla olduğunu belirleyen hiçbir delil; ne dil vaz'ı, ne örf, ne şeriat ne de akıl açısından bulunmaktadır. Zira Tâvûs hadisinin rivayetlerinin hiçbirinde söz konusu üç talakın tek bir lafızla vaki olduğuna dair bir sarahat (açıklık) yoktur. Sırf “üç”, “üç talak” veya “üçlü talak” lafzı onun tek bir lafızla olduğuna delalet etmez; çünkü bu ifadelerin tamamı,

رَأَيْتَ، وَنَحْنُ لَا نُفَرِّقُ فِي هَذَا بَيْنَ الْبَرِّ وَالْفَاجِرِ، وَلَا بَيْنَ زَمَنٍ وَزَمَنٍ، وَإِنَّمَا نُفَرِّقُ بَيْنَ مَنْ نَوَى التَّأْكِيدَ، وَمَنْ نَوَى التَّأْسِيسَ، وَالْفَرْقُ بَيْنَهُمَا لَا يُمْكِنُ إِنْكَارُهُ، وَنَقُولُ: الَّذِي يَظْهَرُ أَنَّ مَا فَعَلَهُ عُمَرُ إِنَّمَا هُوَ لِمَا عَلِمَ مِنْ كَثْرَةِ قَصْدِ التَّأْسِيسِ فِي زَمَنِهِ، بَعْدَ أَنْ كَانَ فِي الزَّمَنِ الَّذِي قَبْلَهُ قَصْدُ التَّأْكِيدِ هُوَ الْأَغْلَبَ كَمَا قَدَّمْنَا، وَتَغْيِيرُ مَعْنَى اللَّفْظِ لِتَغَيُّرِ قَصْدِ اللَّافِظِينَ بِهِ لَا إِشْكَالَ فِيهِ، فَقُوَّةُ هَذَا الْوَجْهِ وَاتِّجَاهُهُ وَجَرَيَانُهُ عَلَى اللُّغَةِ، مَعَ عَدَمِ إِشْكَالٍ فِيهِ كَمَا تَرَى. وَبِالْجُمْلَةِ بِلَفْظِ رِوَايَةِ أَيُّوبَ الَّتِي أَخْرَجَهَا أَبُو دَاوُدَ.

gördüğün üzere ayrı ayrı lafızlarla vaki olan üç talaka da tam olarak uymaktadır. Biz bu konuda iyi kimse ile facir (günahkâr) arasında ve bir zaman ile başka bir zaman arasında fark gözetmeyiz; biz ancak tekit (pekiştirme) kasteden ile teessüs (yeni hüküm kurma) kasteden arasında fark gözetiriz. İkisi arasındaki fark ise inkâr edilemez. Şöyle deriz: Zahir olan şudur ki Ömer'in yaptığı şey, kendisinden önceki dönemde tekit kastı daha galip iken —daha önce geçtiği üzere— kendi döneminde teessüs kastının çoğaldığını bilmesinden kaynaklanmıştır. Lafzı telaffuz edenlerin kastının değişmesi sebebiyle lafzın manasının değişmesinde ise hiçbir müşkillik yoktur. Gördüğün gibi bu vechin gücü, tutarlılığı ve hiçbir müşkillik barındırmaksızın dile uygun cereyan edişi ortadadır. Hasılı Ebû Dâvûd'un tahrîc ettiği Eyyûb rivayetinin lafzı,

وَقَالَ ابْنُ الْقَيِّمِ: إِنَّهَا بِأَصَحِّ إِسْنَادٍ مُطَابِقٍ لِلَفْظِ حَدِيثِ عَائِشَةَ الثَّابِتِ فِي «الصَّحِيحَيْنِ» ، الَّذِي فِيهِ التَّصْرِيحُ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ بِأَنَّهَا لَا تَحِلُّ لِلْأَوَّلِ حَتَّى يَذُوقَ عُسَيْلَتَهَا الثَّانِي كَمَا ذَاقَهَا الْأَوَّلُ. وَبِهِ تُعْرَفُ أَنَّ جَعْلَ الثَّلَاثِ فِي حَدِيثِ عَائِشَةَ مُتَفَرِّقَةً فِي أَوْقَاتٍ مُتَبَايِنَةٍ، وَجَعْلَهَا فِي حَدِيثِ طَاوُسٍ بِلَفْظٍ وَاحِدٍ تَفْرِيقٌ لَا وَجْهَ لَهُ مَعَ اتِّحَادِ لَفْظِ الْمَتْنِ فِي رِوَايَةِ أَبِي دَاوُدَ، وَمَعَ أَنَّ الْقَائِلِينَ بِرَدِّ الثَّلَاثِ الْمُجْتَمِعَةِ إِلَى وَاحِدَةٍ لَا يَجِدُونَ فَرْقًا فِي الْمَعْنَى بَيْنَ رِوَايَةِ أَيُّوبَ وَغَيْرِهَا مِنْ رِوَايَاتِ حَدِيثِ طَاوُسٍ.

—ki İbnü'l-Kayyim onun en sahih senetle olduğunu söylemiştir— “Sahîhayn”da sabit olan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in birinci adamın onun balcığından tattığı gibi ikincisi de tadıncaya kadar kadının birinciye helal olmayacağını açıkça belirttiği Âişe hadisinin lafzına mutabıktır. Bununla anlaşılır ki; Ebû Dâvûd rivayetindeki metin lafzının bir olmasına ve bir arada verilen üç talakın bire döndürüleceğini söyleyenlerin Eyyûb rivayeti ile Tâvûs hadisinin diğer rivayetleri arasında mana bakımından hiçbir fark görmemelerine rağmen, Âişe hadisindeki üç talakı farklı vakitlerde verilmiş sayıp Tâvûs hadisindekini tek bir lafızla saymak temelsiz bir tefriktir.

وَنَحْنُ نَقُولُ لِلْقَائِلِينَ بِرَدِّ الثَّلَاثِ إِلَى وَاحِدَةٍ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَعْنَى الثَّلَاثِ فِي حَدِيثِ عَائِشَةَ، وَحَدِيثِ طَاوُسٍ أَنَّهَا مُجْتَمِعَةٌ أَوْ مُفَرَّقَةٌ، فَإِنْ كَانَتْ مُجْتَمِعَةً فَحَدِيثُ عَائِشَةَ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ فَهُوَ أَوْلَى بِالتَّقْدِيمِ، وَفِيهِ التَّصْرِيحُ بِأَنَّ تِلْكَ الثَّلَاثَ تُحَرِّمُهَا وَلَا تَحِلُّ إِلَّا بَعْدَ زَوْجٍ، وَإِنْ كَانَتْ مُتَفَرِّقَةً فَلَا حُجَّةَ لَكُمْ أَصْلًا فِي حَدِيثِ طَاوُسٍ عَلَى مَحَلِّ النِّزَاعِ ; لِأَنَّ النِّزَاعَ فِي خُصُوصِ الثَّلَاثِ بِلَفْظٍ وَاحِدٍ. أَمَّا جَعْلُكُمُ الثَّلَاثَ فِي حَدِيثِ عَائِشَةَ مُفَرَّقَةً، وَفِي حَدِيثِ طَاوُسٍ مُجْتَمِعَةً فَلَا وَجْهَ لَهُ وَلَا دَلِيلَ عَلَيْهِ، وَلَا سِيَّمَا أَنَّ بَعْضَ رِوَايَاتِهِ مُطَابِقٌ لَفْظُهُ لِلَفْظِ حَدِيثِ عَائِشَةَ، وَأَنْتُمْ لَا تَرَوْنَ فَرْقًا بَيْنَ مَعَانِي أَلْفَاظِ رِوَايَاتِهِ مِنْ جِهَةِ كَوْنِ الثَّلَاثِ مُجْتَمِعَةً لَا مُتَفَرِّقَةً.

Biz üç talakı bire döndürenlere şöyle deriz: Âişe hadisinde ve Tâvûs hadisinde geçen üç talakın manası ya bir arada verilmiş olmasıdır ya da ayrı ayrı verilmiş olmasıdır. Şayet bir arada verilmiş ise Âişe hadisi müttefekun aleyhtir (üzerinde ittifak edilmiştir), dolayısıyla öne geçirilmeye daha layıktır ve onda o üç talakın kadını haram kıldığı ve [başka bir] kocadan sonra olmadıkça helal olmayacağı açıkça belirtilmiştir. Şayet ayrı ayrı ise, ihtilaf mahalli hususunda Tâvûs hadisinde sizin için hiçbir hüccet yoktur; zira ihtilaf tek bir lafızla [verilen] üç talakın özelindedir. Âişe hadisindeki üç talakı ayrı ayrı, Tâvûs hadisindekini ise bir arada saymanıza gelince; bunun hiçbir tutar yanı ve delili yoktur. Özellikle de onun bazı rivayetlerinin lafzı Âişe hadisinin lafzına mutabıkken ve sizler üç talakın ayrı ayrı değil bir arada olması cihetinden onun rivayetlerinin lafız anlamları arasında hiçbir fark görmezken...

وَأَمَّا عَلَى كَوْنِ مَعْنَى حَدِيثِ طَاوُسٍ أَنَّ الثَّلَاثَ الَّتِي كَانَتْ تُجْعَلُ وَاحِدَةً عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَبِي بَكْرٍ، هِيَ الْمَجْمُوعَةُ بِلَفْظٍ وَاحِدٍ فَإِنَّهُ عَلَى هَذَا يَتَعَيَّنُ النَّسْخُ كَمَا جَزَمَ بِهِ أَبُو دَاوُدَ ﵀، وَجَزَمَ بِهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي «فَتْحِ الْبَارِي» ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ كَمَا قَدَّمْنَا عَنْهُ، وَقَالَ بِهِ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ.

Tâvûs hadisinin manasının, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve Ebû Bekir döneminde bir kılınan üç talakın tek bir lafızla bir arada verilen talak olduğu takdirde ise; bu durumda Ebû Dâvûd'un —Allah ona rahmet etsin— kesin olarak belirttiği, İbn Hacer'in “Fethu'l-Bârî”de kesin bir dille ifade ettiği ve kendisinden daha önce naklettiğimiz üzere Şâfiî'nin de kavli olduğu ve ulemadan pek çok kimsenin benimsediği gibi nesh taayyün eder (neshedildiği kesinleşir).

