وَقَالَ بَعْضُ مَنْ قَالَ بِأَنَّهُ لَا بَدَلَ لَهُ: إِنْ لَمْ يَجِدْ هَدْيًا حَلَّ بِدُونِهِ، وَإِنْ تَيَسَّرَ لَهُ بَعْدَ ذَلِكَ هَدْيٌ أَهْدَاهُ.
Onun için bir bedel olmadığını söyleyenlerin bazısı da şöyle demiştir: Kurbanlık bulamazsa kurbansız ihramdan çıkar; bundan sonra kurban kesme imkânı bulursa kurbanı keser.
وَقَالَ جَمَاعَةٌ: إِنْ لَمْ يَجِدِ الْهَدْيَ فَلَهُ بَدَلٌ، وَاخْتَلَفَ أَهْلُ هَذَا الْقَوْلِ فِي بَدَلِ الْهَدْيِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ صَوْمُ عَشَرَةِ أَيَّامٍ قِيَاسًا عَلَى مَنْ عَجَزَ عَمَّا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فِي التَّمَتُّعِ، وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَهُوَ إِحْدَى الرِّوَايَاتِ عَنِ الشَّافِعِيِّ، وَأَصَحُّ الرِّوَايَاتِ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ فِي بَدَلِ هَدْيِ الْمُحْصَرِ أَنَّهُ بِالْإِطْعَامِ، نَصَّ عَلَيْهِ الشَّافِعِيُّ فِي «كِتَابِ الْأَوْسَطِ» فَتُقَوَّمُ الشَّاةُ وَيَتَصَدَّقُ بِقِيمَتِهَا طَعَامًا، فَإِنْ عَجَزَ صَامَ عَنْ كُلِّ مُدٍّ يَوْمًا، وَقِيلَ إِطْعَامٌ كَإِطْعَامِ فِدْيَةِ الْأَذَى وَهُوَ ثَلَاثَةُ آصُعٍ لِسِتَّةِ مَسَاكِينَ، وَقِيلَ: بَدَلُهُ صَوْمُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ،
Bir grup âlim ise şöyle demiştir: Kurbanlık bulamazsa onun bir bedeli vardır. Bu görüşte olanlar kurbanın bedeli konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: 'Temettü haccında kolayına gelen kurbandan aciz kalan kimseye kıyasla [bu bedel] on gün oruç tutmaktır' demiştir. İmam Ahmed bu görüşe gitmiştir; bu, Şâfiî'den gelen rivayetlerden de biridir. Şâfiîlere göre ihsâra uğrayanın kurban bedeli konusundaki en sahih rivayet, bunun yedirme (it'âm) ile olduğudur. Şâfiî bunu el-Evsat adlı kitabında açıkça belirtmiştir; buna göre koyunun değeri takdir edilir ve onun değeri kadar yiyecek sadaka olarak verilir. Buna da gücü yetmezse her bir müd için bir gün oruç tutar. Bir görüşe göre, eza fidyesinin yedirmesi gibi altı yoksula üç sâ' yedirmektir. Bir görüşe göre de bedeli üç gün oruç tutmaktır.
وَقِيلَ: بَدَلُهُ صَوْمٌ بِالتَّعْدِيلِ، تُقَوَّمُ الشَّاةُ وَيُعْرَفُ قَدْرُ مَا تُسَاوِي قِيمَتُهَا مِنَ الْأَمْدَادِ، فَيَصُومُ عَنْ كُلِّ يَوْمٍ مُدًّا، وَلَيْسَ عَلَى شَيْءٍ مِنْ هَذِهِ الْأَقْوَالِ دَلِيلٌ وَاضِحٌ، وَأَقْرَبُهَا قِيَاسُهُ عَلَى التَّمَتُّعِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Bir görüşe göre de onun bedeli denkleştirme usulüyle (bi't-ta'dîl) oruçtur: Koyun takdir edilir ve değerinin kaç müdde denk geldiği bilinir, ardından her gün için bir müd oruç tutar. Bu görüşlerin hiçbiri üzerinde açık bir delil yoktur; bunlardan en yakını temettüye kıyas edilmesidir. Doğrusunu en iyi Yüce Allah bilir.
الْفَرْعُ الثَّالِثُ: هَلْ يَلْزَمُ الْمُحْصَرُ إِذَا أَرَادَ التَّحَلُّلَ حَلْقٌ أَوْ تَقْصِيرٌ، أَوْ لَا يَلْزَمُهُ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ؟
Üçüncü Fer': İhsâra uğrayan kimse ihramdan çıkmak istediğinde tıraş olmak veya saçını kısaltmak zorunda mıdır, yoksa bunlardan hiçbirisi ona gerekmez mi?
اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي هَذَا، فَذَهَبَ الْإِمَامُ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀، وَمُحَمَّدٌ إِلَى أَنَّهُ لَا حَلْقَ عَلَيْهِ وَلَا تَقْصِيرَ، وَهُوَ إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ عَنِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ، وَهُوَ ظَاهِرُ كَلَامِ الْخِرَقِيِّ، وَاحْتَجَّ أَهْلُ هَذَا الْقَوْلِ بِأَنَّ اللَّهَ قَالَ: (فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ) وَلَمْ يَذْكُرِ الْحَلْقَ وَلَوْ كَانَ لَازِمًا لَبَيَّنَهُ، وَاحْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ وَمُحَمَّدٌ لِعَدَمِ لُزُومِ الْحَلْقِ ; بِأَنَّ الْحَلْقَ لَمْ يُعْرَفْ كَوْنُهُ نُسُكًا إِلَّا بَعْدَ أَدَاءِ الْأَفْعَالِ، وَقَبْلُهُ جِنَايَةٌ، فَلَا يُؤْمَرُ بِهِ، وَلِهَذَا الْعَبْدُ وَالْمَرْأَةُ إِذَا مَنَعَهُمَا السَّيِّدُ وَالزَّوْجُ لَا يُؤْمَرَانِ بِالْحَلْقِ إِجْمَاعًا.
Âlimler bu hususta ihtilaf etmiştir. İmam Ebû Hanîfe rahimehullâh ve Muhammed, ona ne tıraşın ne de kısaltmanın gerekmediği görüşüne varmışlardır. Bu, İmam Ahmed'den gelen iki rivayetten biridir ve el-Hırakī'nin sözünün zahiridir. Bu görüş sahipleri, Allah'ın { فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “...kolayınıza gelen kurbanı [kesin]...” buyurup tıraşı zikretmemesini ve eğer zorunlu olsaydı bunu beyan edeceğini delil getirmişlerdir. Ebû Hanîfe ve Muhammed tıraşın zorunlu olmadığına dair şunu da delil göstermişlerdir: Tıraşın ibadet (nüsük) oluşu ancak menâsik fiillerinin edasından sonra bilinir; bundan önce ise bir cinayettir (ihram yasağını çiğnemektir), dolayısıyla bununla emrolunmaz. Bu sebepledir ki köle ve kadın, efendisi ve kocası tarafından engellendiklerinde icmâ ile tıraş olmakla emrolunmazlar.
وَعَنِ الشَّافِعِيِّ فِي حَلْقِ الْمُحْصَرِ رِوَايَتَانِ مَبْنِيَّتَانِ عَلَى الْخِلَافِ فِي الْحَلْقِ، هَلْ هُوَ نُسُكٌ أَوْ إِطْلَاقٌ مِنْ مَحْظُورٍ؟ وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمْ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ: إِلَى أَنَّ الْمُحْصَرَ عَلَيْهِ أَنْ يَحْلِقَ.
Şâfiî'den ihsâra uğrayanın tıraşı hakkında, tıraşın bir nüsük (ibadet) mü yoksa yasaktan kurtulma (ıtlak) mı olduğu ihtilafına dayanan iki rivayet vardır. İçlerinde Mâlik ve ashabının da bulunduğu ilim ehlinden bir grup ise ihsâra uğrayan kimsenin tıraş olması gerektiği görüşüne varmıştır.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: الَّذِي يَظْهَرُ لَنَا رُجْحَانُهُ بِالدَّلِيلِ: هُوَ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ مِنْ لُزُومِ الْحَلْقِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ) .
Kitabın müellifi —Allah onu affetsin— dedi ki: Bize göre delille racih olduğu ortaya çıkan [görüş], Yüce Allah'ın { فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ } “Eğer alıkonursanız kolayınıza gelen kurbanı [kesin]. Kurbanlık yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin” kavlinden dolayı Mâlik ve ashabının gittiği tıraşın lüzumu görüşüdür.
وَلِمَا ثَبَتَ فِي الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ عَنْهُ ﷺ، أَنَّهُ حَلَقَ لَمَّا صَدَّهُ الْمُشْرِكُونَ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ وَهُوَ مُحْرِمٌ، وَأَمَرَ أَصْحَابَهُ أَنْ يَحْلِقُوا، وَقَالَ: «اللَّهُمَّ ارْحَمِ الْمُحَلِّقِينَ» قَالُوا: وَالْمُقَصِّرِينَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: «اللَّهُمَّ ارْحَمِ الْمُحَلِّقِينَ» قَالُوا: وَالْمُقَصِّرِينَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: «وَالْمُقَصِّرِينَ» .
Ayrıca Hudeybiye senesinde müşrikler kendisini engellediğinde ihramlı iken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in tıraş olduğu, ashabına da tıraş olmalarını emrettiği ve: «Allah'ım, tıraş olanlara merhamet et» buyurduğu, ashabın: 'Kısaltanlara da ey Allah'ın Resûlü?' demesi üzerine: «Allah'ım, tıraş olanlara merhamet et» buyurduğu, yine: 'Kısaltanlara da ey Allah'ın Resûlü?' dediklerinde: «Ve kısaltanlara da» buyurduğu sahih hadislerle sabit olduğu içindir.
فَهَذِهِ أَدِلَّةٌ وَاضِحَةٌ عَلَى عَدَمِ سُقُوطِ الْحَلْقِ عَنِ الْمُحْصَرِ. وَقِيَاسُ مَنْ قَالَ بِعَدَمِ اللُّزُومِ الْحَلْقَ عَلَى غَيْرِهِ مِنْ أَفْعَالِ النُّسُكِ الَّتِي صُدَّ عَنْهَا ظَاهِرُ السُّقُوطِ ; لِأَنَّ الطَّوَافَ بِالْبَيْتِ، وَالسَّعْيَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ مَثَلًا، كُلُّ ذَلِكَ مُنِعَ مِنْهُ الْمُحْصَرُ وَصُدَّ عَنْهُ، فَسَقَطَ عَنْهُ ; لِأَنَّهُ حِيلَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ، وَمُنِعَ مِنْهُ.
