Binûn

Bakara — 8. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأَنَّ التَّاءَ إِنَّمَا جِيءَ بِهَا مُرَاعَاةً لِلَّفْظِ وَهُوَ مُذَكَّرٌ لَا لِلْمَعْنَى الْمُؤَنَّثِ.

ve 'tâ' harfinin müennes olan mânaya değil, müzekker olan lafza riayet edilerek getirildiği şeklindeki cevabına gelince,

يُقَالُ فِيهِ: إِنَّ اللَّفْظَ إِذَا كَانَ مُذَكَّرًا، وَمَعْنَاهُ مُؤَنَّثًا لَا تَلْزَمُ التَّاءُ فِي عَدَدِهِ، بَلْ تَجُوزُ فِيهِ مُرَاعَاةُ الْمَعْنَى، فَيُجَرَّدُ الْعَدَدُ مِنَ التَّاءِ كَقَوْلِ عُمَرَ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ الْمَخْزُومِيِّ: [الطَّوِيلِ]

Buna karşılık şöyle denilir: Lafız müzekker, mânası müennes olduğunda, onun sayısında 'tâ' harfinin bulunması zorunlu değildir; bilakis onda mânaya riayet etmek caizdir ve böylece Ömer b. Ebî Rebîa el-Mahzûmî'nin şu sözünde olduğu gibi sayı 'tâ' harfinden tecrit edilir: [Tavîl]

وَكَانَ مِجَنِّي دُونَ مَنْ كُنْتُ أَتَّقِي ... ثَلَاثُ شُخُوصٍ كَاعِبَانِ وَمَعْصِرُ

Çekindiğim kimselere karşı kalkanım idi ... Henüz göğüsleri belirmiş iki kız ile ergenlik çağında bir genç kız olmak üzere üç şahıs.

فَجَرَّدَ لَفْظَ الثَّلَاثِ مِنَ التَّاءِ ; نَظَرًا إِلَى أَنَّ مُسَمَّى الْعَدَدِ نِسَاءً، مَعَ أَنَّ لَفْظَ الشَّخْصِ الَّذِي أَطْلَقَهُ عَلَى الْأُنْثَى مُذَكَّرٌ، وَقَوْلِ الْآخَرِ: [الطَّوِيلِ]

Kadına ıtlak ettiği 'şahs' lafzı müzekker olmasına rağmen, sayılanın müsemmâsının kadınlar olduğunu dikkate alarak 'üç' lafzını 'tâ' harfinden tecrit etmiştir. Bir diğer şairin şu sözü de böyledir: [Tavîl]

وَإِنَّ كِلَابًا هَذِهِ عَشْرُ أَبْطُنٍ ... وَأَنْتَ بَرِيءٌ مِنْ قَبَائِلِهَا الْعَشْرِ

Ve şüphesiz bu Kilâb on batındır ... Sen ise onun on kabilesinden de uzaksın.

فَمُجَرَّدُ الْعَدَدِ مِنَ التَّاءِ مَعَ أَنَّ الْبَطْنَ مُذَكَّرٌ ; نَظَرًا إِلَى مَعْنَى الْقَبِيلَةِ، وَكَذَلِكَ الْعَكْسُ، كَقَوْلِهِ: [الْوَافِرِ]

'Batn' kelimesi müzekker olmasına rağmen, kabile mânasını dikkate alarak sayıyı 'tâ' harfinden tecrit etmiştir. Bunun aksi de böyledir; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi: [Vâfir]

ثَلَاثَةُ أَنْفُسٍ وَثَلَاثُ ذَوْدٍ ... لَقَدْ عَالَ الزَّمَانُ عَلَى عِيَالِي

Üç kişi ve üç deve ... Şüphesiz zaman çoluk çocuğuma ağır bir yük yükledi.

فَإِنَّهُ قَدْ ذَكَرَ لَفْظَ الثَّلَاثَةِ مَعَ أَنَّ الْأَنْفُسَ مُؤَنَّثَةٌ لَفْظًا ; نَظَرًا إِلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهَا أَنْفُسُ ذُكُورٍ، وَتَجُوزُ مُرَاعَاةُ اللَّفْظِ فَيُجَرَّدُ مِنَ التَّاءِ فِي الْأَخِيرِ، وَتَلْحَقُهُ التَّاءُ فِي الْأَوَّلِ، وَلُحُوقُهَا إِذَنْ مُطْلَقُ احْتِمَالٍ، وَلَا يَصِحُّ الْحَمْلُ عَلَيْهِ دُونَ قَرِينَةٍ تُعِينُهُ، بِخِلَافِ عَدَدِ الْمُذَكَّرِ لَفْظًا وَمَعْنًى، كَالْقُرْءِ بِمَعْنَى الطُّهْرِ، فَلُحُوقُهَا لَهُ لَازِمٌ بِلَا شَكٍّ، وَاللَّازِمُ الَّذِي لَا يَجُوزُ غَيْرُهُ أَوْلَى بِالتَّقْدِيمِ مِنَ الْمُحْتَمَلِ الَّذِي يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ غَيْرُهُ بَدَلًا عَنْهُ، وَلَمْ تَدُلَّ عَلَيْهِ قَرِينَةٌ كَمَا تَرَى.

Nitekim o, 'enfüs' kelimesi lafzen müennes olmasına rağmen, bununla erkek nefislerin kastedildiğini dikkate alarak 'üç' lafzını müzekker kılmıştır [tâ ile getirmiştir]. Lafza riayet edilmesi de caizdir; bu durumda sonrakinde 'tâ' harfinden tecrit edilir, birincisinde ise ona 'tâ' harfi bitişir. Dolayısıyla 'tâ' harfinin bitişmesi salt bir ihtimaldir ve onu belirleyen bir karine olmaksızın buna hamledilmesi sahih olmaz. Temizlik mânasındaki 'kur'' gibi lafzen ve mânen müzekker olanın sayısı ise bundan farklıdır; zira ona 'tâ' harfinin bitişmesi şüphesiz zorunludur. Başkası caiz olmayan zorunlu [durum], gördüğün gibi lehine bir karine bulunmayan ve yerine başkasının gelmesi caiz olan muhtemel [duruma] takdim edilmeye daha layıktır.

فَإِنْ قِيلَ ذَكَرَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: أَنَّ الْعِبْرَةَ فِي تَذْكِيرِ وَاحِدِ الْمَعْدُودِ وَتَأْنِيثِهِ إِنَّمَا هِيَ بِاللَّفْظِ، وَلَا تَجُوزُ مُرَاعَاةُ الْمَعْنَى إِلَّا إِذَا دَلَّتْ عَلَيْهِ قَرِينَةٌ، أَوْ كَانَ قَصَدَ ذَلِكَ الْمَعْنَى كَثِيرًا، وَالْآيَةُ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا لَيْسَ فِيهَا أَحَدُ الْأَمْرَيْنِ، قَالَ الْأَشْمُونِيُّ فِي شَرْحِ قَوْلِ ابْنِ مَالِكٍ: [الرَّجَزِ]

Eğer: 'Bazı âlimler, sayılanın tekilinin müzekker veya müennes olmasında itibarın ancak lafza olduğunu; mânaya riayet etmenin ise ancak buna delalet eden bir karine bulunduğunda yahut o mânanın kastedilmesi çokça olduğunda caiz olduğunu belirtmişlerdir. Üzerinde durduğumuz ayette ise bu iki durumdan biri yoktur' denilirse; el-Uşmûnî, İbn Mâlik'in şu sözünün şerhinde: [Recez]

ثَلَاثَةٌ بِالتَّاءِ قُلْ لِلْعَشَرَهْ ... فِي عَدِّ مَا آحَادُهُ مُذَكَّرَهْ

Tekilleri müzekker olanları saymada ... Üçten ona kadar 'tâ' ile söyle,

فِي الضِّدِّ جَرِّدْ إِلَخْ. . . مَا نَصُّهُ: الثَّانِي اعْتِبَارُ التَّأْنِيثِ فِي وَاحِدِ الْمَعْدُودِ إِنْ كَانَ اسْمًا فَبِلَفْظِهِ، تَقُولُ: ثَلَاثَةُ أَشْخُصٍ، قَاصِدًا «نِسْوَةٍ» ، وَثَلَاثُ أَعْيُنٍ قَاصِدًا «رِجَالٍ» ; لِأَنَّ لَفْظَ شَخْصٍ مُذَكَّرٌ، وَلَفْظُ عَيْنٍ مُؤَنَّثٌ، هَذَا مَا لَمْ يَتَّصِلُ بِالْكَلَامِ مَا يُقَوِّي الْمَعْنَى ; أَوْ يَكْثُرْ فِيهِ قَصْدُ الْمَعْنَى. فَإِنِ اتَّصَلَ بِهِ ذَلِكَ جَازَ مُرَاعَاةُ الْمَعْنَى، فَالْأَوَّلُ كَقَوْلِهِ:

Zıddında ise tecrit et ilh... metninde aynen şöyle demiştir: İkincisi, sayılanın tekilindeki müenneslik şayet bir isim ise lafzı iledir. 'Kadınları' kastederek: ثَلَاثَةُ أَشْخُصٍ (üç şahıs), 'erkekleri' kastederek: ثَلَاثُ أَعْيُنٍ (üç göz/ileri gelen) dersin; çünkü 'şahs' lafzı müzekker, 'ayn' lafzı ise müennestir. Bu, kelama mânayı güçlendiren bir şey bitişmediği veya onda mânanın kastedilmesi çokça olmadığı müddetçedir. Şayet kelama bu bitişirse mânaya riayet etmek caiz olur. Birincisi şairin şu sözü gibidir:

ثَلَاثُ شُخُوصٍ كَاعِبَانِ وَمُعْصِرُ

Henüz göğüsleri belirmiş iki kız ile ergenlik çağında bir genç kız olmak üzere üç şahıs.

وَكَقَوْلِهِ: وَإِنَّ كِلَابًا. . الْبَيْتَ.

Ve şairin: 'Şüphesiz bu Kilâb...' beyti gibidir.

وَالثَّانِي كَقَوْلِهِ:

İkincisi ise şairin şu sözü gibidir:

ثَلَاثَةُ أَنْفُسٍ وَثَلَاثُ ذَوْدٍ

Üç kişi ve üç deve.

. اهـ مِنْهُ.

Ondan [nakil] bitti.

وَقَالَ الصَّبَّانُ فِي «حَاشِيَتِهِ» عَلَيْهِ: وَبِمَا ذَكَرَهُ الشَّارِحُ يَرُدُّ مَا اسْتَدَلَّ بِهِ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ [٢ \ ٢٢٨] . بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ [٢٤ \ ٤] عَلَى أَنَّ الْأَقْرَاءَ الْأَطْهَارُ لَا الْحَيْضُ، وَعَلَى أَنَّ شَهَادَةَ النِّسَاءِ غَيْرُ مَقْبُولَةٍ ; لِأَنَّ الْحَيْضَ جَمْعُ حَيْضَةٍ ; فَلَوْ أُرِيدَ الْحَيْضُ لَقِيلَ ثَلَاثٌ، وَلَوْ أُرِيدَ النِّسَاءُ لَقِيلَ بِأَرْبَعٍ.

es-Sabbân da ona yazdığı Hâşiye'sinde şöyle demiştir: 'Şarihin zikrettiği hususla; bazı âlimlerin Yüce Allah'ın: { ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ } “üç kur'” [2/228] ve { بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ } “dört şahit” [24/4] kavillerinden hareketle, kurû'un hayız değil temizlikler olduğuna ve kadınların şahitliğinin kabul edilmeyeceğine dair yaptıkları istidlal reddedilir. Zira hayız, 'hayza' kelimesinin çoğuludur; dolayısıyla şayet hayız kastedilseydi ثَلَاثٌ (selâs) denilirdi; kadınlar kastedilseydi بِأَرْبَعٍ (bi-erba') denilirdi.

وَوَجْهُ الرَّدِّ أَنَّ الْمُعْتَبَرَ هُنَا اللَّفْظُ، وَلَفْظُ قُرْءٍ وَشَهِيدٍ مُذَكَّرَيْنَ، مِنْهُ بِلَفْظِهِ.

Reddin gerekçesi şudur: Burada itibar edilen lafızdır; kur' ve şehîd lafızları ise müzekkerdir.' Ondan lafzıyla [nakil bu kadardır].

فَالْجَوَابُ وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ أَنَّ هَذَا خِلَافَ التَّحْقِيقِ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ اسْتِقْرَاءُ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ جَوَازُ مُرَاعَاةِ الْمَعْنَى مُطْلَقًا، وَجَزَمَ بِجَوَازِ مُرَاعَاةِ الْمَعْنَى فِي لَفْظِ الْعَدَدِ ابْنُ هِشَامٍ، نَقَلَهُ عَنْهُ السُّيُوطِيُّ، بَلْ جَزَمَ صَاحِبُ «التَّسْهِيلِ» وَشَارِحُهُ الدَّمَامِينِيُّ: بِأَنَّ مُرَاعَاةَ الْمَعْنَى فِي وَاحِدِ الْمَعْدُودِ مُتَعَيِّنَةٌ.

Cevap -doğrusunu Yüce Allah bilir- şudur: Bu durum tahkike aykırıdır. Arap dilinin istikrasının gösterdiği şey, mutlak olarak mânaya riayetin caiz olduğudur. İbn Hişâm da sayı lafzında mânaya riayetin caiz olduğunu kesin bir dille ifade etmiştir; bunu ondan es-Süyûtî nakletmiştir. Hatta et-Teshîl sahibi ile şarihi ed-Demâmînî, sayılanın tekilinde mânaya riayet etmenin zorunlu/tayin edilmiş olduğunu kesin bir dille belirtmişlerdir.

قَالَ الصَّبَّانُ فِي «حَاشِيَتِهِ» ، مَا نَصُّهُ: قَوْلُهُ فَبِلَفْظِهِ ظَاهِرُهُ: أَنَّ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ الْوُجُوبِ، وَيُخَالِفُهُ مَا نَقَلَهُ السُّيُوطِيُّ عَنِ ابْنِ هِشَامٍ وَغَيْرِهِ مِنْ أَنَّ مَا كَانَ لَفْظُهُ مُذَكَّرًا، وَمَعْنَاهُ مُؤَنَّثًا، أَوْ بِالْعَكْسِ، فَإِنَّهُ يَجُوزُ فِيهِ وَجْهَانِ اهـ.

es-Sabbân Hâşiye'sinde aynen şöyle demiştir: 'Onun فَبِلَفْظِهِ (lafzı iledir) sözünün zahiri, bunun vücub kabilinden olduğudur. es-Süyûtî'nin İbn Hişâm ve başkalarından naklettiği şu görüş ise buna aykırıdır: Lafzı müzekker mânası müennes olan yahut bunun aksi olan kelimelerde iki vecih de caizdir.'