وَقَدْ رَأَيْتَ النُّصُوصَ الدَّالَّةَ عَلَى النَّسْخِ الَّتِي تُفِيدُ أَنَّ الْمُرَادَ بِجَعْلِ الثَّلَاثِ وَاحِدَةً، أَنَّهُ فِي الزَّمَنِ الَّذِي كَانَ لَا فَرْقَ فِيهِ بَيْنَ وَاحِدَةٍ وَثَلَاثٍ، وَلَوْ مُتَفَرِّقَةً ; لِجَوَازِ الرَّجْعَةِ وَلَوْ بَعْدَ مِائَةِ تَطْلِيقَةٍ، مُتَفَرِّقَةً كَانَتْ أَوْ لَا. وَأَنَّ الْمُرَادَ بِمَنْ كَانَ يَفْعَلُهُ فِي زَمَنِ أَبِي بَكْرٍ هُوَ مَنْ

Üç talakı bir kılmaktan muradın —ayrı ayrı olsun veya olmasın yüz talaktan sonra bile rücûnun (dönüşün) caiz olması sebebiyle— ayrı ayrı dahi olsa bir ile üç arasında hiçbir farkın bulunmadığı zamanda olduğuna; Ebû Bekir zamanında bunu yapanlardan muradın ise...

لَمْ يَبْلُغْهُ النَّسْخُ، وَفِي زَمَنِ عُمَرَ اشْتُهِرَ النَّسْخُ بَيْنَ الْجَمِيعِ. وَادِّعَاءُ أَنَّ مِثْلَ هَذَا لَا يَصِحُّ يَرُدُّهُ بِإِيضَاحٍ وُقُوعُ مِثْلِهِ فِي نِكَاحِ الْمُتْعَةِ، فَإِنَّا قَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ مُسْلِمًا رَوَى عَنْ جَابِرٍ أَنَّهَا كَانَتْ تُفْعَلُ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ ﷺ، وَأَبِي بَكْرٍ، وَفِي بَعْضٍ مِنْ زَمَنِ عُمَرَ قَالَ: فَنَهَانَا عَنْهَا عُمَرُ. وَهَذِهِ الصُّورَةُ هِيَ الَّتِي وَقَعَتْ فِي جَعْلِ الثَّلَاثِ وَاحِدَةً، وَالنَّسْخُ ثَابِتٌ فِي كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا، فَادِّعَاءُ إِمْكَانِ إِحْدَاهُمَا وَاسْتِحَالَةِ الْأُخْرَى فِي غَايَةِ السُّقُوطِ كَمَا تَرَى ; لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا، رَوَى فِيهَا مُسْلِمٌ فِي «صَحِيحِهِ» عَنْ صَحَابِيٍّ جَلِيلٍ، أَنَّ مَسْأَلَةً تَتَعَلَّقُ بِالْفُرُوجِ كَانَتْ تُفْعَلُ فِي زَمَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَأَبِي بَكْرٍ، وَصَدْرًا مِنْ إِمَارَةِ عُمَرَ، ثُمَّ غَيَّرَ حُكْمَهَا عُمَرُ، وَالنَّسْخُ ثَابِتٌ فِي كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا. وَأَمَّا غَيْرُ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُقَالَ ; لِأَنَّ نِسْبَةَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ﵄ وَخَلْقٍ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَى أَنَّهُمْ تَرَكُوا مَا جَاءَ بِهِ النَّبِيُّ ﷺ، وَجَاءُوا بِمَا يُخَالِفُهُ مِنْ تِلْقَاءِ أَنْفُسِهِمْ عَمْدًا غَيْرُ لَائِقٍ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ بَاطِلٌ بِلَا شَكٍّ.

kendisine nesh ulaşmamış kimsedir; Ömer zamanında ise nesh herkes arasında şöhret bulmuştur. Böyle bir şeyin sahih olmayacağı iddiasını, benzerinin mut'a nikâhında vuku bulmuş olması açık bir şekilde çürütmektedir. Nitekim Müslim'in Câbir'den; mut'a nikâhının Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir ve Ömer'in hilafetinin bir kısmında yapıldığını rivayet ettiğini ve: «Ömer bize onu yasakladı» dediğini daha önce aktarmıştık. İşte bu durum, üç talakın bir sayılması meselesinde vuku bulanın aynısıdır ve her ikisinde de nesh sabittir. Dolayısıyla birinin mümkün olup diğerinin imkânsız olduğunu iddia etmek, gördüğün gibi son derece tutarsızdır; çünkü her ikisinde de Müslim “Sahîh”inde celil bir sahabîden, kadınların fercleriyle (cinsellikle) ilgili bir meselenin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir ve Ömer'in hilafetinin ilk döneminde uygulandığını, sonra Ömer'in bunun hükmünü değiştirdiğini rivayet etmiştir ve her ikisinde de nesh sabittir. Bu iki durumun dışında bir şey söylenmesi ise uygun değildir; çünkü Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh, Abdullah b. Abbâs radıyallâhu anhümâ ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in ashabından birçok kimseye, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in getirdiğini terk edip kendi kafalarından bilerek ona aykırı bir şey getirdiklerini nispet etmek yakışık almaz ve şüphesiz bunun bâtıl olduğu malumdur.

وَقَدْ حَكَى غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ أَنَّ الصَّحَابَةَ أَجْمَعُوا فِي زَمَنِ عُمَرَ عَلَى نُفُوذِ الطَّلَاقِ الثَّلَاثِ دُفْعَةً وَاحِدَةً.

Ulemadan pek çok kimse, sahâbenin Ömer döneminde bir defada [verilen] üç talakın geçerli olduğu konusunda icmâ ettiğini nakletmiştir.

وَالظَّاهِرُ أَنَّ مُرَادَ الْمُدَّعِي لِهَذَا الْإِجْمَاعِ هُوَ الْإِجْمَاعُ السُّكُوتِيُّ، مَعَ أَنَّ بَعْضَ الْعُلَمَاءِ ذَكَرَ الْخِلَافَ فِي ذَلِكَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ. وَقَدْ قَدَّمْنَا كَلَامَ أَبِي بَكْرٍ بْنِ الْعَرَبِيِّ الْقَائِلِ: بِأَنَّ نِسْبَةَ ذَلِكَ إِلَى بَعْضِ الصَّحَابَةِ كَذِبٌ بَحْتٌ، وَأَنَّهُ لَمْ يَثْبُتْ عَنْ أَحَدٍ مِنْهُمْ جَعْلَ الثَّلَاثِ بِلَفْظٍ وَاحِدٍ وَاحِدَةً، وَمَا ذَكَرَهُ بَعْضُ أَجِلَّاءِ الْعُلَمَاءِ مِنْ أَنَّ عُمَرَ إِنَّمَا أَوْقَعَ عَلَيْهِمُ الثَّلَاثَ مُجْتَمِعَةً عُقُوبَةً لَهُمْ، مَعَ أَنَّهُ يَعْلَمُ أَنَّ ذَلِكَ خِلَافُ مَا كَانَ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَالْمُسْلِمُونَ فِي زَمَنِ أَبِي بَكْرٍ ﵁ فَالظَّاهِرُ عَدَمُ نُهُوضِهِ ; لِأَنَّ عُمَرَ لَا يَسُوغُ لَهُ أَنْ يُحَرِّمَ فَرْجًا أَحَلَّهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَلَا يَصِحُّ مِنْهُ أَنْ يَعْلَمَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يُبِيحُ ذَلِكَ الْفَرْجَ بِجَوَازِ الرَّجْعَةِ، وَيَتَجَرَّأُ هُوَ عَلَى مَنْعِهِ بِالْبَيْنُونَةِ الْكُبْرَى، وَاللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ الْآيَةَ [٩٥ \ ٧] ، وَيَقُولُ: آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ [٠١ \ ٩٥] ، وَيَقُولُ: أَمْ لَهُمْ شُرَكَاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّينِ مَا لَمْ يَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ [٢٤ \ ١٢] .

Zahir olan şudur ki, bu icmâyı iddia edenin muradı sükûtî icmâdır; bununla birlikte bazı âlimler bu hususta sahâbe ve tâbiînden bir gruptan hilaf (farklı görüş) nakletmişlerdir. Ebû Bekir b. el-Arabî'nin; bunu bazı sahâbîlere nispet etmenin sırf yalan olduğunu ve onlardan hiçbirinden tek bir lafızla [verilen] üç talakın bir sayıldığına dair bir şeyin sabit olmadığını belirten sözünü daha önce aktarmıştık. Bazı saygın âlimlerin; Ömer'in, bunun Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Ebû Bekir radıyallâhu anh dönemindeki Müslümanların uygulamasına aykırı olduğunu bildiği hâlde, sırf onlara bir ceza olsun diye üç talakı birden geçerli kıldığı yönündeki görüşlerine gelince; bunun tutarlı olmadığı açıktır. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in helal kıldığı bir ferci (nikâhı) Ömer'in haram kılması caiz olamaz. Dolayısıyla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in rücûnun caiz olmasıyla o ferci helal kıldığını bildiği hâlde, onun [bunu] beynûnet-i kübrâ (büyük ayrılık) ile menetmeye cüret etmesi düşünülemez. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ } “Peygamber size ne verdiyse onu alın...” [el-Haşr: 7], ve şöyle buyurmaktadır: { آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ } “Allah mı size izin verdi, yoksa Allah'a iftira mı ediyorsunuz?” [Yûnus: 59], ve şöyle buyurmaktadır: { أَمْ لَهُمْ شُرَكَاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّينِ مَا لَمْ يَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ } “Yoksa onların, Allah'ın izin vermediği bir şeyi kendilerine dinden şeriat kılan ortakları mı var?” [eş-Şûrâ: 21].