İşte bunlar, ihsâra uğrayandan tıraşın düşmediğine dair açık delillerdir. Tıraşın lazım olmadığını söyleyen kimsenin tıraşı menedildiği diğer hac fiillerine kıyas etmesi açık bir şekilde hükümsüzdür. Çünkü Beyt'i tavaf etmek ve Safâ ile Merve arasında sa'y etmek gibi fiillerden ihsâra uğrayan kişi alıkonmuş ve engellenmiştir; araya engel girdiği ve menedildiği için de bu fiiller ondan düşmüştür.
وَأَمَّا الْحِلَاقُ فَلَمْ يُحَلْ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ وَهُوَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَفْعَلَهُ ; فَلَا وَجْهَ لِسُقُوطِهِ، وَلَا
Tıraşa gelince, kişi ile onun arasına bir engel girmemiştir ve kişi onu yapmaya güç yetirmektedir; dolayısıyla düşmesi için hiçbir gerekçe yoktur. Hiç
شَكَّ أَنَّ الَّذِي تَدُلُّ نُصُوصُ الشَّرْعِ عَلَى رُجْحَانِهِ، أَنَّ الْحِلَاقَ نُسُكٌ عَلَى مَنْ أَتَمَّ نُسُكَهُ، وَعَلَى مَنْ فَاتَهُ الْحَجُّ، وَعَلَى الْمُحْصَرِ بِعَدُوٍّ، وَعَلَى الْمُحْصَرِ بِمَرَضٍ.
şüphe yok ki şer'î nassların racih kıldığı husus; tıraşın nüsükünü tamamlayan kimseye de, haccı kaçıran kimseye de, düşman sebebiyle ihsâra uğrayana da ve hastalık sebebiyle ihsâra uğrayana da bir nüsük (ibadet) olduğudur.
وَعَلَى الْقَوْلِ الصَّحِيحِ مِنْ أَنَّ الْحِلَاقَ نُسُكٌ، فَالْمُحْصَرُ يَتَحَلَّلُ بِثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ: وَهِيَ النِّيَّةُ، وَذَبْحُ الْهَدْيِ، وَالْحِلَاقُ. وَعَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ الْحَلْقَ لَيْسَ بِنُسُكٍ يَتَحَلَّلُ بِالنِّيَّةِ وَالذَّبْحِ.
Tıraşın nüsük olduğuna dair sahih görüşe göre ihsâra uğrayan kimse üç şeyle ihramdan çıkar: Niyet, kurban kesmek ve tıraş olmak. Tıraşın nüsük olmadığı görüşüne göre ise niyet ve kurban kesmekle ihramdan çıkar.
الْفَرْعُ الرَّابِعُ: قَدْ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ نَحَرَ قَبْلَ أَنْ يَحْلِقَ فِي عُمْرَةِ الْحُدَيْبِيَةِ، وَفِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ، وَدَلَّ الْقُرْآنُ عَلَى أَنَّ النَّحْرَ قَبْلَ الْحَلْقِ فِي مَوْضِعَيْنِ: أَحَدُهُمَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ) .
Dördüncü Fer': Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hudeybiye umresinde ve Veda haccında tıraş olmadan önce kurban kestiği sabit olmuştur. Kur'an da kurban kesmenin tıraştan önce olduğuna iki yerde delâlet etmiştir. Birincisi: Yüce Allah'ın { وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ } “Kurbanlık yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin” kavlidir.
وَالثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ «الْحَجِّ» : (لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ) [الْآيَةَ: ٢٨] .
İkincisi: Yüce Allah'ın Hac Suresi'ndeki { لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ } “Kendilerine ait birtakım menfaatlere şahit olsunlar ve Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiği dört ayaklı davarlar üzerine bilinen günlerde Allah'ın adını ansınlar” [22/28] kavlidir.
فَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: (لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ) الْآيَةَ [٢٢ \ ٣٤] ذِكْرُ اسْمِهِ تَعَالَى عِنْدَ نَحْرِ الْبُدْنِ إِجْمَاعًا، وَقَدْ قَالَ تَعَالَى بَعْدَهُ عَاطِفًا بِثُمَّ الَّتِي هِيَ لِلتَّرْتِيبِ (ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ) [٢٢ \ ٢٩] . وَقَضَاءُ التَّفَثِ يَدْخُلُ فِيهِ بِلَا نِزَاعٍ إِزَالَةُ الشَّعْرِ بِالْحَلْقِ، فَهُوَ نَصٌّ صَرِيحٌ فِي الْأَمْرِ بِتَقْدِيمِ النَّحْرِ عَلَى الْحَلَقِ، وَمِنْ إِطْلَاقِ التَّفَثِ عَلَى الشَّعْرِ وَنَحْوِهِ، قَوْلُ أُمَيَّةَ بْنِ أَبِي الصَّلْتِ: [الْبَسِيطِ]
O'nun { لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ } “...Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiği şeyler üzerine Allah'ın adını ansınlar...” [22/34] ayetinden murat, icma ile kurbanlık develeri boğazlarken Yüce Allah'ın adını anmaktır. Yüce Allah bundan sonra, tertip (sıralama) ifade eden 'sümme' [edatı] ile atıf yaparak { ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ } “Sonra kirlerini gidersinler” [22/29] buyurmuştur. Kirlerin giderilmesi (kazâü't-tefes) kavramının kapsamına, saçın tıraş edilerek giderilmesi ihtilafsız olarak girmektedir. Dolayısıyla bu, kurban kesmeyi tıraştan öne almayı emreden açık bir nastır. 'Tefes' kelimesinin saç ve benzeri şeyler hakkında kullanılmasına bir örnek de Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın [el-Basît bahrindeki] şu sözüdür:
حَفُّوا رُؤُوسَهُمُ لَمْ يَحْلِقُوا تَفَثًا ... وَلَمْ يَسَلُّوا لَهُمْ قَمْلًا وَصِئْبَانًا
'Başlarını toparladılar, kirlerini gidermek için tıraş etmediler, / Kendilerinden bit ve sirkeleri ayıklamadılar.'
وَرَوَى بَعْضُهُمْ بَيْتَ أُمَيَّةَ الْمَذْكُورِ هَكَذَا: [الْبَسِيطِ]
Bazıları Ümeyye'nin zikredilen beytini şu şekilde rivayet etmiştir: [el-Basît]
سَاخِينَ آبَاطِهِمْ لَمْ يَقْذِفُوا تَفَثًا ... وَيَنْزِعُوا عَنْهُمْ قَمْلًا وَصِئْبَانًا
'Koltuk altları kirli olarak kaldılar, kiri atmadılar, / Ve kendilerinden bit ile sirkeyi çekip çıkarmadılar.'
وَمِنْهُ قَوْلُ الْآخَرِ: [الْوَافِرِ]
Diğer bir şairin şu sözü de bundandır: [el-Vâfir]
قَضَوْا تَفَثًا وَنَحْبًا ثُمَّ سَارُوا ... إِلَى نَجْدٍ وَمَا انْتَظَرُوا عَلِيًّا
'Kirlerini ve adaklarını yerine getirip sonra yürüdüler, / Necid'e doğru, ve Ali'yi beklemediler.'
فَهَذِهِ النُّصُوصُ تَدُلُّ دَلَالَةً لَا لَبْسَ فِيهَا عَلَى أَنَّ الْحَلْقَ بَعْدَ النَّحْرِ، وَلَكِنْ إِذَا عَكَسَ الْحَاجُّ أَوِ الْمُعْتَمِرُ، فَحَلَقَ قَبْلَ أَنْ يَنْحَرَ، فَقَدْ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ أَنَّ ذَلِكَ لَا حَرَجَ فِيهِ، وَالتَّعْبِيرُ بِنَفْيِ الْحَرَجِ يَدُلُّ بِعُمُومِهِ عَلَى سُقُوطِ الْإِثْمِ وَالدَّمِ مَعًا، وَقِيلَ فِيمَنْ حَلَقَ قَبْلَ أَنْ يَنْحِرَ مُحْصَرًا كَانَ أَوْ غَيْرَهُ: إِنَّهُ عَلَيْهِ دَمٌ، فَقَدْ رَوَى ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ مِنْ طَرِيقِ الْأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، قَالَ: عَلَيْهِ دَمٌ. قَالَ إِبْرَاهِيمُ وَحَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِثْلَهُ. ذَكَرَهُ فِي الْمُحْصَرِ.
İşte bu nasslar, tıraşın kurban kesiminden sonra olduğuna hiçbir şüpheye yer bırakmayacak şekilde delâlet etmektedir. Ancak hacı veya umreci bunun aksini yapıp kurban kesmeden önce tıraş olursa, Veda haccında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bunda bir sakınca (harac) olmadığı sabit olmuştur. Sakıncanın nefyedilmesi (kaldırılması) ifadesi genel anlamıyla hem günahın hem de kurban (dem) cezasının birlikte düştüğüne delâlet eder. Gerek ihsâra uğrayan gerek başkası olsun, kurban kesmeden önce tıraş olan kimse hakkında: 'Ona kurban cezası (dem) gerekir' de denilmiştir. Nitekim İbn Ebî Şeybe, el-A'meş tarikiyle İbrâhim'den, o da Alkame'den rivayet etmiştir ki o: 'Ona dem gerekir' demiştir. İbrâhim: 'Saîd b. Cübeyr de bana İbn Abbâs'tan bunun bir benzerini rivayet etti' demiştir; bunu ihsâra uğrayan kimse hakkında zikretmiştir.
قَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي «نَيْلِ الْأَوْطَارِ» : وَالظَّاهِرُ عَدَمُ وُجُوبِ الدَّمِ ; لِعَدَمِ الدَّلِيلِ.
Şevkânî Neylü'l-Evtâr'da şöyle demiştir: 'Zahir olan, delil bulunmadığından dolayı dem'in (kurban cezasının) vacip olmamasıdır.'
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: الظَّاهِرُ: أَنَّ الدَّلِيلَ عِنْدَ مَنْ قَالَ بِذَلِكَ هُوَ الْأَحَادِيثُ الْوَارِدَةُ بِأَنَّهُ ﷺ، لَمَّا صَدَّهُ الْمُشْرِكُونَ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ نَحَرَ قَبْلَ الْحَلْقِ، وَأَمَرَ أَصْحَابَهُ بِذَلِكَ، فَمِنْ ذَلِكَ مَا رَوَاهُ أَحْمَدُ وَالْبُخَارِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ، عَنِ الْمِسْوَرِ وَمَرْوَانَ فِي حَدِيثِ عُمْرَةِ الْحُدَيْبِيَةِ وَالصُّلْحِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا فَرَغَ مِنْ قَضِيَّةِ الْكِتَابِ قَالَ لِأَصْحَابِهِ: «قُومُوا فَانْحَرُوا، ثُمَّ احْلِقُوا» .
