Binûn

Bakara — 9. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ مَا أَخْرَجَهُ النَّسَائِيُّ عَنْ مَحْمُودِ بْنِ لَبِيدٍ قَالَ: " أُخْبِرَ النَّبِيُّ ﷺ عَنْ رَجُلٍ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثَ تَطْلِيقَاتٍ جَمِيعًا، فَقَامَ مُغْضَبًا، فَقَالَ: " أَيُلْعَبُ بِكِتَابِ اللَّهِ وَأَنَا بَيْنَ أَظْهُرِكُمْ؟ ! " وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ وَجْهَ الِاسْتِدْلَالِ مِنْهُ: أَنَّ الْمُطَلِّقَ يَظُنُّ الثَّلَاثَ الْمَجْمُوعَةَ وَاقِعَةً، فَلَوْ كَانَتْ لَا تَقَعُ لَبَيَّنَ النَّبِيُّ ﷺ أَنَّهَا لَا تَقَعُ ; لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ فِي حَقِّهِ تَأْخِيرُ الْبَيَانِ عَنْ وَقْتِ الْحَاجَةِ إِلَيْهِ.

Onların delillerinden biri de Nesâî'nin Mahmûd b. Lebîd'den tahriç ettiği şu rivayettir: “Nebi'ye sallallâhu aleyhi ve sellem karısını üç talakla birden boşayan bir adam haber verildi. Bunun üzerine öfkeyle ayağa kalktı ve: ‘Ben henüz aranızdayken Allah'ın Kitabı ile mi oynanıyor?!’ buyurdu.” Az önce bundan delil çıkarma yönünü belirtmiştik: Boşayan kimse bir arada verilen üç talakın vuku bulacağını düşünmektedir; şayet vuku bulmayacak olsaydı, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem onun vuku bulmayacağını açıklardı; zira onun hakkında açıklamayı ihtiyaç vaktinden sonraya tehir etmek caiz değildir.

وَقَدْ قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي حَدِيثِ مَحْمُودٍ هَذَا: إِنَّ إِسْنَادَهُ جَيِّدٌ، وَقَالَ الْحَافِظُ فِي " بُلُوغِ الْمَرَامِ ": رُوَاتُهُ مُوَثَّقُونَ، وَقَالَ فِي " الْفَتْحِ ": رِجَالُهُ ثِقَاتٌ، فَإِنْ قِيلَ: غَضِبَ النَّبِيُّ ﷺ، وَتَصْرِيحُهُ بِأَنَّ ذَلِكَ الْجَمْعَ لِلطَّلَقَاتِ لَعِبٌ بِكِتَابِ اللَّهِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا لَا تَقَعُ ; لِقَوْلِهِ ﷺ: " مَنْ أَحْدَثَ فِي أَمْرِنَا هَذَا مَا لَيْسَ مِنْهُ فَهُوَ رَدٌّ "، وَفِي رِوَايَةِ " مَنْ عَمِلَ عَمَلًا لَيْسَ عَلَيْهِ أَمْرُنَا فَهُوَ رَدٌّ "، فَالْجَوَابُ أَنَّ كَوْنَهُ مَمْنُوعًا ابْتِدَاءً لَا يُنَافِي وُقُوعَهُ بَعْدَ الْإِيقَاعِ، وَيَدُلُّ لَهُ مَا سَيَأْتِي قَرِيبًا عَنِ ابْنِ عُمَرَ مِنْ قَوْلِهِ لِمَنْ سَأَلَهُ: وَإِنْ كُنْتَ طَلَّقْتَهَا ثَلَاثًا فَقَدْ حَرُمَتْ عَلَيْكَ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَكَ، وَعَصَيْتَ اللَّهَ فِيمَا أَمَرَكَ بِهِ مِنْ طَلَاقِ امْرَأَتِكِ، وَلَا سِيَّمَا عَلَى قَوْلِ الْحَاكِمِ: إِنَّهُ مَرْفُوعٌ، وَهَذَا ثَابِتٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ فِي الصَّحِيحِ، وَيُؤَيِّدُهُ مَا سَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ قَرِيبًا مِنْ حَدِيثِهِ الْمَرْفُوعِ عِنْدَ الدَّارَقُطْنِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لَهُ: " كَانَتْ تَبِينُ مِنْكَ وَتَكُونُ مَعْصِيَةٌ " وَيُؤَيِّدُهُ أَيْضًا مَا سَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ أَنَّهُ قَالَ لِمَنْ سَأَلَهُ عَنْ ثَلَاثٍ أَوْقَعَهَا دَفْعَةً: " إِنَّكَ لَمْ تَتَّقِ اللَّهَ فَيَجْعَلُ لَكَ مَخْرَجًا، عَصَيْتَ رَبَّكَ، وَبَانَتْ مِنْكَ امْرَأَتُكَ ".

İbn Kesîr, Mahmûd'un bu hadisi hakkında isnadının ceyyid (iyi) olduğunu söylemiş; Hâfız [İbn Hacer] “Bulûğu'l-Merâm”da: “Ravileri güvenilirdir” demiş; “el-Feth”te de: “Ricali sikadır” demiştir. Eğer: “Nebi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem öfkelenmesi ve talakların bu şekilde bir arada toplanmasının Allah'ın Kitabı ile oynamak olduğunu açıkça belirtmesi, onun vuku bulmayacağına delalet eder; çünkü o sallallâhu aleyhi ve sellem: ‘Kim bu işimizde (dinimizde) ondan olmayan bir şey ihdas ederse o reddedilir’ buyurmuştur, bir rivayette de: ‘Kim emrimize uygun olmayan bir amel işlerse o reddedilir’ denilmiştir” denilirse; cevap şudur: Bir şeyin başlangıçta yasak olması, vuku buldurulduktan sonra vuku bulmasına engel teşkil etmez. Buna delil, birazdan geleceği üzere İbn Ömer'in kendisine soru soran kimseye söylediği şu sözdür: “Eğer onu üç [talakla] boşadıysan, o kadın senden başka bir koca ile evleninceye kadar sana haram olmuştur ve sen karını boşama konusunda Allah'ın sana emrettiği hususta O'na isyan etmişsindir.” Özellikle Hâkim'in bunun merfû olduğu görüşüne göre [durum böyledir]. Bu [söz] Sahih'te İbn Ömer'den sabittir. Bunu inşâallah birazdan gelecek olan Dârekutnî'deki merfû hadisi de desteklemektedir; zira Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ona: “O [kadın] senden kesin olarak ayrılmış (bâin) olurdu ve bu da bir günah olurdu” buyurmuştur. Yine bunu inşâallah geleceği üzere İbn Abbâs'tan sahih bir isnadla gelen şu rivayet de desteklemektedir: O, bir defada üç talak vuku bulduran kimseye şöyle demiştir: “Sen Allah'tan korkmadın ki O da sana bir çıkış yolu kılsın. Rabbine isyan ettin ve karın senden kesin olarak boşandı.”

وَبِالْجُمْلَةِ فَالْمُنَاسِبُ لِمُرْتَكِبِ الْمَعْصِيَةِ التَّشْدِيدُ لَا التَّخْفِيفُ بِعَدَمِ الْإِلْزَامِ، وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ مَا أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ إِنَّهُ قَالَ: فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! أَرَأَيْتَ لَوْ طَلَّقْتُهَا ثَلَاثًا أَكَانَ يَحِلُّ لِي أَنْ أُرَاجِعَهَا؟ قَالَ: " لَا، كَانَتْ

Özetle, günah işleyen kimseye uygun olan, [talakı] bağlayıcı kılmayarak hafifletmek değil, zorlaştırmaktır. Onların delillerinden biri de Dârekutnî'nin İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ tahriç ettiği şu rivayettir: [İbn Ömer] dedi ki: Dedim ki: “Ey Allah'ın Resûlü! Ne dersin, eğer onu üç [talakla] boşasaydım, ona dönmem bana helal olur muydu?” Şöyle buyurdu: “Hayır, [kadın]

تَبِينُ مِنْكَ وَتَكُونُ مَعْصِيَةٌ " وَفِي إِسْنَادِهِ عَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ وَهُوَ مُخْتَلَفٌ فِيهِ، وَقَدْ وَثَّقَهُ التِّرْمِذِيُّ، وَقَالَ النَّسَائِيُّ، وَأَبُو حَاتِمٍ: لَا بَأْسَ بِهِ، وَكَذَّبَهُ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَضَعَّفَهُ غَيْرُ وَاحِدٍ، وَقَالَ الْبُخَارِيُّ: لَيْسَ فِيمَنْ رُوِيَ عَنْ مَالِكٍ مَنْ يَسْتَحِقُّ التَّرْكَ غَيْرُهُ، وَقَالَ شُعْبَةُ: كَانَ نَسِيًّا، وَقَالَ ابْنُ حِبَّانَ: كَانَ مِنْ خِيَارِ عِبَادِ اللَّهِ، غَيْرَ أَنَّهُ كَثِيرُ الْوَهْمِ سَيِّئُ الْحِفْظِ، يُخْطِئُ وَلَا يَدْرِي، فَلَمَّا كَثُرَ ذَلِكَ فِي رِوَايَتِهِ بَطَلَ الِاحْتِجَاجُ بِهِ. وَأَيْضًا الزِّيَادَةُ الَّتِي هِيَ مَحَلُّ الْحُجَّةِ مِنَ الْحَدِيثِ أَعْنِي قَوْلَهُ: " أَرَأَيْتَ لَوْ طَلَّقْتُهَا " إِلَخْ، مِمَّا تَفَرَّدَ بِهِ عَطَاءٌ الْمَذْكُورُ. وَقَدْ شَارَكَهُ الْحُفَّاظُ فِي أَصْلِ الْحَدِيثِ، وَلَمْ يَذْكُرُوا الزِّيَادَةَ الْمَذْكُورَةَ. وَفِي إِسْنَادِهَا شُعَيْبُ بْنُ زُرَيْقٍ الشَّامِيُّ وَهُوَ ضَعِيفٌ، وَأَعَلَّ عَبْدُ الْحَقِّ فِي أَحْكَامِهِ هَذَا الْحَدِيثَ، بِأَنَّ فِي إِسِنَادِهِ مُعَلَّى بْنَ مَنْصُورٍ، وَقَالَ: رَمَاهُ أَحْمَدُ بِالْكَذِبِ.

senden kesin olarak ayrılmış (bâin) olurdu ve bu da bir günah olurdu.” İsnadında Atâ el-Horasânî vardır ki hakkında ihtilaf edilmiştir. Tirmizî onu sika saymış, Nesâî ve Ebû Hâtim: “Bir sakıncası yoktur” demiş, Saîd b. el-Müseyyeb onu yalanlamış, birden fazla âlim de zayıf saymıştır. Buhârî: “Mâlik'ten rivayette bulunanlar arasında terkedilmeyi hak eden ondan başkası yoktur” demiştir. Şu'be: “Çok unuturdu” demiş, İbn Hibbân ise şöyle demiştir: “Allah'ın hayırlı kullarındandı, ancak çok vehmeden, hıfzı kötü birisiydi; hata eder ve farkına varmazdı. Bu durum rivayetinde çoğalınca onunla ihticac bâtıl oldu.” Ayrıca hadisten delil teşkil eden ilave kısım, yani “Ne dersin, eğer onu boşasaydım...” şeklindeki söz, mezkûr Atâ'nın tek başına kaldığı (teferrüd ettiği) rivayetlerdendir. Hadis hafızları hadisin aslında ona ortak olmuşlar, fakat mezkûr ziyadeyi zikretmemişlerdir. İsnadında Şüayb b. Züreyk eş-Şâmî vardır ve o zayıftır. Abdülhak da “el-Ahkâm”ında bu hadisi isnadında Muallâ b. Mansûr'un bulunması sebebiyle illetli saymış ve: “Ahmed onu yalancılıkla itham etmiştir” demiştir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: أَمَّا عَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ الْمَذْكُورُ فَهُوَ مِنْ رِجَالِ مُسْلِمٍ فِي " صَحِيحِهِ " وَأَمَّا مُعَلَّى بْنُ مَنْصُورٍ فَقَدْ قَالَ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي " التَّقْرِيبِ ": ثِقَةٌ سُنِّيٌّ فَقِيهٌ طُلِبَ لِلْقَضَاءِ فَامْتَنَعَ، أَخْطَأَ مَنْ زَعَمَ أَنَّ أَحْمَدَ رَمَاهُ بِالْكَذِبِ، أَخْرَجَ لَهُ الشَّيْخَانِ وَبَاقِي الْجَمَاعَةِ. وَأَمَّا شُعَيْبُ بْنُ زُرَيْقٍ أَبُو شَيْبَةَ الشَّامِيِّ فَقَدْ قَالَ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي " التَّقْرِيبِ ": صَدُوقٌ يُخْطِئُ، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ فَلَيْسَ مَرْدُودَ الْحَدِيثِ، لَا سِيَّمَا وَقَدِ اعْتَضَدَتْ رِوَايَتُهُ بِمَا تَقَدَّمَ فِي حَدِيثِ سَهْلٍ، وَبِمَا رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ ﵄ فَإِنَّهُ قَالَ فِي [السُّنَنِ الْكُبْرَى] مَا نَصُّهُ: أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدَانَ: أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عُبَيْدٍ الصَّفَّارِ، أَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْوَاسِطِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ، أَنَا سَلَمَةُ بْنُ الْفَضْلِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي قَيْسٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الْأَعْلَى، عَنْ سُوَيْدِ بْنِ غَفَلَةَ، قَالَ: كَانَتْ عَائِشَةُ الْخَثْعَمِيَّةُ عِنْدَ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ ﵄، فَلَمَّا قُتِلَ عَلِيٌّ ﵁ قَالَتْ: لِتَهْنِكَ الْخِلَافَةُ، قَالَ: بِقَتْلِ عَلِيٍّ تُظْهِرِينَ الشَّمَاتَةَ، اذْهَبِي فَأَنْتِ طَالِقٌ، يَعْنِي ثَلَاثًا قَالَ: فَتَلَفَّعَتْ بِثِيَابِهَا، وَقَعَدَتْ حَتَّى قَضَتْ عِدَّتَهَا، فَبَعَثَ إِلَيْهَا بِبَقِيَّةٍ بَقِيَتْ لَهَا مِنْ صَدَاقِهَا وَعَشَرَةِ آلَافٍ صَدَقَةً، فَلَمَّا جَاءَهَا الرَّسُولُ قَالَتْ: مَتَاعٌ قَلِيلٌ مِنْ حَبِيبٍ مُفَارِقٍ، فَلَمَّا بَلَغَهُ قَوْلُهَا بَكَى، ثُمَّ قَالَ: لَوْلَا أَنِّي سَمِعْتُ جَدِّي أَوْ حَدَّثَنِي أَبِي أَنَّهُ سَمِعَ جَدِّي يَقُولُ: " أَيُّمَا رَجُلٍ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثًا عِنْدَ الْأَقْرَاءِ " أَوْ " ثَلَاثًا مُبْهَمَةً لَمْ تَحِلَّ لَهُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ " لَرَاجَعْتُهَا.

Bu eseri kaleme alan —Allah onu affetsin— der ki: Mezkûr Atâ el-Horasânî'ye gelince, o Müslim'in “Sahih”indeki ricalindendir. Muallâ b. Mansûr'a gelince, İbn Hacer “et-Takrîb”de onun hakkında şöyle demiştir: “Sika, sünnî ve fakihtir; kadılık için istenmiş ancak kabul etmemiştir. Ahmed'in onu yalancılıkla itham ettiğini iddia eden kimse hata etmiştir; Şeyhân (Buhârî ve Müslim) ve cemaatin geri kalanı ondan rivayette bulunmuştur.” Şüayb b. Züreyk Ebû Şeybe eş-Şâmî'ye gelince, İbn Hacer “et-Takrîb”de onun hakkında: “Sadûktur, hata eder” demiştir; böyle olan bir kimsenin hadisi ise merdûd (reddedilmiş) değildir. Bilhassa onun rivayeti daha önce Sehl hadisinde geçen hususla ve Beyhakî'nin el-Hasan b. Ali'den radıyallâhu anhümâ rivayet ettiği şeyle kuvvet kazanmıştır. Zira o [es-Sünenü'l-Kübrâ]'da lafzı lafzına şöyle demiştir: Bize Ebu'l-Hasan Ali b. Ahmed b. Abdân haber verdi: Bize Ahmed b. Ubeyd es-Saffâr haber verdi, bize İbrâhim b. Muhammed el-Vâsıtî haber verdi, bize Muhammed b. Humeyd er-Râzî haber verdi, bize Seleme b. el-Fadl, Amr b. Ebî Kays'tan, o İbrâhim b. Abdi'l-A'lâ'dan, o da Süveyd b. Gafele'den haber verdi; o şöyle demiştir: Âişe el-Has'amiyye, Hasan b. Ali'nin radıyallâhu anhümâ nikâhı altındaydı. Ali radıyallâhu anh öldürülünce kadın: “Hilafetin kutlu olsun” dedi. [Hasan]: “Ali'nin öldürülmesine sevinç mi gösteriyorsun? Git, sen boşsun —yani üç talakla—” dedi. [Süveyd] dedi ki: Kadın elbiselerine büründü ve iddetini tamamlayıncaya kadar oturdu. [Hasan] ona mehirinden kalan bir miktar ile sadaka olarak on bin [dirhem] gönderdi. Elçi kadına gelince kadın: “Ayrılan bir sevgiliden az bir meta!” dedi. Kadının bu sözü ona ulaşınca ağladı, sonra şöyle dedi: “Eğer dedemden işitmiş olmasaydım veya babam bana dedemin şöyle dediğini işittiğini anlatmış olmasaydı: ‘Hangi adam karısını hayız aralıklarında üç [talakla]’ yahut ‘[tek lafızla] belirsiz üç [talakla] boşarsa, kadın kendisinden başka bir koca ile evleninceye kadar ona helal olmaz’ ona mutlaka geri dönerdim.”

وَكَذَلِكَ رُوِيَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شَمِرٍ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ مُسْلِمٍ، وَإِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الْأَعْلَى، عَنْ سُوَيْدِ بْنِ غَفَلَةَ. اهـ مِنْهُ بِلَفْظِهِ. وَضِعْفُ هَذَا الْإِسْنَادِ بِأَنَّ فِيهِ مُحَمَّدَ بْنَ

Aynı şekilde bu, Amr b. Şemir'den, o İmrân b. Müslim ile İbrâhim b. Abdi'l-A'lâ'dan, onlar da Süveyd b. Gafele'den rivayet edilmiştir —lafzıyla sona erdi—. Bu isnadın zayıflığı, içinde Muhammed b.

حُمَيْدِ بْنِ حَيَّانَ الرَّازِيَّ، قَالَ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي " التَّقْرِيبِ ": حَافِظٌ ضَعِيفٌ، وَكَانَ ابْنُ مَعِينٍ حَسَنَ الرَّأْيِ فِيهِ، أَنَّ فِيهِ أَيْضًا سَلَمَةَ بْنَ الْفَضْلِ الْأَبْرَشَ، مَوْلَى الْأَنْصَارِ قَاضِي الرَّيِّ قَالَ فِيهِ فِي " التَّقْرِيبِ ": صَدُوقٌ كَثِيرُ الْخَطَأِ وَرُوِيَ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ وَرَوَى نَحْوَهُ الطَّبَرَانِيُّ مِنْ حَدِيثِ سُوَيْدِ بْنِ غَفَلَةَ، وَضَعَّفَ الْحَدِيثَ إِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ، وَيُؤَيِّدُ حَدِيثَ ابْنِ عُمَرَ الْمَذْكُورَ أَيْضًا مَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مِنْ إِنَّهُ قَالَ: " وَإِنْ كُنْتَ طَلَّقْتَهَا ثَلَاثًا فَقَدْ حَرُمَتْ عَلَيْكَ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَكَ، وَعَصَيْتَ اللَّهَ فِيمَا أَمَرَكَ بِهِ مِنْ طَلَاقِ امْرَأَتِكَ ". وَلَا سِيَّمَا عَلَى قَوْلِ الْحَاكِمِ: إِنَّهُ مَرْفُوعٌ، وَعَلَى ثُبُوتِ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ الْمَذْكُورِ، فَهُوَ ظَاهِرٌ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ.

Humeyd b. Hayyân er-Râzî'nin bulunmasındandır. İbn Hacer “et-Takrîb”de onun hakkında: “Hâfızdır, zayıftır; İbn Maîn onun hakkında iyi kanaate sahipti” demiştir. Ayrıca isnadda Ensar'ın azatlısı ve Rey kadısı olan Seleme b. el-Fadl el-Ebraş da vardır. “et-Takrîb”de onun hakkında: “Sadûktur, çok hata eder” demiştir. Bu rivayet başka bir tarikten de rivayet edilmiştir. Taberânî de Süveyd b. Gafele'nin hadisinden benzerini rivayet etmiş, İshâk b. Râhûye ise hadisi zayıf saymıştır. Mezkûr İbn Ömer hadisini, Sahih'te İbn Ömer'den sabit olan şu sözü de desteklemektedir: “Eğer onu üç [talakla] boşadıysan, o kadın senden başka bir koca ile evleninceye kadar sana haram olmuştur ve sen karını boşama hususunda Allah'ın sana emrettiği şeyde O'na isyan etmişsindir.” Özellikle Hâkim'in bunun merfû olduğu görüşüne göre [bu böyledir]. Mezkûr İbn Ömer hadisinin sübutu üzere bu, ihtilaf konusu olan hususta açıktır.