وَالْمَرْوِيُّ عَنْ عُمَرَ فِي عُقُوبَةِ مَنْ فَعَلَ مَا لَا يَجُوزُ مِنَ الطَّلَاقِ هُوَ التَّعْزِيرُ الشَّرْعِيُّ الْمَعْرُوفُ، كَالضَّرْبِ. أَمَّا تَحْرِيمُ الْمُبَاحِ مِنَ الْفُرُوجِ فَلَيْسَ مِنْ أَنْوَاعِ التَّعْزِيرَاتِ ; لِأَنَّهُ يُفْضِي إِلَى حُرْمَتِهِ عَلَى مَنْ أَحَلَّهُ اللَّهُ لَهُ وَإِبَاحَتُهُ لِمَنْ حَرَّمُهُ عَلَيْهِ ; لِأَنَّهُ إِنْ أُكْرِهَ عَلَى إِبَانَتِهَا

Boşanmanın caiz olmayan şeklini yapan kimsenin cezalandırılması hususunda Ömer'den rivayet edilen şey, dayak gibi bilinen şer'î tazir cezasıdır. Helal olan nikâhın (ferclerin) haram kılınmasına gelince; bu tazir türlerinden değildir. Çünkü bu, Allah'ın helal kıldığı kimseye onun haram olmasına ve Allah'ın haram kıldığı kimseye de helal olmasına yol açar; zira kadın kesin olarak boşanmaya (ibâneye) zorlanırsa...

وَهِيَ غَيْرُ بَائِنٍ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ لَا تَحِلُّ لِغَيْرِهِ ; لِأَنَّ زَوْجَهَا لَمْ يُبِنْهَا عَنْ طِيبِ نَفْسٍ، وَحُكْمُ الْحَاكِمِ وَفَتْوَاهُ لَا يُحِلُّ الْحَرَامَ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ، وَيَدُلُّ لَهُ حَدِيثُ أَمِّ سَلَمَةَ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ فَإِنَّ فِيهِ: «فَمَنْ قَضَيْتُ لَهُ فَلَا يَأْخُذْ مِنْ حَقِّ أَخِيهِ شَيْئًا، فَكَأَنَّمَا أَقْطَعُ لَهُ قِطْعَةً مِنْ نَارٍ» وَيُشِيرُ لَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا [٣٣] ; لِأَنَّهُ يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّهُ لَوْ لَمْ يَتْرُكْهَا اخْتِيَارًا لِقَضَائِهِ وَطَرَهُ مِنْهَا مَا حَلَّتْ لِغَيْرِهِ.

ve o işin aslında bâin (kesin olarak boşanmış) değilse başkasına helal olmaz; zira kocası onu gönül rızasıyla boşamış değildir. Hâkimin hükmü ve fetvası ise işin aslında haram olanı helal kılmaz. Üzerinde ittifak edilen Ümmü Seleme hadisi de buna delalet eder; zira hadiste şöyle buyrulmaktadır: «Kimin lehine [haksız yere] hüküm verirsem, kardeşinin hakkından hiçbir şey almasın; zira ben ona ancak ateşten bir parça kesip vermiş olurum.» Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da buna işaret etmektedir: { فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا } “Zeyd onunla ilişiğini kesince onu seninle evlendirdik” [el-Ahzâb: 37]; zira buradan anlaşılmaktadır ki, eğer ihtiyacını giderdikten sonra kadını kendi isteğiyle bırakmış olmasaydı kadın bir başkasına helal olmazdı.

وَقَدْ قَالَ الْحَافِظُ ابْنُ حَجَرٍ فِي «فَتْحِ الْبَارِي» مَا نَصُّهُ: وَفِي الْجُمْلَةِ فَالَّذِي وَقَعَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ نَظِيرُ مَا وَقَعَ فِي مَسْأَلَةِ الْمُتْعَةِ سَوَاءٌ، أَعْنِيَ قَوْلَ جَابِرٍ، إِنَّهَا كَانَتْ تُفْعَلُ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَأَبِي بَكْرٍ، وَصَدْرًا مِنْ خِلَافَةِ عُمَرَ، قَالَ: ثُمَّ نَهَانَا عُمَرُ عَنْهَا فَانْتَهَيْنَا، فَالرَّاجِحُ فِي الْمَوْضِعَيْنِ تَحْرِيمُ الْمُتْعَةِ وَإِيقَاعُ الثَّلَاثِ لِلْإِجْمَاعِ الَّذِي انْعَقَدَ فِي عَهْدِ عُمَرَ عَلَى ذَلِكَ.

Hâfız İbn Hacer “Fethu'l-Bârî”de aynen şöyle demiştir: «Özetle, bu meselede meydana gelen şey, tamamen mut'a meselesinde meydana gelen şeyin benzeridir; yani Câbir'in; mut'anın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir ve Ömer'in hilafetinin ilk döneminde yapıldığını, sonra Ömer'in bunu yasaklaması üzerine bundan vazgeçtiklerini söylediği rivayet gibi. Dolayısıyla her iki meselede de racih olan; Ömer döneminde bu konuda gerçekleşen icmâ sebebiyle mut'anın haram kılınması ve üç talakın geçerli sayılmasıdır.

وَلَا يُحْفَظُ أَنَّ أَحَدًا فِي عَهْدِ عُمَرَ خَالَفَهُ فِي وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا، وَقَدْ دَلَّ إِجْمَاعُهُمْ عَلَى وُجُودِ نَاسِخٍ وَإِنْ كَانَ خَفِيَ عَنْ بَعْضِهِمْ قَبْلَ ذَلِكَ حَتَّى ظَهَرَ لِجَمِيعِهِمْ فِي عَهْدِ عُمَرَ، فَالْمُخَالِفُ بَعْدَ هَذَا الْإِجْمَاعِ مِنَّا بِذِلَّةٍ، وَالْجُمْهُورُ عَلَى عَدَمِ اعْتِبَارِ مَنْ أَحْدَثَ الِاخْتِلَافَ بَعْدَ الِاتِّفَاقِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. اهـ مِنْهُ بِلَفْظِهِ.

Ömer döneminde bu iki husustan birinde ona muhalefet eden hiç kimse bilinmemektedir. Onların icmâsı, daha önce bazısına gizli kalmış olsa bile Ömer döneminde hepsine açıkça ortaya çıkan nâsihin (nesheden bir hükmün) varlığına delalet etmiştir. Dolayısıyla bu icmâdan sonra muhalefet eden kimse bizce hataya düşmüştür. Cumhur ise ittifaktan sonra ihtilaf çıkaran kimsenin görüşüne itibar edilmeyeceği görüşündedir. En doğrusunu Allah bilir.» [İbn Hacer'in] kendi lafzıyla [nakil] burada sona erdi.

وَحَاصِلُ خُلَاصَةِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَنَّ الْبَحْثَ فِيهَا مِنْ ثَلَاثِ جِهَاتٍ: الْأُولَى: مِنْ جِهَةِ دَلَالَةِ النَّصِّ الْقَوْلِيِّ أَوِ الْفِعْلِيِّ الصَّرِيحِ.

Bu meselenin nihai özeti şudur ki, bu husustaki inceleme üç açıdandır: Birincisi: Sarih kavlî (sözlü) veya fiilî nassın delaleti açısındandır.

الثَّانِيَةُ: مِنْ جِهَةِ صِنَاعَةِ عِلْمِ الْحَدِيثِ، وَالْأُصُولِ.

İkincisi: Hadis ve usûl ilmi tekniği açısındandır.

الثَّالِثَةُ: مِنْ جِهَةِ أَقْوَالِ أَهْلِ الْعِلْمِ فِيهَا، أَمَّا أَقْوَالُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِيهَا فَلَا يَخْفَى أَنَّ الْأَئِمَّةَ الْأَرْبَعَةَ وَأَتْبَاعَهُمْ، وَجُلَّ الصَّحَابَةِ، وَأَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ عَلَى نُفُوذِ الثَّلَاثِ دُفْعَةً بِلَفْظٍ وَاحِدٍ، وَادَّعَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَلَى ذَلِكَ إِجْمَاعَ الصَّحَابَةِ وَغَيْرِهِمْ.

Üçüncüsü: İlim ehlinin bu konudaki görüşleri açısındandır. İlim ehlinin bu konudaki görüşlerine gelince; dört mezhep imamının ve onlara tâbi olanların, sahâbenin ekseriyetinin ve ulemanın çoğunun, tek bir lafızla bir defada [verilen] üç talakın geçerli olduğu görüşünde bulunduğu gizli değildir; pek çok kimse de bu hususta sahâbe ve diğerlerinin icmâ ettiğini iddia etmiştir.

وَأَمَّا مِنْ جِهَةِ نَصٍّ صَرِيحٍ مِنْ قَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ أَوْ فِعْلِهِ فَلَمْ يَثْبُتْ مِنْ لَفْظِ النَّبِيِّ ﷺ وَلَا مِنْ فِعْلِهِ مَا يَدُلُّ عَلَى جَعْلِ الثَّلَاثِ وَاحِدَةً، وَقَدْ مَرَّ لَكَ أَنْ أَثْبَتَ مَا رُوِيَ فِي قِصَّةِ طَلَاقِ رُكَانَةَ أَنَّهُ بِلَفْظِ الْبَتَّةَ، وَأَنَّ النَّبِيَّ حَلَّفَهُ مَا أَرَادَ إِلَّا وَاحِدَةً، وَلَوْ كَانَ لَا يَلْزَمُ أَكْثَرُ مِنْ وَاحِدَةٍ بِلَفْظٍ وَاحِدٍ لَمَا كَانَ لِتَحْلِيفِهِ مَعْنًى. وَقَدْ جَاءَ فِي حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ عِنْدَ الدَّارَقُطْنِيِّ أَنَّهُ قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَرَأَيْتَ لَوْ طَلَّقْتُهَا ثَلَاثًا أَكَانَ يَحِلُّ لِي أَنْ أُرَاجِعَهَا؟ قَالَ: «لَا، كَانَتْ تَبِينُ مِنْكَ، وَتَكُونُ مَعْصِيَةً» .

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in sözünden veya fiilinden sarih bir nass cihetine gelince; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in lafzından da fiilinden de üç talakın bir sayıldığına delalet eden hiçbir şey sabit olmamıştır. Rükâne'nin boşanma kıssasında rivayet edilen en sahih lafzın “el-bette (kesin boşanma)” lafzı olduğu ve Peygamber'in [ondan] ancak bir talak kastettiğine dair yemin etmesini istediği daha önce geçmişti. Şayet tek bir lafızla birden fazlası geçerli olmasaydı, ona yemin ettirmesinin hiçbir anlamı olmazdı. Dârekutnî'deki İbn Ömer hadisinde ise onun şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Ey Allah'ın Resûlü! Ne dersin, onu üç talakla boşasaydım ona dönmem helal olur muydu?» Resûlullah: «Hayır, o senden kesin olarak ayrılmış (bâin) olurdu ve bu bir günah olurdu» buyurdu.

وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ فِي إِسْنَادِهِ عَطَاءً الْخُرَاسَانِيَّ، وَشُعَيْبَ بْنَ زُرَيْقٍ الشَّامِيَّ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ عَطَاءً الْمَذْكُورَ مِنْ رِجَالِ مُسْلِمٍ، وَأَنَّ شُعَيْبًا الْمَذْكُورَ قَالَ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّقْرِيبِ» : صَدُوقٌ يُخْطِئُ، وَأَنَّ حَدِيثَ ابْنِ عُمَرَ هَذَا يُعْتَضَدُ بِمَا ثَبَتَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ فِي «الصَّحِيحِ» مِنْ أَنَّهُ قَالَ: وَإِنْ كُنْتَ طَلَّقْتَهَا ثَلَاثًا فَقَدْ حَرُمَتْ عَلَيْكَ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَكَ، وَعَصِيتَ رَبَّكَ فِيمَا أَمَرَكَ بِهِ مِنْ طَلَاقِ امْرَأَتِكَ.

İsnadında Atâ el-Horasânî ve Şuayb b. Züreyk eş-Şâmî'nin bulunduğunu, adı geçen Atâ'nın Müslim'in ravilerinden olduğunu, adı geçen Şuayb hakkında ise İbn Hacer'in “et-Takrîb”de: «Sadûktur, hata eder» dediğini ve İbn Ömer'in bu hadisinin, İbn Ömer'den “Sahîh”te sabit olan şu sözüyle desteklendiğini daha önce belirtmiştik: «Şayet onu üç talakla boşamışsan, senden başka bir koca ile evleninceye kadar artık sana haram olmuştur ve karını boşama konusunda Rabbinin sana emrettiği hususta O'na isyan etmişsindir.»

وَلَا سِيَّمَا عَلَى قَوْلِ الْحَاكِمِ: إِنَّهُ مَرْفُوعٌ وَيُعْتَضَدُ بِالْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ قَبْلَهُ ; لِتَحْلِيفِهِ رُكَانَةَ وَبِحَدِيثِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْمُتَقَدِّمِ عِنْدَ الْبَيْهَقِيِّ وَالطَّبَرَانِيِّ، وَبِحَدِيثِ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ الثَّابِتِ فِي الصَّحِيحِ، فِي لِعَانِ عُوَيْمِرٍ وَزَوْجِهِ، وَلَا سِيَّمَا رِوَايَةَ فَأَنْفَذَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَعْنِي الثَّلَاثَ الْمُجْتَمِعَةَ وَبِبَقِيَّةِ الْأَحَادِيثِ الْمُتَقَدِّمَةِ.

Özellikle Hâkim'in onun merfû olduğu yönündeki sözüne göre [durum böyledir]. Ayrıca Rükâne'ye yemin ettirmesi sebebiyle kendisinden önceki mezkûr hadisle, Beyhakî ve Taberânî'de geçen daha önceki Hasan b. Ali hadisiyle, Uveymir ve eşinin mülâaneleri hakkında “Sahîh”te sabit olan Sehl b. Sa'd es-Sâidî hadisiyle —özellikle de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in onu, yani bir arada [verilen] üç talakı geçerli kıldığı rivayetiyle— ve daha önce geçen diğer hadislerle desteklenmektedir.

وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ كَثْرَةَ طُرُقِهَا وَاخْتِلَافَ مَنَازِعِهَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ لَهَا أَصْلًا وَأَنْ بَعْضَهَا يَشُدُّ بَعْضًا فَيَصْلُحُ الْمَجْمُوعُ لِلِاحْتِجَاجِ. وَلَا سِيَّمَا أَنْ بَعْضَهَا صَحَّحَهُ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ وَحَسَّنَهُ بَعْضُهُمْ، كَحَدِيثِ رُكَانَةَ الْمُتَقَدِّمِ. وَقَدْ عَرَفْتَ أَنَّ حَدِيثَ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَيْنِ لَا دَلِيلَ فِيهِ عَلَى تَقْدِيرِ ثُبُوتِهِ، فَإِذَا حَقَّقْتَ أَنَّ الْمُرْوَيَ بِاللَّفْظِ الصَّرِيحِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ لَيْسَ يَدُلُّ إِلَّا عَلَى وُقُوعِ الثَّلَاثِ مُجْتَمِعَةً، فَاعْلَمْ أَنَّ كِتَابَ اللَّهِ لَيْسَ فِيهِ شَيْءٌ يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ وُقُوعِ الثَّلَاثِ دُفْعَةً وَاحِدَةً ; لِأَنَّهُ لَيْسَ فِيهِ آيَةُ ذِكْرِ الثَّلَاثِ الْمُجْتَمِعَةِ، وَأَحْرَى آيَةٍ تُصَرِّحُ بِعَدَمِ لُزُومِهَا.

Bu rivayetlerin yollarının çokluğunun ve kaynaklarının çeşitliliğinin bunların bir aslı olduğuna delalet ettiğini, birbirini güçlendirdiğini ve hepsinin toplamının delil getirilmeye elverişli olduğunu daha önce belirtmiştik. Kaldı ki daha önce geçen Rükâne hadisi gibi bazısını kimi âlimler sahih, kimi âlimler hasen saymıştır. Dâvûd b. el-Husayn hadisinin ise sabit olduğu farz edilse bile onda bir delil bulunmadığını öğrenmiştin. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den sarih lafızla rivayet edilenlerin ancak üç talakın bir arada vuku bulduğuna delalet ettiğini tahkik ettiğine göre, bil ki Allah'ın Kitabı'nda da üç talakın bir defada vuku bulmayacağına delalet eden hiçbir şey yoktur; zira onda bir arada verilen üç talakı zikreden bir ayet bulunmadığı gibi, onun bağlayıcı olmadığını açıkça belirten bir ayet ise hiç yoktur.

وَقَدْ قَدَّمْنَا عَنِ النَّوَوِيِّ وَغَيْرِهِ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اسْتَدَلُّوا عَلَى وُقُوعِ الثَّلَاثِ دُفْعَةً بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ لَا تَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذَلِكَ أَمْرًا [٦٥ \ ١] ، قَالُوا مَعْنَاهُ: أَنَّ الْمُطَلِّقَ قَدْ يَحْدُثُ لَهُ نَدَمٌ فَلَا يُمْكِنُهُ تَدَارُكُهُ ; لِوُقُوعِ الْبَيْنُونَةِ فَلَوْ كَانَتِ الثَّلَاثُ لَا تَقَعُ، لَمْ يَقَعْ طَلَاقُهُ إِلَّا رَجْعِيًّا، فَلَا يَنْدَمُ.

Nevevî ve diğerlerinden aktardığımız üzere âlimlerin, üç talakın bir defada vuku bulacağına dair Allah Teâlâ'nın şu buyruğunu delil getirdiklerini daha önce belirtmiştik: { وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ لَا تَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذَلِكَ أَمْرًا } “Bunlar Allah'ın sınırlarıdır. Kim Allah'ın sınırlarını aşarsa, şüphesiz kendine zulmetmiş olur. Bilemezsin, belki de Allah bundan sonra yeni bir durum ortaya çıkarır” [et-Talâk: 1]. Âlimler bu ayetin manasının şöyle olduğunu söylemişlerdir: Boşayan kimse sonradan pişmanlık duyabilir; fakat beynûnetin (kesin ayrılığın) vuku bulması sebebiyle bunu telafi etmesi mümkün olmaz. Şayet üç talak vuku bulmasaydı, onun boşaması ancak ric'î (dönüşü olan) bir talak olurdu ve böylece pişmanlık duymazdı.

وَقَدْ قَدَّمْنَا مَا ثَبَتَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِنْ أَنَّهَا تَلْزَمُ مُجْتَمِعَةً، وَأَنَّ ذَلِكَ دَاخِلٌ فِي مَعْنَى الْآيَةِ وَهُوَ وَاضِحٌ جِدًّا، فَاتَّضَحَ أَنَّهُ لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَلَا فِي صَرِيحِ قَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ أَوْ فِعْلِهِ مَا يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ وُقُوعِ الثَّلَاثِ.

İbn Abbâs'tan, üç talakın bir arada geçerli sayılacağına ve bunun ayetin manasına dâhil olduğuna dair sabit olan rivayeti daha önce nakletmiştik ki bu gayet açıktır. Böylece ne Allah'ın Kitabı'nda ne de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in sarih sözünde veya fiilinde üç talakın vuku bulmayacağına delalet eden hiçbir şeyin bulunmadığı açıklığa kavuşmuştur.

أَمَّا مِنْ جِهَةِ صِنَاعَةِ عِلْمِ الْحَدِيثِ، وَالْأُصُولِ، فَمَا أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمُتَقَدِّمِ لَهُ حُكْمُ الرَّفْعِ ; لِأَنَّ قَوْلَ الصَّحَابِيِّ كَانَ يُفْعَلُ كَذَا عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ ﷺ لَهُ حُكْمُ الرَّفْعِ عِنْدَ جُمْهُورِ الْمُحَدِّثِينَ وَالْأُصُولِيِّينَ.

Hadis ve usûl ilmi tekniği açısına gelince; Müslim'in daha önce geçen İbn Abbâs hadisinden tahrîc ettiği rivayet merfû hükmündedir; zira sahâbînin «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında şöyle yapılırdı» sözü, muhaddislerin ve usûlcülerin cumhuruna göre merfû hükmündedir.

وَقَدْ عَلِمْتَ أَوْجُهَ الْجَوَابِ عَنْهُ بِإِيضَاحٍ. وَرَأَيْتَ الرِّوَايَاتِ الْمُصَرِّحَةَ بِنَسْخِ الْمُرَاجَعَةِ

Buna verilen cevapların vecihlerini açıkça öğrenmiştin. [Talaktan] sonra geri dönüşün neshedildiğini açıkça belirten rivayetleri de gördün...