Kitabın müellifi —Allah onu affetsin— dedi ki: Zahir olan şudur: Bunu söyleyenlerin yanındaki delil, Hudeybiye senesinde müşrikler kendisini engellediğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in tıraştan önce kurban kestiğine ve ashabına da bunu emrettiğine dair gelen hadislerdir. Bunlardan biri; Ahmed, Buhârî ve Ebû Dâvûd'un Misver ve Mervân'dan Hudeybiye umresi ve barış antlaşması hadisinde rivayet ettikleridir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem antlaşma metni işini bitirince ashabına: «Kalkın, kurbanlarınızı kesin, sonra da tıraş olun» buyurdu.
وَلِلْبُخَارِيِّ عَنِ الْمِسْوَرِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ نَحَرَ قَبْلَ أَنْ يَحْلِقَ، وَأَمَرَ أَصْحَابَهُ بِذَلِكَ، اهـ. فَدَلَّ فِعْلُهُ وَأَمْرُهُ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ هُوَ اللَّازِمُ لِلْمُحْصَرِ، وَمَنْ قَدَّمَ الْحَلْقَ عَلَى النَّحْرِ فَقَدْ عَكَسَ مَا أَمَرَ بِهِ النَّبِيُّ ﷺ، وَمَنْ أَخَلَّ بِنُسُكٍ فَعَلَيْهِ دَمٌ.
Buhârî'de Misver'den gelen rivayette de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in tıraş olmadan önce kurban kestiği ve ashabına da bunu emrettiği zikredilmiştir. İntihâ. Dolayısıyla O'nun fiili ve emri, ihsâra uğrayan kimse için gerekenin bu olduğuna delâlet etmiştir. Tıraşı kurban kesiminden öne alan kimse ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrettiğinin aksini yapmıştır; bir menâsiki ihlâl eden kimseye de dem (kurban) gerekir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: الَّذِي تَدُلُّ عَلَيْهِ نُصُوصُ السُّنَّةِ الصَّحِيحَةِ أَنَّ النَّحْرَ مُقَدَّمٌ عَلَى الْحَلْقِ، وَلَكِنْ مَنْ حَلَقَ قَبْلَ أَنْ يَنْحَرَ فَلَا حَرَجَ عَلَيْهِ مِنْ إِثْمٍ وَلَا دَمٍ، فَمِنْ ذَلِكَ مَا أَخْرَجَهُ الشَّيْخَانِ فِي «صَحِيحَيْهِمَا» ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَجَابَ مَنْ سَأَلَهُ، بِأَنَّهُ ظَنَّ الْحَلْقَ قَبْلَ النَّحْرِ فَنَحَرَ قَبْلَ أَنْ يَحْلِقَ، بِأَنْ قَالَ لَهُ: «افْعَلْ وَلَا حَرَجَ» .
Kitabın müellifi —Allah onu affetsin— dedi ki: Sahih sünnet nasslarının delâlet ettiği husus, kurban kesmenin tıraştan önce olduğudur; fakat kim kurban kesmeden önce tıraş olursa, ne günah ne de kurban cezası bakımından ona bir sakınca (harac) yoktur. Bunlardan biri; Şeyheyn'in Sahîh'lerinde Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan rivayet ettikleri şu hadistir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, tıraşın kurbandan önce olduğunu zannedip tıraş olmadan önce kurban kesen kimsenin sorusuna: «Yap, bir sakıncası yoktur» diyerek cevap vermiştir.
وَمِنْ ذَلِكَ مَا أَخْرَجَهُ الشَّيْخَانِ فِي «صَحِيحَيْهِمَا» أَيْضًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قِيلَ لَهُ فِي الذَّبْحِ، وَالْحَلْقِ، وَالرَّمْيِ، وَالتَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ فَقَالَ: «لَا حَرَجَ» .
Bunlardan bir diğeri de Şeyheyn'in yine Sahîh'lerinde İbn Abbâs'tan rivayet ettikleridir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e kurban kesmek, tıraş olmak, taş atmak ve bunların öne alınıp geciktirilmesi hakkında sorulduğunda: «Bir sakınca yoktur» buyurmuştur.
وَفِي رِوَايَةٍ لِلْبُخَارِيِّ، وَأَبِي دَاوُدَ، وَالنَّسَائِيِّ، وَابْنِ مَاجَهْ سَأَلَهُ رَجُلٌ فَقَالَ: حَلَقْتُ قَبْلَ أَنْ أَذْبَحَ، قَالَ: «اذْبَحْ وَلَا حَرَجَ» ، وَقَالَ: رَمَيْتُ بَعْدَ مَا أَمْسَيْتُ، فَقَالَ: «افْعَلْ وَلَا حَرَجَ» .
Buhârî, Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Mâce'nin bir rivayetinde bir adam O'na sorup: 'Kurban kesmeden önce tıraş oldum' dedi. O da: «Kurbanını kes, bir sakınca yoktur» buyurdu. Adam: 'Akşam vaktine girdikten sonra taş attım' deyince: «Yap, bir sakınca yoktur» buyurdu.
وَفِي رِوَايَةٍ لِلْبُخَارِيِّ، قَالَ رَجُلٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ: زُرْتُ قَبْلَ أَنْ أَرْمِيَ، قَالَ: «لَا حَرَجَ» ، قَالَ: حَلَقْتُ قَبْلَ أَنْ أَذْبَحَ، قَالَ: «لَا حَرَجَ» ، وَالْأَحَادِيثُ بِمِثْلِ هَذَا كَثِيرَةٌ. وَهِيَ تَدُلُّ دَلَالَةً لَا لَبْسَ فِيهَا عَلَى أَنَّ مَنْ حَلَقَ قَبْلَ أَنْ يَنْحَرَ لَا شَيْءَ عَلَيْهِ مِنْ إِثْمٍ وَلَا فِدْيَةَ ; لِأَنَّ قَوْلَهُ: «لَا حَرَجَ» نَكِرَةٌ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ رُكِّبَتْ مَعَ لَا فَبُنِيَتْ عَلَى الْفَتْحِ، وَالنَّكِرَةُ إِذَا كَانَتْ كَذَلِكَ فَهِيَ نَصٌّ صَرِيحٌ فِي الْعُمُومِ، فَالْأَحَادِيثُ إِذَنْ نَصٌّ صَرِيحٌ فِي عُمُومِ النَّفْيِ لِجَمِيعِ أَنْوَاعِ الْحَرَجِ مِنْ إِثْمٍ وَفِدْيَةٍ. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Buhârî'nin bir rivayetinde bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Taş atmadan önce [ziyaret] tavafı yaptım' dedi; O: «Bir sakınca yoktur» buyurdu. Adam: 'Kurban kesmeden önce tıraş oldum' dedi; O: «Bir sakınca yoktur» buyurdu. Bunun benzeri hadisler pek çoktur. Bunlar, kurban kesmeden önce tıraş olan kimseye gerek günah gerek fidye açısından hiçbir şeyin gerekmediğine hiçbir şüpheye yer bırakmayacak şekilde delâlet etmektedir. Zira O'nun: «Bir sakınca yoktur» sözü, nefy bağlamında gelen, lâ ile terkip edilip fetha üzere mebni kılınmış bir belirsiz (nekre) isimdir. Nekre bu şekilde olduğunda umum ifade etmede sarih bir nastır. Dolayısıyla hadisler; günah ve fidye gibi her türlü sakıncanın genel olarak kaldırıldığına dair sarih bir nastır. Doğrusunu en iyi Yüce Allah bilir.
وَلَا يَتَّضِحُ حَمْلُ الْأَحَادِيثِ الْمَذْكُورَةِ عَلَى مَنْ قَدَّمَ الْحَلْقَ جَاهِلًا أَوْ نَاسِيًا، وَإِنْ كَانَ سِيَاقُ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ السَّائِلَ جَاهِلٌ ; لِأَنَّ بَعْضَ
Zikredilen hadisleri —her ne kadar müttefekun aleyh olan Abdullah b. Amr hadisinin bağlamı soruyu soranın bilgisiz (cahil) olduğuna delâlet etse de— bilmeyerek veya unutarak tıraşı öne alan kimseye hamletmek açık ve net değildir; çünkü
تِلْكَ الْأَحَادِيثِ الْوَارِدَةِ فِي الصَّحِيحِ لَيْسَ فِيهَا ذِكْرُ النِّسْيَانِ وَلَا الْجَهْلِ، فَيَجِبُ اسْتِصْحَابُ عُمُومِهَا حَتَّى يَدُلَّ دَلِيلٌ عَلَى التَّخْصِيصِ بِالنِّسْيَانِ وَالْجَهْلِ. وَقَدْ تَقَرَّرَ أَيْضًا فِي عِلْمِ الْأُصُولِ أَنَّ جَوَابَ الْمَسْئُولِ لِمَنْ سَأَلَهُ لَا يُعْتَبَرُ فِيهِ مَفْهُومُ الْمُخَالَفَةِ ; لِأَنَّ تَخْصِيصَ الْمَنْطُوطِ بِالذِّكْرِ لِمُطَابَقَةِ الْجَوَابِ لِلسُّؤَالِ، فَلَمْ يَتَعَيَّنْ كَوْنُهُ لِإِخْرَاجِ الْمَفْهُومِ عَنْ حُكْمِ الْمَنْطُوقِ، وَقَدْ أَشَارَ لَهُ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» فِي مَبْحَثِ مَوَانِعِ اعْتِبَارِ مَفْهُومِ الْمُخَالَفَةِ بِقَوْلِهِ عَاطِفًا عَلَى مَا يَمْنَعُ اعْتِبَارَهُ: [الرَّجَزِ]
Sahîh'te gelen o hadislerin bazısında unutma ve bilgisizlikten söz edilmemiştir. Bu yüzden, unutma ve bilgisizlikle tahsis edildiğine dair bir delil gelinceye kadar onların umumunu geçerli saymak (istishâb etmek) vaciptir. Usûl ilminde de yerleştiği üzere, kendisine soru sorulan zatın soru sorana verdiği cevapta mefhûm-ı muhalefet itibar edilmez; çünkü mantûkun (açıkça söylenenin) zikirle tahsis edilmesi cevabın soruya mutabık olması içindir, dolayısıyla mefhûmun mantûkun hükmünden çıkarılması gayesine hasredilmiş değildir. Merâkı's-Su'ûd'da mefhûm-ı muhalefetin itibar edilmesine engel olan hususların ele alındığı bahiste, itibar edilmeyi engelleyen şeylere atıfla şu sözle buna işaret edilmiştir: [er-Recez]
أَوْ جَهْلُ الْحُكْمِ أَوِ النُّطْقِ انْجَلَبْ ... لِلسُّؤْلِ أَوْ جَرَى عَلَى الَّذِي غَلَبْ
'Yahut hükmün bilinmeyişi veya sözün soruya mutabık gelmesi yahut galip olana göre cereyan etmesi [mefhumun itibarını engeller].'