وَيُخَالِفُهُ أَيْضًا مَا فِي «التَّسْهِيلِ» وَشَرْحِهِ لِلدَّمَامِينِيِّ. وَعِبَارَةُ «التَّسْهِيلِ» تَحْذِفُ تَاءَ الثَّلَاثَةِ وَأَخَوَاتِهَا، إِنْ كَانَ وَاحِدُ الْمَعْدُودِ مُؤَنَّثَ الْمَعْنَى حَقِيقَةً أَوْ مَجَازًا.

Buna, et-Teshîl ve ed-Demâmînî'nin ona şerhinde yer alan husus da aykırıdır. et-Teshîl'in ibaresi şöyledir: 'Sayılanın tekili hakiki veya mecazi olarak mânen müennes ise, selâse ve kardeşlerinin tâ'sı hazfedilir.'

قَالَ الدَّمَامِينِيُّ: اسْتُفِيدَ مِنْهُ أَنَّ الِاعْتِبَارَ فِي الْوَاحِدِ بِالْمَعْنَى لَا بِاللَّفْظِ، فَلِهَذَا يُقَالُ: ثَلَاثَةُ طَلَحَاتٍ، ثُمَّ قَالَ فِي «التَّسْهِيلِ» وَرُبَّمَا أُوِّلَ مُذَكَّرٌ بِمُؤَنَّثٍ، وَمُؤَنَّثٌ بِمُذَكَّرٍ، فَجِيءَ بِالْعَدَدِ عَلَى حَسَبِ التَّأْوِيلِ، وَمَثَّلَ الدَّمَامِينِيُّ الْأَوَّلَ بِنَحْوِ ثَلَاثِ شُخُوصٍ، يُرِيدُ نِسْوَةً وَعَشْرِ وَأَبْطُنَ يُرِيدُ قَبَائِلَ.

ed-Demâmînî şöyle demiştir: 'Bundan, tekilde itibarın lafza değil mânaya olduğu anlaşılmıştır; bu sebeple ثَلَاثَةُ طَلَحَاتٍ (üç Talha) denilir.' Sonra et-Teshîl'de şöyle demiştir: 'Bazen müzekker müennes ile, müennes de müzekker ile tevil edilir ve sayı tevile göre getirilir.' ed-Demâmînî birincisine kadınları kastederek ثَلَاثِ شُخُوصٍ (üç şahıs) ve kabileleri kastederek عَشْرِ أَبْطُنٍ (on batın) örneklerini vermiştir.

وَالثَّانِي بِنَحْوِ ثَلَاثَةِ أَنْفُسٍ؛ أَيْ: أَشْخَاصٍ وَتِسْعَةِ وَقَائِعَ أَيْ: مَشَاهِدَ، فَتَأَمَّلْ. انْتَهَى مِنْهُ بِلَفْظِهِ. وَمَا جَزَمَ بِهِ صَاحِبُ «التَّسْهِيلِ» وَشَارِحُهُ، مِنْ تَعَيُّنِ مُرَاعَاةِ الْمَعْنَى، يَلْزَمُ عَلَيْهِ تَعَيُّنُ كَوْنِ الْقُرْءِ فِي الْآيَةِ هُوَ الطُّهْرُ، كَمَا ذَكَرْنَا.

İkincisine ise şahıslar anlamında ثَلَاثَةِ أَنْفُسٍ (üç nefis) ve savaş meydanları anlamında تِسْعَةِ وَقَائِعَ (dokuz vak'a) örneklerini vermiştir; iyi düşün! Ondan kelimesi kelimesine [nakil] bitti. et-Teshîl sahibi ve şarihinin mânaya riayetin zorunlu olduğuna dair kesin hükümleri gereğince, zikrettiğimiz üzere ayetteki kur'un temizlik olması zorunlu hale gelir.

وَفِي «حَاشِيَةِ الصَّبَّانِ» أَيْضًا مَا نَصُّهُ: قَوْلُهُ جَازَ مُرَاعَاةُ الْمَعْنَى فِي التَّوْضِيحِ أَنَّ

Hâşiyetü's-Sabbân'da da aynen şu ifade yer almaktadır: 'Onun: 'Mânaya riayet etmek caiz oldu' sözü; et-Tavdîh'te bunun

ذَلِكَ لَيْسَ قِيَاسِيًّا، وَهُوَ خِلَافُ مَا تَقَدَّمَ عَنِ ابْنِ هِشَامٍ وَغَيْرِهِ، مِنْ أَنَّ مَا كَانَ لَفْظُهُ مُذَكَّرًا وَمَعْنَاهُ مُؤَنَّثًا أَوْ بِالْعَكْسِ، يَجُوزُ فِيهِ وَجْهَانِ؛ أَيْ: وَلَوْ لَمْ يَكُنْ هُنَاكَ مُرَجِّحٌ لِلْمَعْنَى، وَهُوَ خِلَافُ مَا تَقَدَّمَ عَنْ [التَّسْهِيلِ] وَشَرْحِهِ أَنَّ الْعِبْرَةَ بِالْمَعْنَى، فَتَأَمَّلْ. اهـ مِنْهُ.

kıyasî olmadığı belirtilmiştir. Bu da daha önce İbn Hişâm ve başkalarından nakledilen; lafzı müzekker mânası müennes olan yahut bunun aksi olan kelimelerde -yani mânayı tercih ettiren bir karine bulunmasa bile- iki vechinin caiz olduğu görüşüne aykırıdır. Bu durum aynı zamanda et-Teshîl ve şerhinden daha önce nakledilen itibarın mânaya olduğu görüşüne de aykırıdır; iyi düşün!' Ondan [nakil] bitti.

وَأَمَّا الِاسْتِدْلَالُ عَلَى أَنَّهَا الْحَيْضَاتُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ الْآيَةَ [٦٥ \ ٤] ، فَيُقَالُ فِيهِ: إِنَّهُ لَيْسَ فِي الْآيَةِ مَا يُعَيِّنُ أَنَّ الْقُرُوءَ الْحَيْضَاتُ ; لِأَنَّ الْأَقْرَاءَ لَا تُقَالُ فِي الْأَطْهَارِ إِلَّا فِي الْأَطْهَارِ الَّتِي يَتَخَلَّلُهَا حَيْضٌ، فَإِنْ عُدِمَ الْحَيْضُ عُدِمَ مَعَهُ اسْمُ الْأَطْهَارِ، وَلَا مَانِعَ إِذَنْ مِنْ تَرْتِيبِ الِاعْتِدَادِ بِالْأَشْهَرِ عَلَى عَدَمِ الْحَيْضِ مَعَ كَوْنِ الْعِدَّةِ بِالطُّهْرِ ; لِأَنَّ الطُّهْرَ الْمُرَادَ يَلْزَمُهُ وُجُودُ الْحَيْضِ وَإِذَا انْتَفَى اللَّازِمُ انْتَفَى الْمَلْزُومُ، فَانْتِفَاءُ الْحَيْضِ يَلْزَمُهُ انْتِفَاءُ الْأَطْهَارِ فَكَأَنَّ الْعِدَّةَ بِالْأَشْهُرِ مُرَتَّبَةٌ أَيْضًا عَلَى انْتِفَاءِ الْأَطْهَارِ، الْمَدْلُولُ عَلَّهُ بِانْتِفَاءِ الْحَيْضِ. وَأَمَّا الِاسْتِدْلَالُ بِآيَةٍ: وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ فَهُوَ ظَاهِرُ السُّقُوطِ ; لِأَنَّ كَوْنَ الْقُرُوءِ الْأَطْهَارُ لَا يُبِيحُ لِلْمُعْتَدَّةِ كَتْمَ الْحَيْضِ ; لِأَنَّ الْعِدَّةَ بِالْأَطْهَارِ لَا تُمَكَّنُ إِلَّا بِتَخَلُّلِ الْحَيْضِ لَهَا، فَلَوْ كَتَمَتِ الْحَيْضَ لَكَانَتْ كَاتِمَةً انْقِضَاءَ الطُّهْرِ، وَلَوِ ادَّعَتْ حَيْضًا لَمْ يَكُنْ كَانَتْ كَاتِمَةً ; لِعَدَمِ انْقِضَاءِ الطُّهْرِ كَمَا هُوَ وَاضِحٌ.

Onların hayızlar olduğuna dair Yüce Allah'ın: { وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ } “Âzetten kesilen kadınlar...” [65/4] ayetiyle yapılan istidlale gelince, buna karşı şöyle denilir: Ayette kurû'un hayızlar olduğunu tayin eden bir husus yoktur. Çünkü kurû' temizlikler hakkında ancak aralarına hayız giren temizlikler için söylenir; şayet hayız yoksa onunla birlikte temizlikler ismi de yok olur. O halde iddetin temizlikle olmasıyla birlikte, aylarla iddet beklemenin hayzın bulunmayışına bağlanmasına bir engel yoktur; zira kastedilen temizlik, hayzın varlığını gerektirir (lâzımıdır). Lâzım nefyedilince melzûm da nefyedilmiş olur. Dolayısıyla hayzın yokluğu temizliklerin yokluğunu gerektirir; sanki aylarla iddet beklemek, hayzın yokluğuyla delalet edilen temizliklerin yokluğuna da bağlanmış gibidir. { وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ } “Allah'ın rahimlerinde yarattığını gizlemeleri kendilerine helal olmaz” ayetiyle yapılan istidlale gelince; bunun tutarsızlığı açıktır. Çünkü kurû'un temizlikler olması, iddet bekleyen kadına hayzı gizlemeyi mubah kılmaz; zira temizliklerle iddet beklemek ancak aralarına hayzın girmesiyle mümkün olur. Şayet hayzı gizleseydi temizliğin bittiğini gizlemiş olurdu; şayet var olmayan bir hayız iddia etseydi, açık olduğu üzere temizliğin bitmeyişini gizlemiş olurdu.

وَأَمَّا الِاسْتِدْلَالُ بِحَدِيثِ «دَعِي الصَّلَاةَ أَيَّامَ أَقْرَائِكِ» فَيُقَالُ فِيهِ: إِنَّهُ لَا دَلِيلَ فِي الْحَدِيثِ الْبَتَّةَ عَلَى مَحَلِّ النِّزَاعِ ; لِأَنَّهُ لَا يُفِيدُ شَيْئًا زَائِدًا عَلَى أَنَّ الْقُرْءَ يُطْلَقُ عَلَى الْحَيْضِ، وَهَذَا مِمَّا لَا نِزَاعَ فِيهِ.

«دَعِي الصَّلَاةَ أَيَّامَ أَقْرَائِكِ» 'Kur' günlerinde namazı bırak' hadisiyle yapılan istidlale gelince; buna karşı şöyle denilir: Bu hadiste niza mahalline dair kesinlikle hiçbir delil yoktur; çünkü bu, kur' lafzının hayza ıtlak edildiğinden başka bir şey ifade etmez ve bu husus da zaten üzerinde niza bulunmayan bir konudur.

أَمَّا كَوْنُهُ يَدُلُّ عَلَى مَنْعِ إِطْلَاقِ الْقُرْءِ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ عَلَى الطُّهْرِ فَهَذَا بَاطِلٌ بِلَا نِزَاعٍ، وَلَا خِلَافَ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ الْقَائِلِينَ: بِوُقُوعِ الِاشْتِرَاكِ فِي: أَنَّ إِطْلَاقَ الْمُشْتَرَكِ عَلَى أَحَدِ مَعْنَيَيْهِ فِي مَوْضِعٍ، لَا يُفْهَمُ مِنْهُ مَنْعُ إِطْلَاقِهِ عَلَى مَعْنَاهُ الْآخَرِ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ.

Bunun başka bir yerde kur' lafzının temizliğe ıtlak edilmesine engel teşkil etmesine gelince; bu, ihtilafsız bir şekilde bâtıldır. Müşterek lafzın vuku bulduğunu söyleyen âlimler arasında; müşterek lafzın bir yerde iki mânasından birine ıtlak edilmesinden, başka bir yerde diğer mânasına ıtlak edilmesinin menedildiğinin anlaşılamayacağı konusunda hiçbir hilaf yoktur.

أَلَا تَرَى أَنَّ لَفْظَ الْعَيْنِ مُشْتَرَكٌ بَيْنَ الْبَاصِرَةِ وَالْجَارِيَةِ مَثَلًا، فَهَلْ تَقُولُ إِنَّ إِطْلَاقَهُ تَعَالَى لَفْظَ الْعَيْنِ عَلَى الْبَاصِرَةِ فِي قَوْلِهِ: وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ الْآيَةَ [٥ \ ٤٥] يَمْنَعُ إِطْلَاقَ الْعَيْنِ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ عَلَى الْجَارِيَةِ، كَقَوْلِهِ: فِيهَا عَيْنٌ جَارِيَةٌ [٨٨ \ ١٢] .

Görmez misin ki 'ayn' lafzı, örneğin gören göz ile akan pınar arasında müşterektir. Yüce Allah'ın: { وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ } “Orada onlara cana can, göze göz... yazdık” [5/45] ayetindeki kavlinde 'ayn' lafzını gören göze ıtlak etmesinin, başka bir yerde O'nun: { فِيهَا عَيْنٌ جَارِيَةٌ } “Orada akan bir pınar vardır” [88/12] kavlinde olduğu gibi akan pınara ıtlak edilmesini menettiğini söyler misin?

وَالْحَقُّ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ أَنَّ الْمُشْتَرَكَ يُطْلَقُ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ مَعْنَيَيْهِ، أَوْ مَعَانِيهِ فِي الْحَالِ الْمُنَاسِبَةِ لِذَلِكَ، وَالْقُرْءُ فِي حَدِيثِ «دَعِي الصَّلَاةَ أَيَّامَ أَقْرَائِكِ» مُنَاسِبٌ لِلْحَيْضِ

Şüphe götürmeyen hakikat şudur ki: Müşterek lafız, buna münasip olan durumda iki mânasından her birine yahut mânasından her birine ıtlak edilir. «دَعِي الصَّلَاةَ أَيَّامَ أَقْرَائِكِ» 'Kur' günlerinde namazı bırak' hadisindeki kur' ise hayza münasiptir,

دُونَ الطُّهْرِ ; لِأَنَّ الصَّلَاةَ إِنَّمَا تُتْرَكُ فِي وَقْتِ الْحَيْضِ دُونَ وَقْتِ الطُّهْرِ.

temizliğe değil; çünkü namaz temizlik vaktinde değil, ancak hayız vaktinde terk edilir.