فَمَا ذَكَرَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَنَّهُ لَوْ صَحَّ لَمْ يَكُنْ فِيهِ حُجَّةٌ ; بِنَاءً عَلَى حَمْلِهِ عَلَى كَوْنِ الثَّلَاثِ مُفَرَّقَةً لَا مُجْتَمِعَةً، فَهُوَ بَعِيدٌ. وَالْحَدِيثُ ظَاهِرٌ فِي كَوْنِهَا مُجْتَمِعَةً ; لِأَنَّ ابْنَ عُمَرَ لَا يَسْأَلُ عَنِ الثَّلَاثِ الْمُتَفَرِّقَةِ إِذْ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ أَنَّهَا مُحَرَّمَةٌ، وَلَيْسَ مَحَلُّ نِزَاعٍ. وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ مَا أَخْرَجَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ فِي " مُصَنَّفِهِ "، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، قَالَ: " طَلَّقَ جَدِّي امْرَأَةً لَهُ أَلْفَ تَطْلِيقَةٍ، فَانْطَلَقَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَذَكَرَ لَهُ ذَلِكَ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: " مَا اتَّقَى اللَّهَ جَدُّكَ، أَمَّا ثَلَاثٌ فَلَهُ، وَأَمَّا تِسْعُمِائَةٍ وَسَبْعٌ وَتِسْعُونَ فَعُدْوَانٌ وَظُلْمٌ، إِنْ شَاءَ اللَّهُ عَذَّبَهُ وَإِنْ شَاءَ غَفَرَ لَهُ ". وَفِي رِوَايَةٍ: " إِنَّ أَبَاكَ لَمْ يَتَّقِ اللَّهَ فَيَجْعَلَ لَهُ مَخْرَجًا، بَانَتْ مِنْهُ بِثَلَاثٍ عَلَى غَيْرِ السُّنَّةِ، وَتِسْعُمِائَةٍ وَسَبْعٌ وَتِسْعُونَ إِثْمٌ فِي عُنُقِهِ " وَفِي إِسْنَادِهِ يَحْيَى بْنُ الْعَلَاءِ، وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ الْوَلِيدِ، وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ، وَلَا يُحْتَجُّ بِوَاحِدٍ مِنْهُمْ.

Bazı ilim ehlinin, sahih olsa bile üç [talakın] bir arada değil ayrı ayrı olmasına hamledilmesine dayanarak onda hüccet bulunmadığını belirtmesi ise uzaktır. Hadis, bunların bir arada olduğu hususunda açıktır; çünkü İbn Ömer ayrı ayrı üç talakı sormaz; zira onun haram olduğu kendisine gizli değildir ve bu bir ihtilaf konusu da değildir. Onların delillerinden biri de Abdürrezzâk'ın “Musannef”inde Ubâde b. es-Sâmit'ten tahriç ettiği şu rivayettir: “Dedem karısını bin talakla boşadı. Bunun üzerine Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gidip durumu ona anlattı. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: ‘Deden Allah'tan korkmamış; üçe gelince o hakkıdır, dokuz yüz doksan yedisi ise haddi aşmak ve zulümdür. Allah dilerse ona azap eder, dilerse onu bağışlar’ buyurdu.” Bir rivayette de: “Baban Allah'tan korkmadı ki O da kendisine bir çıkış yolu kılsın. Kadın sünnete aykırı olarak üç [talakla] ondan kesin olarak boşandı; dokuz yüz doksan yedisi ise onun boynunda bir günahtır” denilmiştir. İsnadında Yahyâ b. el-Alâ, Ubeydullah b. el-Velîd ve İbrâhim b. Ubeydullah vardır ve bunların hiçbiriyle ihticac olunmaz.

وَقَدْ رَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ صَدَقَةَ بْنِ أَبِي عِمْرَانَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ. وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ مَا رَوَاهُ ابْنُ مَاجَهْ عَنِ الشَّعْبِيِّ قَالَ: قُلْتُ لِفَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ: حَدِّثِينِي عَنْ طَلَاقِكِ، قَالَتْ: طَلَّقَنِي زَوْجِي ثَلَاثًا، وَهُوَ خَارِجٌ إِلَى الْيَمَنِ، فَأَجَازَ ذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ.

Onlardan bazıları bunu Sadaka b. Ebî İmrân'dan, o İbrâhim b. Ubeydillâh b. Ubâde b. es-Sâmit'ten, o babasından, o da dedesinden rivayet etmiştir. Onların delillerinden biri de İbn Mâce'nin Şa'bî'den rivayet ettiği şu hadistir: Fâtıma bint Kays'a: “Bana boşanmandan bahset” dedim. Dedi ki: “Kocam Yemen'e giderken beni üç [talakla] boşadı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de buna cevaz verdi (geçerli saydı).”

وَفِي رِوَايَةِ أَبِي أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ قَالَتْ: " يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ زَوِّجِي طَلَّقَنِي ثَلَاثًا، فَأَخَافُ أَنْ يَقْتَحِمَ عَلَيَّ فَأَمَرَهَا فَتَحَوَّلَتْ ".

Ebû Üsâme'nin Hişâm b. Urve'den, onun babasından, onun da Fâtıma bint Kays'tan rivayetinde kadın şöyle demiştir: “Ey Allah'ın Resûlü! Kocam beni üç [talakla] boşadı; üzerime hücum etmesinden korkuyorum.” Bunun üzerine Resûlullah ona emretti, o da başka bir yere taşındı.

وَفِي مُسْلِمٍ مِنْ رِوَايَةِ أَبِي سَلَمَةَ، أَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ قَيْسٍ أَخْبَرَتْهُ أَنَّ أَبَا حَفْصِ بْنَ الْمُغِيرَةِ الْمَخْزُومِيَّ طَلَّقَهَا ثَلَاثًا ثُمَّ انْطَلَقَ إِلَى الْيَمَنِ إِلَخْ. . . وَفِيهِ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ أَيْضًا أَنَّهَا قَالَتْ: " فَطَلَّقَنِي الْبَتَّةَ ".

Müslim'de Ebû Seleme rivayetinde, Fâtıma bint Kays ona Ebû Hafs b. el-Mugîre el-Mahzûmî'nin kendisini üç [talakla] boşadığını, sonra Yemen'e gittiğini bildirmiştir... Orada yine Ebû Seleme'den kadının: “Beni kesin bir şekilde (el-bette) boşadı” dediği yer almaktadır.

قَالُوا: فَهَذِهِ الرِّوَايَاتُ ظَاهِرَةٌ فِي أَنَّ الطَّلَاقَ كَانَ بِالثَّلَاثِ الْمُجْتَمِعَةِ، وَلَا سِيَّمَا

Dediler ki: Bu rivayetler talakın bir arada üç [talakla] olduğu hususunda açıktır, özellikle de

حَدِيثُ الشَّعْبِيِّ ; لِقَوْلِهَا فِيهِ: فَأَجَازَ ذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذْ لَا يَحْتَاجُ إِلَى الْإِخْبَارِ بِإِجَازَتِهِ إِلَّا الثَّلَاثَ الْمُجْتَمِعَةَ، وَرَدَّ الِاسْتِدْلَالَ بِهَذَا الْحَدِيثِ بِمَا ثَبَتَ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ، كَمَا أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ مِنْ رِوَايَةِ أَبِي سَلَمَةَ أَيْضًا: أَنَّ فَاطِمَةَ أَخْبَرَتْهُ أَنَّهَا كَانَتْ تَحْتَ أَبِي عَمْرِو بْنِ حَفْصِ بْنِ الْمُغِيرَةِ فَطَلَّقَهَا آخِرَ ثَلَاثِ تَطْلِيقَاتٍ.

Şa'bî hadisi [böyledir]; zira kadının orada: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de buna cevaz verdi (geçerli saydı)” demesi bundandır; çünkü onun geçerli kıldığını haber vermeye ancak bir arada verilen üç talakta ihtiyaç duyulur. Bu hadisle delil getirilmesine, Müslim'in yine Ebû Seleme rivayetinden tahriç ettiği gibi bazı sahih rivayetlerde sabit olan şu hususla karşı çıkılmıştır: Fâtıma ona kendisinin Ebû Amr b. Hafs b. el-Mugîre'nin nikâhı altında olduğunu ve kocasının kendisini üç talakın sonuncusuyla boşadığını haber vermiştir.

فَهَذِهِ الرِّوَايَةُ تُفَسِّرُ الرِّوَايَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَتُظْهِرُ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهَا أَنَّ ذَلِكَ وَقَعَ مُفَرَّقًا لَا دَفْعَةً، وَرَدَّ بَعْضُهُمْ هَذَا الِاعْتِرَاضَ بِأَنَّ الرِّوَايَاتِ الْمَذْكُورَةَ تَدُلُّ عَلَى عَدَمِ تَفْرِيقِ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعَيْنِ بَيْنَ صِيَغِ الْبَيْنُونَةِ الثَّلَاثِ، يَعْنُونَ لَفْظَ الْبَتَّةَ وَالثَّلَاثِ الْمُجْتَمِعَةِ، وَالثَّلَاثِ الْمُتَفَرِّقَةِ ; لِتَعْبِيرِهَا فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ بِلَفْظِ طَلَّقَنِي ثَلَاثًا، وَفِي بَعْضِهَا بِلَفْظِ: طَلَّقَنِي الْبَتَّةَ، وَفِي بَعْضِهَا بِلَفْظٍ: فَطَلَّقَنِي آخِرَ ثَلَاثِ تَطْلِيقَاتٍ. فَلَمْ تَخُصَّ لَفْظًا مِنْهَا عَنْ لَفْظٍ ; لِعِلْمِهَا بِتَسَاوِي الصِّيَغِ.

Bu rivayet önceki rivayetleri tefsir etmekte ve bundan maksadın olayın bir defada değil ayrı ayrı gerçekleştiğini göstermektedir. Bazıları bu itiraza şöyle cevap vermiştir: Mezkûr rivayetler, sahâbe ve tâbiînin üç kesin ayrılık (beynûnet) lafzı arasında —yani el-bette lafzı, bir arada üç ve ayrı ayrı üç arasında— bir ayrım yapmadığına delalet etmektedir; zira kadın bazı rivayetlerde “beni üç [talakla] boşadı”, bazılarında “beni kesin olarak (el-bette) boşadı”, bazılarında da “beni üç talakın sonuncusuyla boşadı” lafzıyla ifade etmiştir. Bu lafızların birbirine eşit olduğunu bildiği için onlardan hiçbir lafzı diğerine tahsis etmemiştir.

وَلَوْ عَلِمْتَ أَنَّ بَعْضَهَا لَا يَحْرُمُ لَاحْتَرَزَتْ مِنْهُ.

Eğer bunlardan bazısının haram kılmadığını bilseydi, ondan sakınırdı.

قَالُوا: وَالشَّعْبِيُّ قَالَ لَهَا: حَدِّثِينِي عَنْ طَلَاقِكِ، أَيْ: عَنْ كَيْفِيَّتِهِ وَحَالِهِ. فَكَيْفَ يَسْأَلُ عَنِ الْكَيْفِيَّةِ وَيَقْبَلُ الْجَوَابَ بِمَا فِيهِ عِنْدَهُ إِجْمَالٌ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَسْتَفْسِرَ عَنْهُ، وَأَبُو سَلَمَةَ رَوَى عَنْهَا الصِّيَغَ الثَّلَاثَ، فَلَوْ كَانَ بَيْنَهُ عِنْدَهُ تَفَاوُتٌ لَاعْتَرَضَ عَلَيْهَا بِاخْتِلَافِ أَلْفَاظِهَا، وَتَثَبَّتَ حَتَّى يَعْلَمَ مِنْهَا بِأَيِّ الصِّيَغِ وَقَعَتْ بَيْنُونَتُهَا، فَتَرْكُهُ لِذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى تَسَاوِي الصِّيَغِ الْمَذْكُورَةِ عِنْدَهُ هَكَذَا ذَكَرَهُ بَعْضُ الْأَجِلَّاءِ.

Dediler ki: Şa'bî ona: “Bana boşanmandan bahset” demiştir, yani keyfiyetinden ve durumundan. O halde keyfiyeti sorup da kendi nezdinde kapalılık (icmâl) bulunan bir cevabı açıklama istemeden nasıl kabul eder? Ebû Seleme de ondan bu üç lafzı rivayet etmiştir; şayet bunlar arasında kendi nezdinde bir fark olsaydı, lafızlarının farklılığı sebebiyle kadına itiraz eder ve kesin ayrılığın bu lafızlardan hangisiyle vuku bulduğunu ondan öğreninceye kadar iyice araştırırdı. Bunu terk etmesi, mezkûr lafızların onun nezdinde eşit olduğuna delildir. Bazı değerli âlimler meseleyi böyle zikretmiştir.

وَالظَّاهِرُ أَنَّ هَذَا الْحَدِيثَ لَا دَلِيلَ فِيهِ ; لِأَنَّ الرِّوَايَاتِ الَّتِي فِيهَا إِجْمَالٌ بَيَّنَتْهَا الرِّوَايَةُ الصَّحِيحَةُ الْأُخْرَى كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Zahir olan şudur ki bu hadiste delil yoktur; çünkü açık olduğu üzere kapalılık içeren rivayetleri diğer sahih rivayet açıklamıştır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ وَقَالَ: قَالَ أَبُو دَاوُدَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَصَحَّحَهُ ابْنُ حِبَّانَ، وَالْحَاكِمُ عَنْ رُكَانَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّهُ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ سُهَيْمَةَ الْبَتَّةَ، فَأَخْبَرَ النَّبِيَّ ﷺ بِذَلِكَ. فَقَالَ: وَاللَّهِ مَا أَرَدْتُ إِلَّا وَاحِدَةً، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " وَاللَّهِ مَا أَرَدْتَ إِلَّا وَاحِدَةً "؟ فَقَالَ رُكَانَةُ: وَاللَّهِ مَا أَرَدْتُ إِلَّا وَاحِدَةً، فَرَدَّهَا إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَطَلَّقَهَا الثَّانِيَةَ فِي زَمَانِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، وَالثَّالِثَةَ فِي زَمَنِ عُثْمَانَ، فَهَذَا الْحَدِيثُ صَحَّحَهُ أَبُو دَاوُدَ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالْحَاكِمُ.

Onların delillerinden biri de Ebû Dâvûd ve Dârekutnî'nin rivayet ettiği —ve Dârekutnî Ebû Dâvûd'un: “Bu hasen, sahih bir hadistir” dediğini nakletmiştir—, Şâfiî, Tirmizî, İbn Mâce'nin rivayet ettiği ve İbn Hibbân ile Hâkim'in tashih ettiği Rukâne b. Abdillâh hadisidir: O, karısı Süheyyme'yi kesin bir şekilde (el-bette) boşamış, sonra bunu Nebi'ye sallallâhu aleyhi ve sellem haber vermiştir. Rukâne: “Vallahi sadece bir tek [talakı] kastettim” deyince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Vallahi sadece bir tek [talakı] mı kastettin?” buyurmuştur. Rukâne: “Vallahi sadece bir tek [talakı] kastettim” demiştir. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kadını ona geri döndürmüştür. Rukâne onu ikinci defa Ömer b. el-Hattâb zamanında, üçüncü defa da Osman zamanında boşamıştır. Bu hadisi Ebû Dâvûd, İbn Hibbân ve Hâkim tashih etmiştir.

وَقَالَ فِيهِ ابْنُ مَاجَهْ: سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ عَلِيَّ بْنَ مُحَمَّدٍ الطَّنَافِسِيَّ يَقُولُ: مَا أَشْرَفَ هَذَا الْحَدِيثِ.

İbn Mâce bu hadis hakkında şöyle demiştir: Ebu'l-Hasan Ali b. Muhammed et-Tanâfisî'nin: “Bu hadis ne kadar şereflidir!” dediğini işittim.

وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي " نَيْلِ الْأَوْطَارِ ": قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: قَدْ رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ، وَلَهُ طُرُقٌ أُخَرُ، فَهُوَ حَسَنٌ إِنْ شَاءَ اللَّهُ. وَهُوَ نَصٌّ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ ; لِأَنَّ تَحْلِيفَهُ ﷺ لِرُكَانَةَ مَا أَرَادَ بِلَفْظِ الْبَتَّةَ إِلَّا وَاحِدَةً دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ لَوْ أَرَادَ بِهَا أَكْثَرَ مِنَ الْوَاحِدَةِ لَوَقَعَ، وَالثَّلَاثُ أَصْرَحُ فِي ذَلِكَ فِي لَفْظِ الْبَتَّةَ ; لِأَنَّ الْبَتَّةَ كِنَايَةٌ وَالثَّلَاثَ صَرِيحٌ، وَلَوْ كَانَ لَا يَقَعُ أَكْثَرُ مِنْ وَاحِدَةٍ، لَمَا كَانَ لِتَحْلِيفِهِ مَعْنًى مَعَ اعْتِضَادِ هَذَا الْحَدِيثِ بِمَا قَدَّمْنَا مِنَ الْأَحَادِيثِ، وَبِمَا سَنَذْكُرُهُ بَعْدَهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، وَإِنْ كَانَ الْكُلُّ لَا يَخْلُو مِنْ كَلَامٍ، مَعَ أَنَّ هَذَا الْحَدِيثَ تَكَلَّمَ فِيهِ: بِأَنَّ فِي إِسْنَادِهِ الزُّبَيْرَ بْنَ سَعِيدِ بْنِ سُلَيْمَانَ بْنِ سَعِيدِ بْنِ نَوْفَلِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيَّ.

Şevkânî “Neylü'l-Evtâr”da şöyle demiştir: İbn Kesîr dedi ki: “Bunu Ebû Dâvûd başka bir vecihten de rivayet etmiştir ve onun başka tarikleri de vardır; dolayısıyla inşâallah hasendir.” Bu, ihtilaf konusunda açık bir nastır (hükümdür); çünkü onun sallallâhu aleyhi ve sellem Rukâne'ye el-bette lafzıyla sadece biri mi kastettiğine dair yemin ettirmesi, şayet onunla birden fazlasını kastetseydi vuku bulacağına delildir. Üç [talak] ise bu konuda el-bette lafzından daha sarihtir; çünkü el-bette kinayedir, üç ise sarihtir. Eğer birden fazlası vuku bulmayacak olsaydı, ona yemin ettirmesinin hiçbir anlamı olmazdı. Bununla birlikte bu hadis, daha önce zikrettiğimiz hadislerle ve Allah Teâlâ dilerse bundan sonra zikredeceğimiz hususlarla desteklenmektedir; gerçi hepsi de eleştiriden uzak değildir. Bununla beraber bu hadis hakkında isnadında Zübeyr b. Saîd b. Süleymân b. Saîd b. Nevfel b. el-Hâris b. Abdilmuttalib el-Hâşimî'nin bulunduğu belirtilerek tenkitte bulunulmuştur.

قَالَ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي " التَّقْرِيبِ ": لَيِّنُ الْحَدِيثِ، وَقَدْ ضَعَّفَهُ غَيْرُ وَاحِدٍ. وَقِيلَ: إِنَّهُ مَتْرُوكٌ، وَالْحَقُّ مَا قَالَهُ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ مِنْ أَنَّهُ لَيِّنُ الْحَدِيثِ.

İbn Hacer “et-Takrîb”de onun hakkında: “Leyyinu'l-hadistir (hadisi gevşektir)” demiştir. Birden fazla âlim de onu zayıf saymıştır. Onun metrûk olduğu da söylenmiştir; doğru olan ise İbn Hacer'in onun hakkında söylediği gibi leyyinu'l-hadis olduğudur.

وَذَكَرَ التِّرْمِذِيُّ عَنِ الْبُخَارِيِّ أَنَّهُ مُضْطَرِبٌ فِيهِ. يُقَالُ ثَلَاثًا، وَتَارَةً قِيلَ وَاحِدَةً. وَأَصَحُّهَا أَنَّهُ طَلَّقَهَا الْبَتَّةَ، وَأَنَّ الثَّلَاثَ ذُكِرَتْ فِيهِ عَلَى الْمَعْنَى.

Tirmizî, Buhârî'den onun bu hadiste muztarip olduğunu zikretmiştir; bazen “üç”, bazen de “bir” denilmiştir. En sahih olanı, onu kesin bir şekilde (el-bette) boşadığı ve üç [lafzının] onda mana olarak zikredildiğidir.

وَقَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ فِي " التَّمْهِيدِ ": تَكَلَّمُوا فِي هَذَا الْحَدِيثِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا آنِفًا تَصْحِيحَ أَبِي دَاوُدَ، وَابْنِ حِبَّانَ، وَالْحَاكِمِ لَهُ، وَأَنَّ ابْنَ كَثِيرٍ قَالَ: إِنَّهُ حَسَنٌ، وَإِنَّهُ مُعْتَضِدٌ بِالْأَحَادِيثِ الْمَذْكُورَةِ قَبْلَهُ، كَحَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ عِنْدَ الدَّارَقُطْنِيِّ، وَحَدِيثِ الْحَسَنِ عِنْدَ الْبَيْهَقِيِّ، وَحَدِيثِ سَهْلِ بْنِ سَعْدِ السَّاعِدِيِّ فِي لِعَانِ عُوَيْمِرٍ وَزَوْجِهِ، وَلَا سِيَّمَا عَلَى رِوَايَةِ فَأَنْفَذَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَعْنِي الثَّلَاثَ بِلَفْظٍ وَاحِدٍ كَمَا تَقَدَّمَ.

İbn Abdilber “et-Temhîd”de şöyle demiştir: “Bu hadis hakkında ileri geri konuştular.” Az önce Ebû Dâvûd, İbn Hibbân ve Hâkim'in onu tashih ettiğini, İbn Kesîr'in onun hasen olduğunu söylediğini ve kendisinden önceki mezkûr hadislerle —Dârekutnî'deki İbn Ömer hadisi, Beyhakî'deki Hasan hadisi ve Uveymir ile eşinin mülâanesi hakkındaki Sehl b. Sa'd es-Sâidî hadisi gibi, bilhassa daha önce geçtiği üzere tek lafızla üç talakı Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem geçerli kıldığı rivayetiyle— desteklendiğini belirtmiştik.

وَيَعْتَضِدُ أَيْضًا بِمَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَالنَّسَائِيُّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ، قَالَ: قُلْتُ لِأَيُّوبَ: هَلْ عَلِمْتَ أَحَدًا قَالَ فِي أَمْرِكَ بِيَدِكَ إِنَّهَا ثَلَاثٌ غَيْرَ الْحَسَنِ؟ قَالَ: لَا، ثُمَّ قَالَ: اللَّهُمَّ غُفْرًا إِلَّا مَا حَدَّثَنِي قَتَادَةُ عَنْ كَثِيرٍ - مَوْلَى ابْنِ سَمُرَةَ - عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: " ثَلَاثٌ ". فَلَقِيتُ كَثِيرًا فَسَأَلْتُهُ فَلَمْ يَعْرِفْهُ، فَرَجَعْتُ إِلَى قَتَادَةَ فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ: نَسِيَ.

Yine Ebû Dâvûd, Tirmizî ve Nesâî'nin Hammâd b. Zeyd'den rivayet ettiği şu hadisle de desteklenir: Hammâd dedi ki: Eyyûb'a: “Sen ‘işin senin elindedir’ [sözünün] Hasan'dan başka üç [talak] olduğunu söyleyen birini bildin mi?” dedim. “Hayır” dedi, sonra şöyle devam etti: “Allah'ım bağışla! Yalnız Katâde'nin Kesîr —İbn Semure'nin azatlısı—'den, onun Ebû Seleme'den, onun Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh, onun da Nebi'den sallallâhu aleyhi ve sellem naklettiği: ‘Üçtür’ hadisi müstesna.” Sonra Kesîr ile karşılaştım ve ona bunu sordum, o ise bunu bilmedi (hatırlamadı). Bunun üzerine Katâde'ye dönüp durumu ona haber verdim; o da: “Unutmuştur” dedi.

وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ: لَا نَعْرِفُهُ إِلَّا مِنْ حَدِيثِ سُلَيْمَانَ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ، وَتَكَلَّمَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ مِنْ ثَلَاثِ جِهَاتٍ: الْأُولَى: أَنَّ الْبُخَارِيَّ لَمْ يَعْرِفْهُ مَرْفُوعًا، وَقَالَ إِنَّهُ مَوْقُوفٌ عَلَى أَبِي هُرَيْرَةَ وَيُجَابُ عَنْ هَذَا: بِأَنَّ الرَّفْعَ زِيَادَةٌ، وَزِيَادَةُ الْعَدْلِ مَقْبُولَةٌ، وَقَدْ رَوَاهُ سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، عَنْ

Tirmizî şöyle demiştir: “Bunu sadece Süleymân b. Harb'in Hammâd b. Zeyd'den rivayetiyle bilmekteyiz.” Bu hadis hakkında üç yönden tenkitte bulunulmuştur: Birincisi: Buhârî bunu merfû olarak bilmemiş ve Ebû Hüreyre üzerinde mevkûf olduğunu söylemiştir. Buna şöyle cevap verilir: Merfû kılmak bir ziyadedir ve âdil ravinin ziyadesi makbuldür. Süleymân b. Harb bunu

حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ مَرْفُوعًا، وَجَلَالَتُهُمَا مَعْرُوفَةٌ.

Hammâd b. Zeyd'den merfû olarak rivayet etmiştir; her ikisinin de büyüklüğü (celâleti) bilinmektedir.

قَالَ فِي " مَرَاقِي السُّعُودِ ": [الرَّجَزِ]

“Merâkı's-Suûd”da [Recez bahrinde] şöyle denilmiştir:

وَالرَّفْعُ وَالْوَصْلُ وَزِيدَ اللَّفْظُ ... مَقْبُولَةٌ عِنْدَ إِمَامِ الْحِفْظِ

“Merfû kılmak, vasletmek ve lafzın ziyadesi... Hıfz imamının nezdinde makbuldür.”

الثَّانِيَةُ: أَنَّ كَثِيرًا نَسِيَهُ، وَيُجَابُ عَنْ هَذَا بِأَنَّ نِسْيَانَ الشَّيْخِ لَا يُبْطِلُ رِوَايَةَ مَنْ رَوَى عَنْهُ ; لِأَنَّهُ يَقِلُّ رَاوٍ يَحْفَظُ طُولَ الزَّمَانِ مَا يَرْوِيهِ، وَهَذَا قَوْلُ الْجُمْهُورِ.

İkincisi: Kesîr'in bunu unutmuş olmasıdır. Buna şöyle cevap verilir: Şeyhin unutması, ondan rivayet edenin rivayetini iptal etmez; çünkü rivayet ettiği şeyi zaman boyunca hatırında tutan ravi azdır; cumhurun görüşü de budur.

وَقَدْ رَوَى سُهَيْلُ بْنُ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَضَى بِالشَّاهِدِ وَالْيَمِينِ وَنَسِيَهُ، فَكَانَ يَقُولُ: حَدَّثَنِي رَبِيعَةُ عَنِّي وَلَمْ يُنْكِرْ عَلَيْهِ أَحَدٌ، وَأَشَارَ إِلَيْهِ الْعِرَاقِيُّ فِي أَلْفِيَّتِهِ بِقَوْلِهِ: [الرَّجَزِ]

Nitekim Süheyl b. Ebî Sâlih, babasından, o da Ebû Hüreyre'den: Nebi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem bir şahit ve yemin ile hüküm verdiğini rivayet etmiş ve bunu unutmuştur. Bunun üzerine: “Bana Rebîa benden rivayet etti” derdi ve hiç kimse bunu ona ayıplamamıştır. Irâkî de el-Elfiyye'sinde şu sözüyle [Recez bahrinde] buna işaret etmiştir:

وَإِنْ يُرِدْهُ بِلَا أَذْكُرُ أَوْ ... مَا يَقْتَضِي نِسْيَانَهُ فَقَدْ رَأَوْا

“Şayet [şeyh] bunu ‘hatırlamıyorum’ diyerek veya... Unutmasını gerektiren bir şeyle reddederse, görmüşlerdir ki;”

الْحُكْمَ لِلذَّاكِرِ عِنْدَ الْمُعْظَمِ ... وَحُكِيَ الْإِسْقَاطُ عَنْ بَعْضِهِمُ

“Çoğunluğun nezdinde hüküm hatırlayana aittir... Bazılarından ise [hadisin] düşeceği nakledilmiştir;”

كَقِصَّةِ الشَّاهِدِ وَالْيَمِينِ إِذْ ... نَسِيَهُ سُهَيْلٌ الَّذِي أَخَذْ

“Şahit ve yemin kıssasında olduğu gibi; zira... Kendisinden alan Süheyl onu unuttu;”

عَنْهُ فَكَانَ بَعْدُ عَنْ رَبِيعِهِ ... عَنْ نَفْسِهِ يَرْوِيهِ لَنْ يُضِيعَهُ

“Böylece sonradan Rebîa'dan, o da kendisinden... Rivayet eder oldu ve onu asla zayi etmedi.”

الثَّالِثَةُ: تَضْعِيفُهُ بِكَثِيرٍ مَوْلَى ابْنِ سَمُرَةَ، كَمَا قَالَ ابْنُ حَزْمٍ إِنَّهُ مَجْهُولٌ، وَيُجَابُ عَنْهُ بِأَنَّ ابْنَ حَجَرٍ قَالَ فِي " التَّقْرِيبِ ": إِنَّهُ مَقْبُولٌ، وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ مَا رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ مِنْ حَدِيثِ زَاذَانَ، عَنْ عَلِيٍّ ﵁ قَالَ: سَمِعَ النَّبِيُّ ﷺ رَجُلًا طَلَّقَ الْبَتَّةَ فَغَضِبَ، وَقَالَ: " أَتَتَّخِذُونَ آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا؟ أَوْ دِينَ اللَّهِ هُزُوًا، أَوْ لَعِبًا؟ مَنْ طَلَّقَ الْبَتَّةَ أَلْزَمْنَاهُ ثَلَاثًا لَا تَحِلُّ لَهُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ " وَفِيهِ إِسْمَاعِيلُ بْنُ أُمَيَّةَ، قَالَ فِيهِ الدَّارَقُطْنِيُّ: كُوفِيٌّ ضَعِيفٌ.

Üçüncüsü: İbn Semure'nin azatlısı Kesîr sebebiyle zayıf sayılmasıdır; nitekim İbn Hazm onun meçhul olduğunu söylemiştir. Buna da İbn Hacer'in “et-Takrîb”de onun makbul olduğunu söylemesiyle cevap verilir. Onların delillerinden biri de Dârekutnî'nin Zâzân hadisinden rivayet ettiği şu husustur: Ali radıyallâhu anh dedi ki: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem kesin bir şekilde (el-bette) boşayan bir adamı işitti, öfkelendi ve şöyle buyurdu: “Allah'ın ayetlerini alaya mı alıyorsunuz? Yahut Allah'ın dinini alaya mı alıyorsunuz veya oyun mu ediniyorsunuz? Kim kesin bir şekilde (el-bette) boşarsa, başka bir kocayla evleninceye kadar kadının kendisine helal olmayacağı üç [talakı] ona bağlayıcı kılarız.” Bu isnadda İsmâil b. Ümeyye vardır; Dârekutnî onun hakkında: “Kûfeli zayıf biridir” demiştir.

وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ مَا رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ مِنْ حَدِيثِ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ صُهَيْبٍ، عَنْ أَنَسٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ يَقُولُ: سَمِعْتُ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ يَقُولُ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «يَا مُعَاذُ مَنْ طَلَّقَ لِلْبِدْعَةِ وَاحِدَةً أَوِ اثْنَتَيْنِ أَوْ ثَلَاثًا أَلْزَمْنَاهُ بِدَعَتَهُ» وَفِي إِسْنَادِهِ إِسْمَاعِيلُ بْنُ أُمَيَّةَ الذَّارِعُ وَهُوَ ضَعِيفٌ أَيْضًا. فَهَذِهِ الْأَحَادِيثُ وَإِنْ كَانَتْ لَا يَخْلُو شَيْءٌ مِنْهَا مِنْ مَقَالٍ فَإِنَّ كَثْرَتَهَا وَاخْتِلَافَ طُرُقِهَا، وَتَبَايُنَ مَخَارِجِهَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ لَهَا أَصْلًا، وَالضِّعَافُ الْمُعْتَبَرُ بِهَا إِذَا تَبَايَنَتْ مَخَارِجُهَا شَدَّ بَعْضُهَا بَعْضًا فَصَلَحَ مَجْمُوعَهَا لِلِاحْتِجَاجِ، وَلَا سِيَّمَا أَنَّ مِنْهَا مَا صَحَّحَهُ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ كَحَدِيثِ طَلَاقِ رُكَانَةَ الْبَتَّةَ، وَحَسَّنَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَمِنْهَا مَا هُوَ صَحِيحٌ، وَهُوَ رِوَايَةُ إِنْفَاذِهِ ﷺ طَلَاقَ عُوَيْمِرٍ ثَلَاثًا،

Onların delillerinden biri de Dârekutnî'nin Hammâd b. Zeyd hadisinden rivayet ettiği şu husustur: Bize Abdülazîz b. Suheyb, Enes'ten anlattı; dedi ki: Enes b. Mâlik'in şöyle dediğini işittim: Muâz b. Cebel'in şöyle dediğini işittim: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu işittim: “Ey Muâz! Kim bidat üzere bir, iki veya üç [talakla] boşarsa, bidatini kendisine bağlayıcı kılarız.” İsnadında İsmâil b. Ümeyye ez-Zâri' vardır ve o da zayıftır. Bu hadisler —hiçbiri eleştiriden uzak olmasa da— çokluğu, tariklerinin farklılığı ve çıkış yerlerinin çeşitliliği sebebiyle bir asıllarının bulunduğuna delalet etmektedir. İtibar edilen zayıf rivayetlerin çıkış yerleri farklı olduğunda birbirini takviye eder ve toplamı delil getirilmeye elverişli hale gelir. Bilhassa bunlardan bazısını bazı âlimler tashih etmiştir; nitekim Rukâne'nin kesin boşaması (el-bette) hadisini İbn Kesîr hasen saymıştır. Bunlardan bazısı da sahihtir ki o da Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Uveymir'in üç talakını

مَجْمُوعَةً عِنْدٍ أَبِي دَاوُدَ.

Ebû Dâvûd nezdinde bir arada geçerli kıldığı rivayetidir.

وَقَدْ عَلِمْتَ مُعَارَضَةَ تَضْعِيفِ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ عِنْدَ الدَّارَقُطْنِيِّ مِنْ جِهَةِ عَطَاءِ الْخُرَاسَانِيِّ، وَمُعَلَّى بْنِ مَنْصُورٍ، وَشُعَيْبِ بْنِ زُرَيْقٍ، إِلَى آخِرِ مَا تَقَدَّمَ: [الْخَفِيفِ]

Dârekutnî'deki İbn Ömer hadisinin Atâ el-Horasânî, Muallâ b. Mansûr ve Şüayb b. Züreyk yönünden zayıf sayılmasına karşı yapılan itirazı az önce geçen hususlara kadar öğrenmiş oldun: [Hafîf bahrinde]

لَا تُخَاصِمْ بِوَاحِدٍ أَهْلَ بَيْتٍ ... فَضَعِيفَانِ يَغْلِبَانِ قَوِيًّا

“Bir ev halkına karşı tek kişiyle mücadele etme... Zira iki zayıf, bir güçlüyü yener.”

وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ مُسْلِمٍ» مَا نَصُّهُ: وَاحْتَجَّ الْجُمْهُورُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ لَا تَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذَلِكَ أَمْرًا [٦٥ \ ١] .

Nevevî “Şerhu Müslim”de lafzı lafzına şöyle demiştir: Cumhur, Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ لَا تَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذَلِكَ أَمْرًا } “Kim Allah'ın sınırlarını aşarsa şüphesiz kendine zulmetmiş olur. Bilemezsin, belki Allah bundan sonra yeni bir durum ortaya çıkarır.” [Talâk 65/1] ayetiyle delil getirmiştir.

قَالُوا: مَعْنَاهُ أَنَّ الْمُطَلِّقَ قَدْ يَحْدُثُ لَهُ نَدَمٌ فَلَا يُمْكِنُهُ تَدَارُكَهُ ; لِوُقُوعِ الْبَيْنُونَةِ، فَلَوْ كَانَتِ الثَّلَاثُ لَا تَقَعُ لَمْ يَقَعْ طَلَاقُهُ هَذَا إِلَّا رَجْعِيًّا، فَلَا يَنْدَمُ. اهـ مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ بِلَفْظِهِ.

Dediler ki: Bunun manası şudur: Boşayan kimsede bir pişmanlık meydana gelebilir ve kesin ayrılık (beynûnet) vuku bulduğu için bunu telafi etmesi mümkün olmaz. Şayet üç [talak] vuku bulmayacak olsaydı, onun bu boşaması ancak ric'î (dönüşü olan) bir talak olarak vuku bulur ve pişman olmazdı. —kastedilen yer lafzıyla sona erdi—.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَمِمَّا يُؤَيِّدُ هَذَا الِاسْتِدْلَالَ الْقُرْآنِيَّ مَا أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ بِسَنَدٍ صَحِيحٍ مِنْ طَرِيقِ مُجَاهِدٍ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ ابْنِ عَبَّاسٍ فَجَاءَهُ رَجُلٌ فَقَالَ إِنَّهُ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثًا، فَسَكَتَ حَتَّى ظَنَنْتُ أَنَّهُ سَيَرُدُّهَا إِلَيْهِ، فَقَالَ: يَنْطَلِقُ أَحَدُكُمْ فَيَرْكَبُ الْأُحْمُوقَةَ، ثُمَّ يَقُولُ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ، إِنَّ اللَّهَ قَالَ: وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا [٦٥ \ ٢] وَإِنَّكَ لَمْ تَتَّقِ اللَّهَ، فَلَا أَجِدُ لَكَ مَخْرَجًا، عَصَيْتَ رَبَّكَ، وَبَانَتْ مِنْكَ امْرَأَتُكَ. وَأَخْرَجَ لَهُ أَبُو دَاوُدَ مُتَابَعَاتٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ بِنَحْوِهِ، وَهَذَا تَفْسِيرٌ مِنِ ابْنِ عَبَّاسٍ لِلْآيَةِ بِأَنَّهَا يَدْخُلُ فِي مَعْنَاهَا وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ وَلَمْ يَجْمَعِ الطَّلَاقَ فِي لَفْظَةٍ وَاحِدَةٍ يَجْعَلُ لَهُ مَخْرَجًا بِالرَّجْعَةِ، وَمَنْ لَمْ يَتَّقِهِ فِي ذَلِكَ بِأَنْ جَمَعَ الطَّلَقَاتِ فِي لَفْظٍ وَاحِدٍ لَمْ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا بِالرَّجْعَةِ ; لِوُقُوعِ الْبَيْنُونَةِ بِهَا مُجْتَمِعَةً، هَذَا هُوَ مَعْنَى كَلَامِهِ، الَّذِي لَا يَحْتَمِلُ غَيْرَهُ. وَهُوَ قَوِيٌّ جِدًّا فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ ; لِأَنَّهُ مُفَسِّرٌ بِهِ قُرْآنًا، وَهُوَ تُرْجُمَانُ الْقُرْآنِ وَقَدْ قَالَ ﷺ: «اللَّهُمَّ عَلِّمْهُ التَّأْوِيلَ» وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ جُلُّ الصَّحَابَةِ وَأَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ، مِنْهُمُ الْأَئِمَّةُ الْأَرْبَعَةِ. وَحَكَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَلَيْهِ الْإِجْمَاعَ، وَاحْتَجَّ الْمُخَالِفُونَ بِأَرْبَعَةِ أَحَادِيثَ؛ الْأَوَّلُ: حَدِيثُ ابْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَيْنِ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عِنْدَ أَحْمَدَ وَأَبِي يَعْلَى، وَصَحَّحَهُ بَعْضُهُمْ قَالَ: طَلَّقَ رُكَانَةُ بْنُ عَبْدِ يَزِيدَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثًا فِي مَجْلِسٍ وَاحِدٍ، فَحَزِنَ عَلَيْهَا حُزْنًا شَدِيدًا فَسَأَلَهُ النَّبِيُّ ﷺ: «كَيْفَ طَلَّقْتَهَا» ؟ قَالَ: ثَلَاثًا فِي مَجْلِسٍ وَاحِدٍ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «إِنَّمَا تِلْكَ وَاحِدَةٌ، فَارْتَجِعْهَا إِنْ شِئْتَ» فَارْتَجَعَهَا.