كَمَا يَأْتِي بَيَانُهُ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: (الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ) الْآيَةَ [٢ \ ٢٢٩] وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ وَصْفَ عَدَمِ الشُّعُورِ الْوَارِدِ فِي السُّؤَالِ لَا مَفْهُومَ لَهُ.
Nitekim Yüce Allah'ın: { الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ } “Boşama iki defadır” [2/229] kavli üzerine yapılacak açıklamada bunun beyanı gelecektir. Bununla anlarsın ki soruda geçen 'farkında olmama' niteliğinin mefhumu yoktur.
وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي نَيْلِ الْأَوْطَارِ: وَتَعْلِيقُ سُؤَالِ بَعْضِهِمْ بِعَدَمِ الشُّعُورِ لَا يَسْتَلْزِمُ سُؤَالَ غَيْرِهِ بِهِ حَتَّى يُقَالَ: إِنَّهُ يَخْتَصُّ الْحُكْمَ بِحَالَةِ عَدَمِ الشُّعُورِ، وَلَا يَجُوزُ اطِّرَاحُهَا بِإِلْحَاقِ الْعَمْدِ بِهَا.
Şevkânî Neylü'l-Evtâr'da şöyle demiştir: 'Onlardan bazısının sorusunu farkında olmamaya bağlaması, başkasının sorusunun da buna bağlı olmasını gerektirmez ki 'Hüküm farkında olmama haline mahsustur, kasten yapmayı buna dahil ederek o kayıt bir kenara atılamaz' densin.
وَلِهَذَا يُعْلَمُ أَنَّ التَّعْوِيلَ فِي التَّخْصِيصِ عَلَى وَصْفِ عَدَمِ الشُّعُورِ الْمَذْكُورِ فِي سُؤَالِ بَعْضِ السَّائِلِينَ غَيْرُ مُفِيدٍ لِلْمَطْلُوبِ، انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ بِلَفْظِهِ.
Bundan dolayı bilinir ki tahsis hususunda bazı soru soranların sorusunda zikredilen farkında olmama vasfına dayanmak matluba fayda vermez.' Maksada taalluk eden kısmın lafzı burada bitti.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ) لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا مَا هَذَا الْفَضْلُ الَّذِي لَا جُنَاحَ فِي ابْتِغَائِهِ أَثْنَاءَ الْحَجِّ. وَأَشَارَ فِي آيَاتٍ أُخَرَ إِلَى أَنَّهُ رِبْحُ التِّجَارَةِ كَقَوْلِهِ: (وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ) [٦٢ \ ١٠] لِأَنَّ الضَّرْبَ فِي الْأَرْضِ عِبَارَةٌ عَنِ السَّفَرِ لِلتِّجَارَةِ، فَمَعْنَى الْآيَةِ يُسَافِرُونَ يَطْلُبُونَ رِبْحَ التِّجَارَةِ. وَقَوْلِهِ تَعَالَى: (فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ) [٦٢ \ ٩] أَيْ: بِالْبَيْعِ وَالتِّجَارَةِ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ قَبْلَهُ: (وَذَرُوا الْبَيْعَ) [٩٢ \ ٩] أَيْ: فَإِذَا انْقَضَتْ صَلَاةُ الْجُمُعَةِ فَاطْلُبُوا الرِّبْحَ الَّذِي كَانَ مُحَرَّمًا عَلَيْكُمْ عِنْدَ النِّدَاءِ لَهَا.
Yüce Allah'ın: { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden bir lütuf aramanızda sizin için bir sakınca yoktur” kavlinde, hac esnasında aranmasında sakınca olmayan bu lütfun ne olduğu burada beyan edilmemiştir. Fakat diğer ayetlerde bunun ticaret kazancı olduğuna işaret etmiştir; nitekim: { وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ } “Diğerleri de yeryüzünde dolaşıp Allah'ın lütfundan [rızık] ararlar” [73/20] buyurmuştur. Çünkü yeryüzünde dolaşmak (darb fi'l-ard), ticaret için yolculuk yapmaktan ibarettir; dolayısıyla ayetin anlamı, 'ticaret kazancı aramak üzere yolculuk yaparlar' demektir. Yüce Allah'ın şu kavli de böyledir: { فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ } “Namaz kılınınca artık yeryüzüne dağılın ve Allah'ın lütfundan isteyin” [62/10]; yani alım satım ve ticaret yoluyla; nitekim öncesindeki: { وَذَرُوا الْبَيْعَ } “Alışverişi bırakın” [62/9] kavli buna delildir; yani cuma namazı bitince, namaz için çağrı yapıldığında size haram kılınmış olan kazancı arayın demektir.
وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ أَنَّ غَلَبَةَ إِرَادَةِ الْمَعْنَى الْمُعَيَّنِ فِي الْقُرْآنِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ الْمُرَادُ ; لِأَنَّ الْحَمْلَ عَلَى الْغَالِبِ أَوْلَى، وَلَا خِلَافَ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ فِي أَنَّ الْمُرَادَ بِالْفَضْلِ الْمَذْكُورِ فِي الْآيَةِ رِبْحُ التِّجَارَةِ كَمَا ذَكَرْنَا.
Bu kitabın mukaddimesinde, Kur'an'da belirli bir anlamın kastedilmesinin galip oluşunun, kastedilenin o olduğuna delâlet ettiğini belirtmiştik; zira galip olana hamletmek daha evladır. Zikrettiğimiz üzere ayette geçen lütuftan maksadın ticaret kazancı olduğu hususunda âlimler arasında ihtilaf yoktur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ) [٢ \ ١٩٩] لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا الْمَكَانَ الْمَأْمُورَ بِالْإِفَاضَةِ مِنْهُ الْمُعَبَّرَ عَنْهُ بِلَفْظَةِ
Yüce Allah'ın: { ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ } “Sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin” [2/199] kavlinde, kendisinden akın edilmesi emredilen ve
(حَيْثُ) الَّتِي هِيَ كَلِمَةٌ تَدُلُّ عَلَى الْمَكَانِ، كَمَا تَدُلُّ «حِينَ» عَلَى الزَّمَانِ.
tıpkı 'hîn' (حِينَ) lafzının zamana delâlet etmesi gibi mekâna delâlet eden bir kelime olan 'haysü' (حَيْثُ) lafzıyla ifade edilen mekân burada beyan edilmemiştir.
وَلَكِنَّهُ يُبَيِّنُ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: (فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ) [٢ \ ١٩٨] وَسَبَبُ نُزُولِهَا أَنَّ قُرَيْشًا كَانُوا يَقِفُونَ يَوْمَ عَرَفَةَ بِالْمُزْدَلِفَةِ، وَيَقُولُونَ: نَحْنُ قُطَّانُ بَيْتِ اللَّهِ، وَلَا يَنْبَغِي لَنَا أَنْ نَخْرُجَ مِنَ الْحَرَمِ ; لِأَنَّ عَرَفَاتَ خَارِجٌ عَنِ الْحَرَمِ وَعَامَّةُ النَّاسِ يَقِفُونَ بِعَرَفَاتٍ، فَأَمَرَ اللَّهُ النَّبِيَّ ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ، أَنْ يُفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ، وَهُوَ عَرَفَاتٌ لَا مِنَ الْمُزْدَلِفَةِ كَفِعْلِ قُرَيْشٍ.
Fakat bunu { فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ } “Arafat'tan akın ettiğinizde...” [2/198] kavliyle açıklamaktadır. İniş sebebi şudur: Kureyş, Arefe günü Müzdelife'de vakfe yapar ve: 'Biz Allah'ın evinin sakinleriyiz, Harem'den dışarı çıkmamız bize yakışmaz; çünkü Arafat Harem dışındadır' derlerdi. İnsanların geneli ise Arafat'ta vakfe yapardı. Bunun üzerine Allah, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve Müslümanlara, Kureyş'in yaptığı gibi Müzdelife'den değil, insanların akın ettiği yerden yani Arafat'tan akın etmelerini emretti.
وَهَذَا هُوَ مَذْهَبُ جَمَاهِيرِ الْعُلَمَاءِ، وَحَكَى ابْنُ جَرِيرٍ عَلَيْهِ الْإِجْمَاعَ، وَعَلَيْهِ فَلَفْظَةُ «ثُمَّ» لِلتَّرْتِيبِ الذِّكْرِيِّ بِمَعْنَى عَطْفِ جُمْلَةٍ عَلَى جُمْلَةٍ، وَتَرْتِيبِهَا عَلَيْهَا فِي مُطْلَقِ الذِّكْرِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَكُّ رَقَبَةٍ أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيمًا ذَا مَقْرَبَةٍ أَوْ مِسْكِينًا ذَا مَتْرَبَةٍ ثُمَّ كَانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ وَتَوَاصَوْا بِالْمَرْحَمَةِ [٩٠ \ ١٣، ١٤، ١٥، ١٦، ١٧] .
Âlimlerin çoğunluğunun mezhebi budur; İbn Cerîr bu hususta icmâ nakletmiştir. Buna göre 'sümme' (ثُمَّ) lafzı zikrî tertip içindir; yani bir cümlenin diğer bir cümleye atfedilmesi ve mutlak zikirde onun ardından sıralanması manasındadır. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu kavlidir: { فَكُّ رَقَبَةٍ أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيمًا ذَا مَقْرَبَةٍ أَوْ مِسْكِينًا ذَا مَتْرَبَةٍ ثُمَّ كَانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ وَتَوَاصَوْا بِالْمَرْحَمَةِ } “Bir köleyi azat etmek yahut açlık gününde yakını olan bir yetimi ya da toz toprak içinde kalmış bir yoksulu doyurmaktır. Sonra da iman edenlerden, birbirine sabrı tavsiye edenlerden ve merhameti tavsiye edenlerden olmaktır” [90/13-17].
وَقَوْلُ الشَّاعِرِ: [الْخَفِيفِ]
Şairin şu sözü de buna örnektir: [el-Hafîf]
إِنَّ مَنْ سَادَ ثُمَّ سَادَ أَبُوهُ ... ثُمَّ قَدْ سَادَ قَبْلَ ذَلِكَ جَدُّهْ
'Şüphesiz o kimse ki reis oldu, sonra babası reis oldu, / Sonra bundan önce de dedesi reis olmuştu.'
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ ثُمَّ أَفِيضُوا الْآيَةَ؛ أَيْ: مِنْ مُزْدَلِفَةَ إِلَى مِنًى، وَعَلَيْهِ فَالْمُرَادُ بِالنَّاسِ إِبْرَاهِيمُ.