وَلَوْ كَانَ إِطْلَاقُ الْمُشْتَرَكِ عَلَى أَحَدِ مَعْنَيَيْهِ يُفِيدُ مَنْعَ إِطْلَاقِهِ عَلَى مَعْنَاهُ الْآخَرِ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ، لَمْ يَكُنْ فِي اللُّغَةِ اشْتَرَاكٌ أَصْلًا ; لِأَنَّهُ كُلُّ مَا أَطْلَقَهُ عَلَى أَحَدِهِمَا مَنَعَ إِطْلَاقَهُ لَهُ عَلَى الْآخَرِ، فَيُبْطِلُ اسْمَ الِاشْتِرَاكِ مِنْ أَصْلِهِ مَعَ أَنَّا قَدَّمْنَا تَصْرِيحَ النَّبِيِّ ﷺ فِي حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ: «بِأَنَّ الطُّهْرَ هُوَ الْعِدَّةُ» وَكُلُّ هَذَا عَلَى تَقْدِيرِ صِحَّةِ حَدِيثِ «دَعِي الصَّلَاةَ أَيَّامَ أَقْرَائِكِ» لِأَنَّ مِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ ضَعَّفَهُ، وَمِنْهُمْ مَنْ صَحَّحَهُ.

Eğer müşterek lafzın iki mânasından birine ıtlak edilmesi başka bir yerde diğer mânasına ıtlak edilmesini menetseydi, dilde hiçbir iştirak (eş seslilik) bulunmazdı; zira o ikisinden birine her ıtlak edilişinde diğerine ıtlak edilmesini meneder ve böylece iştirak ismini aslından geçersiz kılardı. Kaldı ki biz, İbn Ömer'in müttefekun aleyh olan hadisinde Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Temizlik bizzat iddetin kendisidir» şeklindeki sarih ifadesini daha önce nakletmiştik. Bütün bunlar «دَعِي الصَّلَاةَ أَيَّامَ أَقْرَائِكِ» 'Kur' günlerinde namazı bırak' hadisinin sahih olduğu takdirde geçerlidir; zira âlimlerden onu zayıf sayanlar olduğu gibi, sahih kabul edenler de vardır.

وَالظَّاهِرُ أَنَّ بَعْضَ طُرُقِهِ لَا يَقِلُّ عَنْ دَرَجَةِ الْقَبُولِ، إِلَّا أَنَّهُ لَا دَلِيلَ فِيهِ لِمَحَلِّ النِّزَاعِ.

Zahir olan şu ki, onun bazı tarikleri makbul derecesinden aşağı değildir; ne var ki onda niza mahalli için bir delil yoktur.

وَلَوْ كَانَ فِيهِ لَكَانَ مَرْدُودًا بِمَا هُوَ أَقْوَى مِنْهُ وَأَصْرَحُ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ، وَهُوَ مَا قَدَّمْنَا. وَكَذَلِكَ اعْتِدَادُ الْأَمَةِ بِحَيْضَتَيْنِ عَلَى تَقْرِيرِ ثُبُوتِهِ عَنْهُ ﷺ، لَا يُعَارِضُ مَا قَدَّمْنَا ; لِأَنَّهُ أَصَحُّ مِنْهُ وَأَصْرَحُ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ، وَاسْتِبْرَاؤُهَا بِحَيْضَةٍ مَسْأَلَةٌ أُخْرَى ; لِأَنَّ الْكَلَامَ فِي الْعِدَّةِ لَا فِي الِاسْتِبْرَاءِ. وَرَدَّ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ الِاسْتِدْلَالَ بِالْآيَةِ وَالْحَدِيثِ الدَّالَّيْنِ عَلَى أَنَّهَا الْأَطْهَارُ، بِأَنَّ ذَلِكَ يَلْزَمُهُ الِاعْتِدَادُ بِالطُّهْرِ الَّذِي وَقَعَ فِيهِ الطَّلَاقُ كَمَا عَلَيْهِ جُمْهُورُ الْقَائِلِينَ: بِأَنَّ الْقُرُوءَ الْأَطْهَارُ، فَيَلْزَمُ عَلَيْهِ كَوْنُ الْعِدَّةِ قُرْءَيْنِ وَكَسْرًا مِنَ الثَّالِثِ، وَذَلِكَ خِلَافَ مَا دَلَّتْ عَلَيْهِ الْآيَةُ مِنْ أَنَّهَا ثَلَاثَةُ قُرُوءٍ كَامِلَةٍ مَرْدُودٌ بِأَنَّ مِثْلَ هَذَا لَا تُعَارَضُ بِهِ نُصُوصُ الْوَحْيِ الصَّرِيحَةُ، وَغَايَةُ مَا فِي الْبَابِ إِطْلَاقُ ثَلَاثَةِ قُرُوءٍ عَلَى اثْنَيْنِ وَبَعْضِ الثَّالِثِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ وَالْمُرَادُ شَهْرَانِ وَكَسْرٍ.

Şayet onda [bir delil] olsaydı bile, daha önce zikrettiğimiz gibi niza mahallinde ondan daha kuvvetli ve daha sarih olan bir delille reddedilirdi. Aynı şekilde cariyenin iki hayızla iddet beklemesi de -Peygamber'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] sübutu kabul edilse dahi- daha önce sunduğumuz hususla çelişmez; zira o, niza mahallinde bundan daha sahih ve daha sarihtir. Cariyenin tek hayızla istibrâ etmesi ise başka bir meseledir; çünkü söz istibrâda değil, iddettedir. Bazı âlimler, onların temizlikler olduğuna delalet eden ayet ve hadisle yapılan istidlali; kurû'un temizlikler olduğunu söyleyen cumhurun benimsediği üzere bunun talakın vuku bulduğu temizliğin iddetten sayılmasını gerektirdiği, bunun da iddetin iki kur' ile üçüncünün bir cüzü olmasını lüzumlu kıldığı, bunun ise ayetin delalet ettiği tam üç kur' olmasına aykırı olduğu gerekçesiyle reddetmişlerdir. Bu reddiye; böylesi bir durumla vahyin sarih nasslarına karşı konulamayacağı gerekçesiyle reddedilmiştir. Zira bu babdaki en nihai durum, 'üç kur'' ifadesinin iki tam ve üçüncünün bir kısmı için kullanılmış olmasıdır. Bunun benzeri Yüce Allah'ın: { الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ } “Hac bilinen aylardır” kavlidir ki burada kastedilen iki ay ve [üçüncü ayın] bir kısmıdır.

وَادِّعَاءُ أَنَّ ذَلِكَ مَمْنُوعٌ فِي أَسْمَاءِ الْعَدَدِ يُقَالُ فِيهِ: إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ هُوَ الَّذِي ذَكَرَ إِنَّ بَقِيَّةَ الطُّهْرِ الْوَاقِعِ فِيهِ الطَّلَاقُ عِدَّةٌ، مُبَيِّنًا أَنَّ ذَلِكَ مُرَادُ اللَّهِ فِي كِتَابِهِ، وَمَا ذَكَرَهُ بَعْضُ أَجِلَّاءِ الْعُلَمَاءِ ﵏ مِنْ أَنَّ الْآيَةَ وَالْحَدِيثَ الْمَذْكُورَيْنِ يَدُلَّانِ عَلَى أَنَّ الْأَقْرَاءَ الْحَيْضَاتُ بَعِيدٌ جِدًّا مِنْ ظَاهِرِ اللَّفْظِ كَمَا تَرَى.

Bunun sayı isimlerinde caiz olmadığı iddiasına karşılık şöyle denilir: Allah'ın Kitabı'ndaki muradının bu olduğunu beyan ederek talakın vuku bulduğu temizliğin geriye kalan kısmının iddet olduğunu zikreden bizzat Peygamber'dir [sallallâhu aleyhi ve sellem]. Bazı güzide âlimlerin [rahimehumullâh] zikredilen ayet ve hadisin kurû'un hayızlar olduğuna delalet ettiği yönündeki görüşleri ise gördüğün gibi lafzın zahirinden pek uzaktır.

بَلْ لَفْظُ الْآيَةِ وَالْحَدِيثِ الْمَذْكُورَيْنِ صَرِيحٌ فِي نَقِيضِهِ، هَذَا هُوَ مَا ظَهَرَ لَنَا فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ، وَنِسْبَةُ الْعِلْمُ إِلَيْهِ أَسْلَمُ.

Bilakis zikredilen ayet ve hadisin lafzı bunun zıddı hususunda sarihtir. Bu meselede bize zahir olan budur; en doğrusunu Yüce Allah bilir, ilmi O'na nispet etmek en selametli yoldur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَلِكَ إِنْ أَرَادُوا إِصْلَاحًا [٢ \ ٢٢٨] ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ أَزْوَاجَ كَلِّ الْمُطَلَّقَاتِ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ، لَا فَرْقَ فِي ذَلِكَ بَيْنَ رَجْعِيَّةٍ وَغَيْرِهَا.

Yüce Allah'ın: { وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَلِكَ إِنْ أَرَادُوا إِصْلَاحًا } “Eğer barışmak isterlerse bu süre içinde kocaları onları geri almaya daha çok hak sahibidirler” [2/228] kavli. Bu kerim ayetin zahiri; ric'î talak ile boşanmış olanla diğerleri arasında hiçbir fark olmaksızın, bütün boşanmış kadınların kocalarının onları geri almaya daha layık olduğudur.

وَلَكِنَّهُ أَشَارَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ إِلَى أَنَّ الْبَائِنَ لَا رَجْعَةَ لَهُ عَلَيْهَا، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا [٣٣ \ ٤٩] .

Fakat O, başka bir yerde bâin talakla boşanmış kadın üzerinde kocanın ric'at (geri alma) hakkı olmadığına işaret etmiştir ki bu, Yüce Allah'ın şu kavlindedir: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا } “Ey iman edenler! Mümin kadınları nikâhlayıp da kendilerine dokunmadan önce onları boşarsanız, onlar üzerinde sayacağınız bir iddet hakkınız yoktur” [33/49].

وَذَلِكَ لِأَنَّ الطَّلَاقَ قَبْلَ الدُّخُولِ بَائِنٌ، كَمَا أَنَّهُ أَشَارَ هُنَا إِلَى أَنَّهَا إِذَا بَانَتْ بِانْقِضَاءِ الْعِدَّةِ لَا رَجْعَةَ لَهُ عَلَيْهَا، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَلِكَ ; لِأَنَّ الْإِشَارَةَ بِقَوْلِهِ: (ذَلِكَ) رَاجِعَةٌ إِلَى زَمَنِ الْعِدَّةِ الْمُعَبَّرِ عَنْهُ فِي الْآيَةِ بِـ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ.

Çünkü zifaftan önceki talak bâindir (kesindir). Nitekim O burada da kadın iddetin bitmesiyle bâin olduğunda kocanın onu geri alma hakkı olmadığına işaret etmiştir ki bu, Yüce Allah'ın: { وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَلِكَ } “Kocaları bu süre içinde onları geri almaya daha çok hak sahibidirler” kavlindedir; çünkü { ذَلِكَ } 'bu süre içinde' ifadesindeki işaret, ayette { ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ } 'üç kur'' ile ifade edilen iddet süresine racidir.

وَاشْتَرَطَ هُنَا فِي كَوْنِ بُعُولَةِ الرَّجْعِيَّاتِ أَحَقَّ بِرَدِّهِنَّ إِرَادَتَهُمُ الْإِصْلَاحَ بِتِلْكَ الرَّجْعَةِ، فِي قَوْلِهِ: إِنْ أَرَادُوا إِصْلَاحًا وَلَمْ يَتَعَرَّضْ لِمَفْهُومِ هَذَا الشَّرْطِ هُنَا، وَلَكِنَّهُ صَرَّحَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّ زَوْجَ الرَّجْعِيَّةِ إِذَا ارْتَجَعَهَا لَا بِنْيَةَ الْإِصْلَاحِ بَلْ بِقَصْدِ الْإِضْرَارِ بِهَا ; لِتُخَالِعَهُ أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ، أَنَّ رَجْعَتَهَا حَرَامٌ عَلَيْهِ، كَمَا هُوَ مَدْلُولُ النَّهْيِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلَا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا [٢ \ ٢٣١] .

Burada, ric'î talakla boşayan kocaların onları geri almaya daha hak sahibi olmalarında, bu geri dönüşle ıslahı (barışmayı) irade etmiş olmalarını: { إِنْ أَرَادُوا إِصْلَاحًا } “Eğer barışmak isterlerse” kavliyle şart koşmuş ve burada bu şartın mefhumuna değinmemiştir. Ancak başka yerlerde; ric'î talakla boşayan kocanın, kadını ıslah niyetiyle değil de muhâla'a yapsın (kurtulmalık versin) veya benzeri bir sebeple ona zarar vermek maksadıyla geri alması durumunda, bu geri almanın kendisine haram olduğunu sarih olarak belirtmiştir. Nitekim bu durum Yüce Allah'ın: { وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلَا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا } “Haklarına tecavüz etmek için onları zararlarına olarak tutmayın. Kim bunu yaparsa şüphesiz kendine zulmetmiş olur. Allah'ın ayetlerini eğlenceye almayın” [2/231] kavlindeki nehyin medlûlüdür.

فَالرَّجْعَةُ بِقَصْدِ الْإِضْرَارِ حَرَامٌ إِجْمَاعًا، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ مَفْهُومُ الشَّرْطِ الْمُصَرَّحِ بِهِ فِي قَوْلِهِ: وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا الْآيَةَ، وَصِحَّةُ رَجَعَتِهِ حِينَئِذٍ بِاعْتِبَارِ ظَاهِرِ الْأَمْرِ، فَلَوْ صَرَّحَ لِلْحَاكِمِ بِأَنَّهُ ارْتَجَعَهَا بِقَصْدِ الضَّرَرِ، لَأَبْطَلَ رَجَعَتَهُ كَمَا ذَكَرْنَا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Zarar verme maksadıyla geri almak, O'nun: { وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا } “onları zararlarına olarak tutmayın” ayetinde sarih olarak belirtilen şartın mefhumunun delalet ettiği üzere icma ile haramdır. Bu durumda ric'atinin geçerliliği ise işin zahiri itibarıyladır. Şayet hâkime onu zarar verme kastıyla geri aldığını açıkça ikrar ederse, zikrettiğimiz üzere hâkim onun ric'atini iptal eder. En doğrusunu Yüce Allah bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ)

Yüce Allah'ın: { وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ } “Erkeklerin onlar üzerinde bir derecesi (üstünlüğü) vardır” kavli.

لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا مَا هَذِهِ الدَّرَجَةُ الَّتِي لِلرِّجَالِ عَلَى النِّسَاءِ، وَلَكِنَّهُ أَشَارَ لَهَا فِي مَوْضِعٍ آخَرَ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ [٤ \ ٣٤] فَأَشَارَ إِلَى أَنَّ الرَّجُلَ أَفْضَلُ مِنَ الْمَرْأَةِ ; وَذَلِكَ لِأَنَّ الذُّكُورَةَ شَرَفٌ وَكَمَالٌ، وَالْأُنُوثَةَ نَقْصٌ خَلْقِيٌّ طَبِيعِيٌّ، وَالْخَلْقُ كَأَنَّهُ مُجْمِعٌ عَلَى ذَلِكَ ; لِأَنَّ الْأُنْثَى يَجْعَلُ لَهَا جَمِيعُ النَّاسِ أَنْوَاعَ الزِّينَةِ وَالْحُلِيِّ، وَذَلِكَ إِنَّمَا هُوَ لِجَبْرِ النَّقْصِ الْخُلُقِيِّ الطَّبِيعِيِّ الَّذِي هُوَ الْأُنُوثَةُ، بِخِلَافِ الذَّكَرِ فَجَمَالُ ذُكُورَتَهِ يَكْفِيهِ عَنِ الْحُلِيِّ وَنَحْوِهِ.

Burada erkeklerin kadınlar üzerindeki bu derecesinin ne olduğunu açıklamamış, fakat başka bir yerde buna işaret etmiştir ki o da Yüce Allah'ın şu kavlidir: { الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ } “Erkekler, Allah'ın kimini kime üstün kılmasından ve mallarından harcamalarından ötürü kadınların yöneticileridirler” [4/34]. Böylece erkeğin kadından daha üstün olduğuna işaret etmiştir. Bu da erkekliğin bir şeref ve kemal, dişiliğin ise fıtrî ve yaratılıştan gelen bir noksanlık olmasındandır. İnsanlar da sanki bu konuda icma etmiş gibidir; zira bütün insanlar kadın için süs ve takı türlerini tahsis ederler ki bu da ancak dişilik olan fıtrî yaratılış noksanlığını telafi etmek içindir. Erkek ise böyle değildir; onun erkeklik güzelliği kendisini takı ve benzeri şeylerden müstağni kılar.

وَقَدْ أَشَارَ تَعَالَى إِلَى نَقْصِ الْمَرْأَةِ وَضَعْفِهَا الْخُلُقِيَّيْنِ الطَّبِيعِيَّيْنِ بِقَوْلِهِ: أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ [٤٣ \ ١٨]

Yüce Allah, kadının fıtrî ve yaratılıştan gelen noksanlığına ve zayıflığına şu kavliyle işaret etmiştir: { أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ } “Süs içinde yetiştirilip de mücadelede açıkça kendini ifade edemeyeni mi [Allah'a isnat ediyorlar]?” [43/18].

لِأَنَّ نَشْأَتَهَا فِي الْحِلْيَةِ دَلِيلٌ عَلَى نَقْصِهَا الْمُرَادُ جَبْرُهُ وَالتَّغْطِيَةُ عَلَيْهِ بِالْحُلِيِّ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ: [الطَّوِيلِ]

Zira onun süs içinde yetiştirilmesi, takı ile telafi edilmesi ve örtülmesi murad edilen noksanlığının delilidir; nitekim şair şöyle demiştir: [Tavîl]

وَمَا الْحَلْيُ إِلَّا زِينَةً مِنْ نَقِيصَةٍ ... يُتَمِّمُ مِنْ حُسْنٍ إِذَا الْحَسَنُ قَصَّرَا

Takı ancak bir eksikliğin süsüdür ... Güzellik kusurlu kaldığında o güzelliği tamamlar.

وَأَمَّا إِذَا كَانَ الْجَمَالُ مُوَفَّرًا كَحُسْنِكِ لَمْ يَحْتَجْ إِلَى أَنْ يُزَوَّرَا

Güzellik seninki gibi tastamam olduğunda ise ... Yapmacık süslere ihtiyaç duymaz.

وَلِأَنَّ عَدَمَ إِبَانَتِهَا فِي الْخِصَامِ إِذَا ظُلِمَتْ دَلِيلٌ عَلَى الضَّعْفِ الْخَلْقِيِّ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ: [الطَّوِيلِ]

Ayrıca zulme uğradığında tartışmada meramını açıkça ifade edememesi de yaratılıştan gelen zayıflığın delilidir; nitekim şair şöyle demiştir: [Tavîl]

بِنَفْسِي وَأَهْلِي مَنْ إِذَا عَرَضُوا لَهُ ... بِبَعْضِ الْأَذَى لَمْ يَدْرِ كَيْفَ يُجِيبُ

Canım ve ailem feda olsun o kimseye ki, kendisine ... Bir parça eza yöneltildiğinde nasıl cevap vereceğini bilemez.

فَلَمْ يَعْتَذِرْ عُذْرَ الْبَرِيءِ وَلَمْ تَزَلْ ... بِهِ سَكْتَةٌ حَتَّى يُقَالَ مُرِيبٌ

Ne suçsuz birinin mazereti gibi mazeret beyan edebilir ... Ne de üzerinden suskunluk gider, ta ki şüpheli denilinceye dek.

وَلَا عِبْرَةَ بِنَوَادِرِ النِّسَاءِ ; لِأَنَّ النَّادِرَ لَا حُكْمَ لَهُ.

Kadınların istisnalarına [nadir durumlarına] itibar edilmez; zira nadir olanın hükmü yoktur.

وَأَشَارَ بِقَوْلِهِ: وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ إِلَى أَنَّ الْكَامِلَ فِي وَصْفِهِ وَقُوَّتِهِ وَخِلْقَتِهِ يُنَاسِبُ حَالَهُ، أَنْ يَكُونَ قَائِمًا عَلَى الضَّعِيفِ النَّاقِصِ خِلْقَةً.

Yüce Allah, { وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ } “ve mallarından harcamalarından ötürü” kavliyle; vasfı, kuvveti ve yaratılışı tam olan kimsenin durumuna uygun olanın, yaratılışça zayıf ve noksan olanın üzerinde gözetici ve yönetici olması gerektiğine işaret etmiştir.

وَلِهَذِهِ الْحِكْمَةِ الْمُشَارِ إِلَيْهَا جُعِلَ مِيرَاثُهُ مُضَاعَفًا عَلَى مِيرَاثِهَا ; لِأَنَّ مَنْ يَقُومُ عَلَى غَيْرِهِ مُتَرَقِّبٌ لِلنَّقْصِ، وَمَنْ يَقُومُ عَلَيْهِ غَيْرُهُ مُتَرَقِّبٌ لِلزِّيَادَةِ، وَإِيثَارُ مُتَرَقِّبِ النَّقْصِ عَلَى مُتَرَقِّبِ الزِّيَادَةِ ظَاهِرُ الْحِكْمَةِ.

İşaret edilen bu hikmetten ötürü erkeğin mirası kadının mirasının iki katı kılınmıştır; çünkü başkasının nafakasını üstlenen kimse [malında] eksilme bekler, nafakası başkası tarafından üstlenilen kimse ise [malında] artış bekler. Eksilme bekleyenin artış bekleyene tercih edilmesi ise hikmetin gereğidir.

كَمَا أَنَّهُ أَشَارَ إِلَى حِكْمَةِ كَوْنِ الطَّلَاقِ بِيَدِ الرَّجُلِ دُونَ إِذْنِ الْمَرْأَةِ بِقَوْلِهِ: نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ لِأَنَّ مَنْ عَرَفَ أَنَّ حَقْلَهُ غَيْرُ مُنَاسِبٍ لِلزِّرَاعَةِ لَا يَنْبَغِي أَنْ يُرْغَمَ عَلَى الِازْدِرَاعِ فِي حَقْلٍ لَا يُنَاسِبُ الزِّرَاعَةَ. وَيُوَضِّحُ هَذَا الْمَعْنَى أَنَّ آلَةَ الِازْدِرَاعِ بِيَدِ الرَّجُلِ، فَلَوْ أُكْرِهَ عَلَى الْبَقَاءِ مَعَ مَنْ لَا حَاجَةَ لَهُ فِيهَا حَتَّى تَرْضَى بِذَلِكَ، فَإِنَّهَا إِنْ أَرَادَتْ أَنْ تُجَامِعَهُ لَا يَقُومُ ذَكَرُهُ وَلَا يَنْتَشِرُ إِلَيْهَا، فَلَمْ تَقْدِرْ عَلَى تَحْصِيلِ النَّسْلِ مِنْهُ، الَّذِي هُوَ أَعْظَمُ الْغَرَضِ مِنَ النِّكَاحِ بِخِلَافِ الرَّجُلِ ; فَإِنَّهُ يُوَلِّدُهَا وَهِيَ كَارِهَةٌ كَمَا هُوَ ضَرُورِيٌّ.

Nitekim Yüce Allah, boşanmanın kadının iznine bağlı olmaksızın erkeğin elinde kılınmasının hikmetine de şu kavliyle işaret etmiştir: { نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ } “Kadınlarınız sizin için bir ekindir”. Zira tarlasının ekime elverişli olmadığını bilen bir kimsenin, ekime elverişli olmayan bir tarlada ekim yapmaya zorlanması doğru değildir. Bu manayı açıklayan husus şudur: Ekin ekme aleti erkeğin elindedir. Şayet erkek, kadın razı oluncaya kadar kendisinde bir arzusu bulunmayan kimseyle kalmaya zorlansa, kadın kendisiyle cima etmek istese bile erkeğin tenasül uzvu kalkmaz ve kadına doğru intişar etmez; böylece evliliğin en büyük gayesi olan nesil elde etmeye güç yetiremez. Erkek ise böyle değildir; zira o, kadın istemese bile zorunlu olarak onu dölleyebilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ) ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الطَّلَاقَ كُلَّهُ مُنْحَصِرٌ فِي الْمَرَّتَيْنِ، وَلَكِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ الْمُنْحَصِرَ فِي الْمَرَّتَيْنِ هُوَ الطَّلَاقُ الَّذِي تُمْلَكُ بَعْدَهُ الرَّجْعَةُ لَا مُطْلَقًا، وَذَلِكَ بِذِكْرِهِ الطَّلْقَةَ الثَّالِثَةُ الَّتِي لَا تَحِلُّ بَعْدَهَا الْمُرَاجَعَةُ إِلَّا بَعْدَ زَوْجٍ، وَهِيَ الْمَذْكُورَةُ فِي قَوْلِهِ: فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ الْآيَةَ [٢ \ ٢٣٠] ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَقَوْلُهُ: أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ [٢ \ ٢٢٩] يَعْنِي بِهِ عَدَمَ الرَّجْعَةِ.

Yüce Allah'ın: { الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ } “Boşanma iki defadır” kavlinin zahiri, bütün boşanmaların iki defayla sınırlı olduğunu [ifade eder]. Ancak Yüce Allah, iki defayla sınırlı olanın, mutlak olarak değil, ancak kendisinden sonra geri dönme hakkının bulunduğu boşanma olduğunu beyan etmiştir. Bu da kendisinden sonra başka bir kocayla evlenmedikçe geri dönüşün helal olmadığı üçüncü talakı zikretmesiyle olmuştur ki bu, Yüce Allah'ın şu kavlinde zikredilendir: { فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ } “Eğer onu [üçüncü defa] boşarsa, bundan sonra artık kendisine helal olmaz...” [2/230]. Bu görüşe göre ayetteki: { أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ } “...ya da güzellikle salıvermektir” [2/229] kavli, geri dönmemek [yani kadını serbest bırakmak] anlamına gelir.

وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الطَّلْقَةُ الثَّالِثَةُ هِيَ الْمَذْكُورَةُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ وَرُوِيَ هَذَا مَرْفُوعًا إِلَيْهِ ﷺ.

Bazı âlimler şöyle demiştir: Üçüncü talak, Yüce Allah'ın { أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ } “...ya da güzellikle salıvermektir” kavlinde zikredilen talaktır. Bu görüş Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem merfû olarak da rivayet edilmiştir.

تَنْبِيهٌ

UYARI

ذَكَرَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ الْكَرِيمَةَ الَّتِي هِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ يُؤْخَذُ مِنْهَا وُقُوعُ الطَّلَاقِ الثَّلَاثِ فِي لَفْظٍ وَاحِدٍ، وَأَشَارَ الْبُخَارِيُّ بِقَوْلِهِ: " بَابُ مَنْ جَوَّزَ الطَّلَاقَ الثَّلَاثَ ; لِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: (الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ) .

Bazı ilim ehli, Yüce Allah'ın { الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ } “Boşanma iki defadır” şeklindeki bu yüce ayetinden, üç talakın tek bir lafızla vuku bulacağının çıkarıldığını zikretmişlerdir. Buhârî de şu başlığıyla buna işaret etmiştir: “Yüce Allah'ın: { الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ } “Boşanma iki defadır; ya iyilikle tutmak ya da güzellikle salıvermektir” kavlinden dolayı üç talaka cevaz veren kimse babı.”

وَالظَّاهِرُ أَنَّ وَجْهَ الدَّلَالَةِ الْمُرَادَ عِنْدَ الْبُخَارِيِّ هُوَ مَا قَالَهُ الْكِرْمَانِيُّ مِنْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ [٢ \ ٢٢٩] عَلِمْنَا أَنَّ إِحْدَى الْمَرَّتَيْنِ جَمَعَ فِيهَا بَيْنَ تَطْلِيقَتَيْنِ، وَإِذَا جَازَ جَمْعُ التَّطْلِيقَتَيْنِ دَفْعَةً، جَازَ جَمْعُ الثَّلَاثِ، وَرَدَّ ابْنُ حَجَرٍ هَذَا بِأَنَّهُ قِيَاسٌ مَعَ وُجُودِ الْفَارِقِ، وَجَعَلَ الْآيَةَ دَلِيلًا لِنَقِيضِ ذَلِكَ.