Bu eseri kaleme alan —Allah onu affetsin— der ki: Kur'an'dan getirilen bu delili, Ebû Dâvûd'un Mücâhid tarikiyle sahih bir senetle tahriç ettiği şu rivayet de teyit etmektedir: [Mücâhid] dedi ki: İbn Abbâs'ın yanındaydım, bir adam geldi ve karısını üç [talakla] boşadığını söyledi. İbn Abbâs o kadar sustu ki kadını ona geri döndüreceğini sandım. Sonra şöyle dedi: “Biriniz gidip ahmakça davranıyor, sonra gelip: ‘Ey İbn Abbâs!’ diyor. Halbuki Allah Teâlâ: { وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا } “Kim Allah'tan korkarsa, [Allah] ona bir çıkış yolu ihsan eder.” [Talâk 65/2] buyurmuştur. Sen ise Allah'tan korkmadın; ben de senin için bir çıkış yolu bulamıyorum. Rabbine isyan ettin ve karın senden kesin olarak ayrıldı.” Ebû Dâvûd onun için İbn Abbâs'tan benzer şekilde mütâbaatlar tahriç etmiştir. Bu, İbn Abbâs'ın ayeti, onun manasına “Kim Allah'tan korkar ve boşamayı tek bir lafızda toplamazsa, [Allah] dönüş hakkıyla ona bir çıkış yolu kılar; kim de talakları tek bir lafızda toplayarak bu konuda O'ndan korkmazsa, [talaklar] bir arada kesin ayrılık vuku buldurduğu için ona dönüş hakkıyla bir çıkış yolu kılmaz” hususunun girdiği şeklinde tefsir etmesidir. Onun sözünün bundan başka ihtimali olmayan anlamı budur. Bu, ihtilaf konusunda son derece güçlü bir delildir; çünkü onunla Kur'an'ı tefsir etmiştir, kendisi ise Kur'an'ın tercümanıdır ve Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: “Allah'ım! Ona tevili öğret” buyurmuştur. Sahâbenin ekserisi ve aralarında dört mezhep imamının da bulunduğu ulemanın çoğunluğu bu görüştedir. Birden fazla âlim de bu konuda icmâ nakletmiştir. Karşı görüşte olanlar ise dört hadisle delil getirmişlerdir: Birincisi: İbn İshâk'ın Dâvûd b. el-Husayn'dan, onun İkrime'den, onun da İbn Abbâs'tan naklettiği, Ahmed ve Ebû Ya'lâ nezdinde bulunan ve bazılarının tashih ettiği hadistir. Dedi ki: Rukâne b. Abdi Yezîd, karısını bir mecliste üç [talakla] boşadı ve buna çok üzüldü. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ona: “Onu nasıl boşadın?” diye sordu. O: “Bir mecliste üç [talakla]” dedi. Bunun üzerine Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: “O ancak tek bir [talak]tır; dilersen ona geri dön” buyurdu, o da kadına geri döndü.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: الِاسْتِدْلَالُ بِهَذَا الْحَدِيثِ مَرْدُودٌ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ:

Bu eseri kaleme alan —Allah onu affetsin— der ki: Bu hadisle delil getirilmesi üç yönden reddedilmiştir:

الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَا دَلِيلَ فِيهِ الْبَتَّةَ عَلَى مَحَلِّ النِّزَاعِ عَلَى فَرْضِ صِحَّتِهِ، لَا بِدَلَالَةِ الْمُطَابَقَةِ، وَلَا بِدَلَالَةِ التَّضَمُّنِ، وَلَا بِدَلَالَةِ الِالْتِزَامِ ; لِأَنَّ لَفْظَ الْمَتْنِ أَنَّ الطَّلَقَاتِ الثَّلَاثَ وَاقِعَةٌ فِي مَجْلِسٍ وَاحِدٍ، وَلَا شَكَّ أَنَّ كَوْنَهَا فِي مَجْلِسٍ وَاحِدٍ لَا يَلْزَمُ مِنْهُ كَوْنُهَا بِلَفْظٍ وَاحِدٍ، فَادِّعَاءُ أَنَّهَا لَمَّا كَانَتْ فِي مَجْلِسٍ وَاحِدٍ لَا بُدَّ أَنْ تَكُونَ بِلَفْظٍ وَاحِدٍ فِي غَايَةِ الْبُطْلَانِ كَمَا تَرَى ; إِذْ لَمْ يَدُلَّ كَوْنُهَا فِي مَجْلِسٍ وَاحِدٍ عَلَى كَوْنِهَا بِلَفْظٍ وَاحِدٍ بِنَقْلٍ وَلَا عَقْلٍ وَلَا لُغَةٍ، كَمَا لَا يَخْفَى عَلَى أَحَدٍ، بَلِ الْحَدِيثُ أَظْهَرُ فِي كَوْنِهَا لَيْسَتْ بِلَفْظٍ وَاحِدٍ، إِذْ لَوْ كَانَتْ بِلَفْظٍ وَاحِدٍ؛ لَقَالَ بِلَفْظٍ وَاحِدٍ وَتَرَكَ ذِكْرَ الْمَجْلِسِ ; إِذْ لَا دَاعِيَ لِتَرْكِ الْأَخَصِّ وَالتَّعْبِيرِ بِالْأَعَمِّ بِلَا مُوجِبٍ كَمَا تَرَى.

Birincisi: Sahih olduğu farz edilse bile onda mutabakat, tazammun veya iltizam delaletiyle ihtilaf konusu olan meseleye dair kesinlikle hiçbir delil yoktur; çünkü metnin lafzı, üç talakın bir mecliste vuku bulduğudur. Şüphe yok ki onların bir mecliste olması, tek bir lafızla olmasını gerektirmez. Dolayısıyla bir mecliste olunca mutlaka tek lafızla olması gerektiği iddiası, gördüğün üzere son derece bâtıldır; zira bir mecliste olmanın tek bir lafızla olduğuna dair ne naklen, ne aklen, ne de lügaten bir delalet vardır; bu kimseye gizli değildir. Hatta hadis, onların tek bir lafızla olmadığı hususunda daha açıktır; çünkü şayet tek bir lafızla olsaydı “tek bir lafızla” der ve meclisi zikretmeyi bırakırdı; zira gördüğün üzere bir gerekçe olmaksızın daha özel olanı bırakıp daha genel olanla ifade etmeye bir sebep yoktur.

وَبِالْجُمْلَةِ فَهَذَا الدَّلِيلُ يُقْدَحُ فِيهِ بِالْقَادِحِ الْمَعْرُوفِ عِنْدَ أَهْلِ الْأُصُولِ بِالْقَوْلِ بِالْمُوجِبِ، فَيُقَالُ: سَلَّمْنَا أَنَّهَا فِي مَجْلِسٍ وَاحِدٍ، وَلَكِنَّ مِنْ أَيْنَ لَكَ أَنَّهَا بِلَفْظٍ وَاحِدٍ فَافْهَمْ. وَسَتَرَى تَمَامَ هَذَا الْمَبْحَثِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فِي الْكَلَامِ عَلَى حَدِيثِ طَاوُسٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ.

Özetle, bu delil fıkıh usulü âlimleri nezdinde bilinen kavil bi'l-mûceb (iddia olunan delilin gereğini kabul edip sonuca itiraz etme) kâidesiyle eleştirilir ve şöyle denir: Onların bir mecliste olduğunu kabul ettik, fakat tek bir lafızla olduğunu nereden çıkarıyorsun? İyi anla! Bu bahsin tamamını inşâallah Müslim'deki Tâvûs hadisi ele alınırken göreceksin.

الثَّانِي: أَنَّ دَاوُدَ بْنَ الْحُصَيْنِ الَّذِي هُوَ رَاوِي هَذَا الْحَدِيثِ عَنْ عِكْرِمَةَ لَيْسَ بِثِقَةٍ فِي عِكْرِمَةَ.

İkincisi: Bu hadisin İkrime'den ravisi olan Dâvûd b. el-Husayn, İkrime'den rivayetinde sika değildir.

قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّقْرِيبِ» : دَاوُدُ بْنُ الْحُصَيْنِ الْأُمَوِيُّ مَوْلَاهُمْ أَبُو سُلَيْمَانَ الْمَدَنِيُّ ثِقَةٌ إِلَّا فِي عِكْرِمَةَ، وَرُمِيَ بِرَأْيِ الْخَوَارِجِ اهـ. وَإِذَا كَانَ غَيْرَ ثِقَةٍ فِي عِكْرِمَةَ كَانَ الْحَدِيثُ الْمَذْكُورُ مِنْ رِوَايَةِ غَيْرِ ثِقَةٍ. مَعَ أَنَّهُ قَدَّمْنَا أَنَّهُ لَوْ كَانَ صَحِيحًا لَمَا كَانَتْ فِيهِ حُجَّةٌ.

İbn Hacer “et-Takrîb”de şöyle demiştir: “Dâvûd b. el-Husayn el-Ümevî —onların azatlısıdır— Ebû Süleymân el-Medenî, İkrime hariç sikadır; Hâricîler'in görüşünü benimsemekle itham edilmiştir.” —sona erdi—. İkrime konusunda sika olmayınca, mezkûr hadis sika olmayan birinin rivayetinden olmuş olur. Bununla birlikte, sahih olsaydı bile onda bir hüccet bulunmadığını daha önce belirtmiştik.

الثَّالِثُ: مَا ذَكَرَهُ ابْنُ حَجَرٍ فِي «فَتْحِ الْبَارِي» فَإِنَّهُ قَالَ فِيهِ مَا نَصُّهُ: الثَّالِثُ: أَنَّ أَبَا دَاوُدَ رَجَّحَ أَنَّ رُكَانَةَ إِنَّمَا طَلَّقَ امْرَأَتَهُ الْبَتَّةَ كَمَا أَخْرَجَهُ هُوَ مِنْ طَرِيقِ آلِ بَيْتِ رُكَانَةَ، وَهُوَ تَعْلِيلٌ قَوِيٌّ ; لِجَوَازِ أَنْ يَكُونَ بَعْضُ رُوَاتِهِ حَمَلَ الْبَتَّةَ عَلَى الثَّلَاثِ، فَقَالَ طَلَّقَهَا ثَلَاثًا، فَبِهَذِهِ النُّكْتَةِ يَقِفُ الِاسْتِدْلَالُ بِحَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ. اهـ مِنْهُ بِلَفْظِهِ.

Üçüncüsü: İbn Hacer'in “Fethu'l-Bârî”de zikrettiği husustur; zira o orada lafzı lafzına şöyle demiştir: Üçüncüsü: Ebû Dâvûd'un bizzat Rukâne'nin ehlibeyti tarikinden tahriç ettiği üzere, Rukâne'nin karısını ancak kesin bir şekilde (el-bette) boşadığını tercih etmesidir. Bu güçlü bir ta'lildir (gerekçelendirmedir); çünkü ravilerden bazısının el-bette lafzını üç talaka hamlederek “onu üç [talakla] boşadı” demiş olması muhtemeldir. İşte bu ince nükte sebebiyle İbn Abbâs hadisiyle delil getirme durur (geçersiz kalır). —kendisinden lafzıyla sona erdi—.

يَعْنِي حَدِيثَ ابْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَيْنِ الْمَذْكُورِ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، مَعَ أَنَّا قَدَّمْنَا أَنَّ الْحَدِيثَ لَا دَلِيلَ فِيهِ أَصْلًا عَلَى مَحَلِّ النِّزَاعِ. وَبِمَا ذَكَرْنَا يَظْهَرُ سُقُوطُ الِاسْتِدْلَالِ بِحَدِيثِ ابْنِ إِسْحَاقَ الْمَذْكُورِ.

Yani mezkûr İbn İshâk'ın Dâvûd b. el-Husayn'dan, onun İkrime'den, onun da İbn Abbâs'tan naklettiği hadistir; üstelik bu hadiste ihtilaf konusu olan meseleye dair asla bir delil bulunmadığını daha önce belirtmiştik. Zikrettiğimiz hususlarla mezkûr İbn İshâk hadisiyle delil getirmenin sakıt olduğu ortaya çıkmaktadır.

الْحَدِيثُ الثَّانِي مِنَ الْأَحَادِيثِ الْأَرْبَعَةِ الَّتِي اسْتَدَلَّ بِهَا مَنْ جَعَلَ الثَّلَاثَ وَاحِدَةً: هُوَ

Üç talakı bir sayanların delil getirdiği dört hadisten ikincisi şudur:

مَا جَاءَ فِي بَعْضِ رِوَايَاتِ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ، مِنْ أَنَّهُ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ فِي الْحَيْضِ ثَلَاثًا، فَاحْتُسِبَ بِوَاحِدَةٍ، وَلَا يَخْفَى سُقُوطُ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ، وَأَنَّ الصَّحِيحَ أَنَّهُ إِنَّمَا طَلَّقَهَا وَاحِدَةً، كَمَا جَاءَ فِي الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ عِنْدَ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ.

İbn Ömer hadisinin bazı rivayetlerinde gelen, onun karısını hayız hâlindeyken üç [talakla] boşadığı, bunun da bir [talak] sayıldığı şeklindeki rivayettir. Bu istidlalın sakıt olduğu ve sahih olanın, Müslim ve diğerlerindeki sahih rivayetlerde geldiği üzere onu sadece bir [talakla] boşamış olduğu gizli değildir.

وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ مُسْلِمٍ» مَا نَصُّهُ: وَأَمَّا حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ فَالرِّوَايَاتُ الصَّحِيحَةُ الَّتِي ذَكَرَهَا مُسْلِمٌ وَغَيْرُهُ أَنَّهُ طَلَّقَهَا وَاحِدَةً.

Nevevî “Şerhu Müslim”de lafzı lafzına şöyle demiştir: İbn Ömer hadisine gelince; Müslim ve diğerlerinin zikrettiği sahih rivayetler, onun karısını bir [talakla] boşadığı şeklindedir.

وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي «تَفْسِيرِهِ» مَا نَصُّهُ: وَالْمَحْفُوظُ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ وَاحِدَةً فِي الْحَيْضِ.

Kurtubî de “Tefsîr”inde lafzı lafzına şöyle demiştir: Mahfuz olan rivayet, İbn Ömer'in karısını hayız hâlindeyken bir [talakla] boşadığıdır.

قَالَ عَبْدُ اللَّهِ: وَكَانَ تَطْلِيقُهُ إِيَّاهَا فِي الْحَيْضِ وَاحِدَةً غَيْرَ أَنَّهُ خَالَفَ السُّنَّةَ. وَكَذَلِكَ قَالَ صَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ، وَمُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ أُمَيَّةَ، وَلَيْثُ بْنُ سَعْدٍ، وَابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، وَابْنُ جُرَيْجٍ، وَجَابِرٌ، وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ طَلَّقَ تَطْلِيقَةً وَاحِدَةً.

Abdullah şöyle demiştir: Onun karısını hayız hâlindeyken boşaması bir [talak] idi, şu kadar var ki o sünnete muhalefet etmişti. Aynı şekilde Sâlih b. Keysân, Mûsâ b. Ukbe, İsmâil b. Ümeyye, Leys b. Sa'd, İbn Ebî Zi'b, İbn Cüreyc, Câbir ve İsmâil b. İbrâhîm b. Ukbe de Nâfi'den naklen, İbn Ömer'in sadece bir talakla boşadığını söylemişlerdir.

وَكَذَا قَالَ الزُّهْرِيُّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، وَيُونُسَ بْنِ جُبَيْرٍ وَالشَّعْبِيِّ وَالْحَسَنِ. اه مِنْهُ بِلَفْظِهِ. فَسُقُوطُ الِاسْتِدْلَالِ بِحَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ فِي غَايَةِ الظُّهُورِ.

Zührî de Sâlim'den, o da babasından naklen böyle demiştir; Yûnus b. Cübeyr, Şa'bî ve Hasan da [böyle söylemiştir]. —kendisinden lafzıyla sona erdi—. Dolayısıyla İbn Ömer hadisiyle delil getirmenin sakıt olduğu son derece açıktır.

الْحَدِيثُ الثَّالِثُ مِنْ أَدِلَّتِهِمْ: هُوَ مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ فِي " سُنَنِهِ " حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرْنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ: أَخْبَرَنِي بَعْضُ بَنِي أَبِي رَافِعٍ مَوْلَى النَّبِيِّ ﷺ عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: طَلَّقَ عَبْدُ يَزِيدَ أَبُو رُكَانَةَ وَإِخْوَتُهُ أُمَّ رُكَانَةَ، وَنَكَحَ امْرَأَةً مِنْ مُزَيْنَةَ، فَجَاءَتْ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، فَقَالَتْ: مَا يُغْنِي عَنِّي إِلَّا كَمَا تُغْنِي هَذِهِ الشَّعْرَةُ - لِشَعْرَةٍ أَخَذَتْهَا مِنْ رَأْسِهَا - فَفَرِّقْ بَيْنِي وَبَيْنَهُ. فَأَخَذَتِ النَّبِيَّ ﷺ حَمِيَّةٌ، فَدَعَا بِرُكَانَةَ وَإِخْوَتِهِ، ثُمَّ قَالَ لِجُلَسَائِهِ: " أَتَرَوْنَ فُلَانًا يُشْبِهُ مِنْهُ كَذَا وَكَذَا مِنْ عَبْدِ يَزِيدَ؟ وَفُلَانًا يُشْبِهُ مِنْهُ كَذَا وَكَذَا "؟ قَالُوا: نَعَمْ. فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: " طَلِّقْهَا " فَفَعَلَ، فَقَالَ: " رَاجِعِ امْرَأَتَكَ أُمَّ رُكَانَةَ " فَقَالَ: إِنِّي طَلَّقْتُهَا ثَلَاثًا يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَالَ: " قَدْ عَلِمْتُ رَاجِعْهَا " وَتَلَا: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَأَحْصُوا الْعِدَّةَ [٦٥ \ ١] ".

Onların delillerinden üçüncü hadis: Ebû Dâvûd'un "Sünen"inde rivayet ettiği şu hadistir: Bize Ahmed b. Sâlih anlattı, bize Abdürrezzâk anlattı, bize İbn Cüreyc haber verip dedi ki: Bana Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in azatlısı Ebû Râfi'in oğullarından biri İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan naklen haber verdi; İbn Abbâs şöyle dedi: Rukâne ve kardeşlerinin babası olan Abdüyezîd, Ümmü Rukâne'yi boşadı ve Müzeyne kabilesinden bir kadınla evlendi. Kadın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: “Onun bana faydası ancak şu kılın faydası kadardır” diyerek başından aldığı bir kılı gösterdi ve: “Benimle onun arasını ayır” dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir gayret (öfke) geldi. Rukâne'yi ve kardeşlerini çağırttı, sonra meclisinde oturanlara: “Falanın şurası ve şurasıyla Abdüyezîd'e benzediğini, falanın da şurası ve şurasıyla benzediğini görüyor musunuz?” buyurdu. Onlar: “Evet” dediler. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Onu boşa” buyurdu, o da boşadı. Sonra: “Eşin Ümmü Rukâne'ye dön” buyurdu. [Abdüyezîd]: “Ey Allah'ın Resûlü, ben onu üç [talakla] boşamıştım” dedi. Resûlullah: “Biliyorum, ona dön” buyurdu ve: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَأَحْصُوا الْعِدَّةَ } “Ey Peygamber! Kadınları boşayacağınız zaman onları iddetlerini gözeterek boşayın ve iddeti sayın” [Talak 65/1] ayetini okudu.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَالِاسْتِدْلَالُ بِهَذَا الْحَدِيثِ ظَاهِرُ السُّقُوطِ ; لِأَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ قَالَ: أَخْبَرَنِي بَعْضُ بَنِي أَبِي رَافِعٍ، وَهِيَ رِوَايَةٌ عَنْ مَجْهُولٍ لَا يُدْرَى مَنْ هُوَ، فَسُقُوطُهَا كَمَا تَرَى. وَلَا شَكَّ أَنَّ حَدِيثَ أَبِي دَاوُدَ الْمُتَقَدِّمَ أَوْلَى بِالْقَبُولِ مِنْ هَذَا الَّذِي لَا خِلَافَ فِي

Kitabın müellifi —Allah onu affetsin— der ki: Bu hadisle delil getirilmesi açıkça sakıttır; çünkü İbn Cüreyc: “Bana Ebû Râfi'in oğullarından biri haber verdi” demiştir ki bu, kim olduğu bilinmeyen meçhul bir kimseden rivayettir. Gördüğün gibi bunun [delil olmaktan] düşüşü açıktır. Hiç şüphe yok ki Ebû Dâvûd'un daha önce geçen hadisi, hakkında zayıflığı hususunda ihtilaf bulunmayan bu hadisten

ضَعْفِهِ.

kabul edilmeye daha layıktır.

وَقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ ذَلِكَ فِيهِ أَنَّهُ طَلَّقَهَا الْبَتَّةَ، وَأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَحْلَفَهُ مَا أَرَادَ إِلَّا وَاحِدَةً، وَهُوَ دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى نُفُوذِ الطَّلَقَاتِ الْمُجْتَمِعَةِ كَمَا تَقَدَّمَ.

Daha önce geçmişti ki o hadiste, onun karısını kesin bir şekilde (el-bette) boşadığı ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ona sadece bir [talak] kastedip etmediğine dair yemin ettirdiği yer almaktadır. Bu da daha önce geçtiği gibi bir arada verilen talakların geçerli olduğuna dair açık bir delildir.