Bazı âlimler şöyle demiştir: { ثُمَّ أَفِيضُوا } “Sonra akın edin” ayetinden maksat Müzdelife'den Mina'ya akın etmektir; buna göre 'en-nâs' (insanlar) kelimesinden maksat İbrahim'dir.
قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ فِي هَذَا الْقَوْلِ: وَلَوْلَا إِجْمَاعُ الْحُجَّةِ عَلَى خِلَافِهِ لَكَانَ هُوَ الْأَرْجَحَ.
İbn Cerîr bu görüş hakkında şöyle demiştir: 'Eğer hüccet ehlinin bunun aksine icmâı olmasaydı, en racih olan bu görüş olurdu.'
قَوْلُهُ تَعَالَى: (زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا) [٢ \ ٢١٢] لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا سُخْرِيَةَ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ مِنْ هَؤُلَاءِ الْمُؤْمِنِينَ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّهَا الضَّحِكُ مِنْهُمْ وَالتَّغَامُزُ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كَانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ وَإِذَا مَرُّوا بِهِمْ يَتَغَامَزُونَ [٨٣ \ ٣٤، ٣٥] .
Yüce Allah'ın: { زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا } “İnkâr edenlere dünya hayatı süslü gösterildi; onlar iman edenlerle alay ederler” [2/212] kavlinde, bu kâfirlerin o müminlerle nasıl alay ettikleri burada beyan edilmemiştir. Fakat başka bir yerde bunun onlara gülmek ve kaş göz işareti yapmak olduğunu beyan etmiştir ki o da Yüce Allah'ın şu kavlidir: { إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كَانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ وَإِذَا مَرُّوا بِهِمْ يَتَغَامَزُونَ } “Şüphesiz günahkârlar, iman edenlere gülerlerdi. Yanlarından geçtiklerinde de birbirlerine kaş göz işareti yaparlardı” [83/29-30].
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ) لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا فَوْقِيَّةَ هَؤُلَاءِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى هَؤُلَاءِ الْكَفَرَةِ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ ذَلِكَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَقَوْلِهِ: فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ عَلَى الْأَرَائِكِ يَنْظُرُونَ [٨٣ \ ٣٤، ٣٥] .
Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ } “Sakınanlar ise kıyamet gününde onların üstündedir” kavlinde, bu müminlerin o kâfirlerin üstünde oluşu burada beyan edilmemiştir. Fakat bunu başka yerlerde beyan etmiştir; nitekim şöyle buyurmaktadır: { فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ عَلَى الْأَرَائِكِ يَنْظُرُونَ } “İşte bugün de iman edenler kâfirlere gülerler; koltuklar üzerinde [onlara] bakarlar” [83/34-35].
وَقَوْلِهِ: أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ [٧ \ ٤٩] .
Ve şu kavlidir: { أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ } “'Allah bunları hiçbir rahmete eriştirmez' diye yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı? [Onlara denilir ki:] 'Girin cennete; sizin için hiçbir korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz de'” [7/49].
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ) لَمْ يَصِفْ هَذَا الْخَيْرَ هُنَا بِالْكَثْرَةِ وَقَدْ وَصَفَهُ بِهَا فِي قَوْلِهِ: فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا [٤ \ ١٩] .
Yüce Allah'ın: { وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } “Olur ki hoşlanmadığınız bir şey sizin için hayırlı olur” kavlinde, bu hayır burada çoklukla nitelenmemiştir; oysa şu kavlinde onu çoklukla nitelemiştir: { فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا } “Eğer onlardan hoşlanmadıysanız, olabilir ki siz bir şeyi sevmezsiniz de Allah onda birçok hayır kılar” [4/19].
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا) [٢ \ ٢١٧] ، لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا هَلِ اسْتَطَاعُوا ذَلِكَ أَوْ لَا؟ وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّهُمْ لَمْ يَسْتَطِيعُوا، وَأَنَّهُمْ حَصَلَ لَهُمُ الْيَأْسُ مِنْ رَدِّ الْمُؤْمِنِينَ عَنْ دِينِهِمْ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ الْآيَةَ [٥ \ ٣] . وَبَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّهُ مُظْهِرٌ دِينَ الْإِسْلَامِ عَلَى كُلِّ دِينٍ كَقَوْلِهِ فِي «بَرَاءَةٌ» وَ «الصَّفِّ» ، وَ «الْفَتْحِ» هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ [٩ \ ٣٣] .
Yüce Allah'ın: { وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا } “Güçleri yetse, sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşmaya devam ederler” [2/217] kavlinde, buna güç yetirip yetiremedikleri burada beyan edilmemiştir. Fakat başka bir yerde buna güç yetiremediklerini ve müminleri dinlerinden döndürmekten ümitlerini kestiklerini beyan etmiştir ki o da Yüce Allah'ın şu kavlidir: { الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ } “Bugün inkâr edenler dininizden ümitlerini kesmişlerdir...” [5/3]. Başka yerlerde de İslam dinini bütün dinlere üstün kılacağını beyan etmiştir; nitekim Berâe (Tevbe), es-Saf ve el-Feth surelerinde şöyle buyurmaktadır: { هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ } “Bütün dinlere üstün kılmak üzere Resûlünü hidayet ve hak din ile gönderen O'dur” [9/33].
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ) لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا مَا هَذَا الْإِثْمُ الْكَبِيرُ؟ وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي آيَةٍ أُخْرَى أَنَّهُ إِيقَاعُ الْعَدَاوَةِ وَالْبَغْضَاءِ بَيْنَهُمْ، وَالصَّدُّ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ، وَهِيَ قَوْلُهُ: إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ [٥ \ ٩١] .
Yüce Allah'ın: { قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ } “De ki: Onlarda büyük bir günah vardır” kavlinde, bu büyük günahın ne olduğu burada beyan edilmemiştir. Fakat başka bir ayette bunun aralarına düşmanlık ve kin sokmak, Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoymak olduğunu beyan etmiştir ki o da şu kavlidir: { إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } “Şeytan ancak içki ve kumarla aranıza düşmanlık ve kin sokmak; sizi Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoymak ister. Artık vazgeçtiniz değil mi?” [5/91].
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ) الْآيَةَ، ظَاهِرُ عُمُومِهِ شُمُولُ الْكِتَابِيَّاتِ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي آيَةٍ أُخْرَى أَنَّ الْكِتَابِيَّاتِ لَسْنَ دَاخِلَاتٍ فِي هَذَا التَّحْرِيمِ، وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ [٥ \ ٥] فَإِنْ قِيلَ: الْكِتَابِيَّاتُ لَا يَدْخُلْنَ فِي اسْمِ الْمُشْرِكَاتِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَالْمُشْرِكِينَ [٩٨ \ ٦] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَالْمُشْرِكِينَ [٩٨ \ ١] ، وَقَوْلِهِ: مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ [٢ \ ١٠٥] ، وَالْعَطْفُ يَقْتَضِي الْمُغَايَرَةَ، فَالْجَوَابُ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ دَاخِلُونَ فِي اسْمِ الْمُشْرِكِينَ كَمَا صَرَّحَ بِهِ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ: وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقَالَتِ النَّصَارَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ ذَلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا إِلَهًا وَاحِدًا لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ سُبْحَانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ [٩ \ ٣٠، ٣١] .
Yüce Allah'ın: { وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ } “Müşrik kadınlarla evlenmeyin...” ayetinin umumunun zahiri, Ehl-i Kitap kadınlarını da kapsamaktadır. Ancak başka bir ayette Ehl-i Kitap kadınlarının bu haramlığa dâhil olmadığını beyan etmiştir ki o da Yüce Allah'ın şu kavlidir: { وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ } “Kendilerine Kitap verilenlerden hür ve iffetli kadınlar da [size helaldir]” [5/5]. Eğer: 'Ehl-i Kitap kadınları müşrikler ismine dâhil değildir; nitekim O'nun: { لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَالْمُشْرِكِينَ } “Ehl-i Kitaptan ve müşriklerden inkâr edenler...” [98/6 / 98/1], ve O'nun: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَالْمُشْرِكِينَ } “Şüphesiz Ehl-i Kitaptan ve müşriklerden inkâr edenler...” [98/1 / 98/6], ve O'nun: { مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ } “Ehl-i Kitaptan ve müşriklerden inkâr edenler istemezler...” [2/105] kavilleri buna delildir; atıf ise farklılığı gerektirir' denilirse; buna cevap şudur: Ehl-i Kitap da müşrikler ismine dâhildir. Nitekim Yüce Allah şu kavlinde bunu açıkça belirtmiştir: { وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقَالَتِ النَّصَارَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ ذَلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا إِلَهًا وَاحِدًا لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ سُبْحَانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ } “Yahudiler: 'Üzeyir Allah'ın oğludur' dediler. Hristiyanlar da: 'Mesih Allah'ın oğludur' dediler. Bu, daha önce inkâr edenlerin sözlerine benzeterek ağızlarıyla söyledikleri sözdür. Allah onları kahretsin, nasıl da döndürülüyorlar! Onlar Allah'ı bırakıp hahamlarını, rahiplerini ve Meryem oğlu Mesih'i rabler edindiler. Oysa onlar tek bir ilaha ibadet etmekten başkasıyla emrolunmamışlardı. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir” [9/30-31].
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِذَا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ) لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا هَذَا الْمَكَانَ
Yüce Allah'ın: { فَإِذَا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ } “Temizlendikleri zaman da onlara Allah'ın size emrettiği yerden yaklaşın” kavlinde,
الْمَأْمُورَ بِالْإِتْيَانِ مِنْهُ، الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِلَفْظَةِ «حَيْثُ» وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الْإِتْيَانُ فِي الْقُبُلِ فِي آيَتَيْنِ:
kendisine 'haysü' (nereden/nerede) lafzıyla işaret edilen ve yaklaşılması emredilen bu yer burada beyan edilmemiştir; fakat iki ayette bundan maksadın önden (fecrden) yaklaşmak olduğu açıklanmıştır:
إِحْدَاهُمَا: هِيَ قَوْلُهُ هُنَا: فَأْتُوا حَرْثَكُمْ [٢ \ ٢٢٣] ; لِأَنَّ قَوْلَهُ: (فَأْتُوا) أَمْرٌ بِالْإِتْيَانِ بِمَعْنَى الْجِمَاعِ، وَقَوْلِهِ: (حَرْثَكُمْ) ، يُبَيِّنُ أَنَّ الْإِتْيَانَ الْمَأْمُورَ بِهِ إِنَّمَا هُوَ فِي مَحَلِّ الْحَرْثِ يَعْنِي بَذْرَ الْوَلَدِ بِالنُّطْفَةِ، وَذَلِكَ هُوَ الْقُبُلُ دُونَ الدُّبُرِ كَمَا لَا يَخْفَى ; لِأَنَّ الدُّبُرَ لَيْسَ مَحَلُّ بَذْرٍ لِلْأَوْلَادِ، كَمَا هُوَ ضَرُورِيٌّ.