بَعْدَ «لِثَلَاثٍ» ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ جَمِيعَ رِوَايَاتِ حَدِيثِ طَاوُسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمَذْكُورِ عِنْدَ مُسْلِمٍ لَيْسَ فِي شَيْءٍ مِنْهَا التَّصْرِيحُ بِأَنَّ الطَّلْقَاتِ الثَّلَاثَ بِلَفْظٍ وَاحِدٍ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَيْضًا أَنَّ بَعْضَ رِوَايَاتِهِ مُوَافِقَةٌ لِلَفْظِ حَدِيثِ عَائِشَةَ الثَّابِتِ فِي الصَّحِيحِ، وَأَنَّهُ لَا وَجْهَ لِلْفَرْقِ بَيْنَهُمَا، فَإِنْ حُمِلَ عَلَى أَنَّ الثَّلَاثَ مَجْمُوعَةٌ فَحَدِيثُ عَائِشَةَ أَصَحُّ، وَفِيهِ التَّصْرِيحُ بِأَنَّ تِلْكَ الْمُطَلَّقَةَ لَا تَحِلُّ إِلَّا بَعْدَ زَوْجٍ. وَإِنْ حُمِلَ عَلَى أَنَّهَا بِأَلْفَاظٍ مُتَفَرِّقَةٍ، فَلَا دَلِيلَ إِذَنْ فِي حَدِيثِ طَاوُسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَلَى مَحَلِّ النِّزَاعِ، فَإِنْ قِيلَ: أَنْتُمْ تَارَةً تَقُولُونَ: إِنَّ حَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ مَنْسُوخٌ، وَتَارَةً تَقُولُونَ: لَيْسَ مَعْنَاهُ أَنَّهَا بِلَفْظٍ وَاحِدٍ، بَلْ بِأَلْفَاظٍ مُتَفَرِّقَةٍ، فَالْجَوَابُ أَنَّ مَعْنَى كَلَامِنَا: أَنَّ الطَّلَقَاتِ فِي حَدِيثِ طَاوُسٍ لَا يَتَعَيَّنُ كَوْنُهَا بِلَفْظٍ وَاحِدٍ، وَلَوْ فَرَضْنَا أَنَّهَا بِلَفْظٍ وَاحِدٍ، فَجَعْلُهَا وَاحِدَةً مَنْسُوخٌ هَذَا هُوَ مَا ظَهَرَ لَنَا فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ وَنِسْبَةُ الْعَلَمِ إِلَيْهِ أَسْلَمُ.

«üç [talak]tan» sonra. Tâvûs'un İbn Abbâs'tan rivayet ettiği ve Müslim'de geçen hadisin rivayetlerinin hiçbirinde üç talakın tek bir lafızla olduğuna dair bir açıklık bulunmadığını daha önce belirtmiştik. Yine onun bazı rivayetlerinin Âişe'nin “Sahîh”te sabit olan hadisinin lafzına uygun olduğunu ve ikisi arasında bir fark gözetmenin tutarlı bir yönü bulunmadığını da aktarmıştık. Şayet üç talakın bir arada verildiğine hamledilirse, Âişe hadisi daha sahihtir ve onda o boşanmış kadının [başka bir] kocadan sonra olmadıkça helal olmayacağı açıkça belirtilmiştir. Şayet ayrı ayrı lafızlarla olduğuna hamledilirse, bu takdirde Tâvûs'un İbn Abbâs'tan naklettiği hadiste ihtilaf konusu meseleye dair hiçbir delil yoktur. Eğer «Siz bazen İbn Abbâs hadisi mensuhtur diyorsunuz, bazen de manası tek lafızla değil ayrı lafızlarladır diyorsunuz» denilirse, buna cevap şudur: Bizim sözümüzün manası; Tâvûs hadisindeki talakların tek lafızla olmasının taayyün etmediği (kesin olmadığı), tek lafızla olduğunu farz etsek bile onun bir sayılmasının mensuh olduğudur. Bu meselede bize zahir olan görüş budur. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir ve ilmi O'na havale etmek en selametli yoldur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ لَمْ يُبَيِّنْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَلَا فِي غَيْرِهَا مِنْ آيَاتِ الطَّلَاقِ حِكْمَةَ كَوْنِ الطَّلَاقِ بِيَدِ الرَّجُلِ دُونَ إِذْنِ الْمَرْأَةِ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنْ حِكْمَةَ ذَلِكَ أَنَّ الْمَرْأَةَ حَقْلٌ تُزْرَعُ فِيهِ النُّطْفَةُ كَمَا يُزْرَعُ الْبَذْرُ فِي الْأَرْضِ، وَمَنْ رَأَى أَنَّ حَقْلَهُ غَيْرُ صَالِحٍ لِلزِّرَاعَةِ فَالْحِكْمَةُ تَقْتَضِي أَنْ لَا يُرْغَمَ عَلَى الِازْدِرَاعِ فِيهِ، وَأَنْ يَتْرُكَ وَشَأْنُهُ ; لِيَخْتَارَ حَقْلًا صَالِحًا لِزِرَاعَتِهِ وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ [٢ \ ٢٢٣] ، كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ } “Artık ya iyilikle tutmak ya da güzellikle salıvermektir”. Bu ayette ve boşanmayla ilgili diğer ayetlerde, talakın kadının iznine bağlı olmaksızın erkeğin elinde kılınmasının hikmeti açıklanmamıştır. Fakat başka bir yerde bunun hikmetinin şu olduğu açıklanmıştır: Kadın, tohumun toprağa ekildiği gibi nutfenin ekildiği bir tarladır. Tarlasının ekime elverişli olmadığını gören kimsenin ise hikmet gereği oraya ekim yapmaya zorlanmaması ve ekimine elverişli bir tarla seçebilmesi için kendi hâline bırakılması gerekir. Bu da Allah Teâlâ'nın şu buyruğundadır: { نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ } “Kadınlarınız sizin için bir tarladır” [el-Bakara: 223]; nitekim daha önce bunun açıklaması geçmişti.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا إِلَّا أَنْ يَخَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ، فَإِنْ صَرَّحَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بِأَنَّ الزَّوْجَ لَا يَحِلُّ لَهُ الرُّجُوعُ فِي شَيْءٍ مِمَّا أَعْطَى زَوْجَتَهُ، إِلَّا عَلَى سَبِيلِ الْخُلْعِ، إِذَا خَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ، فِيمَا بَيْنَهُمَا، فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا إِذَنْ فِي الْخُلْعِ. أَيْ: لَا جُنَاحَ عَلَيْهَا هِيَ فِي الدَّفْعِ، وَلَا عَلَيْهِ هُوَ فِي الْأَخْذِ.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا إِلَّا أَنْ يَخَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Kadınlara verdiklerinizden bir şeyi geri almanız size helal olmaz; meğerki her ikisi de Allah'ın sınırlarını ayakta tutamamaktan korksunlar. Eğer siz de onların Allah'ın sınırlarını ayakta tutamayacaklarından korkarsanız, kadının [ayrılmak için] fidye olarak verdiği şeyde ikisine de bir günah yoktur. Bunlar Allah'ın sınırlarıdır, onları aşmayın. Kim Allah'ın sınırlarını aşarsa, işte onlar zalimlerin ta kendileridir”. Bu kerim ayette, eşler aralarında Allah'ın sınırlarını koruyamamaktan korktuklarında hul' yoluyla olması müstesna, kocanın karısına verdiği şeylerden herhangi birini geri almasının helal olmadığı açıkça belirtilmiştir; dolayısıyla bu durumda hul' yapmakta ikisine de bir günah yoktur. Yani [bedeli] ödemekte kadına, [bedeli] almakta da kocaya bir günah yoktur.

وَصَرَّحَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ بِالنَّهْيِ عَنِ الرُّجُوعِ فِي شَيْءٍ مِمَّا أَعْطَى الْأَزْوَاجُ زَوْجَاتِهِمْ، وَلَوْ كَانَ الْمُعْطَى قِنْطَارًا وَبَيَّنَ أَنَّ أَخْذَهُ بُهْتَانٌ وَإِثْمٌ مُبِينٌ، وَبَيَّنَ أَنَّ السَّبَبَ الْمَانِعَ مِنْ أَخْذِ شَيْءٍ مِنْهُ هُوَ أَنَّهُ أَفْضَى إِلَيْهَا بِالْجِمَاعِ. وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا فَلَا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا [٤ \ ٢٠، ٢١] .

Başka bir yerde ise, verilen şey bir kantar (yüklü bir mal) bile olsa kocaların eşlerine verdikleri şeylerden herhangi birini geri almalarını açıkça yasaklamış; onu geri almanın bir bühtan (iftira) ve apaçık bir günah olduğunu ve ondan bir şey almayı meneden sebebin de cinsî münasebet yoluyla onunla baş başa kalmış olması (ifzâ) olduğunu açıklamıştır. Bu da Allah Teâlâ'nın şu buyruğundadır: { وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا فَلَا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا } “Bir eşin yerine başka bir eş almak isterseniz ve onlardan birine bir kantar [mehir] vermiş olsanız bile ondan hiçbir şey almayın. Ona iftira ederek ve apaçık bir günaha girerek mi onu geri alacaksınız? Birbirinizle baş başa kalıp kaynaştığınız ve onlar da sizden kuvvetli bir teminat almış oldukları hâlde onu nasıl alırsınız?” [en-Nisâ: 20-21].

وَبَيِّنَ

Ve açıkladı:

فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ مَحَلَّ النَّهْيِ عَنْ ذَلِكَ إِذَا لَمْ يَكُنْ عَنْ طِيبِ النَّفْسِ مِنَ الْمَرْأَةِ ; وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا فَكُلُوهُ هَنِيئًا مَرِيئًا [٤ \ ٤] . وَأَشَارَ إِلَى ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا تَرَاضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ [٤ \ ٢٤] .

Başka bir yerde, bundan nehyedilmenin kadının gönül rızası bulunmadığı duruma ait olduğunu açıkladı. Bu da O'nun şu buyruğundadır: { فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا فَكُلُوهُ هَنِيئًا مَرِيئًا } “Eğer kadınlar [mehirlerinin] bir kısmını gönül hoşluğuyla size bağışlarlarsa, onu afiyetle ve huzurla yiyin” [en-Nisâ: 4]. Ve şu buyruğuyla da buna işaret etmiştir: { وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا تَرَاضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ } “Mehir miktarını belirledikten sonra karşılıklı anlaştığınız şeyde üzerinize bir günah yoktur” [en-Nisâ: 24].