الْحَدِيثُ الرَّابِعُ هُوَ مَا أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ فِي " صَحِيحِهِ ": حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ وَمُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، وَاللَّفْظُ لِابْنِ رَافِعٍ، قَالَ إِسْحَاقُ: أَخْبَرَنَا وَقَالَ ابْنُ رَافِعٍ: حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: كَانَ الطَّلَاقُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَبِي بَكْرٍ وَسَنَتَيْنِ مِنْ خِلَافَةِ عُمَرَ طَلَاقُ الثَّلَاثِ وَاحِدَةً، فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ: إِنَّ النَّاسَ قَدِ اسْتَعْجَلُوا فِي أَمْرٍ كَانَتْ لَهُمْ فِيهِ أَنَاةٌ، فَلَوْ أَمْضَيْنَاهُ عَلَيْهِمْ فَأَمْضَاهُ عَلَيْهِمْ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، وَحَدَّثَنَا ابْنُ رَافِعٍ وَاللَّفْظُ لَهُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي ابْنُ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ أَبَا الصَّهْبَاءِ قَالَ لِابْنِ عَبَّاسٍ: أَتَعْلَمُ إِنَّمَا كَانَتِ الثَّلَاثُ تُجْعَلُ وَاحِدَةً عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ ﷺ وَأَبِي بَكْرٍ وَثَلَاثًا مِنْ إِمَارَةِ عُمَرَ؟ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَعَمْ.

Dördüncü hadis ise Müslim'in "Sahîh"inde tahriç ettiği şu hadistir: Bize İshâk b. İbrâhîm ve Muhammed b. Râfi' anlattı —lafız İbn Râfi'e aittir—; İshâk: “Bize haber verdi”, İbn Râfi' ise: “Bize Abdürrezzâk anlattı, bize Ma'mer İbn Tâvûs'tan, o babasından, o da İbn Abbâs'tan haber verdi” dedi. [İbn Abbâs] şöyle dedi: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde, Ebû Bekir döneminde ve Ömer'in halifeliğinin iki yılında üç talak bir sayılırdı. Ömer b. el-Hattâb şöyle dedi: ‘İnsanlar kendilerine mühlet tanınan bir meselede acele ettiler; keşke bunu aleyhlerine geçerli kılsaydık.’ Böylece onu aleyhlerine geçerli kıldı.” Bize İshâk b. İbrâhîm anlattı, bize Ravh b. Ubâde haber verdi, bize İbn Cüreyc haber verdi. Bize İbn Râfi' de anlattı —lafız ona aittir—, bize Abdürrezzâk anlattı, bize İbn Cüreyc haber verdi, bana İbn Tâvûs babasından haber verdi; Ebü's-Sahbâ İbn Abbâs'a şöyle dedi: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve Ebû Bekir döneminde ve Ömer'in emirliğinin üç yılında üç talakın bir sayıldığını biliyor musun?” İbn Abbâs: “Evet” dedi.

وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ السَّخْتِيَانِيِّ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مَيْسَرَةَ، عَنْ طَاوُسٍ، أَنَّ أَبَا الصَّهْبَاءِ قَالَ لِابْنِ عَبَّاسٍ: هَاتِ مِنْ هَنَاتِكَ، أَلَمْ يَكُنِ الطَّلَاقُ الثَّلَاثُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَبِي بَكْرٍ وَاحِدَةً؟ فَقَالَ: قَدْ كَانَ ذَلِكَ، فَلَمَّا كَانَ فِي عَهْدِ عُمَرَ تَتَايَعَ النَّاسُ فِي الطَّلَاقِ فَأَجَازَهُ عَلَيْهِمْ، هَذَا لَفْظُ مُسْلِمٍ فِي " صَحِيحِهِ ".

Bize İshâk b. İbrâhîm anlattı, bize Süleymân b. Harb Hammâd b. Zeyd'den, o Eyyûb es-Sahtiyânî'den, o İbrâhîm b. Meysere'den, o da Tâvûs'tan haber verdi; Ebü's-Sahbâ İbn Abbâs'a: “Şu tuhaf rivayetlerinden getir bakalım; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve Ebû Bekir döneminde üç talak bir değil miydi?” dedi. O da: “Öyleydi; Ömer döneminde insanlar peş peşe talak vermeye başlayınca bunu aleyhlerine geçerli kıldı” dedi. Bu, Müslim'in "Sahîh"indeki lafzıdır.

وَهَذِهِ الطَّرِيقُ الْأَخِيرَةُ أَخْرَجَهَا أَبُو دَاوُدَ وَلَكِنْ لَمْ يُسَمِّ إِبْرَاهِيمَ بْنَ مَيْسَرَةَ.

Bu son tariki Ebû Dâvûd da tahriç etmiş, fakat İbrâhîm b. Meysere'nin adını zikretmemiştir.

وَقَالَ بَدَلَهُ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ، وَلَفْظُ الْمَتْنِ: أَمَا عَلِمْتَ أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ إِذَا طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثًا قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ بِهَا جَعَلُوهَا وَاحِدَةً عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَبِي بَكْرٍ وَصَدْرًا مِنْ إِمَارَةِ عُمَرَ؟

Onun yerine “birden fazla kişiden” demiş olup metnin lafzı şöyledir: “Kişinin zifaftan önce karısını üç [talakla] boşadığında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir ve Ömer'in emirliğinin ilk döneminde bunu bir saydıklarını bilmiyor musun?”

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: بَلَى، كَانَ الرَّجُلُ إِذَا طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثًا قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ بِهَا جَعَلُوهَا وَاحِدَةً عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَبِي بَكْرٍ وَصَدْرًا مِنْ إِمَارَةِ عُمَرَ، فَلَمَّا رَأَى النَّاسَ - يَعْنِي عُمَرَ - قَدْ تَتَايَعُوا فِيهَا، قَالَ: أَجِيزُوهُنَّ عَلَيْهِمْ، وَلِلْجُمْهُورِ عَنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ هَذَا عِدَّةُ أَجْوِبَةٍ:

İbn Abbâs: “Evet, adam karısına zifaftan önce üç talak verdiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir ve Ömer'in emirliğinin ilk döneminde bunu bir sayarlardı. İnsanların —yani Ömer— bunda peş peşe gittiğini görünce: ‘Bunu aleyhlerine geçerli kılın’ dedi” demiştir. Cumhurun bu İbn Abbâs hadisine birkaç cevabı vardır:

الْأَوَّلُ: أَنَّ الثَّلَاثَ الْمَذْكُورَةَ فِيهِ الَّتِي كَانَتْ تُجْعَلُ وَاحِدَةً، لَيْسَ فِي شَيْءٍ مِنْ رِوَايَاتِ الْحَدِيثِ التَّصْرِيحُ بِأَنَّهَا وَاقِعَةٌ بِلَفْظٍ وَاحِدٍ، وَلَفْظُ طَلَاقِ الثَّلَاثِ لَا يَلْزَمُ مِنْهُ لُغَةً وَلَا عَقْلًا وَلَا شَرْعًا أَنْ تَكُونَ بِلَفْظٍ وَاحِدٍ، فَمَنْ قَالَ لِزَوْجَتِهِ: أَنْتِ طَالِقٌ، أَنْتِ طَالِقٌ، أَنْتِ طَالِقٌ، ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ، فَطَلَاقُهُ هَذَا طَلَاقُ الثَّلَاثِ ; لِأَنَّهُ صَرَّحَ بِالطَّلَاقِ فِيهِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، وَإِذَا قِيلَ لِمَنْ جَزَمَ بِأَنَّ الْمُرَادَ فِي الْحَدِيثِ إِيقَاعُ الثَّلَاثِ بِكَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ، مِنْ أَيْنَ أَخَذْتَ كَوْنَهَا بِكَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ؟ فَهَلْ فِي لَفْظٍ مِنْ أَلْفَاظِ الْحَدِيثِ أَنَّهَا بِكَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ؟ وَهَلْ يَمْنَعُ إِطْلَاقُ الطَّلَاقَ الثَّلَاثَ عَلَى الطَّلَاقِ بِكَلِمَاتٍ مُتَعَدِّدَةٍ؟ فَإِنْ قَالَ: لَا. يُقَالُ لَهُ طَلَاقُ الثَّلَاثِ إِلَّا إِذَا كَانَ بِكَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ، فَلَا شَكَّ فِي أَنَّ دَعْوَاهُ هَذِهِ غَيْرُ صَحِيحَةٍ، وَإِنِ اعْتَرَفَ بِالْحَقِّ وَقَالَ: يَجُوزُ إِطْلَاقُهُ عَلَى مَا أَوْقَعَ بِكَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ، وَعَلَى مَا أَوْقَعَ بِكَلِمَاتٍ مُتَعَدِّدَةٍ، وَهُوَ أَشَدُّ بِظَاهِرِ اللَّفْظِ، قِيلَ لَهُ: وَإِذَنْ فَجَزْمُكَ بِكَوْنِهِ بِكَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ لَا وَجْهَ لَهُ، وَإِذَا لَمْ يَتَعَيَّنْ فِي الْحَدِيثِ كَوْنُ الثَّلَاثِ بِلَفْظٍ وَاحِدٍ سَقَطَ الِاسْتِدْلَالُ بِهِ مِنْ أَصْلِهِ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ. وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنْ لَفْظِ طَلَاقِ الثَّلَاثِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ كَوْنُهَا بِكَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ، أَنَّ الْإِمَامَ أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ النَّسَائِيَّ مَعَ جَلَالَتِهِ وَعِلْمِهِ وَشِدَّةِ فَهْمِهِ مَا فَهِمَ مِنْ هَذَا الْحَدِيثِ إِلَّا أَنَّ الْمُرَادَ بِطَلَاقِ الثَّلَاثِ فِيهِ، أَنْتِ طَالِقٌ، أَنْتِ طَالِقٌ، أَنْتِ طَالِقٌ، بِتَفْرِيقِ الطَّلَقَاتِ ; لِأَنَّ لَفْظَ الثَّلَاثِ أَظْهَرُ فِي إِيقَاعِ الطَّلَاقِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، وَلِذَا تَرْجَمَ فِي " سُنَنِهِ " لِرِوَايَةِ أَبِي دَاوُدَ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ، فَقَالَ: " بَابُ طَلَاقِ الثَّلَاثِ الْمُتَفَرِّقَةِ قَبْلَ الدُّخُولِ بِالزَّوْجَةِ " ثُمَّ قَالَ: أَخْبَرَنَا أَبُو دَاوُدَ سُلَيْمَانُ بْنُ سَيْفٍ قَالَ: حَدَّثْنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ: أَنَّ أَبَا الصَّهْبَاءِ جَاءَ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ فَقَالَ: يَا ابْنَ عَبَّاسٍ، أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ الثَّلَاثَ كَانَتْ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَبِي بَكْرٍ وَصَدْرًا مِنْ خِلَافَةِ عُمَرَ تُرَدُّ إِلَى الْوَاحِدَةِ؟ قَالَ: نَعَمْ، فَتَرَى هَذَا الْإِمَامَ الْجَلِيلَ صَرَّحَ بِأَنَّ طَلَاقَ الثَّلَاثِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ لَيْسَ بِلَفْظٍ وَاحِدٍ بَلْ بِأَلْفَاظٍ مُتَفَرِّقَةٍ، وَيَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ مَا فَهِمَهُ النَّسَائِيُّ ﵀ مِنَ الْحَدِيثِ مَا ذَكَرَهُ ابْنُ الْقَيِّمِ فِي " زَادِ الْمَعَادِ " فِي الرَّدِّ عَلَى مَنِ اسْتَدَلَّ لِوُقُوعِ الثَّلَاثِ دَفْعَةً بِحَدِيثِ عَائِشَةَ: أَنَّ رَجُلًا طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثًا فَتَزَوَّجَتْ. الْحَدِيثَ. فَإِنَّهُ قَالَ فِيهِ مَا نَصُّهُ: وَلَكِنْ أَيْنَ فِي الْحَدِيثِ أَنَّهُ طَلَّقَ الثَّلَاثَ بِفَمٍ وَاحِدٍ؟ بَلِ الْحَدِيثُ حُجَّةٌ لَنَا فَإِنَّهُ لَا يُقَالُ فَعَلَ ذَلِكَ ثَلَاثًا وَقَالَ: ثَلَاثًا، إِلَّا مَنْ فَعَلَ وَقَالَ مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ، وَهَذَا هُوَ الْمَعْقُولُ فِي لُغَاتِ الْأُمَمِ عَرِبِهِمْ وَعَجَمِهِمْ، كَمَا يُقَالُ قَذَفَهُ ثَلَاثًا وَشَتَمَهُ ثَلَاثًا وَسَلَّمَ عَلَيْهِ ثَلَاثًا. اهـ مِنْهُ بِلَفْظِهِ.

Birincisi: Hadiste zikredilen ve bir sayılan üç talakın tek bir lafızla vaki olduğuna dair hadisin hiçbir rivayetinde bir sarahat yoktur. “Üç talak” lafzından tek bir lafızla olması lügat, akıl ve şeriat bakımından gerekmez. Nitekim bir kimse eşine aynı anda üç kere: “Sen boşsun, sen boşsun, sen boşsun” derse bu boşaması “üç talak” olur; zira onda boşamayı üç defa açıkça telaffuz etmiştir. Hadisteki muradın üç talakı tek bir kelimeyle uygulamak olduğunu kesin bir dille iddia eden kimseye: “Bunun tek bir kelimeyle olduğunu nereden çıkardın? Hadisin herhangi bir lafzında tek bir kelimeyle olduğuna dair bir ifade var mı? ‘Üç talak’ ifadesinin birden çok kelimeyle yapılan boşamaya verilmesine bir engel var mı?” denildiğinde eğer: “Hayır, tek bir kelimeyle olmadıkça ona üç talak denmez” derse, şüphe yok ki bu iddiası sahih değildir. Şayet hakkı itiraf edip: “Tek kelimeyle vaki olana da birden çok kelimeyle vaki olana da bu ifadenin kullanılması caizdir ve lafzın zahirine daha uygundur” derse, ona şöyle denir: “O hâlde onun tek kelimeyle olduğunu kesin bir dille iddia etmenin hiçbir tutar tarafı yoktur.” Hadiste üç talakın tek bir lafızla olduğu tayin edilmeyince, ihtilaf mevzusunda hadisle delil getirme temelinden sakıt olur. Bu hadisteki “üç talak” lafzının tek bir kelimeyle olmasının gerekmediğine delalet eden hususlardan biri de şudur: İmam Ebû Abdirrahmân en-Nesâî, büyüklüğüne, ilmine ve ince anlayışına rağmen bu hadisten, hadisteki üç talak muradının talakları ayırarak “sen boşsun, sen boşsun, sen boşsun” demekten başka bir şey olduğunu anlamamıştır. Çünkü “üç” lafzı, talakın üç defa verilmesinde daha zahirdir (belirgindir). Bu yüzden "Sünen"inde bu hadisteki mezkûr Ebû Dâvûd rivayeti için: “Zifaftan Önce Ayrı Ayrı Verilen Üç Talak Babı” başlığını atmış, ardından şöyle demiştir: Bize Ebû Dâvûd Süleymân b. Seyf haber verip dedi ki: Bize Ebû Âsım İbn Cüreyc'den, o İbn Tâvûs'tan, o babasından anlattı: Ebü's-Sahbâ, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'ya gelip: “Ey İbn Abbâs, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir ve Ömer'in halifeliğinin ilk döneminde üçün bire döndürüldüğünü bilmiyor musun?” dedi. O da: “Evet” dedi. İşte bu celil imamın bu hadisteki üç talakın tek bir lafızla değil, ayrı ayrı lafızlarla olduğunu açıkça ifade ettiğini görüyorsun. Nesâî rahimehullâh'ın hadisten anladığı şeyin doğruluğuna, İbnü'l-Kayyim'in "Zâdü'l-Meâd"da bir defada üç talakın vuku bulduğuna Âişe'nin: “Bir adam karısını üç [talakla] boşadı, o da evlendi...” hadisiyle delil getirenlere karşı verdiği şu reddiye delalet eder; nitekim o orada lafzı lafzına şöyle demiştir: “Fakat hadiste onun üç talakı tek bir ağızdan boşadığı nerede var? Bilakis hadis bizim lehimize hüccettir; zira peş peşe ve birbiri ardınca yapıp söylemeyen kimse hakkında ‘bunu üç defa yaptı’ ve ‘üç defa dedi’ denmez. Araplarında ve Arap olmayanlarında bütün milletlerin dillerinde makul olan budur; nitekim ‘ona üç defa kazifte bulundu’, ‘ona üç defa sövdü’ ve ‘ona üç defa selam verdi’ denir.” —kendisinden lafzıyla sona erdi—.

وَهُوَ دَلِيلٌ وَاضِحٌ لِصِحَّةِ مَا فَهِمَهُ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ النَّسَائِيُّ ﵀ مِنَ الْحَدِيثِ ; لِأَنَّ لَفْظَ الثَّلَاثِ فِي جَمِيعِ رِوَايَاتِهِ أَظْهَرُ فِي أَنَّهَا طَلَقَاتٌ ثَلَاثٌ وَاقِعَةٌ مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ، كَمَا أَوْضَحَهُ ابْنُ الْقَيِّمِ فِي حَدِيثِ عَائِشَةَ الْمَذْكُورِ آنِفًا.

Bu, Ebû Abdirrahmân en-Nesâî rahimehullâh'ın hadisten anladığı mananın doğruluğuna açık bir delildir; çünkü “üç” lafzı, bütün rivayetlerinde, İbnü'l-Kayyim'in az önce mezkûr Âişe hadisinde açıkladığı üzere birbiri ardınca vaki olan üç talak olduğuna daha zahirdir.

وَمِمَّنْ قَالَ: بِأَنَّ الْمُرَادَ بِالثَّلَاثِ فِي حَدِيثِ طَاوُسٍ الْمَذْكُورِ، الثَّلَاثُ الْمُفَرَّقَةُ بِأَلْفَاظٍ نَحْوَ أَنْتِ طَالِقٌ، أَنْتِ طَالِقٌ، أَنْتِ طَالِقٌ، ابْنُ سُرَيْجٍ فَإِنَّهُ قَالَ: يُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ وَرَدَ فِي تَكْرِيرِ اللَّفْظِ، كَأَنْ يَقُولَ: أَنْتِ طَالِقٌ، أَنْتِ طَالِقٌ، أَنْتِ طَالِقٌ. وَكَانُوا أَوَّلًا عَلَى سَلَامَةِ صُدُورِهِمْ، يُقْبَلُ مِنْهُمْ أَنَّهُمْ أَرَادُوا التَّأْكِيدَ، فَلَمَّا كَثُرَ النَّاسُ فِي زَمَنِ عُمَرَ، وَكَثُرَ فِيهِمُ الْخِدَاعُ وَنَحْوُهُ ; مِمَّا يَمْنَعُ قَبُولُ مَنِ ادَّعَى التَّأْكِيدَ حَمَلَ عُمَرُ اللَّفْظَ عَلَى ظَاهِرِ التَّكْرَارِ فَأَمْضَاهُ عَلَيْهِمْ. قَالَهُ ابْنُ حَجَرٍ فِي " الْفَتْحِ " وَقَالَ: إِنَّ هَذَا الْجَوَابَ ارْتَضَاهُ الْقُرْطُبِيُّ، وَقَوَّاهُ بِقَوْلِ عُمَرَ: إِنَّ النَّاسَ اسْتَعْجَلُوا فِي أَمْرٍ كَانَتْ لَهُمْ فِيهِ أَنَاةٌ.

Mezkûr Tâvûs hadisindeki “üç”ten muradın; “sen boşsun, sen boşsun, sen boşsun” gibi lafızlarla ayrı ayrı verilen üç talak olduğunu söyleyenlerden biri de İbn Süreyc'dir. Zira o şöyle demiştir: Lafzın tekrar edilmesi hususunda vârid olmuş olması muhtemeldir; mesela birinin “sen boşsun, sen boşsun, sen boşsun” demesi gibi. Başlangıçta kalplerinin temizliği sebebiyle onların tekit kastettikleri kabul edilirdi. Ömer zamanında insanlar çoğalıp aralarında tekit iddia edenin sözünün kabul edilmesini engelleyen hilekarlık ve benzeri şeyler çoğalınca Ömer lafzı tekrarın zahirine hamletti ve bunu aleyhlerine geçerli kıldı. Bunu İbn Hacer "el-Feth"te söylemiş ve şöyle demiştir: Bu cevabı Kurtubî benimsemiş ve Ömer'in: “İnsanlar kendilerine mühlet tanınan bir meselede acele ettiler” sözüyle de kuvvetlendirmiştir.

وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي " شَرْحِ مُسْلِمٌ " مَا نَصُّهُ: وَأَمَّا حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ فَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي جَوَابِهِ وَتَأْوِيلِهِ، فَالْأَصَحُّ أَنَّ مَعْنَاهُ أَنَّهُ كَانَ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ إِذَا قَالَ لَهَا: أَنْتِ طَالِقٌ، أَنْتِ طَالِقٌ، أَنْتِ طَالِقٌ، وَلَمْ يَنْوِ تَأْكِيدًا وَلَا اسْتِئْنَافًا يَحْكُمُ بِوُقُوعِ طَلْقَةٍ ; لِقِلَّةِ إِرَادَتِهِمُ الِاسْتِئْنَافَ بِذَلِكَ، فَحَمَلَ عَلَى الْغَالِبِ الَّذِي هُوَ إِرَادَةُ التَّأْكِيدِ. فَلَمَّا كَانَ فِي زَمَنِ عُمَرَ ﵁ وَكَثُرَ اسْتِعْمَالُ النَّاسِ لِهَذِهِ الصِّيغَةِ، وَغَلَبَ مِنْهُمْ إِرَادَةُ الِاسْتِئْنَافِ بِهَا، حُمِلَتْ عِنْدَ الْإِطْلَاقِ عَلَى الثَّلَاثِ ; عَمَلًا بِالْغَالِبِ السَّابِقِ إِلَى الْفَهْمِ فِي ذَلِكَ الْعَصْرِ.

Nevevî “Şerhu Müslim”de lafzı lafzına şöyle demiştir: İbn Abbâs hadisine gelince, insanlar bunun cevabında ve tevilinde ihtilaf etmişlerdir. En sahih olanı, bunun manasının şu olduğudur: İlk zamanlarda bir kimse karısına: “Sen boşsun, sen boşsun, sen boşsun” deyip tekit veya yeni bir talak (isti'nâf) niyet etmediğinde, o dönemde bununla yeni bir talak kastetmeleri az olduğundan bir talakın vuku bulduğuna hükmedilirdi; bu yüzden galip olan duruma, yani tekit iradesine hamledilirdi. Ömer radıyallâhu anh zamanı olup da insanların bu lafzı kullanımı çoğalınca ve bundan yeni bir talak kastetmeleri galip gelince, mutlak bırakıldığında o asırda zihne ilk gelen galip duruma binaen üç talaka hamledildi.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَهَذَا الْوَجْهُ لَا إِشْكَالَ فِيهِ ; لِجَوَازِ تَغَيُّرِ الْحَالِ عِنْدَ تَغَيُّرِ الْقَصْدِ ; لِأَنَّ " الْأَعْمَالَ بِالنِّيَّاتِ " وَلِكُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى " وَظَاهِرُ اللَّفْظِ يَدُلُّ لِهَذَا كَمَا قَدَّمْنَا.

Kitabın müellifi —Allah onu affetsin— der ki: Bu izahta hiçbir müşkillik yoktur; zira kastın değişmesiyle durumun değişmesi caizdir, çünkü “ameller niyetlere göredir” ve “herkese niyet ettiği şey vardır.” Daha önce belirttiğimiz gibi lafzın zahiri de buna delalet etmektedir.

وَعَلَى كُلِّ حَالٍ، فَادِّعَاءُ الْجَزْمِ بِأَنَّ مَعْنَى حَدِيثِ طَاوُسٍ الْمَذْكُورِ أَنَّ الثَّلَاثَ بِلَفْظٍ وَاحِدٍ ادِّعَاءٌ خَالٍ مِنْ دَلِيلٍ كَمَا رَأَيْتَ، فَلْيَتَّقِ اللَّهَ مَنْ تَجَرَّأَ عَلَى عَزْوِ ذَلِكَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ مَعَ أَنَّهُ لَيْسَ فِي شَيْءٍ مِنْ رِوَايَاتِ حَدِيثِ طَاوُسٍ كَوْنُ الثَّلَاثِ الْمَذْكُورَةِ بِلَفْظٍ وَاحِدٍ، وَلَمْ يَتَعَيَّنْ ذَلِكَ مِنَ اللُّغَةِ، وَلَا مِنَ الشَّرْعِ، وَلَا مِنَ الْعَقْلِ كَمَا تَرَى.

Her hâlükârda, mezkûr Tâvûs hadisinin manasının üç talakın tek bir lafızla verildiği olduğuna kesin hükmetme iddiası, gördüğün gibi delilden yoksun bir iddiadır. Tâvûs hadisinin hiçbir rivayetinde mezkûr üç talakın tek bir lafızla olduğuna dair bir şey bulunmadığı, bu durum ne lügatten, ne şeriattan ne de akıldan gerekmediği hâlde, bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e nispet etmeye cüret eden kimse Allah'tan korksun!

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَيَدُلُّ لِكَوْنِ الثَّلَاثِ الْمَذْكُورَةِ لَيْسَتْ بِلَفْظٍ وَاحِدٍ مَا تَقَدَّمَ فِي حَدِيثِ ابْنِ إِسْحَاقَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَيْنِ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ أَحْمَدَ، وَأَبِي يَعْلَى مِنْ قَوْلِهِ: طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثًا فِي مَجْلِسٍ وَاحِدٍ، وَقَوْلِهِ ﷺ: " كَيْفَ طَلَّقْتَهَا "؟

Kitabın müellifi —Allah onu affetsin— der ki: Mezkûr üç talakın tek bir lafızla olmadığına, daha önce geçen İbn İshâk'ın Dâvûd b. el-Husayn'dan, onun İkrime'den, onun İbn Abbâs'tan, Ahmed ve Ebû Ya'lâ'dan naklettiği hadisteki: “Karısını bir mecliste üç [talakla] boşadı” ifadesi ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Onu nasıl boşadın?” buyurması delalet eder.

قَالَ: ثَلَاثًا فِي مَجْلِسٍ وَاحِدٍ ; لِأَنَّ التَّعْبِيرَ بِلَفْظِ الْمَجْلِسِ يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّهَا لَيْسَتْ بِلَفْظٍ وَاحِدٍ، إِذْ لَوْ كَانَ اللَّفْظُ وَاحِدًا لَقَالَ بِلَفْظٍ وَاحِدٍ وَلَمْ يَحْتَجْ إِلَى ذِكْرِ الْمَجْلِسِ، إِذْ لَا دَاعِيَ لِذِكْرِ الْوَصْفِ الْأَعَمِّ وَتَرْكِ الْأَخَصِّ بِلَا مُوجِبٍ، كَمَا هُوَ ظَاهِرُ الْجَوَابِ الثَّانِي عَنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ هُوَ: أَنَّ مَعْنَى الْحَدِيثِ أَنَّ الطَّلَاقَ الْوَاقِعَ فِي زَمَنِ عُمَرَ ثَلَاثًا كَانَ يَقَعُ قَبْلَ ذَلِكَ وَاحِدَةً ; لِأَنَّهُمْ كَانُوا لَا يَسْتَعْمِلُونَ الثَّلَاثَ أَصْلًا، أَوْ يَسْتَعْمِلُونَهَا نَادِرًا. وَأَمَّا فِي عَهْدِ عُمَرَ فَكَثُرَ اسْتِعْمَالُهُمْ لَهَا.

O: “Bir mecliste üç [talakla]” demiştir; çünkü meclis lafzıyla ifade edilmesinden onun tek bir lafızla olmadığı anlaşılır. Şayet lafız tek olsaydı “tek bir lafızla” derdi ve meclisi zikretmeye ihtiyaç duymazdı; zira bir gerekçe olmaksızın daha özel olanı bırakıp daha genel olan vasfı zikretmeye bir sebep yoktur. İbn Abbâs hadisine verilen ikinci cevap şudur: Hadisin manası, Ömer zamanında vaki olan üç talakın bundan önce bir talak olarak vaki olduğudur; çünkü onlar daha önce üç talakı asla kullanmazlardı yahut nadiren kullanırlardı. Ömer döneminde ise onu kullanmaları çoğaldı.

وَمَعْنَى قَوْلِهِ: فَأَمْضَاهُ عَلَيْهِمْ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ، أَنَّهُ صَنَعَ فِيهِ مِنَ الْحُكْمِ بِإِيقَاعِ الطَّلَاقِ مَا كَانَ يُصْنَعُ قَبْلَهُ، وَرَجَّحَ هَذَا التَّأْوِيلَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ، وَنَسَبَهُ إِلَى أَبِي زُرْعَةَ الرَّازِيِّ. وَكَذَا أَوْرَدَهُ الْبَيْهَقِيُّ بِإِسْنَادِهِ الصَّحِيحِ إِلَى أَبِي زُرْعَةَ أَنَّهُ قَالَ: مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدِي إِنَّمَا تُطَلِّقُونَ أَنْتُمْ ثَلَاثًا، كَانُوا يُطَلِّقُونَ وَاحِدَةً. قَالَ النَّوَوِيُّ: وَعَلَى هَذَا فَيَكُونُ الْخَبَرُ وَقَعَ عَنِ اخْتِلَافِ عَادَةِ النَّاسِ خَاصَّةً، لَا عَنْ تَغْيِيرِ الْحُكْمِ فِي الْمَسْأَلَةِ الْوَاحِدَةِ، وَهَذَا الْجَوَابُ نَقَلَهُ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ [٢ \ ٢٢٩] عَنِ الْمُحَقِّقِ الْقَاضِي أَبِي الْوَلِيدِ الْبَاجِيِّ، وَالْقَاضِي عَبْدِ الْوَهَّابِ، وَالْكِيَا الطَّبَرِيِّ.

Bu görüşe göre “onu aleyhlerine geçerli kıldı” sözünün manası, talakın vuku bulduğuna hükmetme konusunda ondan önce ne yapılıyorsa aynısını yaptı demektir. Bu tevili İbnü'l-Arabî tercih etmiş ve bunu Ebû Zür'a er-Râzî'ye nispet etmiştir. Beyhakî de sahih senediyle Ebû Zür'a'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Bana göre bu hadisin manası; sizin üç talakla boşadığınız yerde onlar bir talakla boşarlardı demektir.” Nevevî şöyle demiştir: “Buna göre haber, tek bir meseledeki hükmün değiştiğini değil, sadece insanların adetlerinin değiştiğini bildirmektedir.” Bu cevabı Kurtubî, Yüce Allah'ın: { الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ } “Boşama iki defadır” [Bakara 2/229] ayetinin tefsirinde muhakkik âlim Ebü'l-Velîd el-Bâcî'den, Kâdî Abdülvehhâb'dan ve Kiyâ et-Taberî'den nakletmiştir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَلَا يَخْفَى مَا فِي هَذَا الْجَوَابِ مِنَ التَّعَسُّفِ، وَإِنْ قَالَ بِهِ بَعْضُ أَجِلَّاءِ الْعُلَمَاءِ.

Kitabın müellifi —Allah onu affetsin— der ki: Bazı celil âlimler söylemiş olsa bile bu cevaptaki zorlama gizli değildir.

الْجَوَابُ الثَّالِثُ: عَنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ هُوَ الْقَوْلُ بِأَنَّهُ مَنْسُوخٌ، وَأَنَّ بَعْضَ الصَّحَابَةِ لَمْ يَطَّلِعْ عَلَى النَّسْخِ إِلَّا فِي عَهْدِ عُمَرَ، فَقَدْ نَقَلَ الْبَيْهَقِيُّ فِي " السُّنَنِ الْكُبْرَى " فِي بَابِ مَنْ جَعَلَ الثَّلَاثَ وَاحِدَةً عَنِ الْإِمَامِ الشَّافِعِيِّ مَا نَصُّهُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ: فَإِنْ كَانَ مَعْنَى قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الثَّلَاثَ كَانَتْ تُحْسَبُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَاحِدَةً؛ يَعْنِي أَنَّهُ بِأَمْرِ النَّبِيِّ ﷺ فَالَّذِي يُشْبِهُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ أَنْ يَكُونَ ابْنُ عَبَّاسٍ عَلِمَ أَنْ كَانَ شَيْئًا فَنُسِخَ، فَإِنْ قِيلَ: فَمَا دَلَّ عَلَى مَا وَصَفْتَ؟ قِيلَ: لَا يُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَرْوِي عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ شَيْئًا ثُمَّ يُخَالِفُهُ بِشَيْءٍ لَمْ يَعْلَمْهُ كَانَ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ فِيهِ خِلَافٌ. قَالَ الشَّيْخُ: وَرِوَايَةُ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَدْ مَضَتْ فِي النَّسْخِ وَفِيهَا تَأْكِيدٌ لِصِحَّةِ هَذَا التَّأْوِيلِ. قَالَ الشَّافِعِيُّ: فَإِنْ قِيلَ: فَلَعَلَّ هَذَا شَيْءٌ رُوِيَ عَنْ عُمَرَ، فَقَالَ فِيهِ ابْنُ عَبَّاسٍ بِقَوْلِ عُمَرَ ﵁، قِيلَ: قَدْ عَلِمْنَا أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ ﵄ يُخَالِفُ عُمَرَ ﵁ فِي نِكَاحِ الْمُتْعَةِ، وَفِي بَيْعِ الدِّينَارِ بِالدِّينَارَيْنِ، وَفِي بَيْعِ أُمَّهَاتِ الْأَوْلَادِ وَغَيْرِهِ، فَكَيْفَ يُوَافِقُهُ فِي شَيْءٍ يُرْوَى عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِيهِ خِلَافُهُ؟ اهـ

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın hadisine verilen üçüncü cevap: Hadisin mensuh olduğunu ve bazı sahabelerin nesh durumuna ancak Ömer devrinde muttali olduğunu söylemektir. Nitekim Beyhakî “es-Sünenü'l-Kübrâ”da “Üçü Bir Kılanlar Babı”nda İmam Şâfiî'den lafzı lafzına şunu nakletmiştir: Şâfiî şöyle demiştir: İbn Abbâs'ın “üç talak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında bir sayılırdı” sözünün manası, bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in emriyle olduğu anlamına geliyorsa —en doğrusunu Allah bilir ya— uygun olan şudur: İbn Abbâs bunun [önceden mevcut] bir şey olduğunu, sonra da neshedildiğini bilmiş olsun. Şayet: “Peki tarif ettiğin bu duruma delil nedir?” denilirse, şöyle denir: İbn Abbâs'ın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir şey rivayet edip de sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den buna dair aksi bir hüküm bulunduğunu bilmeksizin rivayetine muhalefet etmesi düşünülemez. Şeyh [Beyhakî] dedi ki: İkrime'nin İbn Abbâs'tan yaptığı rivayet nesh bahsinde geçmişti ve onda bu tevilin sıhhatine dair teyit vardır. Şâfiî dedi ki: Şayet: “Belki de bu Ömer'den rivayet edilen bir şeydi ve İbn Abbâs onda Ömer radıyallâhu anh'ın kavliyle hükmetti” denilirse, şöyle cevap verilir: Biz biliyoruz ki İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ mut'a nikâhında, bir dinarın iki dinara satılmasında, ümmüveledlerin satılmasında ve başka meselelerde Ömer radıyallâhu anh'a muhalefet etmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den aksine hüküm rivayet edilen bir konuda ona nasıl muvafakat eder? —Beyhakî'den ihtiyaç duyulan kısım lafzıyla sona erdi—.

مَحَلُّ الْحَاجَةِ مِنَ الْبَيْهَقِيِّ بِلَفْظِهِ.

Beyhakî'den ihtiyaç duyulan kısım lafzıyla sona erdi.

وَقَالَ الْحَافِظُ ابْنُ حَجَرٍ فِي " فَتْحِ الْبَارِي " مَا نَصُّهُ: الْجَوَابُ الثَّالِثُ دَعْوَى النَّسْخِ، فَنَقَلَ الْبَيْهَقِيُّ عَنِ الشَّافِعِيِّ أَنَّهُ قَالَ: يُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ ابْنُ عَبَّاسٍ عَلِمَ شَيْئًا نَسَخَ ذَلِكَ، قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: وَيُقَوِّيهِ مَا أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ مِنْ طَرِيقِ يَزِيدَ النَّحْوِيِّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: كَانَ الرَّجُلُ إِذَا طَلَّقَ امْرَأَتَهُ فَهُوَ أَحَقُّ بِرَجْعَتِهَا، وَإِنْ طَلَّقَهَا ثَلَاثًا فَنُسِخَ ذَلِكَ. وَالتَّرْجَمَةُ الَّتِي ذَكَرَ تَحْتَهَا أَبُو دَاوُدَ الْحَدِيثَ الْمَذْكُورَ هِيَ قَوْلُهُ: " بَابُ نَسْخِ الْمُرَاجَعَةِ بَعْدَ التَّطْلِيقَاتِ الثَّلَاثِ ".

Hâfız İbn Hacer “Fethu'l-Bârî”de lafzı lafzına şöyle demiştir: Üçüncü cevap nesh iddiasıdır. Beyhakî Şâfiî'den, onun: “İbn Abbâs'ın bunu nesheden bir şeyi bilmiş olması muhtemeldir” dediğini nakletmiştir. Beyhakî der ki: Ebû Dâvûd'un Yezîd en-Nahvî tarikinden, onun İkrime'den, onun İbn Abbâs'tan naklettiği şu rivayet de bunu güçlendirmektedir: “Kişi karısını boşadığında, onu üç [talakla] boşamış olsa bile ona dönmeye daha çok hak sahibiydi; sonra bu neshedildi.” Ebû Dâvûd'un bu hadisi altında zikrettiği bab başlığı ise şudur: “Üç Talaktan Sonra Ric'atin (Geri Dönüşün) Neshedilmesi Babı”.

وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ الْآيَةَ، بَعْدَ أَنْ سَاقَ حَدِيثَ أَبِي دَاوُدَ الْمَذْكُورَ آنِفًا مَا نَصُّهُ: وَرَوَاهُ النَّسَائِيُّ عَنْ زَكَرِيَّا بْنِ يَحْيَى، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بِهِ، وَقَالَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ: حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ يَعْنِي: ابْنَ سُلَيْمَانَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ أَنَّ رَجُلًا قَالَ لِامْرَأَتِهِ: لَا أُطَلِّقُكِ أَبَدًا، وَلَا آوِيكِ أَبَدًا، قَالَتْ: وَكَيْفَ ذَلِكَ؟ قَالَ: أُطَلِّقُ حَتَّى إِذَا دَنَا أَجَلُكِ رَاجَعْتُكِ، فَأَتَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَذَكَرَتْ لَهُ ذَلِكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿: الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ قَالَ: فَاسْتَقْبَلَ النَّاسُ الطَّلَاقَ مَنْ كَانَ طَلَّقَ وَمَنْ لَمْ يَكُنْ طَلَّقَ، وَقَدْ رَوَاهُ أَبُو بَكْرِ بْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طَرِيقِ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ، عَنْ يَعْلَى بْنِ شَبِيبٍ مَوْلَى الزُّبَيْرِ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ: فَذَكَرَهُ بِنَحْوِ مَا تَقَدَّمَ، وَرَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ عَنْ قُتَيْبَةَ، عَنْ يَعْلَى بْنِ شَبِيبٍ بِهِ، ثُمَّ رَوَاهُ عَنْ أَبِي كُرَيْبٍ، عَنِ ابْنِ إِدْرِيسَ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ مُرْسَلًا وَقَالَ: هَذَا أَصَحُّ. وَرَوَاهُ الْحَاكِمُ فِي " مُسْتَدْرَكِهِ " مِنْ طَرِيقِ يَعْقُوبَ بْنِ حُمَيْدِ بْنِ كُلَيْبٍ، عَنْ يَعْلَى بْنِ شَبِيبٍ بِهِ، وَقَالَ: صَحِيحُ الْإِسْنَادِ.

İbn Kesîr Yüce Allah'ın: { الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ } “Boşama iki defadır...” ayetinin tefsirinde, az önce geçen Ebû Dâvûd hadisini zikrettikten sonra lafzı lafzına şöyle demiştir: Bunu Nesâî Zekeriyyâ b. Yahyâ'dan, o İshâk b. İbrâhîm'den, o Ali b. el-Hüseyn'den aynı senetle rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Hârûn b. İshâk anlattı, bize Abde —yani İbn Süleymân— Hişâm b. Urve'den, o babasından anlattı ki bir adam karısına: “Seni ne ebediyen boşarım ne de ebediyen yanıma alırım” dedi. Kadın: “Bu nasıl olur?” diye sordu. Adam: “Seni boşarım, iddetin bitmeye yaklaşınca sana dönerim” dedi. Kadın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip durumu ona anlattı; bunun üzerine Aziz ve Celil olan Allah: { الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ } “Boşama iki defadır” ayetini indirdi. Dedi ki: Bunun üzerine gerek daha önce boşamış olan gerekse boşamayan insanlar boşamaya yeniden başladılar. Bunu Ebû Bekir b. Merdeveyh Muhammed b. Süleymân tarikinden, o Zübeyr'in azatlısı Ya'lâ b. Şebîb'den, o Hişâm'dan, o babasından, o da Âişe'den naklen yukarıdakine benzer şekilde rivayet etmiştir. Tirmizî bunu Kuteybe'den, o Ya'lâ b. Şebîb'den aynı senetle rivayet etmiş; sonra bunu Ebû Küreyb'den, o İbn İdrîs'ten, o Hişâm'dan, o da babasından mürsel olarak rivayet edip: “Bu daha sahihtir” demiştir. Hâkim bunu "el-Müstedrek"inde Ya'kûb b. Humeyd b. Küleyb tarikinden, o Ya'lâ b. Şebîb'den aynı senetle rivayet etmiş ve: “İsnadı sahihtir” demiştir.