Birincisi: Buradaki { فَأْتُوا حَرْثَكُمْ } “Ekininize gelin” [2/223] kavlidir; çünkü { فَأْتُوا } kavli, cinsel ilişki anlamında yaklaşma emridir. { حَرْثَكُمْ } kavli ise emredilen yaklaşmanın ancak ekim yerinde, yani nutfe ile çocuk tohumunun ekildiği yerde olduğunu açıklamaktadır. Bu da gizli olmadığı üzere arkadan (dübürden) değil önden (kubülden) olan yerdir; çünkü dübür, zorunlu olarak bilindiği gibi çocuk tohumunun ekildiği yer değildir.
الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ [٢ \ ١٨٧] لِأَنَّ الْمُرَادَ بِمَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمُ الْوَلَدُ، عَلَى قَوْلِ الْجُمْهُورِ وَهُوَ اخْتِيَارُ ابْنِ جَرِيرٍ، وَقَدْ نَقَلَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ وَالْحَكَمِ وَعِكْرِمَةَ وَالْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ وَالسُّدِّيِّ، وَالرَّبِيعِ وَالضَّحَّاكِ بْنِ مُزَاحِمٍ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ ابْتِغَاءَ الْوَلَدِ إِنَّمَا هُوَ بِالْجِمَاعِ فِي الْقُبُلِ. فَالْقُبُلُ إِذَنْ هُوَ الْمَأْمُورُ بِالْمُبَاشَرَةِ فِيهِ بِمَعْنَى الْجِمَاعِ، فَيَكُونُ مَعْنَى الْآيَةِ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَلْتَكُنْ تِلْكَ الْمُبَاشَرَةُ فِي مَحَلِّ ابْتِغَاءِ الْوَلَدِ، الَّذِي هُوَ الْقُبُلُ دُونَ غَيْرِهِ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ [٢ \ ١٨٧] ، يَعْنِي الْوَلَدَ.
İkincisi: Yüce Allah'ın: { فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } “Artık şimdi onlarla birleşin ve Allah'ın sizin için yazdığını arayın” [2/187] kavlidir. Zira cumhurun kavline ve İbn Cerîr'in tercihine göre 'Allah'ın sizin için yazdığı' şeyden maksat çocuktur. Nitekim bunu İbn Abbâs, Mücâhid, el-Hakem, İkrime, el-Hasan el-Basrî, es-Süddî, er-Rebî' ve Dahhâk b. Müzâhim'den nakletmiştir. Bilinmektedir ki çocuk arayışı ancak önden (kubülden) cinsel ilişki ile olur. O hâlde cinsel ilişki anlamında doğrudan temas kurulması emredilen yer öndür (kubüldür). Buna göre ayetin anlamı: 'Artık şimdi onlarla birleşin ve bu birleşme, başkası değil sadece ön (kubül) olan çocuk arama yerinde olsun' demektir; bunun delili de: { وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } “ve Allah'ın sizin için yazdığını arayın” [2/187] yani çocuğu [arayın] kavlidir.
وَيَتَّضِحُ لَكَ مِنْ هَذَا أَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: أَنَّى شِئْتُمْ [٢ \ ٢٢٣] يَعْنِي أَنْ يَكُونَ الْإِتْيَانُ فِي مَحَلِّ الْحَرْثِ عَلَى أَيِّ حَالَةٍ شَاءَ الرَّجُلُ، سَوَاءٌ كَانَتِ الْمَرْأَةُ مُسْتَلْقِيَةً، أَوْ بَارِكَةً، أَوْ عَلَى جَنْبٍ، أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ، وَيُؤَيِّدُ هَذَا مَا رَوَاهُ الشَّيْخَانِ وَأَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ، عَنْ جَابِرٍ ﵁ قَالَ: كَانَتِ الْيَهُودُ تَقُولُ: إِذَا جَامَعَهَا مِنْ وَرَائِهَا جَاءَ الْوَلَدُ أَحْوَلَ، فَنَزَلَتْ نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ.
Bundan sana açıkça anlaşılır ki Yüce Allah'ın: { أَنَّى شِئْتُمْ } “nasıl dilerseniz” [2/223] kavlinin anlamı; yaklaşmanın ekim yerinde olması şartıyla kadının sırtüstü, dizüstü çökmüş, yan yatmış veya başka bir pozisyonda olması fark etmeksizin erkeğin dilediği herhangi bir şekilde olması demektir. Bunu Şeyhayn (Buhârî ve Müslim), Ebû Dâvûd ve Tirmizî'nin Câbir radıyallâhu anh'tan rivayet ettiği şu hadis teyit etmektedir: Yahudiler, 'Erkek kadına arkasından yaklaşıp [önünden] cinsel ilişkide bulunursa çocuk şaşı olur' derlerdi. Bunun üzerine: { نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ } “Kadınlarınız sizin için bir ekindir; o hâlde ekininize dilediğiniz şekilde gelin” ayeti indi.
فَظَهَرَ مِنْ هَذَا أَنَّ جَابِرًا ﵁ يَرَى أَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ: فَأْتُوهُنَّ فِي الْقُبُلِ عَلَى أَيَّةِ حَالَةٍ شِئْتُمْ، وَلَوْ كَانَ مِنْ وَرَائِهَا.
Buradan açığa çıkmıştır ki Câbir radıyallâhu anh, ayetin anlamının: 'Arka tarafından dahi olsa dilediğiniz herhangi bir şekilde onlara önden (kubülden) yaklaşın' şeklinde olduğunu görmektedir.
وَالْمُقَرَّرُ فِي عُلُومِ الْحَدِيثِ أَنَّ تَفْسِيرَ الصَّحَابِيِّ الَّذِي لَهُ تَعَلُّقٌ بِسَبَبِ النُّزُولِ لَهُ حُكْمُ الرَّفْعِ كَمَا عَقَدَهُ صَاحِبُ «طَلْعَةِ الْأَنْوَارِ» ، بِقَوْلِهِ: [الرَّجَزِ]
Hadis usulü ilimlerinde yerleşik olan kurala göre, bir sahabinin nüzul sebebiyle bağlantılı olan tefsiri merfû hükmündedir; nitekim Tal'atü'l-Envâr sahibi bunu şu sözüyle nazmetmiştir: [Recez]
تَفْسِيرُ صَاحِبٍ لَهُ تَعَلُّقٌ ... بِالسَّبَبِ الرَّفْعُ لَهُ مُحَقِّقٌ
Bir sahabinin sebebe bağlı olan tefsiri... kesin olarak merfû hükmündedir.
وَقَدْ قَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ مَا نَصُّهُ: وَمَا اسْتَدَلَّ بِهِ الْمُخَالِفُ مِنْ أَنَّ قَوْلَهُ ﷿: أَنَّى شِئْتُمْ شَامِلٌ لِلْمَسَالِكِ بِحُكْمِ عُمُومِهَا، فَلَا حُجَّةَ فِيهَا ; إِذْ هِيَ مُخَصَّصَةٌ بِمَا ذَكَرْنَاهُ، وَبِأَحَادِيثَ صَحِيحَةٍ حِسَانٍ
Kurtubî, Yüce Allah'ın: { فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ } “Ekininize dilediğiniz gibi gelin” kavlinin tefsirinde aynen şöyle demiştir: 'Muhalifin, Azîz ve Celîl olan Allah'ın: { أَنَّى شِئْتُمْ } “dilediğiniz gibi” kavlinin umumunun hükmüyle bütün yolları kapsadığı şeklindeki istidlali geçerli bir delil değildir; zira bu ifade zikrettiğimiz hususlarla ve sahih, hasen,'
شَهِيرَةٍ، رَوَاهَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ اثْنَا عَشَرَ صَحَابِيًّا، بِمُتُونٍ مُخْتَلِفَةٍ، كُلُّهَا مُتَوَارِدَةٌ عَلَى تَحْرِيمِ إِتْيَانِ النِّسَاءِ فِي الْأَدْبَارِ، ذَكَرَهَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ فِي «مُسْنَدِهِ» وَأَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ وَالتِّرْمِذِيُّ وَغَيْرُهُمْ.
meşhur hadislerle tahsis edilmiştir. Bu hadisleri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den on iki sahabi farklı metinlerle rivayet etmiş olup hepsi de kadınlara arkadan (dübürden) yaklaşmanın haram olduğu hususunda birleşmektedir. Bu hadisleri Ahmed b. Hanbel Müsned'inde, Ebû Dâvûd, Nesâî, Tirmizî ve diğerleri zikretmişlerdir.
وَقَدْ جَمَعَهَا أَبُو الْفَرَجِ الْجَوْزِيُّ بِطُرُقِهَا فِي جُزْءٍ سَمَّاهُ «تَحْرِيمُ الْمَحَلِّ الْمَكْرُوهِ» .
Ebû'l-Ferec el-Cevzî bu rivayetleri bütün tarîkleriyle 'Tahrîmü'l-Mahalli'l-Mekrûh' (Mekruh Olan Yerin Haramlığı) adını verdiği bir cüzde toplamıştır.
وَلِشَيْخِنَا أَبِي الْعَبَّاسِ أَيْضًا فِي ذَلِكَ جُزْءٌ سَمَّاهُ «إِظْهَارُ إِدْبَارِ مَنْ أَجَازَ الْوَطْءَ فِي الْأَدْبَارِ» قُلْتُ: وَهَذَا هُوَ الْحَقُّ الْمُتَّبَعُ، وَالصَّحِيحُ فِي الْمَسْأَلَةِ.
Hocamız Ebu'l-Abbâs'ın da bu hususta 'İzhâru İdbâri Men Ecâze'l-Vat'e fi'l-Edbâr' (Dübürden İlişkiye İzin Verenin Yüz Çevirişinin Açıklanması) adını verdiği bir cüzü vardır. Derim ki: Uyulması gereken hak ve meselede doğru olan görüş budur.
وَلَا يَنْبَغِي لِمُؤْمِنٍ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يَعْرُجَ فِي هَذِهِ النَّازِلَةِ عَلَى زَلَّةِ عَالِمٍ بَعْدَ أَنْ تَصِحَّ عَنْهُ، وَقَدْ حَذَّرْنَا مِنْ زَلَّةِ الْعَالِمِ. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ خِلَافُ هَذَا، وَتَكْفِيرُ مَنْ فَعَلَهُ وَهَذَا هُوَ اللَّائِقُ بِهِ ﵁، وَكَذَلِكَ كَذَّبَ نَافِعٌ مَنْ أَخْبَرَ عَنْهُ بِذَلِكَ، كَمَا ذَكَرَ النَّسَائِيُّ، وَقَدْ تَقَدَّمَ.