تَنْبِيهٌ

UYARI

أَخَذَ ابْنُ عَبَّاسٍ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الْخُلْعَ فَسْخٌ وَلَا يُعَدُّ طَلَاقًا ; لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ، ثُمَّ ذَكَرَ الْخُلْعَ بِقَوْلِهِ: فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ [٢ \ ٢٢٩] ; لَمْ يَعْتَبِرْهُ طَلَاقًا ثَالِثًا ثُمَّ ذَكَرَ الطَّلْقَةَ الثَّالِثَةَ بِقَوْلِهِ: فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ الْآيَةَ [٢ \ ٢٣٠] .

İbn Abbâs bu kerim ayetten, hul'ün fesih olup talak sayılmadığı sonucunu çıkarmıştır; zira Allah Teâlâ: { الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ } “Boşama iki defadır” buyurmuş, sonra: { فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ } “Kadının [ayrılmak için] fidye olarak verdiği şeyde ikisine de bir günah yoktur” [el-Bakara: 229] buyurarak hul'ü zikretmiş ve onu üçüncü talak saymamış; ardından da: { فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ } “Bundan sonra [üçüncü defa] boşarsa, artık kadın [başka bir kocayla evlenmedikçe] ona helal olmaz...” [el-Bakara: 230] ayetiyle üçüncü talakı zikretmiştir.

وَبِهَذَا قَالَ عِكْرِمَةُ، وَطَاوُسٍ وَهُوَ رِوَايَةٌ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَابْنِ عُمَرَ، وَهُوَ قَوْلُ إِسْحَاقَ بْنِ رَاهَوَيْهِ، وَأَبِي ثَوْرٍ وَدَاوُدَ بْنِ عَلِيٍّ الظَّاهِرِيِّ كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ ابْنُ كَثِيرٍ وَغَيْرُهُ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ فِي الْقَدِيمِ وَإِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ عَنْ أَحْمَدَ.

İkrime ve Tâvûs da bu görüştedir; bu aynı zamanda Osman b. Affân ve İbn Ömer'den gelen bir rivayettir. İbn Kesîr ve diğerlerinin naklettiği üzere İshâk b. Râhûye, Ebû Sevr ve Dâvûd b. Alî ez-Zâhirî'nin kavli de budur. Şâfiî'nin kadîm (eski) mezhebindeki görüşü ve Ahmed'den gelen iki rivayetten biri de böyledir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: الِاسْتِدْلَالُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْخُلْعَ لَا يُعَدُّ طَلَاقًا لَيْسَ بِظَاهِرٍ عِنْدِي ; لِمَا تَقَدَّمَ مَرْفُوعًا إِلَيْهِ ﷺ مِنْ أَنَّ الطَّلْقَةَ الثَّالِثَةَ هِيَ الْمَذْكُورَةُ فِي قَوْلِهِ: أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ، وَهُوَ مُرْسَلٌ حَسَنٌ.

Bu eserin müellifi —Allah onu affetsin— der ki: Üçüncü talakın: { أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ } “ya da güzellikle salıvermektir” buyruğunda zikredilen olduğuna dair Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e merfû olarak daha önce geçen hasen mürsel hadis sebebiyle, bu ayetten hul'ün talak sayılmayacağına dair delil getirilmesi bana göre açık/isabetli değildir.

قَالَ فِي «فَتْحِ الْبَارِي» : وَالْأَخْذُ بِهَذَا الْحَدِيثِ أَوْلَى، فَإِنَّهُ مُرْسَلٌ حَسَنٌ يَعْتَضِدُ بِمَا أَخْرَجَهُ الطَّبَرِيُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ بِسَنَدٍ صَحِيحٍ، قَالَ: «إِذَا طَلَّقَ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ تَطْلِيقَتَيْنِ فَلْيَتَّقِ اللَّهَ فِي الثَّالِثَةِ، فَإِمَّا أَنْ يُمْسِكَهَا فَيُحْسِنَ صُحْبَتَهَا، أَوْ يُسَرِّحَهَا فَلَا يَظْلِمَهَا مِنْ حَقِّهَا شَيْئًا» .

“Fethu'l-Bârî”de şöyle denilmiştir: «Bu hadisle amel etmek daha evladır; zira o hasen bir mürseldir ve Taberî'nin İbn Abbâs'tan sahih bir senetle tahrîc ettiği şu rivayetle de desteklenmektedir: «Kişi karısını iki talakla boşadığı zaman üçüncüde Allah'tan korksun; ya onu yanında tutup arkadaşlığını güzelleştirsin ya da salıverip hakkından hiçbir şeye haksızlık etmesin.»»

وَعَلَيْهِ فَفِرَاقُ الْخُلْعِ الْمَذْكُورُ لَمْ يُرَدْ مِنْهُ إِلَّا بَيَانُ مَشْرُوعِيَّةِ الْخُلْعِ عِنْدَ خَوْفِهِمَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ ; لِأَنَّهُ ذُكِرَ بَعْدَ الطَّلْقَةِ الثَّالِثَةِ. وَقَوْلُهُ: فَإِنْ طَلَّقَهَا إِنَّمَا كَرَّرَهُ ; لِيُرَتِّبَ عَلَيْهِ مَا يَلْزَمُ بَعْدَ الثَّالِثَةِ، الَّذِي هُوَ قَوْلُهُ: فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ الْآيَةَ. وَلَوْ فَرَّعْنَا عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ [٢ \ ٢٢٩] ، يُرَادُ بِهِ عَدَمُ الرَّجْعَةِ، وَأَنَّ الطَّلْقَةَ الثَّالِثَةَ هِيَ الْمَذْكُورَةُ فِي قَوْلِهِ: فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ الْآيَةَ [٢ \ ٢٣٠] ، لَمْ يَلْزَمْ مِنْ ذَلِكَ أَيْضًا عَدَمُ عَدِّ الْخُلْعُ طَلَاقًا ; لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَكَرَ الْخُلْعَ فِي مَعْرِضِ مَنْعِ الرُّجُوعِ فِيمَا يُعْطَاهُ الْأَزْوَاجُ. فَاسْتَثْنَى مِنْهُ صُورَةً جَائِزَةً، وَلَا يَلْزَمُ مِنْ ذَلِكَ عَدَمُ اعْتِبَارِهَا

Buna göre zikredilen hul' ayrılığından murat, ancak ikisinin Allah'ın sınırlarını ayakta tutamamaktan korkmaları hâlinde hul'ün meşruiyetini beyan etmektir; çünkü üçüncü talaktan sonra zikredilmiştir. { فَإِنْ طَلَّقَهَا } “Bundan sonra onu boşarsa” buyruğunun tekrarlanması ise, üçüncüden sonra gereken hükmü, yani { فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ } “artık bundan sonra ona helal olmaz...” buyruğunu buna bağlamak içindir. Allah Teâlâ'nın: { أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ } “ya da güzellikle salıvermektir” [el-Bakara: 229] buyruğundan rücû etmemenin kastedildiği ve üçüncü talakın da: { فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ } “Bundan sonra onu boşarsa, artık ona helal olmaz...” [el-Bakara: 230] ayetinde zikredilen olduğu görüşü üzerine bina etsek bile, bundan yine de hul'ün talak sayılmaması neticesi çıkmaz; çünkü Allah Teâlâ hul'ü, kocaların verdiklerini geri almalarının yasaklandığı bağlamda zikretmiştir. Dolayısıyla bundan caiz olan bir sureti istisna etmiştir ve bundan da onun sayılmaması gerekmez...

طَلَاقًا، كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ مِنْ سِيَاقِ الْآيَةِ.

talak sayılmaması gerekmez; nitekim ayetin akışından da açıkça anlaşılan budur.

وَمِمَّنْ قَالَ بِأَنَّ الْخُلْعَ يُعَدُّ طَلَاقًا بَائِنًا مَالِكٌ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَالشَّافِعِيُّ فِي الْجَدِيدِ، وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُهُ عَنْ عُمَرَ، وَعَلِيٍّ، وَابْنِ مَسْعُودٍ، وَابْنِ عُمَرَ، وَبِهِ قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيِّبِ، وَالْحَسَنُ، وَعَطَاءٌ، وَشُرَيْحٌ، وَالشَّعْبِيُّ، وَإِبْرَاهِيمُ، وَجَابِرُ بْنُ زَيْدٍ، وَالثَّوْرِيُّ، وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَأَبُو عُثْمَانَ الْبَتِّيُّ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ ابْنُ كَثِيرٍ وَغَيْرُهُ.

Hul'ün bâin talak sayılacağını söyleyenler arasında Mâlik, Ebû Hanîfe ve cedîd (yeni) mezhebinde Şâfiî yer alır. Bunun bir benzeri Ömer, Ali, İbn Mes'ûd ve İbn Ömer'den de rivayet edilmiştir. İbn Kesîr ve diğerlerinin naklettiği üzere Saîd b. el-Müseyyeb, el-Hasan, Atâ, Şüreyh, eş-Şa'bî, İbrâhîm, Câbir b. Zeyd, es-Sevrî, el-Evzâî ve Ebû Osmân el-Bettî de bu görüşü benimsemiştir.

غَيْرَ أَنَّ الْحَنَفِيَّةَ عِنْدَهُمْ أَنَّهُ مَتَى نَوَى الْمُخَالِعُ بِخُلْعِهِ تَطْلِيقَةً أَوِ اثْنَتَيْنِ، أَوْ أَطْلَقَ فَهُوَ وَاحِدَةٌ بَائِنَةٌ، وَإِنْ نَوَى ثَلَاثًا فَثَلَاثٌ، وَلِلشَّافِعِيِّ قَوْلٌ آخَرُ فِي الْخُلْعِ وَهُوَ: أَنَّهُ مَتَى لَمْ يَكُنْ بِلَفْظِ الطَّلَاقِ وَعُرِّيَ عَنِ النِّيَّةِ فَلَيْسَ هُوَ بِشَيْءٍ بِالْكُلِّيَّةِ، قَالَهُ ابْنُ كَثِيرٍ.

Ancak Hanefîlere göre hul' yapan koca hul'ü ile bir veya iki talaka niyet eder yahut mutlak bırakırsa (niyet belirtmezse), bu bir bâin talaktır; şayet üçe niyet ederse üç talaktır. Şâfiî'nin hul' konusunda bir başka görüşü daha vardır ki o da şudur: Talak lafzıyla olmadığı ve niyetten de yoksun bulunduğu zaman hiçbir şekilde geçerli bir şey değildir. Bunu İbn Kesîr söylemiştir.