ثُمَّ قَالَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ الْفَضْلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: لَمْ يَكُنْ لِلطَّلَاقِ وَقْتٌ، يُطَلِّقُ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ ثُمَّ يُرَاجِعُهَا، مَا لَمْ تَنْقَضِ الْعِدَّةُ، وَكَانَ بَيْنَ رَجُلٍ مِنَ الْأَنْصَارِ وَبَيْنَ أَهْلِهِ بَعْضُ مَا يَكُونُ بَيْنَ النَّاسِ، فَقَالَ: وَاللَّهِ لَأَتْرُكَنَّكِ لَا أَيِّمًا، وَلَا ذَاتَ زَوْجٍ، فَجَعَلَ يُطَلِّقُهَا حَتَّى إِذَا كَادَتِ الْعِدَّةُ أَنْ تَنْقَضِيَ رَاجَعَهَا، فَفَعَلَ ذَلِكَ مِرَارًا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿: الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ فَوَقَّتَ الطَّلَاقَ ثَلَاثًا لَا رَجْعَةَ فِيهِ بَعْدَ الثَّالِثَةِ، حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ. وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ قَتَادَةَ مُرْسَلًا، ذَكَرَهُ السُّدِّيُّ وَابْنُ زَيْدٍ

Sonra İbn Merdeveyh dedi ki: Bize Muhammed b. Ahmed b. İbrâhîm anlattı, bize İsmâil b. Abdillâh anlattı, bize Muhammed b. Humeyd anlattı, bize Seleme b. el-Fadl Muhammed b. İshâk'tan, o Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Âişe'den anlattı; Âişe dedi ki: “Talakın belirli bir sınırı (sayısı) yoktu; kişi karısını boşar, iddet bitmedikçe ona geri dönerdi. Ensardan bir adam ile eşi arasında insanların arasında olabilecek cinsten bir sürtüşme oldu; adam: ‘Vallahi seni ne dul bırakacağım ne de evli!’ dedi. Karısını boşuyor, iddeti bitmek üzere olunca ona geri dönüyordu. Bunu defalarca yaptı. Bunun üzerine Aziz ve Celil olan Allah: { الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ } “Boşama iki defadır. Bundan sonrası ya iyilikle tutmak ya da güzellikle salıvermektir” ayetini indirdi. Böylece talakı üç olarak sınırlandırdı; üçüncüden sonra kadın başka bir kocayla evlenmedikçe geri dönüş yoktur.” Katâde'den de mürsel olarak böyle rivayet edilmiştir; bunu Süddî, İbn Zeyd

وَابْنُ جَرِيرٍ كَذَلِكَ وَاخْتَارَ أَنَّ هَذَا تَفْسِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ. اهـ مِنِ ابْنِ كَثِيرٍ بِلَفْظِهِ.

ve İbn Cerîr de böylece zikretmiş ve bu ayetin tefsirinin bu olduğunu tercih etmiştir. —İbn Kesîr'den lafzıyla sona erdi—.

وَفِي هَذِهِ الرِّوَايَاتِ دَلَالَةٌ وَاضِحَةٌ لِنَسْخِ الْمُرَاجَعَةِ بَعْدَ الثَّلَاثِ، وَإِنْكَارُ الْمَازِرِيِّ ﵀ ادِّعَاءَ النَّسْخِ مَرْدُودٌ بِمَا رَدَّهُ بِهِ الْحَافِظُ ابْنُ حَجَرٍ فِي " فَتْحِ الْبَارِي " فَإِنَّهُ لَمَّا نَقَلَ عَنِ الْمَازَرِيِّ إِنْكَارَهُ لِلنَّسْخِ مِنْ أَوْجُهٍ مُتَعَدِّدَةٍ، قَالَ بَعْدَهُ مَا نَصُّهُ: قُلْتُ: نَقَلَ النَّوَوِيُّ هَذَا الْفَصْلَ فِي " شَرْحِ مُسْلِمٍ " وَأَقَرَّهُ، وَهُوَ مُتَعَقَّبٌ فِي مَوَاضِعَ: أَحُدُهَا: أَنَّ الَّذِي ادَّعَى نَسْخَ الْحُكْمِ لَمْ يَقُلْ: إِنَّ عُمَرَ هُوَ الَّذِي نَسَخَ حَتَّى يَلْزَمَ مِنْهُ مَا ذَكَرَ، وَإِنَّمَا قَالَ مَا تَقَدَّمَ: يُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ عَلِمَ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ نُسِخَ؛ أَيِ: اطَّلَعَ عَلَى نَاسِخٍ لِلْحُكْمِ الَّذِي رَوَاهُ مَرْفُوعًا، وَلِذَلِكَ أَفْتَى بِخِلَافِهِ، وَقَدْ سَلَّمَ الْمَازَرِيُّ فِي أَثْنَاءِ كَلَامِهِ أَنَّ إِجْمَاعَهُمْ يَدُلُّ عَلَى نَاسِخٍ، وَهَذَا هُوَ مُرَادُ مَنِ ادَّعَى النَّسْخَ.

Bu rivayetlerde, üç talaktan sonra ric'atin (geri dönüşün) neshedildiğine açık bir delalet vardır. Mâzerî rahimehullâh'ın nesh iddiasını inkâr etmesi ise Hâfız İbn Hacer'in "Fethu'l-Bârî"de ona verdiği cevapla reddedilmiştir. Nitekim o, Mâzerî'den neshi çeşitli açılardan inkâr ettiğini naklettikten sonra lafzı lafzına şöyle demiştir: Derim ki: Nevevî bu faslı "Şerhu Müslim"de nakletmiş ve onaylamıştır; oysa bu birkaç noktadan tenkide açıktır: Birincisi: Hükmün neshini iddia eden kimse, onun ileri sürdüğü sakıncaların gerekmesi için “bunu Ömer neshetti” dememiştir. Bilakis daha önce geçtiği gibi: “Bunu nesheden bir şeyi bilmiş olması muhtemeldir; yani merfû olarak rivayet ettiği hükmün nâsihine muttali olmuştur ve bu yüzden onun hilafına fetva vermiştir” demiştir. Kaldı ki Mâzerî sözünün arasında icmalarının bir nâsihe delalet ettiğini kabul etmiştir; nesh iddia edenin muradı da zaten budur.

الثَّانِي: إِنْكَارُهُ الْخُرُوجَ عَنِ الظَّاهِرِ عَجِيبٌ ; فَإِنَّ الَّذِي يُحَاوِلُ الْجَمْعَ بِالتَّأْوِيلِ يَرْتَكِبُ خِلَافَ الظَّاهِرِ حَتْمًا.

İkincisi: Onun zahirden çıkmayı inkâr etmesi şaşılacak şeydir; zira teviller yoluyla cem etmeye (uzlaştırmaya) çalışan kimse mutlaka zahirin hilafına hareket etmek zorunda kalır.

الثَّالِثُ: أَنَّ تَغْلِيطَهُ مَنْ قَالَ: الْمُرَادُ ظُهُورُ النَّسْخِ عَجِيبٌ أَيْضًا ; لِأَنَّ الْمُرَادَ بِظُهُورِهِ انْتِشَارُهُ، وَكَلَامُ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ يُفْعَلُ فِي زَمَنِ أَبِي بَكْرٍ مَحْمُولٌ عَلَى أَنَّ الَّذِي كَانَ يَفْعَلُهُ مَنْ لَمْ يَبْلُغْهُ النَّسْخُ، فَلَا يَلْزَمُ مَا ذَكَرَ مِنْ إِجْمَاعِهِمْ عَلَى الْخَطَأِ. اهـ مَحَلُّ الْحَاجَةِ مِنْ " فَتْحِ الْبَارِي " بِلَفْظِهِ، وَلَا إِشْكَالَ فِيهِ ; لِأَنَّ كَثِيرًا مِنَ الصَّحَابَةِ اطَّلَعَ عَلَى كَثِيرٍ مِنَ الْأَحْكَامِ لَمْ يَكُنْ يَعْلَمُهُ، وَقَدْ وَقَعَ ذَلِكَ فِي خِلَافَةِ أَبِي بَكْرٍ، وَعُمَرَ، وَعُثْمَانَ، فَأَبُو بَكْرٍ لَمْ يَكُنْ عَالِمًا بِقَضَاءِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي مِيرَاثِ الْجَدَّةِ حَتَّى أَخْبَرَهُ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ، وَعُمَرُ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ عِلْمٌ بِقَضَاءِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي دِيَةِ الْجَنِينِ حَتَّى أَخْبَرَهُ الْمَذْكُورَانِ قَبْلُ، وَلَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنْ أَخْذِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ الْجِزْيَةَ مِنْ مَجُوسِ هَجَرَ حَتَّى أَخْبَرَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ، وَلَا مِنَ الِاسْتِئْذَانِ ثَلَاثًا، حَتَّى أَخْبَرَهُ أَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ، وَأَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ، وَعُثْمَانُ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ عِلْمٌ بِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَوْجَبَ السُّكْنَى لِلْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَمَنَ الْعِدَّةِ، حَتَّى أَخْبَرَتْهُ فُرَيْعَةُ بِنْتُ مَالِكٍ.

Üçüncüsü: “Murat neshin ortaya çıkmasıdır” diyen kimseyi hatalı bulması da şaşılacak bir durumdur; çünkü ortaya çıkmasından murat yayılmasıdır. İbn Abbâs'ın bunun Ebû Bekir döneminde yapıldığına dair sözü ise, bunu yapanın kendisine nesh ulaşmayan kimseler olduğuna hamledilir; dolayısıyla onların hata üzerinde icma etmiş olmaları gerekmez. —"Fethu'l-Bârî"den ihtiyaç duyulan kısım lafzıyla sona erdi—. Bunda hiçbir müşkillik yoktur; zira sahabelerden pek çoğu bilmedikleri pek çok hükme sonradan muttali olmuşlardır. Nitekim bu durum Ebû Bekir, Ömer ve Osman'ın hilafetinde de vaki olmuştur. Ebû Bekir, Mugīre b. Şu'be ve Muhammed b. Mesleme kendisine haber verinceye kadar ninenin mirası hakkında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hükmünü bilmiyordu. Ömer, ceninin diyeti hakkında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hükmünü adı geçen iki sahabi kendisine haber verinceye kadar bilmiyordu; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hecer Mecusilerinden cizye aldığını da Abdurrahman b. Avf kendisine haber verinceye kadar bilmiyordu; üç defa izin isteme meselesini de Ebû Mûsâ el-Eş'arî ve Ebû Saîd el-Hudrî haber verinceye kadar bilmiyordu. Osman da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kocası ölen kadına iddet süresince evde kalmayı farz kıldığını Fürey'a bint Mâlik kendisine haber verinceye kadar bilmiyordu.

وَالْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَفَاطِمَةُ الزَّهْرَاءُ ﵄ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُمَا عِلْمٌ بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: " إِنَّا مَعَاشِرُ الْأَنْبِيَاءِ لَا نُورَثُ " الْحَدِيثَ، حَتَّى طَلَبَا مِيرَاثَهُمَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَمْثَالُ هَذَا كَثِيرَةٌ جِدًّا، وَأَوْضَحُ دَلِيلٍ يُزِيلُ الْإِشْكَالَ عَنِ الْقَوْلِ بِالنَّسْخِ الْمَذْكُورِ وُقُوعُ مِثْلِهِ، وَاعْتِرَافُ الْمُخَالِفِ بِهِ فِي نِكَاحِ الْمُتْعَةِ، فَإِنَّ مُسْلِمًا رَوَى عَنْ جَابِرٍ

Abbâs b. Abdilmuttalib ve Fâtımatü'z-Zehrâ radıyallâhu anhümâ, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Biz peygamberler topluluğu miras bırakmayız...” hadisini, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den miraslarını talep edinceye kadar bilmiyorlardı. Bunun benzerleri pek çoktur. Mezkûr nesh kavlinden müşkillikleri gideren en açık delil, bunun bir benzerinin mut'a nikâhında vuku bulması ve muhalifin de bunu itiraf etmesidir. Zira Müslim Câbir

رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ: " أَنَّ مُتْعَةَ النِّسَاءِ كَانَتْ تُفْعَلُ فِي عَهْدِ النَّبِيِّ ﷺ وَأَبِي بَكْرٍ، وَصَدْرًا مِنْ خِلَافَةِ عُمَرَ، قَالَ: ثُمَّ نَهَانَا عُمَرُ عَنْهَا فَانْتَهَيْنَا وَهَذَا مِثْلُ مَا وَقَعَ فِي طَلَاقِ الثَّلَاثِ طِبْقًا " مَا أَشْبَهَ اللَّيْلَةَ بِالْبَارِحَةِ ": [الطَّوِيلِ]

radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet etmiştir: “Kadınlarla mut'a nikâhı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve Ebû Bekir döneminde ve Ömer'in hilafetinin ilk döneminde yapılırdı. Dedi ki: Sonra Ömer bizi bundan nehyetti, biz de vazgeçtik.” Bu durum, üç talakta vaki olanın tıpatıp aynısıdır: “Bu gece dün geceye ne kadar da benziyor!” [Tavîl]:

فَإِلَّا يَكُنْهَا أَوْ تَكُنْهُ فَإِنَّهُ ... أَخُوهَا غَذَتْهُ أُمُّهُ بِلِبَانِهَا

O kadın onun ta kendisi değilse veya o, o kadın değilse bile... Hiç şüphesiz onun annesinin sütüyle beslediği öz kardeşidir.

فَمِنَ الْغَرِيبِ أَنْ يُسَلِّمَ مُنْصِفٌ إِمْكَانَ النَّسْخِ فِي إِحْدَاهُمَا، وَيَدَّعِي اسْتِحَالَتَهُ فِي الْأُخْرَى، مَعَ أَنَّ كُلًّا مِنْهُمَا رَوَى مُسْلِمٌ فِيهَا عَنْ صَحَابِيٍّ جَلِيلٍ: أَنَّ ذَلِكَ الْأَمْرَ كَانَ يُفْعَلُ فِي زَمَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَأَبِي بَكْرٍ وَصَدْرًا مِنْ خِلَافَةِ عُمَرَ، فِي مَسْأَلَةٍ تَتَعَلَّقُ بِالْفُرُوجِ ثُمَّ غَيَّرَهُ عُمَرُ.

İnsaflı bir kimsenin bunlardan birinde neshi kabul edip diğerinde imkânsız görmesi şaşılacak bir şeydir. Hâlbuki her ikisinde de Müslim, celil bir sahabiden bu işin nikâh ve namusla (furucla) ilgili bir meselede Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir ve Ömer'in hilafetinin ilk döneminde yapıldığını, sonra Ömer'in bunu değiştirdiğini rivayet etmiştir.

وَمَنْ أَجَازَ نَسْخَ نِكَاحِ الْمُتْعَةِ، وَأَحَالَ نَسْخَ جَعْلِ الثَّلَاثِ وَاحِدَةً، يُقَالُ لَهُ: مَا لِبَائِكَ تَجُرُّ وَبَائِي لَا تَجُرُّ؟ فَإِنْ قِيلَ: نِكَاحُ الْمُتْعَةِ صَحَّ النَّصُّ بِنَسْخِهِ قُلْنَا: قَدْ رَأَيْتَ الرِّوَايَاتِ الْمُتَقَدِّمَةَ بِنَسْخِ الْمُرَاجَعَةِ بَعْدَ الثَّلَاثِ، وَمِمَّنْ جَزَمَ بِنَسْخِ جَعْلِ الثَّلَاثِ وَاحِدَةً، الْإِمَامُ أَبُو دَاوُدَ - رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى - وَرَأَى أَنَّ جَعْلَهَا وَاحِدَةً إِنَّمَا هُوَ فِي الزَّمَنِ الَّذِي كَانَ يَرْتَجِعُ فِيهِ بَعْدَ ثَلَاثِ تَطْلِيقَاتٍ وَأَكْثَرَ، قَالَ فِي " سُنَنِهِ ": " بَابُ نَسْخِ الْمُرَاجَعَةِ بَعْدَ التَّطْلِيقَاتِ الثَّلَاثِ " ثُمَّ سَاقَ بِسَنَدِهِ حَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ الْآيَةَ [٢ \ ٢٢٨] وَذَلِكَ أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ إِذَا طَلَّقَ امْرَأَتَهُ فَهُوَ أَحَقُّ بِرَجْعَتِهَا وَإِنْ طَلَّقَهَا ثَلَاثًا فَنُسِخَ ذَلِكَ، وَقَالَ: الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ النَّسَائِيُّ وَفِي إِسْنَادِهِ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ، قَالَ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي " التَّقْرِيبِ ": صَدُوقٌ يَهِمُ، وَرَوَى مَالِكٌ فِي " الْمُوَطَّأِ " عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ أَنَّهُ قَالَ: كَانَ الرَّجُلُ إِذَا طَلَّقَ امْرَأَتَهُ، ثُمَّ ارْتَجَعَهَا قَبْلَ أَنْ تَنْقَضِيَ عِدَّتُهَا كَانَ ذَلِكَ لَهُ، وَإِنْ طَلَّقَهَا أَلْفَ مَرَّةٍ فَعَمَدَ رَجُلٌ إِلَى امْرَأَتِهِ فَطَلَّقَهَا حَتَّى إِذَا أَشْرَفَتْ عَلَى انْقِضَاءِ عِدَّتِهَا رَاجَعَهَا، ثُمَّ قَالَ: لَا آوِيكِ وَلَا أُطَلِّقُكِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ فَاسْتَقْبَلَ النَّاسُ الطَّلَاقَ جَدِيدًا مِنْ يَوْمِئِذٍ، مَنْ كَانَ طَلَّقَ مِنْهُمْ أَوْ لَمْ يُطَلِّقْ.

Mut'a nikâhının neshini caiz görüp üç talakın bir kılınmasının neshini imkânsız gören kimseye: “Senin ‘bâ’ harfin cer ediyor da benim ‘bâ’ harfim niçin cer etmiyor?” denir. Şayet: “Mut'a nikâhının neshedildiğine dair nas sahih olmuştur” denilirse, deriz ki: Üç talaktan sonra ric'atin neshedildiğine dair daha önce geçen rivayetleri görmüş bulunuyorsun. Üç talakın bir kılınmasının neshedildiğini kesin bir dille belirtenlerden biri de İmam Ebû Dâvûd'dur —Allah Teâlâ ona rahmet etsin—. O, bunun bir kılınmasının ancak üç veya daha fazla talaktan sonra ric'at yapılan dönemde geçerli olduğu kanaatindedir. "Sünen"inde: “Üç Talaktan Sonra Ric'atin Neshedilmesi Babı” demiş, sonra senediyle İbn Abbâs hadisini sevk etmiştir: İbn Abbâs: { وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ } “Boşanmış kadınlar kendi kendilerine üç âdet süresi beklerler. Allah'ın kendi rahimlerinde yarattığını gizlemeleri onlara helal olmaz...” [Bakara 2/228] ayeti hakkında: “Kişi karısını boşadığında, onu üç [talakla] boşamış olsa bile ona dönmeye daha çok hak sahibiydi; sonra bu neshedildi ve { الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ } ‘Boşama iki defadır...’ buyruldu” demiştir. Benzerini Nesâî de tahriç etmiştir ve isnadında Ali b. el-Hüseyn b. Vâkıd vardır; İbn Hacer “et-Takrîb”de onun hakkında: “Sadûktur, vehmeder” demiştir. Mâlik "el-Muvatta"da Hişâm b. Urve'den, o babasından rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Kişi karısını boşayıp da iddeti bitmeden ona döndüğünde —onu bin defa boşamış olsa bile— bu hakkı vardı. Derken bir adam karısına kastetti ve onu boşadı, iddeti bitmeye yaklaşınca ona geri döndü; sonra da: ‘Seni ne yanıma alırım ne de boşarım’ dedi. Bunun üzerine Allah: { الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ } ‘Boşama iki defadır. Bundan sonrası ya iyilikle tutmak ya da güzellikle salıvermektir’ ayetini indirdi. Böylece insanlar, içlerinden boşamış olan veya boşamayan herkes, o günden itibaren boşamaya yeniden başladılar.”

وَيُؤَيِّدُ هَذَا أَنَّ عُمَرَ لَمْ يُنْكِرْ عَلَيْهِ أَحَدٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِيقَاعَ الثَّلَاثِ دَفْعَةً مَعَ كَثْرَتِهِمْ وَعِلْمِهِمْ، وَوَرَعِهِمْ، وَيُؤَيِّدُهُ: أَنَّ كَثِيرًا جِدًّا مِنَ الصَّحَابَةِ الْأَجِلَّاءِ الْعُلَمَاءِ صَحَّ عَنْهُمُ الْقَوْلُ بِذَلِكَ، كَابْنِ عَبَّاسٍ، وَعُمَرَ، وَابْنِ عُمَرَ، وَخَلْقٍ لَا يُحْصَى.