Buhârî nezdinde kastedilen delalet yönünün, Kirmânî'nin söylediği şu husus olduğu zahirdir: Yüce Allah { الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ } “Boşanma iki defadır” [2/229] buyurunca, bildik ki iki defadan birinde iki talakı bir araya getirmiştir. İki talakı bir defada cem etmek caiz olunca, üç talakı bir arada cem etmek de caiz olur. İbn Hacer ise bunun aralarında fark bulunan bir kıyas olduğunu belirterek bu görüşü reddetmiş ve ayeti bunun tam zıddının delili saymıştır.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: الظَّاهِرُ أَنَّ الِاسْتِدْلَالَ بِالْآيَةِ غَيْرُ نَاهِضٍ ; لِأَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ حَصْرَ الطَّلَاقِ كُلَّهُ فِي الْمَرَّتَيْنِ حَتَّى يَلْزَمَ الْجَمْعُ بَيْنَ اثْنَتَيْنِ فِي إِحْدَى التَّطْلِيقَتَيِنِ كَمَا ذَكَرَ، بَلِ الْمُرَادُ بِالطَّلَاقِ الْمَحْصُورِ هُوَ خُصُوصُ الطَّلَاقِ الَّذِي تُمْلَكُ بَعْدَهُ الرَّجْعَةُ كَمَا ذَكَرْنَا، وَكَمَا فَسَّرَ بِهِ الْآيَةَ جَمَاهِيرُ عُلَمَاءِ التَّفْسِيرِ. وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ وَجْهُ الدَّلِيلِ فِي الْآيَةِ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ عَامٌّ يَتَنَاوَلُ إِيقَاعَ الثَّلَاثِ دَفْعَةً وَاحِدَةً، وَلَا يَخْفَى عَدَمُ ظُهُورِهِ، وَلَكِنَّ كَوْنَ الْآيَةِ لَا دَلِيلَ فِيهَا عَلَى وُقُوعِ الثَّلَاثِ بِلَفْظٍ وَاحِدٍ، لَا يُنَافِي أَنْ تَقُومَ عَلَى ذَلِكَ أَدِلَّةٌ، وَسَنَذْكُرُ أَدِلَّةَ ذَلِكَ وَأَدِلَّةَ مَنْ خَالَفَ فِيهِ، وَالرَّاجِحُ عِنْدَنَا فِي ذَلِكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى مَعَ إِيضَاحِ خُلَاصَةِ الْبَحْثِ كُلِّهِ فِي آخِرِ الْكَلَامِ إِيضَاحًا تَامًّا.

Bu eseri yazan [Şankîtî] -Allah onu affetsin- der ki: Zahir olan şudur ki, bu ayetle delil getirmek tutarlı değildir; çünkü zikrettiği gibi iki boşamadan birinde iki talakın cem edilmesini gerektirecek şekilde bütün boşanmaların iki defada hasredilmesi murad edilmemiştir. Bilakis sınırlandırılan talaktan murad, zikrettiğimiz üzere ve tefsir âlimlerinin cumhurunun ayeti tefsir ettiği gibi, kendisinden sonra geri dönme hakkı bulunan özel boşanmadır. Bazı âlimler ise ayetteki delil yönünün, Yüce Allah'ın: { أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ } “...ya da güzellikle salıvermektir” kavlinin umumi olup bir defada üç talakın verilmesini de kapsaması olduğunu söylemişlerdir ki bunun da açık olmadığı gizli değildir. Ancak ayette tek lafızla üç talakın vuku bulacağına dair bir delilin bulunmaması, buna dair başka delillerin bulunmasına engel teşkil etmez. Allah Teâlâ'nın izniyle, sözün sonunda tüm araştırmanın özetini tam bir açıklıkla ortaya koymakla birlikte, bunun delillerini ve buna muhalif olanların delillerini ve bizim nezdimizdeki tercih edilen görüşü zikredeceğiz.

فَنَقُولُ وَبِاللَّهِ نَسْتَعِينُ: اعْلَمْ أَنَّ مِنْ أَدِلَّةِ الْقَائِلِينَ بِلُزُومِ الثَّلَاثِ مُجْتَمِعَةً حَدِيثُ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ، الثَّابِتُ فِي الصَّحِيحِ فِي قِصَّةِ لِعَانِ عُوَيْمِرٍ الْعَجْلَانِيِّ وَزَوْجِهِ ; فَإِنَّ فِيهِ: " فَلَمَّا فَرَغَا قَالَ عُوَيْمِرٌ: كَذَبْتُ عَلَيْهَا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنْ أَمْسَكْتُهَا، فَطَلَّقَهَا ثَلَاثًا قَبْلَ أَنْ يَأْمُرَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، قَالَ ابْنُ شِهَابٍ: فَكَانَتْ سُنَّةُ الْمُتَلَاعِنَيْنِ ".

Biz de Allah'tan yardım dileyerek deriz ki: Bil ki, bir arada verilen üç talakın geçerli olduğunu söyleyenlerin delillerinden biri, Uveymir el-Aclânî ve eşinin lian kıssasında Sahih'te sabit olan Sehl b. Sa'd es-Sâidî hadisidir. Zira bu hadiste şöyle geçmektedir: “İkisi lianı tamamlayınca Uveymir: ‘Eğer onu nikâhımda tutarsam ona iftira etmiş olurum ya Resûlallah!’ dedi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine emretmeden önce onu üç talakla boşadı. İbn Şihâb der ki: Birbiriyle lianlaşan kimselerin sünneti bu oldu.”

أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ تَحْتَ التَّرْجَمَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ عَنْهُ، وَوَجْهُ الدَّلِيلِ مِنْهُ: أَنَّهُ أَوْقَعَ الثَّلَاثَ فِي كَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ، وَلَمْ يُنْكِرْهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ.

Buhârî bu hadisi, kendisinden daha önce aktarılan konu başlığı altında rivayet etmiştir. Buradaki delil yönü şudur: Adam üç talakı tek bir kelimede vuku buldurmuş ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de bunu inkâr etmemiştir [reddetmemiştir].

وَرَدَّ الْمُخَالِفُ الِاسْتِدْلَالَ بِهَذَا الْحَدِيثِ ; بِأَنَّ الْمُفَارَقَةَ وَقَعَتْ بِنَفْسِ اللِّعَانِ فَلَمْ

Muhalif olanlar ise bu hadisle delil getirmeyi şu gerekçeyle reddetmişlerdir: Ayrılık lianın bizzat kendisiyle meydana gelmiştir, dolayısıyla

يُصَادِفْ تَطْلِيقَهُ الثَّلَاثَ مَحَلًّا، وَرَدَّ هَذَا الِاعْتِرَاضَ ; بِأَنَّ الِاحْتِجَاجَ بِالْحَدِيثِ مِنْ حَيْثُ إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمْ يُنْكِرْ عَلَيْهِ إِيقَاعَ الثَّلَاثِ مَجْمُوعَةً، فَلَوْ كَانَ مَمْنُوعًا لَأَنْكَرَهُ، وَلَوْ كَانَتِ الْفُرْقَةُ بِنَفْسِ اللِّعَانِ وَبِأَنَّ الْفُرْقَةَ لَمْ يَدُلَّ عَلَى أَنَّهَا بِنَفْسِ اللِّعَانِ كِتَابٌ وَلَا سُنَّةٌ صَرِيحَةٌ وَلَا إِجْمَاعٌ، وَالْعُلَمَاءُ مُخْتَلِفُونَ فِي ذَلِكَ.

onun üç talakla boşaması bir mahalle denk gelmemiştir. Bu itiraza şu şekilde cevap verilmiştir: Hadisle delil getirilmesi, Nebi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem onun üç talakı bir arada vermesini inkâr etmemiş olması yönündendir; şayet bu yasak olsaydı, ayrılık bizzat lianla gerçekleşmiş olsa dahi onu inkâr ederdi. Ayrıca ayrılığın bizzat lianla olduğuna dair ne bir Kitap, ne sarih bir Sünnet, ne de icma delalet etmemektedir ve âlimler bu konuda ihtilaf etmişlerdir.

فَذَهَبَ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ إِلَى أَنَّ الْفُرْقَةَ بِنَفْسِ اللِّعَانِ، وَإِنَّمَا تَتَحَقَّقُ بِلِعَانِ الزَّوْجَيْنِ مَعًا، وَهُوَ رِوَايَةٌ عَنْ أَحْمَدَ. وَذَهَبَ الشَّافِعِيُّ وَأَصْحَابُهُ إِلَى أَنَّ الْفُرْقَةَ بِنَفْسِ اللِّعَانِ، وَتَقَعُ عِنْدَ فَرَاغِ الزَّوْجِ مِنْ أَيْمَانِهِ قَبْلَ لِعَانِ الْمَرْأَةِ، وَهُوَ قَوْلُ سَحْنُونٍ مِنْ أَصْحَابِ مَالِكٍ.

İmam Mâlik ve ashabı, ayrılığın bizzat lian sebebiyle olduğu ve ancak her iki eşin birlikte lianlaşmasıyla gerçekleşeceği görüşüne varmışlardır ki bu, Ahmed'den gelen bir rivayettir. İmam Şâfiî ve ashabı ise ayrılığın bizzat lian sebebiyle olduğu ve kadının lianından önce kocanın yeminlerini tamamlamasıyla vuku bulduğu görüşüne varmışlardır; bu da Mâlik'in ashabından Sahnûn'un görüşüdür.

وَذَهَبَ الثَّوْرِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَتْبَاعُهُمَا إِلَى أَنَّهَا لَا تَقَعُ حَتَّى يُوقِعَهَا الْحَاكِمُ ; وَاحْتَجُّوا بِظَاهِرِ مَا وَقَعَ فِي أَحَادِيثِ اللِّعَانِ، فَقَدْ أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ فِي " صَحِيحِهِ " عَنِ ابْنِ عُمَرَ: " أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَرَّقَ بَيْنَ رَجُلٍ وَامْرَأَةٍ قَذَفَهَا، وَأَحْلَفَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ". وَأَخْرَجَ أَيْضًا فِي " صَحِيحِهِ " عَنِ ابْنِ عُمَرَ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ إِنَّهُ قَالَ: " لَاعَنَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَيْنَ رَجُلٍ وَامْرَأَةٍ مِنَ الْأَنْصَارِ، وَفَرَّقَ بَيْنَهُمَا " وَرَوَاهُ بَاقِي الْجَمَاعَةِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ قَوْلَ يَحْيَى بْنِ مَعِينٍ: إِنَّ الرِّوَايَةَ بِلَفْظِ " فَرَّقَ " بَيْنَ الْمُتَلَاعِنَيْنِ خَطَأٌ، يَعْنِي فِي خُصُوصِ حَدِيثِ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ الْمُتَقَدِّمِ، لَا مُطْلَقًا، بِدَلِيلِ ثُبُوتِهَا فِي الصَّحِيحِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ كَمَا تَرَى. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: إِنْ أَرَادَ مِنْ حَدِيثِ سَهْلٍ فَسَهْلٌ، وَإِلَّا فَمَرْدُودٌ. وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي " فَتْحِ الْبَارِي " مَا نَصُّهُ: وَيُؤْخَذُ مِنْهُ أَنَّ إِطْلَاقَ يَحْيَى بْنِ مَعِينٍ وَغَيْرِهِ تَخْطِئَةَ الرِّوَايَةِ بِلَفْظِ " فَرَّقَ بَيْنَ الْمُتَلَاعِنَيْنِ " إِنَّمَا الْمُرَادُ بِهِ فِي حَدِيثِ سَهْلٍ بِخُصُوصِهِ، فَقَدْ أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ مِنْ طَرِيقِ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْهُ بِهَذَا اللَّفْظِ، وَقَالَ بَعْدَهُ لَمْ يُتَابِعِ ابْنَ عُيَيْنَةَ عَلَى ذَلِكَ أَحَدٌ، ثُمَّ أَخْرَجَ مِنْ طَرِيقِ ابْنِ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ: " فَرَّقَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَيْنَ أَخَوَيْ بَنِي الْعَجْلَانِ " اهـ، مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ بِلَفْظٍ، وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي حَدِيثِ سَهْلٍ: " فَكَانَتْ سُنَةُ الْمُتَلَاعِنَيْنِ ".

Sevrî, Ebû Hanîfe ve onlara tabi olanlar ise hâkim hükmetmedikçe ayrılığın vuku bulmayacağı görüşüne varmışlar ve lian hadislerinde geçen zahir lafızlarla delil getirmişlerdir. Nitekim Buhârî "Sahih"inde İbn Ömer'den şöyle rivayet etmiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, karısına zina iftirasında bulunan bir adam ile karısının arasını ayırdı ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem her ikisine de yemin ettirdi.” Yine "Sahih"inde İbn Ömer'den başka bir tarikle onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ensar'dan bir adam ile kadını arasında lian yaptırdı ve ikisinin arasını ayırdı.” Bunu cemaatin geri kalanı da İbn Ömer'den rivayet etmiştir. Bundan anlarsın ki, Yahyâ b. Maîn'in: “Lianlaşanların arasını ‘ayırdı’ lafzıyla olan rivayet hatalıdır” sözü, gördüğün gibi Sahih'te İbn Ömer hadisinden sabit olması deliliyle mutlak olarak değil, ancak yukarıda geçen Sehl b. Sa'd hadisi özelindedir. İbn Abdilberr demiştir ki: “Şayet Sehl hadisini kastettiyse bu kolaydır [anlaşılabilir], aksi takdirde reddedilir.” İbn Hacer de "Fethu'l-Bârî"de aynen şöyle demiştir: “Buradan anlaşılmaktadır ki Yahyâ b. Maîn ve başkalarının lianlaşanların arasını ‘ayırdı’ lafzıyla olan rivayeti mutlak olarak hatalı saymalarından murad, özellikle Sehl hadisidir. Nitekim Ebû Dâvûd bunu Süfyân b. Uyeyne tarikinden, ez-Zührî'den, o da Sehl'den bu lafızla rivayet etmiş ve ardından: ‘İbn Uyeyne'ye bu konuda kimse mutabaat etmemiştir’ demiştir. Sonra İbn Uyeyne tarikinden, Amr b. Dînâr'dan, Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Ömer'den: ‘Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Benû'l-Aclân'ın iki ferdinin arasını ayırdı’ şeklinde rivayet etmiştir.” —nakil lafzıyla tamamlandı, amaçlanan kısım burasıdır—. Biz daha önce Sehl hadisinde geçen: “Lianlaşanların sünneti bu oldu” ifadesini zikretmiştik.