وَمِمَّا احْتَجَّ بِهِ أَهْلُ الْقَوْلِ بِأَنَّ الْخُلْعَ طَلَاقٌ مَا رَوَاهُ مَالِكٌ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَهْمَانَ مَوْلَى الْأَسْلَمِيِّينَ، عَنْ أُمِّ بَكْرٍ الْأَسْلَمِيَّةِ أَنَّهَا اخْتَلَعَتْ مِنْ زَوْجِهَا عَبْدِ اللَّهِ خَالِدِ بْنِ أُسَيْدٍ، فَأَتَيَا عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ فِي ذَلِكَ فَقَالَ تَطْلِيقَةٌ، إِلَّا أَنْ تَكُونَ سَمَّيْتَ شَيْئًا فَهُوَ مَا سَمَّيْتَ.

Hul'ün talak olduğunu söyleyenlerin delillerinden biri de Mâlik'in Hişâm b. Urve'den, onun babasından, onun Eslemîlerin âzatlısı Cühmân'dan, onun da Ümmü Bekr el-Eslemiyye'den rivayet ettiğidir: Ümmü Bekr kocası Abdullah b. Hâlid b. Useyd'den hul' yoluyla ayrılmıştı; bunun üzerine ikisi Osman b. Affân'a geldiler. Osman: «[Bu] bir talaktır; meğerki sen bir miktar belirtmiş olasın, o takdirde belirttiğin gibidir» dedi.

قَالَ الشَّافِعِيُّ: وَلَا أَعْرِفُ جَهْمَانَ، وَكَذَا ضَعَّفَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ هَذَا الْأَثَرَ، قَالَهُ ابْنُ كَثِيرٍ وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Şâfiî: «Cühmân'ı tanımıyorum» demiştir; aynı şekilde Ahmed b. Hanbel de bu eseri zayıf saymıştır. Bunu İbn Kesîr söylemiştir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَرَوَى ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ مِثْلَهُ، وَتُكَلِّمُ فِيهِ بِأَنَّ فِي سَنَدِهِ ابْنَ أَبِي لَيْلَى، وَأَنَّهُ سَيْئُ الْحِفْظِ، وَرُوِيَ مِثْلُهُ عَنْ عَلِيٍّ وَضَعَّفَهُ ابْنُ حَزْمٍ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

İbn Ebî Şeybe, İbn Mes'ûd'dan bunun bir benzerini rivayet etmiştir; ancak senedinde İbn Ebî Leylâ bulunduğu ve onun da hıfzının zayıf olduğu gerekçesiyle bu rivayet tenkit edilmiştir. Bir benzeri Ali'den de rivayet edilmiş, fakat İbn Hazm bunu zayıf görmüştür. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

فَرَوْعٌ:

FER'Î MESELELER:

الْأَوَّلُ: ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الْخُلْعَ يَجُوزُ بِأَكْثَرَ مِنَ الصَّدَاقِ ; وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى عَبَّرَ بِمَا الْمَوْصُولَةِ فِي قَوْلِهِ: فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ [٢ \ ٢٢٩] ، وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ أَنَّ الِّمَوْصُولَاتِ مِنْ صِيَغِ الْعُمُومِ ; لِأَنَّهَا تَعُمُّ كُلَّ مَا تَشْمَلُهُ صَلَاتُهَا كَمَا عَقَدَهُ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» بِقَوْلِهِ: [الرَّجَزِ]

Birincisi: Bu kerim ayetin zahirine göre mehirden daha fazlasıyla hul' yapmak caizdir; zira Allah Teâlâ: { فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ } “kadının fidye olarak verdiği şeyde ikisine de bir günah yoktur” [el-Bakara: 229] buyruğunda mevsûl olan “mâ (ما)” lafzını kullanmıştır. Usûl ilminde ise ism-i mevsûllerin umum (kapsam) sîgalarından olduğu yerleşmiştir; zira sılasının içine aldığı her şeyi kapsarlar; nitekim “Merâkı’s-Suûd” müellifi bunu şu recez beytinde nazmetmiştir:

صِيَغُهُ كُلُّ أَوِ ٢ (٢١٢) الْجَمِيعُ ... وَقَدْ تَلَا الَّذِي الَّتِي الْفُرُوعُ

Umumun sîgaları “küll (her/bütün)” yahut “el-cemî‘ (hepsi)”dir... Ardından “ellezî”, “elletî” ve türevleri gelir.

وَهَذَا هُوَ مَذْهَبُ الْجُمْهُورِ، قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ مَا نَصُّهُ: وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ ﵏ فِي أَنَّهُ هَلْ يَجُوزُ لِلرَّجُلِ أَنْ يُفَادِيَهَا بِأَكْثَرَ مِمَّا أَعْطَاهَا.

Bu, cumhurun mezhebidir. İbn Kesîr bu ayetin tefsirinde aynen şöyle demiştir: «Âlimler —Allah onlara rahmet etsin— erkeğin, kadına verdiğinden daha fazlası karşılığında onunla hul' yapmasının caiz olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir.

فَذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى جَوَازِ ذَلِكَ ; لِعُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ.

Cumhur, Allah Teâlâ'nın: { فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ } “kadının fidye olarak verdiği şeyde ikisine de bir günah yoktur” buyruğunun umumiyeti (genel kapsamı) sebebiyle bunun caiz olduğu görüşüne varmıştır.

وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ، أَخْبَرْنَا أَيُّوبُ عَنْ كَثِيرٍ مَوْلَى ابْنِ سَمُرَةَ: أَنَّ عُمَرَ أُتِيَ بِامْرَأَةٍ نَاشِزٍ فَأَمَرَ بِهَا إِلَى بَيْتِ كَثِيرِ الزِّبْلِ، ثُمَّ دَعَاهَا فَقَالَ: كَيْفَ وَجَدْتِ؟ فَقَالَتْ: مَا وَجَدْتُ رَاحَةً مُنْذُ كُنْتُ عِنْدَهُ إِلَّا هَذِهِ اللَّيْلَةَ الَّتِي كُنْتَ حَبَسْتَنِي. فَقَالَ لِزَوْجِهَا: اخْلَعْهَا وَلَوْ مِنْ قُرْطِهَا، وَرَوَاهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمِرٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ كَثِيرٍ مَوْلَى ابْنِ سَمُرَةَ فَذَكَرَ مِثْلَهُ، وَزَادَ فَحَبَسَهَا فِيهِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ.

İbn Cerîr şöyle demiştir: Bize Ya'kūb b. İbrâhîm rivayet etti, bize İbn Uleyye rivayet etti, bize Eyyûb, İbn Semure'nin âzatlısı Kesîr'den haber verdi: Ömer'e serkeşlik eden (nâşize) bir kadın getirildi; Ömer onun çöpü bol bir eve konulmasını emretti. Sonra onu çağırıp: «[Orayı] nasıl buldun?» dedi. Kadın: «Onun yanında bulunduğumdan beri, beni hapsettiğin bu gece dışında hiçbir rahatlık görmedim» dedi. Bunun üzerine Ömer kocasına: «Kulağındaki küpesine varıncaya kadar [ne varsa alıp] onu boşa (hul' yap)» dedi. Abdürrezzâk da Ma'mer'den, o Eyyûb'dan, o da İbn Semure'nin âzatlısı Kesîr'den benzerini rivayet etti ve şu fazlalığı ekledi: «Bunun üzerine onu orada üç gün hapsetti.»

وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ أَبِي عُرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّ امْرَأَةً أَتَتْ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ فَشَكَتْ زَوْجَهَا فَأَبَاتَهَا فِي بَيْتِ الزِّبْلِ، فَلَمَّا أَصْبَحَتْ قَالَ لَهَا: كَيْفَ وَجَدَتْ مَكَانَكَ؟ قَالَتْ: مَا كُنْتُ عِنْدَهُ لَيْلَةً أَقَرُّ لِعَيْنِي مِنْ هَذِهِ اللَّيْلَةِ. فَقَالَ: خُذْ وَلَوْ عِقَاصَهَا.

Saîd b. Ebî Arûbe de Katâde'den, o Humeyd b. Abdirrahmân'dan şöyle nakletmiştir: Bir kadın Ömer b. el-Hattâb'a gelip kocasını şikâyet etti. Ömer onu çöplük bir evde geceletti. Sabah olunca ona: «Kaldığın yeri nasıl buldun?» dedi. Kadın: «Kocamın yanındayken hiçbir gece bu geceki kadar gözüm aydın (huzurlu) olmamıştı» dedi. Bunun üzerine [Ömer kocasına]: «Saç bağına varıncaya kadar [ne varsa] al [ve boşa]» dedi.

وَقَالَ الْبُخَارِيُّ: وَأَجَازَ عُثْمَانُ الْخُلْعَ دُونَ عِقَاصِ رَأْسِهَا.

Buhârî şöyle demiştir: «Osman, başındaki saç bağına varıncaya kadar [her şey karşılığında] hul'ü caiz görmüştür.»

وَقَالَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ: أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ: أَنَّ الرُّبَيِّعَ بِنْتَ مُعَوِّذِ بْنِ عَفْرَاءَ حَدَّثَتْهُ قَالَتْ: كَانَ لِي زَوْجٌ يَقِلُّ عَلَيَّ الْخَيْرَ إِذَا حَضَرَنِي، وَيَحْرِمُنِي إِذَا غَابَ، قَالَتْ: فَكَانَتْ مِنِّي زَلَّةٌ يَوْمًا، فَقُلْتُ لَهُ: أَخْتَلِعُ مِنْكَ بِكُلِّ شَيْءٍ أَمْلِكُهُ، قَالَ: نَعَمْ، قَالَتْ: فَفَعَلَتْ، قَالَتْ: فَخَاصَمَ عَمِّي مُعَاذُ بْنُ عَفْرَاءَ إِلَى عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ فَأَجَازَ الْخُلْعَ، وَأَمَرَهُ أَنْ يَأْخُذَ عِقَاصَ رَأْسِي، فَمَا دُونَهُ، أَوْ قَالَتْ مَا دُونُ عِقَاصِ الرَّأْسِ.