Bunu teyit eden bir husus da şudur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından hiç kimse, sayıca çokluklarına, ilim ve takvalarına rağmen bir defada üç talakın vuku bulmasını Ömer'e inkâr etmemiştir. Yine bunu teyit eden husus: İbn Abbâs, Ömer, İbn Ömer ve sayılamayacak kadar çok cemaat gibi ilim sahibi pek çok celil sahabiden bu görüşün sahih olarak nakledilmiş olmasıdır.

وَالنَّاسِخُ الَّذِي نَسَخَ الْمُرَاجَعَةَ بَعْدَ الثَّلَاثِ، قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: إِنَّهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ كَمَا جَاءَ مُبَيَّنًا فِي الرِّوَايَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَلَا مَانِعَ عَقْلًا وَلَا عَادَةً مِنْ أَنْ يَجْهَلَ مِثْلَ هَذَا النَّاسِخِ كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ إِلَى خِلَافَةِ عُمَرَ، مَعَ أَنَّهُ ﷺ صَرَّحَ بِنَسْخِهَا وَتَحْرِيمِهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ فِي غَزْوَةِ الْفَتْحِ، وَفِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ أَيْضًا، كَمَا جَاءَ فِي رِوَايَةٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ.

Üç talaktan sonra ric'ati nesheden nâsihin ne olduğu konusunda bazı âlimler; daha önceki rivayetlerde açıklandığı üzere Yüce Allah'ın: { الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ } “Boşama iki defadır” kavli olduğunu söylemişlerdir. İnsanlardan birçoğunun Ömer'in hilafetine kadar böyle bir nâsihten habersiz olması aklen ve adeten imkânsız değildir. Nitekim Müslim'deki bir rivayette geldiği üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Mekke'nin fethi gazvesinde ve Vedâ Haccı'nda da mut'anın neshedildiğini ve kıyamet gününe kadar haram kılındığını açıkça ifade buyurmuştu.

وَمَعَ أَنَّ الْقُرْآنَ دَلَّ عَلَى تَحْرِيمِ غَيْرِ الزَّوْجَةِ وَالسُّرِّيَّةِ بِقَوْلِهِ: (وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ إِلَّا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ) [٢٣ \ ٥، ٦] وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْمَرْأَةَ الْمُتَمَتَّعَ بِهَا لَيْسَتْ بِزَوْجَةٍ وَلَا سُرِّيَّةٍ كَمَا يَأْتِي تَحْقِيقُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ " النِّسَاءِ " فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ الْآيَةَ [٤ \ ٢٤] وَالَّذِينَ قَالُوا: بِالنَّسْخِ قَالُوا: فِي مَعْنَى قَوْلِ عُمَرَ: إِنَّ النَّاسَ اسْتَعْجَلُوا فِي أَمْرٍ كَانَتْ لَهُمْ فِيهِ أَنَاةٌ، أَنَّ الْمُرَادَ بِالْأَنَاةِ أَنَّهُمْ كَانُوا يَتَأَنَّوْنَ فِي الطَّلَاقِ فَلَا يُوقِعُونَ الثَّلَاثَ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ. وَمَعْنَى اسْتِعْجَالِهِمْ أَنَّهُمْ صَارُوا يُوقِعُونَهَا بِلَفْظٍ وَاحِدٍ، عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ ذَلِكَ هُوَ مَعْنَى الْحَدِيثِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّهُ لَا يَتَعَيَّنُ كَوْنُهُ هُوَ مَعْنَاهُ، وَإِمْضَاؤُهُ لَهُ عَلَيْهِمْ إِذَنْ هُوَ اللَّازِمُ، وَلَا يُنَافِيهِ قَوْلُهُ فَلَوْ أَمْضَيْنَاهُ عَلَيْهِمْ، يَعْنِي أَلْزَمْنَاهُمْ بِمُقْتَضَى مَا قَالُوا، وَنَظِيرُهُ: قَوْلُ جَابِرٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ فِي نِكَاحِ الْمُتْعَةِ: فَنَهَانَا عَنْهَا عُمَرُ. فَظَاهِرُ كُلٍّ مِنْهُمَا أَنَّهُ اجْتِهَادٌ مِنْ عُمَرَ، وَالنَّسْخُ ثَابِتٌ فِيهِمَا مَعًا كَمَا رَأَيْتَ، وَلَيْسَتِ الْأَنَاةُ فِي الْمَنْسُوخِ، وَإِنَّمَا هِيَ فِي عَدَمِ الِاسْتِعْجَالِ بِإِيقَاعِ الثَّلَاثِ دَفْعَةً. وَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالثَّلَاثِ الَّتِي كَانَتْ تُجْعَلُ وَاحِدَةً، أَنْتِ طَالِقٌ، أَنْتِ طَالِقٌ، أَنْتِ طَالِقٌ. فَالظَّاهِرُ فِي إِمْضَائِهِ لَهَا عَلَيْهِمْ أَنَّهُ مِنْ حَيْثُ تَغَيَّرَ قَصْدُهُمْ مِنَ التَّأْكِيدِ إِلَى التَّأْسِيسِ كَمَا تَقَدَّمَ، وَلَا إِشْكَالَ فِي ذَلِكَ.

Bununla birlikte Kur'an da: { وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ إِلَّا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ } “Onlar ki iffetlerini korurlar; ancak eşleri ve cariyeleri müstesna” [Mü'minûn 23/5-6] kavliyle eş ve cariye dışındakilerin haramlığına delalet etmiştir. Malumdur ki mut'a ile nikâhlanan kadın ne eştir ne de cariyedir; inşâallah Nisâ Suresi'nde Yüce Allah'ın: { فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ } “Onlardan hangisiyle faydalandıysanız...” [Nisâ 4/24] ayetinin incelenmesinde bunun tahkiki gelecektir. Nesh olduğunu söyleyenler Ömer'in: “İnsanlar kendilerine mühlet tanınan bir meselede acele ettiler” sözünün manası hakkında şöyle demişlerdir: Mühletten murat, onların boşamada teennî ile davranıp üç talakı bir anda vermemeleridir. Acele etmelerinin manası ise —şayet hadisin manasının bu olduğu görüşü kabul edilirse— onu tek bir lafızla verir hâle gelmeleridir. Daha önce bunun hadisin tek manası olmadığını belirtmiştik. Bu durumda onun bunu aleyhlerine geçerli kılması kaçınılmaz olmuştur. Onun: “Keşke bunu aleyhlerine geçerli kılsaydık” yani söylediklerinin gereğini kendilerine bağlayıcı kılsaydık sözü buna engel değildir. Bunun benzeri, Müslim'deki mut'a nikâhı hakkında Câbir'in: “Ömer bizi bundan nehyetti” sözüdür. Her ikisinin zahiri de bunun Ömer'in bir ictihadı olduğu yönündedir; oysa gördüğün gibi nesh her ikisinde de sabittir. Mühlet mensuhta değil, üç talakı birden vermeyip acele etmemektedir. Birinci kavle göre —yani bir sayılan üç talaktan muradın “sen boşsun, sen boşsun, sen boşsun” demek olduğu kabul edilirse— bunu aleyhlerine geçerli kılmasının zahiri, daha önce geçtiği gibi onların kastedilen gayelerinin tekit olmaktan çıkıp yeni talak (te'sîs) hâline gelmesi sebebiyledir ve bunda bir müşkillik yoktur.

أَمَّا كَوْنُ عُمَرَ كَانَ يَعْلَمُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يَجْعَلُ الثَّلَاثَ بِلَفْظٍ وَاحِدٍ وَاحِدَةً، فَتَعَمَّدَ مُخَالَفَةَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَجَعَلَهَا ثَلَاثًا، وَلَمْ يُنْكِرْ عَلَيْهِ أَحَدٌ مِنَ الصَّحَابَةِ، فَلَا يَخْفَى بُعْدُهُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Ömer'in, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in tek bir lafızla olan üç talakı bir kıldığını bildiği hâlde kasten Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e muhalefet edip bunu üç kılması ve sahabelerden hiçbirinin buna itiraz etmemiş olması ihtimaline gelince; bunun uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir. En doğrusunu Yüce Allah bilir.

الْجَوَابُ الرَّابِعُ: عَنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ - رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمَا - أَنَّ رِوَايَةَ طَاوُسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مُخَالِفَةٌ لِمَا رَوَاهُ عَنْهُ الْحُفَّاظُ مِنْ أَصْحَابِهِ، فَقَدْ رَوَى عَنْهُ لُزُومَ الثَّلَاثِ دَفْعَةً سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَعَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ، وَمُجَاهِدٌ، وَعِكْرِمَةُ، وَعَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، وَمَالِكُ بْنُ الْحَارِثِ، وَمُحَمَّدُ بْنُ إِيَاسِ بْنِ الْبُكَيْرِ، وَمُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي عَيَّاشٍ الْأَنْصَارِيُّ، كَمَا نَقَلَهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي «السُّنَنِ الْكُبْرَى» وَالْقُرْطُبِيُّ وَغَيْرُهُمَا.

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ hadisine verilen dördüncü cevap: Tâvûs'un İbn Abbâs'tan rivayetinin, onun hıfz sahibi talebelerinin ondan rivayet ettiğine aykırı olmasıdır. Nitekim Beyhakî'nin «es-Sünenü'l-Kübrâ»da, Kurtubî'nin ve başkalarının naklettiği üzere; bir defada verilen üç talakın bağlayıcı olduğunu İbn Abbâs'tan Saîd b. Cübeyr, Atâ b. Ebî Rebâh, Mücâhid, İkrime, Amr b. Dînâr, Mâlik b. el-Hâris, Muhammed b. İyâs b. el-Bükeyr ve Muâviye b. Ebî Ayyâş el-Ensârî rivayet etmiştir.

وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ فِي «السُّنَنِ الْكُبْرَى» : إِنَّ الْبُخَارِيَّ لَمْ يُخَرِّجْ هَذَا الْحَدِيثَ ; لِمُخَالَفَةِ هَؤُلَاءِ لِرِوَايَةِ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ.

Beyhakî «es-Sünenü'l-Kübrâ»da şöyle demiştir: Buhârî bu hadisi, mezkûr ravilerin Tâvûs'un İbn Abbâs'tan rivayetine muhalefet etmelerinden ötürü tahriç etmemiştir.

وَقَالَ الْأَثْرَمُ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عَنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ: كَانَ الطَّلَاقُ الثَّلَاثُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ ﵄ طَلَاقُ الثَّلَاثِ وَاحِدَةً، بِأَيِّ شَيْءٍ تَدْفَعُهُ؟ قَالَ: بِرِوَايَةِ النَّاسِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِنْ وُجُوهٍ خِلَافَهُ، وَكَذَلِكَ نَقَلَ عَنْهُ ابْنُ مَنْصُورٍ، قَالَهُ ابْنُ الْقَيِّمِ.

El-Esrem dedi ki: Ebû Abdillâh'a İbn Abbâs'ın: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir ve Ömer radıyallâhu anhümâ zamanında üç talak bir sayılırdı” hadisini ne ile defedersin? diye sordum. O da: “İnsanların İbn Abbâs'tan farklı yollarla bunun aksini rivayet etmeleriyle” dedi. İbn Mansûr da ondan bu şekilde nakletmiştir; bunu İbnü'l-Kayyim söylemiştir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: فَهَذَا إِمَامُ الْمُحَدِّثِينَ وَسَيِّدُ الْمُسْلِمِينَ فِي عَصْرِهِ الَّذِي تَدَارَكَ اللَّهُ بِهِ الْإِسْلَامَ بَعْدَ مَا كَادَ تَتَزَلْزَلُ قَوَاعِدُهُ، وَتُغَيَّرُ عَقَائِدُهُ، أَبُو عَبْدِ اللَّهِ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ - رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى - قَالَ لِلْأَثْرَمِ وَابْنِ مَنْصُورٍ: إِنَّهُ رَفَضَ حَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ قَصْدًا ; لِأَنَّهُ يَرَى عَدَمَ الِاحْتِجَاجِ بِهِ فِي لُزُومِ الثَّلَاثِ بِلَفْظٍ وَاحِدٍ ; لِرِوَايَةِ الْحُفَّاظِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَا يُخَالِفُ ذَلِكَ، وَهَذَا الْإِمَامُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْبُخَارِيُّ، وَهُوَ هُوَ، ذَكَرَ عَنْهُ الْحَافِظُ الْبَيْهَقِيُّ أَنَّهُ تَرَكَ هَذَا الْحَدِيثَ عَمْدًا ; لِذَلِكَ الْمُوجِبِ الَّذِي تَرَكَهُ مِنْ أَجْلِهِ الْإِمَامُ أَحْمَدُ. وَلَا شَكَّ أَنَّهُمَا مَا تَرَكَاهُ إِلَّا لِمُوجِبٍ يَقْتَضِي ذَلِكَ، فَإِنْ قِيلَ: رِوَايَةُ طَاوُسٍ فِي حُكْمِ الْمَرْفُوعِ، وَرِوَايَةُ الْجَمَاعَةِ الْمَذْكُورِينَ مَوْقُوفَةٌ عَلَى ابْنِ عَبَّاسٍ، وَالْمَرْفُوعُ لَا يُعَارَضُ بِالْمَوْقُوفِ.

Kitabın müellifi —Allah onu affetsin— der ki: İşte muhaddislerin imamı, asrında Müslümanların efendisi ve temelleri sarsılmak, inançları bozulmak üzereyken Allah'ın kendisiyle İslam'ı toparladığı zât olan Ebû Abdillâh Ahmed b. Hanbel —Allah Teâlâ ona rahmet etsin— el-Esrem'e ve İbn Mansûr'a; hıfz ehli ravilerin İbn Abbâs'tan bunun aksini rivayet etmeleri sebebiyle, tek bir lafızla verilen üç talakın lüzumu konusunda onunla ihticac etmeyi uygun görmediğinden ötürü İbn Abbâs hadisini kasten reddettiğini söylemiştir. İşte İmam Muhammed b. İsmâîl el-Buhârî —ki onun kim olduğu malumdur—; Hâfız el-Beyhakî onun hakkında, İmam Ahmed'in terk etmesine yol açan aynı gerekçe sebebiyle bu hadisi kasten terk ettiğini zikretmiştir. Hiç şüphe yok ki her ikisi de bunu ancak böyle gerektiren bir sebepten ötürü terk etmişlerdir. Şayet: “Tâvûs'un rivayeti merfû hükmündedir, mezkûr cemaatin rivayeti ise İbn Abbâs'a mevkûftur; merfû olan mevkûf ile çelişmez (ona feda edilmez)” denilirse;

فَالْجَوَابُ أَنَّ الصَّحَابِيَّ إِذَا خَالَفَ مَا رُوِيَ، فَفِيهِ لِلْعُلَمَاءِ قَوْلَانِ: وَهُمَا رِوَايَتَانِ عَنْ أَحْمَدَ ﵀: الْأُولَى: أَنَّهُ لَا يُحْتَجُّ بِالْحَدِيثِ ; لِأَنَّ أَعْلَمَ النَّاسِ بِهِ رَاوِيهِ وَقَدْ تَرَكَ الْعَمَلَ بِهِ، وَهُوَ عَدْلٌ عَارِفٌ، وَعَلَى هَذِهِ الرِّوَايَةِ فَلَا إِشْكَالَ.

Cevap şudur: Sahabi rivayet ettiği şeye muhalefet ederse, bu hususta âlimlerin iki görüşü vardır ki bunlar Ahmed rahimehullâh'tan gelen iki rivayettir: Birincisi: Hadisle ihticac edilmez; çünkü hadisi insanların en iyi bileni onu rivayet eden kimsedir ve o, âdil ve [hükmü] bilen biri olduğu hâlde onunla amel etmeyi terk etmiştir. Bu rivayete göre hiçbir müşkillik yoktur.

وَعَلَى الرِّوَايَةِ الْأُخْرَى الَّتِي هِيَ الْمَشْهُورَةُ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ أَنَّ الْعِبْرَةَ بِرِوَايَتِهِ لَا بِقَوْلِهِ. فَإِنَّهُ لَا تُقَدَّمُ رِوَايَتُهُ إِلَّا إِذَا كَانَتْ صَرِيحَةَ الْمَعْنَى، أَوْ ظَاهِرَةً فِيهِ ظُهُورًا يَضْعُفُ مَعَهُ احْتِمَالُ مُقَابِلِهِ، أَمَّا إِذَا كَانَتْ مُحْتَمِلَةً لِغَيْرِ ذَلِكَ الْمَعْنَى احْتِمَالًا قَوِيًّا فَإِنَّ مُخَالَفَةَ الرَّاوِي لِمَا رَوَى تَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْمُحْتَمَلَ الَّذِي تُرِكَ لَيْسَ هُوَ مَعْنَى مَا رَوَى، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ لَفْظَ طَلَاقِ الثَّلَاثِ فِي حَدِيثِ طَاوُسٍ الْمَذْكُورِ مُحْتَمِلٌ احْتِمَالًا قَوِيًّا لِأَنْ تَكُونَ الطَّلَقَاتُ مُفَرَّقَةً، كَمَا جَزَمَ بِهِ النَّسَائِيُّ وَصَحَّحَهُ النَّوَوِيُّ وَالْقُرْطُبِيُّ وَابْنُ سُرَيْجٍ، فَالْحَاصِلُ أَنَّ تَرْكَ ابْنِ عَبَّاسٍ لِجَعْلِ الثَّلَاثِ بِفَمٍ وَاحِدٍ وَاحِدَةً؛ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَعْنَى الْحَدِيثِ الَّذِي رُوِيَ لَيْسَ

Âlimler nezdinde meşhur olan diğer rivayete göre ise itibar onun sözüne değil, rivayetinedir. Fakat rivayet ancak manası sarîh (açık) olduğunda veya zıddının ihtimalini zayıflatacak derecede zahir olduğunda öne geçirilir. Şayet o mananın dışındaki bir manaya güçlü bir şekilde ihtimalliyse, ravinin kendi rivayetine muhalefet etmesi, terk edilen o ihtimalin rivayet ettiği şeyin manası olmadığına delalet eder. Nitekim daha önce geçtiği üzere, mezkûr Tâvûs hadisindeki “üç talak” lafzı, Nesâî'nin kesin bir dille belirttiği, Nevevî, Kurtubî ve İbn Süreyc'in de tashih ettiği gibi talakların ayrı ayrı verilmiş olmasına güçlü bir şekilde ihtimallidir. Hasılı İbn Abbâs'ın tek bir ağızdan çıkan üç talakı bir kılmayı terk etmesi, rivayet edilen hadisin manasının

كَوْنَهَا بِلَفْظٍ وَاحِدٍ كَمَا سَتَرَى بَيَانَهُ فِي كَلَامِ الْقُرْطُبِيِّ فِي الْمُفْهِمِ فِي الْجَوَابِ الَّذِي بَعْدَ هَذَا.

tek bir lafızla olması anlamına gelmediğine delalet eder; nitekim bundan sonraki cevapta Kurtubî'nin "el-Müfhim"deki sözlerinde bunun beyanını göreceksin.

وَاعْلَمْ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ لَمْ يَثْبُتْ عَنْهُ أَنَّهُ أَفْتَى فِي الثَّلَاثِ بِفَمٍ وَاحِدٍ أَنَّهَا وَاحِدَةٌ، وَمَا رَوَى عَنْهُ أَبُو دَاوُدَ مِنْ طَرِيقِ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ قَالَ: إِذَا قَالَ أَنْتِ طَالِقٌ ثَلَاثًا بِفَمٍ وَاحِدٍ فَهِيَ وَاحِدَةٌ، فَهُوَ مُعَارَضٌ بِمَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ نَفْسُهُ مِنْ طَرِيقِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، أَنَّ ذَلِكَ مِنْ قَوْلِ عِكْرِمَةَ لَا مِنْ قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَتُرَجَّحُ رِوَايَةُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَلَى رِوَايَةِ حَمَّادٍ بِمُوَافَقَةِ الْحُفَّاظِ لِإِسْمَاعِيلَ، فِي أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ يَجْعَلُهَا ثَلَاثًا لَا وَاحِدَةً.

Bil ki İbn Abbâs'tan tek bir ağızdan çıkan üç talakın bir sayıldığına fetva verdiği sabit olmamıştır. Ebû Dâvûd'un Hammâd b. Zeyd tarikinden, onun Eyyûb'dan, onun İkrime'den naklettiği İbn Abbâs'ın: “Kişi tek bir ağızdan ‘sen üç talakla boşsun’ derse bu birdir” dediği rivayet; bizzat Ebû Dâvûd'un İsmâil b. İbrâhîm tarikinden, onun Eyyûb'dan, onun İkrime'den rivayet ettiği ve bunun İbn Abbâs'ın değil, İkrime'nin sözü olduğunu belirten rivayetle muârızdır. Hıfz ehli ravilerin İbn Abbâs'ın bunu bir değil üç saydığı hususunda İsmâil'e muvafakat etmeleri sebebiyle İsmâil b. İbrâhîm'in rivayeti Hammâd'ın rivayetine tercih edilir.