وَاخْتُلِفَ فِي هَذَا اللَّفْظِ هَلْ هُوَ مُدْرَجٌ مِنْ كَلَامِ الزُّهْرِيِّ فَيَكُونُ مُرْسَلًا، وَبِهِ قَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ؟ أَوْ هُوَ مِنْ كَلَامِ سَهْلٍ فَهُوَ مَرْفُوعٌ مُتَّصِلٌ؟ وَيُؤَيِّدُ كَوْنَهُ مِنْ كَلَامِ سَهْلٍ مَا وَقَعَ فِي حَدِيثِ أَبِي دَاوُدَ مِنْ طَرِيقِ عِيَاضِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْفِهْرِيِّ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ سَهْلٍ قَالَ: فَطَلَّقَهَا ثَلَاثَ تَطْلِيقَاتٍ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَأَنْفَذَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَكَانَ مَا صُنِعَ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ سُنَّةً.

Bu lafzın Zührî'nin sözünden eklenmiş bir müdrec olup mürsel mi olduğu -ki bir grup ilim ehli bunu söylemiştir- yoksa Sehl'in sözünden olup merfû ve muttasıl mı olduğu konusunda ihtilaf edilmiştir. Bunun Sehl'in sözü olduğunu Ebû Dâvûd'un hadisinde İyâd b. Abdillâh el-Fihrî tarikinden, İbn Şihâb'dan, o da Sehl'den gelen şu rivayet desteklemektedir: “Onu Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem huzurunda üç talakla boşadı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de bunu geçerli kıldı. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem huzurunda yapılan şey sünnet oldu.”

قَالَ سَهْلٌ: حَضَرْتُ هَذَا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَمَضَتِ السُّنَّةُ بَعْدُ فِي الْمُتَلَاعِنَيْنِ، أَنْ

Sehl dedi ki: “Ben Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem huzurunda buna şahit oldum. Bundan sonra lianlaşanlar hakkında sünnet,

يُفَرَّقَ بَيْنَهُمَا، ثُمَّ لَا يَجْتَمِعَانِ أَبَدًا.

aralarının ayrılması ve bir daha ebediyen birleşmemeleri şeklinde yerleşti.”

قَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي " نَيْلِ الْأَوْطَارِ ": وَرِجَالُهُ رِجَالُ الصَّحِيحِ.

Şevkânî "Neylü'l-Evtâr"da şöyle demiştir: “Onun ravileri Sahih'in ravileridir.”

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَا سَكَتَ عَلَيْهِ أَبُو دَاوُدَ فَأَقَلُّ دَرَجَاتِهِ عِنْدَهُ الْحَسَنُ، وَهَذِهِ الرِّوَايَةُ ظَاهِرَةٌ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ، وَبِهَا تَعْلَمُ أَنَّ احْتِجَاجَ الْبُخَارِيِّ لِوُقُوعِ الثَّلَاثِ دَفْعَةً بِحَدِيثِ سَهْلٍ الْمَذْكُورِ وَاقِعٌ مَوْقِعَهُ ; لِأَنَّ الْمُطَّلِعَ عَلَى غَوَامِضِ إِشَارَاتِ الْبُخَارِيِّ ﵀ يَفْهَمُ أَنَّ هَذَا اللَّفْظَ الثَّابِتَ فِي " سُنَنِ أَبِي دَاوُدَ " مُطَابِقٌ لِتَرْجَمَةِ الْبُخَارِيِّ، وَأَنَّهُ أَشَارَ بِالتَّرْجَمَةِ إِلَى هَذِهِ الرِّوَايَةِ وَلَمْ يُخَرِّجْهَا ; لِأَنَّهَا لَيْسَتْ عَلَى شَرْطِهِ، فَتَصْرِيحُ هَذَا الصَّحَابِيِّ الْجَلِيلِ فِي هَذِهِ الرِّوَايَةِ الثَّابِتَةِ: " بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَنْفَذَ طَلَاقَ الثَّلَاثِ دَفْعَةً " يَبْطُلُ بِإِيضَاحٍ أَنَّهُ لَا عِبْرَةَ بِسُكُوتِهِ ﷺ وَتَقْرِيرِهِ لَهُ ; بِنَاءً عَلَى أَنَّ الْفُرْقَةَ بِنَفْسِ اللِّعَانِ كَمَا تَرَى.

Bu eseri yazan [Şankîtî] -Allah onu affetsin- der ki: Bilindiği üzere Ebû Dâvûd'un sükût ettiği hadisin onun nezdindeki en düşük mertebesi hasendir. Bu rivayet ise ihtilaflı konuyu açıkça ortaya koymaktadır. Bununla anlarsın ki Buhârî'nin zikredilen Sehl hadisiyle üç talakın bir defada vuku bulacağına delil getirmesi tam yerindedir. Zira Buhârî'nin -Allah ona rahmet etsin- kapalı işaretlerine vakıf olan kimse, "Sünen-i Ebî Dâvûd"da sabit olan bu lafzın Buhârî'nin konu başlığına mutabık olduğunu ve başlıkla bu rivayete işaret edip kendi şartına uymadığı için onu tahriç etmediğini anlar. Bu celil sahabi [Sehl]'in bu sabit rivayetteki: “Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem bir kerede verilen üç talakı geçerli kıldı” şeklindeki açık ifadesi, gördüğün gibi, ayrılığın bizzat lian sebebiyle olduğu esasına dayanarak Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem sükûtuna ve onu onaylamasına itibar edilmeyeceği iddiasını açıkça boşa çıkarmaktadır.

وَذَهَبَ عُثْمَانُ الْبَتِّيُّ، وَأَبُو الشَّعْثَاءِ جَابِرُ بْنُ زَيْدٍ الْبَصْرِيُّ، أَحَدُ أَصْحَابِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِنْ فُقَهَاءِ التَّابِعِينَ إِلَى أَنَّ الْفُرْقَةَ لَا تَقَعُ حَتَّى يُوقِعَهَا الزَّوْجُ، وَذَهَبَ أَبُو عُبَيْدٍ إِلَى أَنَّهَا تَقَعُ بِنَفْسِ الْقَذْفِ، وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنَّ كَوْنَ الْفُرْقَةِ بِنَفْسِ اللِّعَانِ لَيْسَ أَمْرًا قَطْعِيًّا، حَتَّى تَرِدَ بِهِ دَلَالَةُ تَقْرِيرِ النَّبِيِّ ﷺ عُوَيْمِرًا الْعَجْلَانِيَّ، عَلَى إِيقَاعِ الثَّلَاثِ دَفْعَةً، الثَّابِتُ فِي الصَّحِيحِ، لَا سِيَّمَا وَقَدْ عَرَفْتَ أَنَّ بَعْضَ الرِّوَايَاتِ فِيهَا التَّصْرِيحُ بِأَنَّهُ ﷺ أَنْفَذَ ذَلِكَ، فَإِنْ قِيلَ قَدْ وَقَعَ فِي حَدِيثٍ لِأَبِي دَاوُدَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَقَضَى أَنْ لَيْسَ عَلَيْهِ قُوتٌ وَلَا سُكْنَى، مِنْ أَجْلِ أَنَّهُمَا يَفْتَرِقَانِ بِغَيْرِ طَلَاقٍ وَلَا مُتَوَفًّى عَنْهَا.

Osman el-Bettî ve Tâbiîn fakihlerinden İbn Abbâs'ın ashabından biri olan Ebû'ş-Şa'sâ Câbir b. Zeyd el-Basrî, koca boşamadıkça ayrılığın vuku bulmayacağı görüşüne varmışlardır. Ebû Ubeyd ise ayrılığın bizzat kazf (iftira) ile vuku bulacağı görüşüne varmıştır. Bununla anlarsın ki ayrılığın bizzat lian sebebiyle olması kesin bir husus değildir ki, Sahih'te sabit olan Nebi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem Uveymir el-Aclânî'yi üç talakı bir kerede vermesi konusunda onaylamasının delaleti bununla reddedilebilsin; özellikle de bazı rivayetlerde Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem bunu geçerli kıldığının açıkça belirtildiğini öğrenmiş bulunmaktasın. Şayet denilirse ki: Ebû Dâvûd'un İbn Abbâs'tan rivayet ettiği bir hadiste şöyle geçmektedir: “Aralarında boşanma olmaksızın ve kadının kocası da ölmemiş olarak ayrıldıkları için, kadına ne nafaka ne de mesken [sağlama zorunluluğu] olmadığına hükmetti.”

فَالْجَوَابُ أَنَّ هَذَا التَّعْلِيلَ لِعَدَمِ إِيجَابِ النَّفَقَةِ وَالسُّكْنَى ; لِلْمُلَاعَنَةِ بِعَدَمِ طَلَاقٍ أَوْ وَفَاةٍ يَحْتَمِلُ كَوْنَهُ مِنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَلَيْسَ مَرْفُوعًا إِلَيْهِ ﷺ.

Cevap şudur: Lianlaşan kadına talak veya ölüm bulunmadığı gerekçesiyle nafaka ve mesken hakkının vacip kılınmaması şeklindeki bu illetlendirmenin İbn Abbâs'ın kendi sözü olması muhtemeldir ve Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem merfû değildir.

وَهَذَا هُوَ الظَّاهِرُ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ ذَكَرَ الْعِلَّةَ لِمَا قَضَى بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنْ عَدَمِ النَّفَقَةِ وَالسُّكْنَى، وَأَرَاهُ اجْتِهَادَهُ أَنَّ عِلَّةَ ذَلِكَ عَدَمُ الطَّلَاقِ وَالْوَفَاةِ.

Açık olan da şudur ki; İbn Abbâs, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem nafaka ve mesken vermeme yönündeki hükmünün illetini zikretmiş ve kendi içtihadına göre bunun illetinin boşanma ve ölümün bulunmaması olduğunu görmüştür.

وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْعِلَّةَ الصَّحِيحَةَ لِعَدَمِ النَّفَقَةِ وَالسُّكْنَى هِيَ الْبَيْنُونَةُ بِمَعْنَاهَا الَّذِي هُوَ أَعَمُّ مِنْ وُقُوعِهَا بِالطَّلَاقِ أَوْ بِالْفَسْخِ، بِدَلِيلِ أَنَّ الْبَائِنَ بِالطَّلَاقِ لَا تَجِبُ لَهَا النَّفَقَةُ وَالسُّكْنَى عَلَى أَصَحِّ الْأَقْوَالِ دَلِيلًا.

Açık olan şudur ki, nafaka ve meskenin bulunmamasının sahih illeti, talakla veya fesihle vuku bulmasından daha genel olan manasıyla beynûnettir (kesin ayrılıktır). Nitekim delil bakımından en sahih görüşe göre, talakla kesin boşanan (bâin) kadın için nafaka ve mesken gerekmemesi bunun delilidir.

فَعُلِمَ أَنَّ عَدَمَ النَّفَقَةِ وَالسُّكْنَى لَا يَتَوَقَّفُ عَلَى عَدَمِ الطَّلَاقِ.

Böylece anlaşılmıştır ki nafaka ve meskenin olmaması, boşanmanın bulunmamasına bağlı değildir.

وَأَوْضَحُ دَلِيلٍ فِي ذَلِكَ مَا صَحَّ عَنْهُ ﷺ مِنْ حَدِيثِ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ رَضِيَ اللَّهُ

Bu konudaki en açık delil, Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem Fâtıma bint Kays -Allah ondan razı olsun-

عَنْهَا: " أَنَّهَا طَلَّقَهَا زَوْجُهَا آخِرَ ثَلَاثِ تَطْلِيقَاتٍ فَلَمْ يَجْعَلْ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ نَفَقَةً وَلَا سُكْنَى " أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ فِي " صَحِيحِهِ " وَالْإِمَامُ أَحْمَدُ وَأَصْحَابُ السُّنَنِ، وَهُوَ نَصٌّ صَرِيحٌ صَحِيحٌ فِي أَنَّ الْبَائِنَ بِالطَّلَاقِ لَا نَفَقَةَ لَهَا وَلَا سُكْنَى، وَهَذَا الْحَدِيثُ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمُتَقَدِّمِ.

hadisiyle sahih olarak sabit olandır: “Kocası onu üç talakın sonuncusuyla boşamıştı; bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona ne nafaka ne de mesken hakkı tanıdı.” Bu hadisi Müslim "Sahih"inde, İmam Ahmed ve Sünen sahipleri rivayet etmişlerdir. Bu, talakla bâin olan kadına nafaka ve mesken hakkı olmadığı konusunda sarih ve sahih bir nastır. Bu hadis, yukarıda geçen İbn Abbâs hadisinden daha sahihtir.

وَصَرَّحَ الْأَئِمَّةُ بِأَنَّهُ لَمْ يَثْبُتْ مِنَ السُّنَّةِ مَا يُخَالِفُ حَدِيثَ فَاطِمَةَ هَذَا، وَمَا وَقَعَ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ عَنْ عُمَرَ أَنَّهُ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ لَهَا: " السُّكْنَى وَالنَّفَقَةُ ". فَقَالَ: قَالَ الْإِمَامُ أَحْمَدُ: لَا يَصِحُّ ذَلِكَ عَنْ عُمَرَ.

İmamlar, Sünnet'ten Fâtıma'nın bu hadisine muhalif hiçbir şeyin sabit olmadığını açıkça belirtmişlerdir. Ömer'den gelen bazı rivayetlerde geçen; onun: “Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem o kadın için: ‘Ona mesken ve nafaka vardır’ buyurduğunu işittim” dediğine dair nakil hakkında İmam Ahmed şöyle demiştir: “Bu rivayet Ömer'den sahih olarak gelmemiştir.”

وَقَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: السُّنَّةُ بِيَدِ فَاطِمَةَ قَطْعًا، وَأَيْضًا تِلْكَ الرِّوَايَةُ عَنْ عُمَرَ مِنْ طَرِيقِ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ، وَمَوْلِدُهُ بَعْدَ مَوْتِ عُمَرَ بِسَنَتَيْنِ.

Dârekutnî de: “Sünnet kesin olarak Fâtıma'nın elindedir” demiştir. Ayrıca Ömer'den gelen o rivayet İbrâhîm en-Nehaî tarikindendir; Nehaî'nin doğumu ise Ömer'in vefatından iki yıl sonradır.