Allah'a ve ahiret gününe inanan bir kimseye, bu meselede bir âlimden hata sabit olduktan sonra onun zellesine yönelmek yakışmaz; zira âlimin zellesine karşı uyarılmış bulunmaktayız. İbn Ömer'den bunun aksi ve bunu yapanı tekfir ettiği rivayet edilmiştir; ona radıyallâhu anh yakışan da budur. Aynı şekilde Nâfi', Nesâî'nin zikrettiği ve daha önce geçtiği üzere onun hakkında bunu haber veren kişiyi yalanlamıştır.
وَأَنْكَرَ ذَلِكَ مَالِكٌ وَاسْتَعْظَمَهُ، وَكَذَّبَ مَنْ نَسَبَ ذَلِكَ إِلَيْهِ، وَرَوَى الدَّارِمِيُّ فِي «مُسْنَدِهِ» عَنْ سَعِيدِ بْنِ يَسَارٍ أَبِي الْحُبَابِ، قَالَ: قُلْتُ لِابْنِ عُمَرَ: مَا تَقُولُ فِي الْجَوَارِي حِينَ أُحَمِّضُ لَهُنَّ؟ قَالَ: وَمَا التَّحْمِيضُ؟ فَذَكَرْتُ لَهُ الدُّبُرَ. فَقَالَ: هَلْ يَفْعَلُ ذَلِكَ أَحَدٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ؟ وَأَسْنَدَ عَنْ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحِي مِنَ الْحَقِّ، لَا تَأْتُوا النِّسَاءَ فِي أَعْجَازِهِنَّ» وَمِثْلَهُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ طَلْقٍ، وَأَسْنَدَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «مَنْ أَتَى امْرَأَةً فِي دُبُرِهَا لَمْ يَنْظُرِ اللَّهُ إِلَيْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ» .
Mâlik de bunu inkâr edip çok çirkin görmüş ve bunu kendisine nispet eden kimseyi yalanlamıştır. Dârimî Müsned'inde Saîd b. Yesâr Ebû'l-Hubâb'dan şöyle rivayet etmiştir: İbn Ömer'e: 'Cariyeler hakkında, onlara tahmîd yaptığım zaman ne dersin?' dedim. O: 'Tahmîd nedir?' dedi. Ona dübürü zikrettim. Bunun üzerine: 'Müslümanlardan hiç kimse bunu yapar mı?' dedi. Yine Huzeyme b. Sâbit'ten şöyle isnad etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: 'Ey insanlar, şüphesiz Allah haktan hayâ etmez; kadınlara arkalarından yaklaşmayın.' Benzeri Ali b. Talk'tan da nakledilmiştir. Ebû Hüreyre'den de Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu isnad etmiştir: 'Kim bir kadına arkasından (dübüründen) yaklaşırsa Allah kıyamet gününde ona [rahmet nazarıyla] bakmaz.'
وَرُوِيَ أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ فِي مُسْنَدِهِ عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «تِلْكَ اللُّوطِيَّةُ الصُّغْرَى» يَعْنِي إِتْيَانَ الْمَرْأَةِ فِي دُبُرِهَا. وَرُوِيَ عَنْ طَاوُسٍ أَنَّهُ قَالَ: كَانَ بِدْءُ عَمَلِ قَوْمِ لُوطٍ إِتْيَانَ النِّسَاءِ فِي أَدْبَارِهِنَّ، قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَإِذَا ثَبَتَ الشَّيْءُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ اسْتَغْنَى بِهِ عَمَّا سِوَاهُ، مِنَ الْقُرْطُبِيِّ بِلَفْظِهِ. وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ أَيْضًا مَا نَصُّهُ: وَقَالَ مَالِكٌ لِابْنِ وَهْبٍ، وَعَلِيِّ بْنِ زِيَادٍ، لَمَّا أَخْبَرَاهُ أَنَّ نَاسًا بِمِصْرَ يَتَحَدَّثُونَ عَنْهُ أَنَّهُ يُجِيزُ ذَلِكَ، فَنَفَرَ مِنْ ذَلِكَ وَبَادَرَ إِلَى تَكْذِيبِ النَّاقِلِ، فَقَالَ: كَذَبُوا عَلَيَّ، كَذَبُوا عَلَيَّ، كَذَبُوا عَلَيَّ، ثُمَّ قَالَ: أَلَسْتُمْ قَوْمًا عَرَبًا؟ أَلَمْ يَقُلِ اللَّهُ تَعَالَى: نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ، وَهَلْ يَكُونُ الْحَرْثُ إِلَّا فِي مَوْضِعِ الْمَنْبَتِ؟ مِنْهُ بِلَفْظِهِ أَيْضًا.
Ebû Dâvûd et-Tayâlisî Müsned'inde Katâde'den, o Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o Abdullah b. Amr'dan, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etmiştir: 'Bu, küçük lûtîliktir' yani kadına arkasından (dübüründen) yaklaşmaktır. Tâvûs'tan da şöyle rivayet edilmiştir: 'Lût kavminin amelinin başlangıcı kadınlara arkalarından (dübürlerinden) yaklaşmaktı.' İbnü'l-Münzir der ki: 'Bir şey Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olursa, artık başka her şeyden müstağni kılar.' Bu söz Kurtubî'den aynen nakledilmiştir. Kurtubî yine aynen şöyle demiştir: Mâlik, İbn Vehb ve Ali b. Ziyâd'a -Mısır'da bazı insanların kendisinin buna izin verdiğini konuştuklarını haber verdiklerinde- bundan şiddetle nefret edip nakledeni hemen yalanlayarak şöyle dedi: 'Bana iftira atmışlar, bana iftira atmışlar, bana iftira atmışlar! Sonra şöyle dedi: Sizler Arap bir kavim değil misiniz? Yüce Allah: { نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ } “Kadınlarınız sizin için bir ekindir” buyurmadı mı? Ekin ancak bitme/tohum yerinde olmaz mı?' Bu da yine Kurtubî'den aynen nakledilmiştir.
وَمِمَّا يُؤَيِّدُ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ إِتْيَانُ النِّسَاءِ فِي أَدْبَارِهِنَّ، أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَرَّمَ الْفَرْجَ فِي الْحَيْضِ ; لِأَجْلِ الْقَذَرِ الْعَارِضِ لَهُ، مُبَيِّنًا أَنَّ ذَلِكَ الْقَذَرَ هُوَ عِلَّةُ الْمَنْعِ بِقَوْلِهِ: قُلْ هُوَ أَذًى فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِي الْمَحِيضِ [٢ \ ٢٢٢] فَمِنْ بَابِ أَوْلَى تَحْرِيمُ الدُّبُرِ لِلْقَذَرِ وَالنَّجَاسَةِ اللَّازِمَةِ، وَلَا يَنْتَقِضُ ذَلِكَ بِجَوَازِ وَطْءِ الْمُسْتَحَاضَةِ ; لِأَنَّ دَمَ الِاسْتِحَاضَةِ لَيْسَ فِي الِاسْتِقْذَارِ كَدَمِ الْحَيْضِ، وَلَا كَنَجَاسَةِ الدُّبُرِ ; لِأَنَّهُ دَمُ انْفِجَارِ الْعِرْقِ فَهُوَ كَدَمِ الْجُرْحِ، وَمِمَّا يُؤَيِّدُ مَنْعَ الْوَطْءِ فِي الدُّبُرِ إِطْبَاقُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ الرَّتْقَاءَ الَّتِي لَا يُوصَلُ إِلَى وَطْئِهَا مَعِيبَةٌ تُرَدُّ بِذَلِكَ الْعَيْبِ.
Kadınlara arkalarından (dübürlerinden) yaklaşmanın caiz olmadığını teyit eden delillerden biri de, Yüce Allah'ın arızî bir pislik sebebiyle hayız esnasında cinsel ilişkiyi haram kılmış ve: { قُلْ هُوَ أَذًى فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِي الْمَحِيضِ } “De ki: O bir ezadır (pisliktir). Hayız halinde kadınlardan uzak durun” [2/222] kavliyle bu pisliğin yasaklama illeti olduğunu beyan etmiş olmasıdır. O hâlde süreklilik arz eden pislik ve ayrılmayan necaset sebebiyle dübürün haram olması evleviyetledir. Müstehâza (özür kanı gören) kadınla cinsel ilişkinin caiz olması bu hükmü bozmaz; çünkü istihâze kanı iğrençlik bakımından ne hayız kanı gibidir ne de dübürün necaseti gibidir; zira o damar çatlaması kanıdır ve yara kanı gibidir. Dübürden ilişkiyi yasaklamayı teyit eden bir husus da, cinsel ilişkiye imkân vermeyecek derecede kapalı (retkâ) olan kadının ayıplı sayıldığı ve bu ayıp sebebiyle nikâhının feshedilebileceği hususunda ulemanın ittifakıdır.
قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: لَمْ يَخْتَلِفِ الْعُلَمَاءُ فِي ذَلِكَ، إِلَّا شَيْئًا جَاءَ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ مِنْ وَجْهٍ لَيْسَ بِالْقَوِيِّ أَنَّ الرَّتْقَاءَ لَا تُرَدُّ بِالرَّتْقِ. وَالْفُقَهَاءُ كُلُّهُمْ عَلَى خِلَافِ ذَلِكَ.
İbn Abdilber şöyle demiştir: 'Ömer b. Abdülazîz'den zayıf bir yolla gelen, kapalı kadının (retkâ) bu kapalılık sebebiyle geri verilmeyeceğine dair görüş müstesna, ulema bu hususta ihtilaf etmemiştir. Bütün fakihler bunun aksini savunmaktadır.'
قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَفِي إِجْمَاعِهِمْ هَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الدُّبُرَ لَيْسَ بِمَوْضِعِ وَطْءٍ وَلَوْ كَانَ مَوْضِعًا لِلْوَطْءِ مَا رُدَّتْ مَنْ لَا يُوصَلُ إِلَى وَطْئِهَا فِي الْفَرْجِ، فَإِنْ قِيلَ: قَدْ يَكُونُ رَدُّ الرَّتْقَاءِ لِعِلَّةِ عَدَمِ النَّسْلِ فَلَا يُنَافِي أَنَّهَا تُوطَأُ فِي الدُّبُرِ، فَالْجَوَابُ أَنَّ الْعُقْمَ لَا يُرَدُّ بِهِ، وَلَوْ كَانَتْ عِلَّةُ رَدِّ الرَّتْقَاءِ عَدَمَ النَّسْلِ لَكَانَ الْعُقْمُ مُوجِبًا لِلرَّدِّ.