Abdürrezzâk şöyle demiştir: Bize Ma'mer, Abdullah b. Muhammed b. Akîl'den haber verdi; er-Rübeyyi' bint Muavviz b. Afrâ ona şöyle anlattı: «Benim bir kocam vardı; yanımdayken bana iyiliği az yapar, yanımdan ayrıldığında ise beni mahrum bırakırdı. Bir gün benden bir kusur/hata sadır oldu; ona: ‘Sahip olduğum her şey karşılığında senden hul' yoluyla ayrılmak istiyorum’ dedim. O da: ‘Kabul’ dedi. Ben de [bunu] yaptım. Amcam Muâz b. Afrâ durumu Osman b. Affân'a dava etti. Osman hul'ü caiz gördü ve başımın saç bağına ve ondan aşağısına —yahut ‘başın saç bağı müstesna diğer şeylere’ dedi— varıncaya kadar almasını emretti.»

وَمَعْنَى هَذَا أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَأْخُذَ مِنْهَا كُلُّ مَا بِيَدِهَا مِنْ قَلِيلٍ وَكَثِيرٍ، وَلَا يَتْرُكُ لَهَا سِوَى عِقَاصِ شِعْرِهَا، وَبِهِ يَقُولُ ابْنُ عُمَرَ، وَابْنُ عَبَّاسٍ، وَعِكْرِمَةُ، وَمُجَاهِدٌ، وَإِبْرَاهِيمُ النَّخْعِيُّ، وَقَبِيصَةُ بْنُ ذُؤَيْبٍ، وَالْحُسْنُ بْنُ صَالِحٍ، وَعُثْمَانُ الْبَتِّيُّ.

Bunun manası; saç bağı dışında ona hiçbir şey bırakmaksızın az olsun çok olsun elinde bulunan her şeyi kadından almasının caiz olduğudur. İbn Ömer, İbn Abbâs, İkrime, Mücâhid, İbrâhîm en-Nehaî, Kabîsa b. Züeyb, el-Hasen b. Sâlih ve Osmân el-Bettî de bu görüştedir.

وَهَذَا مَذْهَبُ مَالِكٍ، وَاللَّيْثِ، وَالشَّافِعِيِّ، وَأَبِي ثَوْرٍ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ جَرِيرٍ. وَقَالَ أَصْحَابُ أَبِي حَنِيفَةَ إِنْ كَانَ الْإِضْرَارُ مِنْ قِبَلِهَا جَازَ أَنْ يَأْخُذَ مِنْهَا مَا أَعْطَاهَا، وَلَا يَجُوزُ الزِّيَادَةُ عَلَيْهِ، فَإِنِ ازْدَادَ جَازَ فِي الْقَضَاءِ، وَإِنْ كَانَ الْإِضْرَارُ مِنْ جِهَتِهِ لَمْ يَجُزْ أَنْ يَأْخُذَ مِنْهَا شَيْئًا، فَإِنْ أَخَذَ جَازَ فِي الْقَضَاءِ.

Bu; Mâlik, Leys, Şâfiî ve Ebû Sevr'in mezhebidir; İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir. Ebû Hanîfe'nin ashabı ise şöyle demiştir: Şayet zarar/geçimsizlik kadın tarafından geliyorsa, [kocanın] ona verdiğini geri alması caizdir, bundan fazlasını alması ise caiz değildir; şayet fazlasını alırsa bu kazâen (hükmen) geçerli olur. Şayet zarar koca tarafından geliyorsa kadından hiçbir şey alması caiz değildir; şayet alırsa yine kazâen geçerli olur.

وَقَالَ الْإِمَامُ أَحْمَدُ وَأَبُو عُبَيْدٍ وَإِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ: لَا يَجُوزُ أَنْ يَأْخُذَ أَكْثَرَ مِمَّا أَعْطَاهَا، وَهَذَا قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ وَعَطَاءٍ، وَعَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، وَالزُّهْرِيِّ، وَطَاوُسٍ، وَالْحَسَنِ، وَالشَّعْبِيِّ، وَحَمَّادِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ، وَالرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ.

İmam Ahmed, Ebû Ubeyd ve İshâk b. Râhûye ise şöyle demiştir: [Kocanın] kadına verdiğinden fazlasını alması caiz değildir. Bu; Saîd b. el-Müseyyeb, Atâ, Amr b. Şuayb, ez-Zührî, Tâvûs, el-Hasan, eş-Şa'bî, Hammâd b. Ebî Süleymân ve er-Rebî' b. Enes'in kavlidir.

وَقَالَ مَعْمَرٌ وَالْحَكَمُ: كَانَ عَلِيٌّ يَقُولُ: لَا يَأْخُذُ مِنَ الْمُخْتَلِعَةِ فَوْقَ مَا أَعْطَاهَا. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: الْقُضَاةُ لَا يُجِيزُونَ أَنْ يَأْخُذَ مِنْهَا أَكْثَرَ مِمَّا سَاقَ إِلَيْهَا، قُلْتُ: وَيُسْتَدَلُّ لِهَذَا الْقَوْلِ بِمَا تَقَدَّمَ مِنْ رِوَايَةِ قَتَادَةَ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قِصَّةِ ثَابِتِ بْنِ قَيْسٍ، فَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يَأْخُذَ مِنْهَا الْحَدِيقَةَ وَلَا يَزْدَادَ، وَبِمَا رَوَى عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ حَيْثُ قَالَ: أَخْبَرَنَا قَبِيصَةُ عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَطَاءٍ، أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَرِهَ أَنْ يَأْخُذَ مِنْهَا أَكْثَرَ مِمَّا أَعْطَاهَا، يَعْنِي: الْمُخْتَلِعَةَ، وَحَمَلُوا مَعْنَى الْآيَةِ عَلَى مَعْنَى: فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ، أَيْ: مِنَ الَّذِي أَعْطَاهَا ; لِتَقَدُّمِ قَوْلِهِ: وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا إِلَّا أَنْ يَخَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ [٢ \ ٢٢٩] ، أَيْ: مِنْ ذَلِكَ وَهَكَذَا كَانَ يَقْرَؤُهَا الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ مِنْهُ، رَوَاهُ ابْنُ جَرِيرٍ، وَلِهَذَا قَالَ بَعْدَهُ: تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ [٢ \ ٢٢٩] . اهـ مِنِ ابْنِ كَثِيرٍ بِلَفْظِهِ.

Ma'mer ve el-Hakem şöyle demiştir: Ali: «[Koca] hul' yapan kadından ona verdiğinden fazlasını alamaz» derdi. el-Evzâî de şöyle demiştir: «Kadılar, kadına verdiğinden daha fazlasını almasına cevaz vermezler.» Derim ki: Bu görüşe; Katâde'nin İkrime'den, onun İbn Abbâs'tan Sâbit b. Kays kıssası hakkında daha önce geçen rivayetinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in ona bahçeyi kadından almasını ve fazlasını istememesini emretmesiyle delil getirilir. Yine Abd b. Humeyd'in şöyle dediği rivayetle de delil getirilir: Bize Kabîsa, Süfyân'dan, o İbn Cüreyc'den, o Atâ'dan naklettiğine göre; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, kocanın kadına —yani hul' yapan kadına— verdiğinden fazlasını almasını mekruh görmüştür. Onlar ayetin manasını: { فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ } “kadının fidye olarak verdiği şeyde ikisine de bir günah yoktur” yani kadına verdiği şeyden fidye vermesinde şeklinde yorumlamışlardır; zira daha önce: { وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا إِلَّا أَنْ يَخَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ } “Kadınlara verdiklerinizden bir şeyi geri almanız size helal olmaz; meğerki her ikisi de Allah'ın sınırlarını ayakta tutamamaktan korksunlar. Eğer siz de onların Allah'ın sınırlarını ayakta tutamayacaklarından korkarsanız, kadının [ayrılmak için] fidye olarak verdiği şeyde ikisine de bir günah yoktur” [el-Bakara: 229] yani bundan [verdiği şeyden fidye vermesinde günah yoktur] buyrulmuştur. Nitekim er-Rebî' b. Enes de ayeti: «فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ مِنْهُ / kadının ondan (aldığı şeyden) fidye olarak verdiğinde ikisine de bir günah yoktur» şeklinde okurdu; bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir. Bundan dolayı Allah ardından: { تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Bunlar Allah'ın sınırlarıdır, onları aşmayın. Kim Allah'ın sınırlarını aşarsa, işte onlar zalimlerin ta kendileridir” [el-Bakara: 229] buyurmuştur.» [İbn Kesîr'den] kendi lafzıyla [nakil] burada sona erdi.

الْفَرْعُ الثَّانِي: اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي عِدَّةِ الْمُخْتَلِعَةِ: فَذَهَبَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّهَا تَعْتَدُّ بِثَلَاثَةِ قُرُوءٍ إِنْ كَانَتْ مِمَّنْ تَحِيضُ، كَعِدَّةِ الْمُطَلَّقَةِ مِنْهُمْ: مَالِكٌ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَإِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ فِي الرِّوَايَةِ الْمَشْهُورَةِ عَنْهُمَا، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عُمَرَ، وَعَلِيٍّ، وَابْنِ عُمَرَ، وَبِهِ يَقُولُ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيِّبِ، وَسُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ، وَعُرْوَةُ، وَسَالِمٌ، وَأَبُو سَلَمَةَ، وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَابْنُ شِهَابٍ، وَالْحَسَنُ، وَالشَّعْبِيُّ، وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ، وَأَبُو عِيَاضٍ، وَخِلَاسُ بْنُ عَمْرٍو، وَقَتَادَةُ، وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَاللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، وَأَبُو الْعُبَيْدِ.

İkinci Fer'î Mesele: Âlimler hul' yapan kadının iddeti hususunda ihtilaf etmişlerdir: İlim ehlinin ekseriyeti, şayet âdet gören kadınlardan ise boşanmış kadının iddeti gibi üç kur' (üç hayız veya temizlik süresi) iddet bekleyeceği görüşüne varmıştır. Bunlar arasında Mâlik, Ebû Hanîfe, Şâfiî ve her ikisinden gelen meşhur rivayette Ahmed ve İshâk b. Râhûye yer alır. Bu görüş Ömer, Ali ve İbn Ömer'den de rivayet edilmiştir. Saîd b. el-Müseyyeb, Süleymân b. Yesâr, Urve, Sâlim, Ebû Seleme, Ömer b. Abdilazîz, İbn Şihâb, el-Hasan, eş-Şa'bî, İbrâhîm en-Nehaî, Ebû İyâz, Hilâs b. Amr, Katâde, Süfyân es-Sevrî, el-Evzâî, el-Leys b. Sa'd ve Ebû Ubeyd de bu görüştedir.