قَالَ ابْنُ الْقَيِّمِ: وَنَحْنُ نَشْهَدُ بِاللَّهِ شَهَادَةً نُسْأَلُ عَنْهَا إِذَا لَقِينَاهُ، أَنَّهَا كَذِبٌ عَلَى عُمَرَ، وَكَذِبٌ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَإِذَا حُقِّقَتْ أَنَّ السُّنَّةَ مَعَهَا وَأَنَّهَا صَاحِبَةُ الْقِصَّةِ، فَاعْلَمْ أَنَّهَا لَمَّا سَمِعَتْ قَوْلَ عُمَرَ لَا نَتْرُكُ كِتَابَ اللَّهِ وَسُنَّةَ نَبِيِّنَا ﷺ لِقَوْلِ امْرَأَةٍ، لَا نَدْرِي لَعَلَّهَا حَفِظَتْ أَوْ نَسِيَتْ، قَالَتْ: بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ كِتَابُ اللَّهِ. قَالَ اللَّهُ: فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ [٦٥ \ ١] ، حَتَّى قَالَ: لَا تَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذَلِكَ أَمْرًا [٦٥ \ ١] . فَأَيُّ أَمْرٍ يَحْدُثُ بَعْدَ الثَّلَاثِ، رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، وَالنَّسَائِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَمُسْلِمٌ بِمَعْنَاهُ. فَتَحَصَّلَ أَنَّ السُّنَّةَ بِيَدِهَا وَكِتَابَ اللَّهِ مَعَهَا.

İbnü'l-Kayyim şöyle demiştir: “Biz Allah'a öyle bir şehadette bulunuruz ki, O'nun huzuruna çıktığımızda bundan sorguya çekileceğiz; bu rivayet Ömer'e yapılmış bir yalan ve Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem isnat edilmiş bir iftiradır. Sünnet'in onunla [Fâtıma ile] beraber olduğu ve onun bizzat olayın sahibi olduğu kesinleşince bil ki; o, Ömer'in: ‘Ezberledi mi yoksa unuttu mu bilmediğimiz bir kadının sözüyle Allah'ın Kitabı'nı ve Peygamberimiz'in sallallâhu aleyhi ve sellem Sünneti'ni terk etmeyiz’ sözünü işitince şöyle demiştir: ‘Benimle sizin aranızda Allah'ın Kitabı vardır. Allah: { فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ } “Onları iddetleri vaktinde boşayın” [65/1] buyurmuş, ta ki: { لَا تَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذَلِكَ أَمْرًا } “Bilemezsin, olur ki Allah bundan sonra yeni bir durum ortaya çıkarır” [65/1] kavline kadar.’ Üç talaktan sonra hangi yeni durum ortaya çıkabilir ki? Bunu Ebû Dâvûd, Nesâî, Ahmed ve bu manada Müslim rivayet etmiştir. Böylece ortaya çıkmıştır ki Sünnet onun elindedir ve Allah'ın Kitabı da onun yanındadır.”

وَهَذَا الْمَذْهَبُ بِحَسَبِ الدَّلِيلِ هُوَ أَوْضَحُ الْمَذَاهِبِ وَأَصْوَبُهَا. وَلِلْعُلَمَاءِ فِي نَفَقَةِ الْبَائِنِ وَسُكْنَاهَا أَقْوَالٌ غَيْرُ هَذَا فَمِنْهُمْ مَنْ أَوْجَبَهُمَا مَعًا، وَمِنْهُمْ مَنْ أَوْجَبَ السُّكْنَى دُونَ النَّفَقَةِ، وَمِنْهُمْ مَنْ عَكَسَ.

Bu mezhep, delil bakımından mezheplerin en açığı ve en isabetlisidir. Bâin kadının nafakası ve meskeni konusunda âlimlerin bundan başka görüşleri de vardır; nitekim onlardan kimisi her ikisini de vacip görmüş, kimisi nafaka olmaksızın sadece meskeni vacip görmüş, kimisi de bunun aksini savunmuştur.

فَالْحَاصِلُ أَنَّ حَدِيثَ فَاطِمَةَ هَذَا يَرُدُّ تَعْلِيلَ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمَذْكُورَ، وَأَنَّهُ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِهِ، وَفِيهِ التَّصْرِيحُ بِأَنَّ سُقُوطَ النَّفَقَةِ وَالسُّكْنَى لَا يَتَوَقَّفُ عَلَى عَدَمِ الطَّلَاقِ، بَلْ يَكُونُ مَعَ الطَّلَاقِ الْبَائِنِ، وَأَيْضًا فَالتَّصْرِيحُ بِأَنَّهُ ﷺ أَنْفَذَ الثَّلَاثَ دَفْعَةً فِي الرِّوَايَةِ الْمَذْكُورَةِ أَوْلَى بِالِاعْتِبَارِ مِنْ كَلَامِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمَذْكُورِ ; لِأَنَّ مَنْ حَفِظَ حُجَّةً عَلَى مَنْ لَمْ يَحْفَظْ، وَهَذَا الصَّحَابِيُّ حَفِظَ إِنْفَاذَ الثَّلَاثِ، وَالْمُثْبَتُ مُقَدَّمٌ عَلَى النَّافِي.

Özetle, Fâtıma'nın bu hadisi İbn Abbâs'ın mezkûr gerekçelendirmesini reddetmektedir ve onun hadisinden daha sahihtir. Bu hadiste, nafaka ve meskenin düşmesinin boşanmanın bulunmamasına bağlı olmadığı, aksine bâin talakla birlikte de olacağı açıkça belirtilmektedir. Ayrıca söz konusu rivayette Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem üç talakı bir kerede geçerli kıldığının açıkça belirtilmesi, İbn Abbâs'ın mezkûr sözünden dikkate alınmaya daha layıktır; zira [bir lafzı veya hükmü] ezberleyip muhafaza eden, muhafaza edemeyene karşı hüccettir. Bu sahabi üç talakın geçerli kılındığını muhafaza edip aktarmıştır ve ispat eden [müsbit], nefyedene takdim edilir.

فَإِنْ قِيلَ: إِنْفَاذُهُ ﷺ الثَّلَاثَ دَفْعَةً مِنَ الْمُلَاعِنِ عَلَى الرِّوَايَةِ الْمَذْكُورَةِ لَا يَكُونُ حُجَّةً فِي غَيْرِ اللِّعَانِ ; لِأَنَّ اللِّعَانَ تَجِبُ فِيهِ الْفُرْقَةُ الْأَبَدِيَّةُ. فَإِنْفَاذُ الثَّلَاثِ مُؤَكِّدٌ لِذَلِكَ الْأَمْرِ الْوَاجِبِ

Şayet şöyle denilirse: Mezkûr rivayete göre lian yapan kimseden gelen üç talakı Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem bir kerede geçerli kılması, lian dışındaki durumlar için delil olmaz; zira lianda ebedî ayrılık vaciptir. Dolayısıyla üç talakın geçerli kılınması bu vacip olan durumu teyit edicidir;

بِخِلَافِ الْوَاقِعِ فِي غَيْرِ اللِّعَانِ.

lian dışındaki durumlarda vuku bulan ise böyle değildir.

وَيَدُلُّ لِهَذَا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ غَضِبَ مِنْ إِيقَاعِ الثَّلَاثِ دَفْعَةً فِي غَيْرِ اللِّعَانِ، وَقَالَ: " أَيُلْعَبُ بِكِتَابِ اللَّهِ وَأَنَا بَيْنَ أَظْهُرِكُمْ؟ ! " كَمَا أَخْرَجَهُ النَّسَائِيُّ مِنْ حَدِيثِ مَحْمُودِ بْنِ لَبِيدٍ، فَالْجَوَابُ مِنْ أَرْبَعَةِ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ: الْكَلَامُ فِي حَدِيثِ مَحْمُودِ بْنِ لَبِيدٍ، فَإِنَّهُ تَكَلَّمَ مِنْ جِهَتَيْنِ: الْأُولَى: أَنَّهُ مُرْسَلٌ ; لِأَنَّ مَحْمُودَ بْنَ لَبِيدٍ لَمْ يَثْبُتْ لَهُ سَمَاعٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَإِنْ كَانَتْ وِلَادَتُهُ فِي عَهْدِهِ ﷺ، وَذِكْرُهُ فِي الصَّحَابَةِ مِنْ أَجْلِ الرُّؤْيَةِ، وَقَدْ تَرْجَمَ لَهُ أَحْمَدُ فِي مُسْنَدِهِ، وَأَخْرَجَ لَهُ عِدَّةَ أَحَادِيثَ لَيْسَ فِيهَا شَيْءٌ صَرَّحَ فِيهِ بِالسَّمَاعِ.

Buna delil şudur: Nesâî'nin Mahmûd b. Lebîd hadisinden tahriç ettiği üzere, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem lian dışındaki bir durumda üç talakın bir defada verilmesine öfkelenmiş ve: “Ben aranızdayken Allah'ın Kitabı ile mi oynanıyor?!” buyurmuştur. Buna dört yönden cevap verilir: Birincisi: Mahmûd b. Lebîd hadisi hakkındaki değerlendirmedir; zira bu hadis iki açıdan tenkit edilmiştir: Birincisi, hadisin mürsel olmasıdır; çünkü doğumu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde olsa da Mahmûd b. Lebîd'in Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem işittiği sabit olmamıştır. Ashab arasında zikredilmesi ise sadece görmüş olmasındandır. Nitekim İmam Ahmed Müsned'inde ona yer vermiş ve ondan birkaç hadis rivayet etmiştir ki bunların hiçbirinde açıkça işittiğine dair bir ifade bulunmamaktadır.

الثَّانِيَةُ: أَنَّ النَّسَائِيَّ قَالَ بَعْدَ تَخْرِيجِهِ لِهَذَا الْحَدِيثِ لَا أَعْلَمُ أَحَدًا رَوَاهُ غَيْرُ مَخْرَمَةَ بْنِ بُكَيْرٍ يَعْنِي ابْنَ الْأَشَجِّ، عَنْ أَبِيهِ، وَرِوَايَةُ مَخْرَمَةَ، عَنْ أَبِيهِ، وِجَادَةٌ مِنْ كِتَابِهِ، قَالَهُ أَحْمَدُ وَابْنُ مَعِينٍ وَغَيْرُهُمَا.

İkincisi: Nesâî bu hadisi tahriç ettikten sonra: “Bunu Mahreme b. Bükeyr'den -yani İbnu'l-Eşecc'den-, o da babasından rivayet eden kimse dışında rivayet eden birini bilmiyorum. Mahreme'nin babasından rivayeti ise babasının kitabından vicâde (yazılı metinden aktarma) yoluyladır” demiştir. Bunu Ahmed, İbn Maîn ve başkaları da söylemiştir.

وَقَالَ ابْنُ الْمَدِينِيِّ: سَمِعَ مِنْ أَبِيهِ قَلِيلًا، قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي " التَّقْرِيبِ ": رِوَايَتُهُ عَنْ أَبِيهِ وِجَادَةٌ مِنْ كِتَابِهِ، قَالَ أَحْمَدُ وَابْنُ مَعِينٍ وَغَيْرُهُمَا، وَقَالَ ابْنُ الْمَدِينِيِّ: سَمِعَ مِنْ أَبِيهِ قَلِيلًا.

İbnü'l-Medînî ise: “Babasından az bir şey işitmiştir” demiştir. İbn Hacer "et-Takrîb"de şöyle der: “Onun babasından rivayeti, kitabından vicâde yoluyladır; bunu Ahmed, İbn Maîn ve başkaları söylemiştir. İbnü'l-Medînî ise: ‘Babasından az bir şey işitmiştir’ demiştir.”

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: أَمَّا الْإِعْلَالُ الْأَوَّلُ بِأَنَّهُ مُرْسَلٌ، فَهُوَ مَرْدُودٌ بِأَنَّهُ مُرْسَلُ صَحَابِيٍّ وَمَرَاسِيلُ الصَّحَابَةِ لَهَا حُكْمُ الْوَصْلِ، وَمَحْمُودُ بْنُ لَبِيدٍ الْمَذْكُورُ جُلُّ رِوَايَتِهِ عَنِ الصَّحَابَةِ، كَمَا قَالَهُ ابْنُ حَجَرٍ فِي " التَّقْرِيبِ " وَغَيْرِهِ.

Bu eseri yazan [Şankîtî] -Allah onu affetsin- der ki: Hadisin mürsel olduğu yönündeki birinci illete gelince; bu iddia reddedilir, zira bu sahabi mürselidir ve sahabi mürselleri muttasıl hükmündedir. Zikredilen Mahmûd b. Lebîd'in rivayetlerinin çoğu ise İbn Hacer'in "et-Takrîb"de ve başkalarının da belirttiği gibi sahabedendir.

وَالْإِعْلَالُ الثَّانِي بِأَنَّ رِوَايَةَ مَخْرَمَةَ عَنْ أَبِيهِ وِجَادَةٌ مِنْ كِتَابِهِ فِيهِ أَنَّ مُسْلِمًا أَخْرَجَ فِي " صَحِيحِهِ " عِدَّةَ أَحَادِيثَ مِنْ رِوَايَةِ مَخْرَمَةَ، عَنْ أَبِيهِ، وَالْمُسْلِمُونَ مُجْمِعُونَ عَلَى قَبُولِ أَحَادِيثِ مُسْلِمٍ إِلَّا بِمُوجِبٍ صَرِيحٍ يَقْتَضِي الرَّدَّ، فَالْحَقُّ أَنَّ الْحَدِيثَ ثَابِتٌ إِلَّا أَنَّ الِاسْتِدْلَالَ بِهِ يَرُدُّهُ.

Mahreme'nin babasından rivayetinin kitabından vicâde yoluyla olduğu yönündeki ikinci illete gelince; Müslim "Sahih"inde Mahreme'nin babasından rivayet ettiği birkaç hadisi tahriç etmiştir. Müslümanlar ise reddi gerektiren açık bir gerekçe bulunmadıkça Müslim'in hadislerini kabul etmekte icma etmişlerdir. Dolayısıyla hak olan şudur ki hadis sabittir; ancak bununla delil getirilmesi reddedilir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنْ حَدِيثَ مَحْمُودٍ لَيْسَ فِيهِ التَّصْرِيحُ بِأَنَّهُ ﷺ أَنْفَذَ الثَّلَاثَ، وَلَا أَنَّهُ لَمْ يُنْفِذْهَا، وَحَدِيثُ سَهْلٍ عَلَى الرِّوَايَةِ الْمَذْكُورَةِ فِيهِ التَّصْرِيحُ بِأَنَّهُ أَنْفَذَهَا، وَالْمُبَيَّنُ مُقَدَّمٌ عَلَى الْمُجْمَلِ، كَمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ بَلْ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ احْتَجَّ لِإِيقَاعِ الثَّلَاثِ دَفْعَةً، بِحَدِيثِ مَحْمُودٍ هَذَا.

İkinci yön: Mahmûd hadisinde Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem üç talakı geçerli kıldığına da, geçerli kılmadığına da dair bir açıklık yoktur. Sehl hadisinde ise zikredilen rivayete göre onun bunu geçerli kıldığı açıkça ifade edilmiştir. Usûlde yerleştiği üzere açıklanmış (mübeyyen) olan, kapalı (mücmel) olana takdim edilir. Hatta bazı âlimler üç talakın bir defada vuku bulacağına bizzat bu Mahmûd hadisiyle delil getirmişlerdir.

وَوَجْهُ اسْتِدْلَالِهِ بِهِ أَنَّهُ طَلَّقَ ثَلَاثًا يَظُنُّ لُزُومَهَا، فَلَوْ كَانَتْ غَيْرَ لَازِمَةٍ لِبَيَّنَ النَّبِيُّ ﷺ -

Onun bu hadisle delil getirme yönü şudur: Adam, geçerli olacağını zannederek [karısını] üç talakla boşamıştır. Şayet bu geçerli olmasaydı, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem -

أَنَّهَا غَيْرُ لَازِمَةٍ ; لِأَنَّ الْبَيَانَ لَا يَجُوزُ تَأْخِيرُهُ عَنْ وَقْتِ الْحَاجَةِ.

onun geçerli olmadığını mutlaka açıklardı; zira beyanın ihtiyaç vaktinden sonraya ertelenmesi caiz değildir.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ إِمَامَ الْمُحَدِّثِينَ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ الْبُخَارِيَّ ﵀ أَخْرَجَ حَدِيثَ سَهْلٍ تَحْتَ التَّرْجَمَةِ الَّتِي هِيَ قَوْلُهُ: " بَابُ مَنْ جَوَّزَ الطَّلَاقَ الثَّلَاثَ " وَهُوَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ يَرَى عَدَمَ الْفَرْقِ بَيْنَ اللِّعَانِ وَغَيْرِهِ فِي الِاحْتِجَاجِ بِإِنْفَاذِ الثَّلَاثِ دَفْعَةً.

Üçüncü yön: Muhaddislerin imamı Muhammed b. İsmâîl el-Buhârî -Allah ona rahmet etsin- Sehl hadisini “Üç talaka cevaz veren kimse babı” şeklindeki başlık altında rivayet etmiştir. Bu da onun, üç talakın bir kerede geçerli sayılması hususunda lian ile diğer durumlar arasında delil getirme açısından bir fark görmediğinin delilidir.

الْوَجْهُ الرَّابِعُ: هُوَ مَا سَيَأْتِي مِنَ الْأَحَادِيثِ الدَّالَّةِ عَلَى وُقُوعِ الثَّلَاثِ دَفْعَةً، كَحَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ، وَحَدِيثِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ، وَإِنْ كَانَ الْكُلُّ لَا يَخْلُو مِنْ كَلَامٍ. وَمِمَّنْ قَالَ بِأَنَّ اللِّعَانَ طَلَاقٌ لَا فَسْخٌ: أَبُو حَنِيفَةَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ، وَحَمَّادٌ، وَصَحَّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، كَمَا نَقَلَهُ الْحَافِظُ ابْنُ حَجَرٍ فِي " فَتْحِ الْبَارِي " وَعَنِ الضَّحَّاكِ وَالشَّعْبِيِّ: إِذَا أَكْذَبَ نَفْسَهُ رُدَّتْ إِلَيْهِ امْرَأَتُهُ.

Dördüncü yön: Hepsi hakkında birtakım sözler ve tenkitler bulunsa da, İbn Ömer hadisi ve Hasan b. Ali hadisi gibi üç talakın bir defada vuku bulacağına delalet eden ve ileride gelecek olan hadislerdir. Lianın fesih değil talak olduğunu söyleyenler arasında Ebû Hanîfe, Muhammed b. el-Hasan ve Hammâd yer alır; Hâfız İbn Hacer'in "Fethu'l-Bârî"de naklettiği gibi Saîd b. el-Müseyyeb'den de sahih olarak bu nakledilmiştir. Dahhâk ve Şa'bî'den ise: “Kendi kendini yalanlarsa karısı kendisine geri döner” dedikleri nakledilmiştir.

وَبِهَذَا كُلِّهِ تَعْلَمُ أَنَّ رَدَّ الِاحْتِجَاجِ بِتَقْرِيرِهِ ﷺ عُوَيْمِرَ الْعَجْلَانِيَّ، عَلَى إِيقَاعِ الثَّلَاثِ دَفْعَةً، بِأَنَّ الْفُرْقَةَ بِنَفْسِ اللِّعَانِ لَا يَخْلُو مِنْ نَظَرٍ، وَلَوْ سَلَّمْنَا أَنَّ الْفُرْقَةَ بِنَفْسِ اللِّعَانِ فَإِنَّا لَا نُسَلِّمُ أَنَّ سُكُوتَهُ ﷺ لَا دَلِيلَ فِيهِ، بَلْ نَقُولُ: لَوْ كَانَتْ لَا تَقَعُ دَفْعَةً لَبَيَّنَ أَنَّهَا لَا تَقَعُ دَفْعَةً، وَلَوْ كَانَتِ الْفُرْقَةُ بِنَفْسِ اللِّعَانِ، كَمَا تَقَدَّمَ.

Bütün bunlarla anlarsın ki; Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Uveymir el-Aclânî'yi üç talakı bir kerede vermesi konusunda onaylamasıyla delil getirilmesini, ayrılığın bizzat lianla gerçekleştiği gerekçesiyle reddetmek tenkitten uzak değildir. Ayrılığın bizzat lianla gerçekleştiğini kabul etsek bile, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem sükûtunda delil bulunmadığını kabul etmeyiz; bilakis deriz ki: Şayet bir kerede vuku bulmasaydı, yukarıda geçtiği üzere ayrılık bizzat lian sebebiyle olsa dahi onun bir kerede vuku bulmayacağını açıklardı.

وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ حَدِيثُ عَائِشَةَ الثَّابِتُ فِي الصَّحِيحِ فِي قِصَّةِ رِفَاعَةَ الْقُرَظِيِّ وَامْرَأَتِهِ، فَإِنَّ فِيهِ: " فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنْ رِفَاعَةَ طَلَّقَنِي فَبَتَّ طَلَاقِي " الْحَدِيثَ. وَقَدْ أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ تَحْتَ التَّرْجَمَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ، فَإِنَّ قَوْلَهَا " فَبَتَّ طَلَاقِي " ظَاهِرٌ فِي أَنَّهُ قَالَ لَهَا: أَنْتِ طَالِقٌ الْبَتَّةَ.

Onların delillerinden biri de Rifâa el-Kurazî ve eşinin kıssası hakkında Âişe'den Sahih'te sabit olan hadistir; zira onda şöyle geçmektedir: “Kadın dedi ki: ‘Ey Allah'ın Resûlü! Rifâa beni boşadı ve boşamayı kesinleştirdi (bette talâkî)...’” hadisi. Buhârî bu hadisi daha önce geçen konu başlığı altında tahriç etmiştir. Kadının “boşamayı kesinleştirdi” sözü, onun kadına: “Sen benden kesin olarak boşsun (bette)” dediği hususunda zahirdir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: الِاسْتِدْلَالُ بِهَذَا الْحَدِيثِ غَيْرُ نَاهِضٍ فِيمَا يَظْهَرُ ; لِأَنَّ مُرَادَهَا بِقَوْلِهَا: فَبَتَّ طَلَاقِي؛ أَيْ: بِحُصُولِ الطَّلْقَةِ الثَّالِثَةِ.

Bu eseri yazan [Şankîtî] -Allah onu affetsin- der ki: Zahir olduğuna göre bu hadisle delil getirmek tutarlı değildir; çünkü kadının “boşamayı kesinleştirdi” sözünden muradı, üçüncü talakın gerçekleşmesidir.

وَيُبَيِّنُهُ أَنَّ الْبُخَارِيَّ ذَكَرَ فِي كِتَابِ الْأَدَبِ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ أَنَّهَا قَالَتْ: طَلَّقَنِي آخِرَ ثَلَاثِ تَطْلِيقَاتٍ، وَهَذِهِ الرِّوَايَةُ تُبَيِّنُ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهَا فَبَتَّ طَلَاقِي، وَأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ دَفْعَةً وَاحِدَةً، وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ حَدِيثُ عَائِشَةَ الثَّابِتُ فِي الصَّحِيحِ. وَقَدْ أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ تَحْتَ التَّرْجَمَةِ الْمَذْكُورَةِ أَيْضًا: " أَنَّ رَجُلًا طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثًا، فَتَزَوَّجَتْ فَطَلَّقَ، فَسُئِلَ النَّبِيُّ ﷺ أَتَحِلُّ لِلْأَوَّلِ؟ قَالَ: " لَا، حَتَّى يَذُوقَ عُسَيْلَتَهَا كَمَا ذَاقَ الْأَوَّلُ " فَإِنَّ قَوْلَهُ ثَلَاثًا ظَاهِرٌ فِي كَوْنِهَا مَجْمُوعَةً، وَاعْتَرَضَ الِاسْتِدْلَالَ بِهَذَا الْحَدِيثِ بِأَنَّهُ مُخْتَصَرٌ مِنْ قِصَّةِ رِفَاعَةَ، وَقَدْ قَدَّمْنَا قَرِيبًا أَنَّ بَعْضَ الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ دَلَّ عَلَى أَنَّهَا ثَلَاثٌ مُفَرَّقَةٌ لَا مَجْمُوعَةٌ، وَرَدَّ هَذَا

Bunu açıklayan husus şudur: Buhârî "Kitâbü'l-Edeb"de başka bir tarikten kadının şöyle dediğini zikretmiştir: “Beni üç talakın sonuncusuyla boşadı.” Bu rivayet kadının “boşamayı kesinleştirdi” sözünden muradın ne olduğunu ve bunun bir kerede olmadığını açıklamaktadır. Onların delillerinden biri de Âişe'den Sahih'te sabit olan hadistir. Buhârî bunu da mezkûr başlık altında tahriç etmiştir: “Bir adam karısını üç [talakla] boşadı. Kadın başka biriyle evlendi, o da boşadı. Nebi'ye sallallâhu aleyhi ve sellem: ‘Kadın birinci kocasına helal olur mu?’ diye soruldu. Şöyle buyurdu: ‘Hayır, ilkinin onun balcığından tattığı gibi bu da onun balcığından tatmadıkça [helal olmaz].’” Hadisteki “üç [talakla]” ifadesi, talakların bir arada verildiği hususunda zahirdir. Bu hadisle delil getirilmesine karşı, onun Rifâa kıssasından kısaltılmış olduğu ve az önce bazı sahih rivayetlerin bunların bir arada değil ayrı ayrı üç talak olduğuna delalet ettiğini zikrettiğimiz belirtilerek itiraz edilmiştir. Bu

الِاعْتِرَاضَ بِأَنَّ غَيْرَ رِفَاعَةَ قَدْ وَقَعَ لَهُ مَعَ امْرَأَتِهِ نَظِيرُ مَا وَقَعَ لِرِفَاعَةَ، فَلَا مَانِعَ مِنَ التَّعَدُّدِ، وَكَوْنُ الْحَدِيثِ الْأَخِيرِ فِي قِصَّةٍ أُخْرَى كَمَا ذَكَرَهُ الْحَافِظُ ابْنُ حَجْرٍ فِي الْكَلَامِ عَلَى قِصَّةِ رِفَاعَةَ، فَإِنَّهُ قَالَ فِيهَا مَا نَصُّهُ: وَهَذَا الْحَدِيثُ إِنْ كَانَ مَحْفُوظًا فَالْوَاضِحُ مِنْ سِيَاقِهِ أَنَّهَا قِصَّةٌ أُخْرَى، وَأَنَّ كُلًّا مِنْ رِفَاعَةَ الْقُرَظِيِّ، وَرِفَاعَةَ النَّضْرِيِّ وَقَعَ لَهُ مَعَ زَوْجَةٍ لَهُ طَلَاقٌ، فَتَزَوَّجَ كُلًّا مِنْهُمَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الزُّبَيْرِ فَطَلَّقَهَا قَبْلَ أَنْ يَمَسَّهَا، فَالْحُكْمُ فِي قِصَّتِهِمَا مُتَّحِدٌ مَعَ تَغَايُرِ الْأَشْخَاصِ. وَبِهَذَا يَتَبَيَّنُ خَطَأُ مَنْ وَحَّدَ بَيْنَهُمَا ظَنًّا مِنْهُ أَنَّ رِفَاعَةَ بْنَ سَمَوْأَلٍ هُوَ رَفَاعَةُ بْنُ وَهْبٍ. اهـ، مَحَلُّ الْحَاجَةِ مِنْهُ بِلَفْظِهِ.

itiraz şu şekilde reddedilmiştir: Rifâa'nın dışında bir başkasının da eşiyle arasında Rifâa'nın başına gelenin bir benzeri vuku bulmuştur; dolayısıyla olayın birden fazla olmasında bir engel yoktur. Hâfız İbn Hacer'in Rifâa kıssasını ele alırken zikrettiği üzere, son hadis başka bir kıssa hakkındadır. Zira İbn Hacer bu konuda lafzı lafzına şöyle demiştir: “Bu hadis şayet mahfuz ise bağlamından açıkça anlaşılan şudur ki, bu başka bir kıssadır. Hem Rifâa el-Kurazî hem de Rifâa en-Nadrî'nin eşleriyle bir boşanma hadisesi gerçekleşmiş, her iki kadınla da Abdurrahman b. ez-Zübeyr evlenmiş ve kendilerine dokunmadan önce onları boşamıştır. Dolayısıyla şahısların farklılığıyla birlikte her iki kıssadaki hüküm aynıdır. Bununla, Rifâa b. Semev'el'in Rifâa b. Vehb olduğunu zannederek ikisini tek kişi sayan kimsenin hatası ortaya çıkmış olur.” —ihtiyaç duyulan yer lafzıyla sona erdi—.