Kurtubî şöyle demiştir: 'Onların bu icmaında, dübürün bir ilişki yeri olmadığına delil vardır; zira şayet orası bir ilişki yeri olsaydı, ön tarafından (fecrden) ilişkiye imkân vermeyen kadın geri verilmezdi.' Şayet: 'Kapalı kadının (retkâ) geri verilmesi neslin olmaması illetinden kaynaklanıyor olabilir, bu durum onun dübüründen cinsel ilişkiye girilmesine engel teşkil etmez' denilirse; cevap şudur: Kısırlık bir geri verme sebebi değildir. Eğer retkâ olan kadının geri verilme illeti neslin olmaması olsaydı, kısırlığın da geri vermeyi gerektirmesi gerekirdi.
وَقَدْ حَكَى الْقُرْطُبِيُّ الْإِجْمَاعَ عَلَى أَنَّ الْعُقْمَ لَا يُرَدُّ بِهِ، فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأْتُوا حَرْثَكُمْ فَإِذَا تَحَقَّقَتْ مِنْ هَذِهِ الْأَدِلَّةِ أَنَّ وَطْءَ الْمَرْأَةِ فِي دُبُرِهَا حَرَامٌ فَاعْلَمْ أَنَّ مَنْ رُوِيَ عَنْهُ جَوَازُ ذَلِكَ كَابْنِ عُمَرَ، وَأَبِي سَعِيدٍ وَجَمَاعَاتٍ مِنَ الْمُتَقَدِّمِينَ وَالْمُتَأَخِّرِينَ، يَجِبُ حَمْلُهُ عَلَى أَنَّ مَرَادَهُمْ بِالْإِتْيَانِ فِي الدُّبُرِ إِتْيَانُهَا فِي الْفَرْجِ مِنْ جِهَةِ الدُّبُرِ، كَمَا يُبَيِّنُهُ حَدِيثُ جَابِرٍ، وَالْجَمْعُ وَاجِبٌ إِذَا أَمْكَنَ. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ مَا نَصُّهُ: قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الدَّارِمِيُّ فِي «مُسْنَدِهِ» : حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ يَعْقُوبَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ يَسَارٍ أَبِي الْحُبَابِ، قَالَ: قُلْتُ لِابْنِ عُمَرَ: مَا تَقُولُ فِي الْجَوَارِي أَيُحَمَّضُ لَهُنَّ؟ قَالَ: وَمَا التَّحْمِيضُ؟ فَذَكَرَ الدُّبُرَ، فَقَالَ: وَهَلْ يَفْعَلُ ذَلِكَ أَحَدٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ؟ وَكَذَا رَوَاهُ ابْنُ وَهْبٌ، وَقُتَيْبَةُ، عَنِ اللَّيْثِ.
Nitekim Kurtubî, Yüce Allah'ın: { فَأْتُوا حَرْثَكُمْ } “Ekininize gelin” kavlinin tefsirinde kısırlığın geri verme sebebi olmadığı hususunda icma nakletmiştir. Bu delillerden kadına dübüründen yaklaşmanın haram olduğunu kesin olarak anladığında bil ki, İbn Ömer, Ebû Saîd ile geçmiş ve sonraki ulemadan bazı kimselerden bunun caiz olduğuna dair nakledilen rivayetlerin, Câbir hadisinin açıkladığı üzere onların dübürden gelmekle maksatlarının arkadan yaklaşıp ön taraftan (fercden) ilişkiye girmek olduğuna hamledilmesi vaciptir; zira mümkün olduğunda telif etmek vaciptir. İbn Kesîr, { فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ } “Ekininize dilediğiniz gibi gelin” kavlinin tefsirinde aynen şöyle demiştir: Ebû Muhammed Abdurrahman b. Abdillâh ed-Dârimî Müsned'inde şöyle demiştir: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, bize Leys anlattı, Hâris b. Ya'kûb'dan, o Saîd b. Yesâr Ebû'l-Hubâb'dan, o şöyle dedi: İbn Ömer'e: 'Cariyelere tahmîd yapılır mı, bu konuda ne dersin?' dedim. 'Tahmîd nedir?' dedi. Dübürü zikretti. Bunun üzerine: 'Müslümanlardan hiç kimse bunu yapar mı?' dedi. İbn Vehb ve Kuteybe de Leys'ten bu şekilde rivayet etmişlerdir.
وَهَذَا إِسْنَادٌ صَحِيحٌ وَنَصٌّ صَرِيحٌ مِنْهُ بِتَحْرِيمِ ذَلِكَ، فَكُلُّ مَا وَرَدَ عَنْهُ مِمَّا يُحْتَمَلُ، وَيُحْتَمَلُ فَهُوَ مَرْدُودٌ إِلَى هَذَا الْمُحْكَمِ مِنْهُ بِلَفْظِهِ، وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّ قَوْلَهُ: أَنَّى شِئْتُمْ،
Bu, sahih bir senettir ve onun ağzından bunun haram olduğuna dair açık bir nastır. Dolayısıyla ondan gelen ve farklı ihtimallere açık olan rivayetler, onun bu muhkem sözüne irca edilir. Sen de bilmiş oldun ki O'nun: { أَنَّى شِئْتُمْ } “nasıl dilerseniz” kavlinde,
لَا دَلِيلَ فِيهِ لِلْوَطْءِ فِي الدُّبُرِ ; لِأَنَّهُ مُرَتَّبٌ بِالْفَاءِ التَّعْقِيبِيَّةِ، عَلَى قَوْلِهِ: نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ وَمَعْلُومٌ أَنَّ الدُّبُرَ لَيْسَ مَحَلَّ حَرْثٍ، وَلَا يَنْتَقِضُ هَذَا بِجَوَازِ الْجِمَاعِ فِي عُكَنِ الْبَطْنِ، وَفِي الْفَخِذَيْنِ، وَالسَّاقَيْنِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مَعَ أَنَّ الْكُلَّ لَيْسَ مَحَلَّ حَرْثٍ ; لِأَنَّ ذَلِكَ يُسَمَّى اسْتِمْنَاءً لَا جِمَاعًا. وَالْكَلَامُ فِي الْجِمَاعِ ; لِأَنَّ الْمُرَادَ بِالْإِتْيَانِ فِي قَوْلِهِ: فَأْتُوا حَرْثَكُمْ الْجِمَاعُ، وَالْفَارِقُ مَوْجُودٌ ; لِأَنَّ عُكَنَ الْبَطْنِ وَنَحْوَهَا لَا قَذَرَ فِيهَا، وَالدُّبُرُ فِيهِ الْقَذَرُ الدَّائِمُ، وَالنَّجَسُ الْمُلَازِمُ.
dübürden ilişki için hiçbir delil yoktur; çünkü bu ifade ta'kîb ifade eden 'fâ' ile O'nun: { نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ } “Kadınlarınız sizin için bir ekindir” kavline bağlanmıştır. Bilinmektedir ki dübür bir ekim yeri değildir. Hiçbirinin bir ekim yeri olmamasına rağmen karın büklümlerinde, iki uyluk arasında, iki baldır arasında ve benzeri yerlerde faydalanmanın caiz olmasıyla bu hüküm bozulmaz; çünkü bu cinsel ilişki (cima) değil istimnâ (tatmin) olarak adlandırılır. Hüküm konusu ise cinsel ilişkidedir; zira O'nun: { فَأْتُوا حَرْثَكُمْ } “ekininize gelin” kavlindeki yaklaşmaktan maksat cinsel ilişkidir. Ayrıca aradaki fark mevcuttur; çünkü karın büklümlerinde ve benzeri yerlerde pislik yoktur; dübürde ise sürekli bir pislik ve ayrılmayan bir necaset vardır.
وَقَدْ عَرَفْنَا مِنْ قَوْلِهِ: قُلْ هُوَ أَذًى فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ [٢ \ ٢٢٢] أَنَّ الْوَطْءَ فِي مَحَلِّ الْأَذَى لَا يَجُوزُ.
Biz O'nun: { قُلْ هُوَ أَذًى فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ } “De ki: O bir ezadır; kadınlardan uzak durun” [2/222] kavlinden, eza (pislik) bulunan yere yaklaşmanın caiz olmadığını öğrenmiş bulunuyoruz.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: مَعْنَى قَوْلِهِ: مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ، أَيْ: مِنَ الْمَكَانِ الَّذِي أَمَرَكُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِتَجَنُّبِهِ ; لِعَارِضِ الْأَذَى وَهُوَ الْفَرْجُ وَلَا تَعْدُوهُ إِلَى غَيْرِهِ، وَيُرْوَى هَذَا الْقَوْلُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ، وَقَتَادَةَ، وَالرَّبِيعِ وَغَيْرِهِمْ، وَعَلَيْهِ فَقَوْلُهُ: مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ يُبَيِّنُهُ: قُلْ هُوَ أَذًى فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ الْآيَةَ ; لِأَنَّ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ مَحَلَّ الْأَذَى الَّذِي هُوَ الْحَيْضُ إِنَّمَا هُوَ الْقُبُلُ، وَهَذَا الْقَوْلُ رَاجِعٌ فِي الْمَعْنَى إِلَى مَا ذَكَرْنَا، وَهَذَا الْقَوْلُ مَبْنِيٌّ عَلَى أَنَّ النَّهْيَ عَنِ الشَّيْءِ أَمْرٌ بِضِدِّهِ ; لِأَنَّ مَا نَهَى اللَّهُ عَنْهُ فَقَدْ أَمَرَ بِضِدِّهِ، وَلِذَا تَصِحُّ الْإِحَالَةُ فِي قَوْلِهِ: أَمَرَكُمُ اللَّهُ عَلَى النَّهْيِ فِي قَوْلِهِ: وَلَا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ وَالْخِلَافُ فِي النَّهْيِ عَنِ الشَّيْءِ هُوَ أَمْرٌ بِضِدِّهِ مَعْرُوفٌ فِي الْأُصُولِ، وَقَدْ أَشَارَ لَهُ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» بِقَوْلِهِ: [الرَّجَزِ]
Bazı âlimler şöyle demiştir: O'nun { مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ } “Allah'ın size emrettiği yerden” kavlinin anlamı: 'Yüce Allah'ın geçici eza sebebiyle sakınmanızı emrettiği yerden -ki o da fercdir- [yaklaşın] ve onu bırakıp başkasına geçmeyin' demektir. Bu görüş İbn Abbâs, Mücâhid, Katâde, er-Rebî' ve başkalarından rivayet edilmiştir. Buna göre O'nun: { مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ } “Allah'ın size emrettiği yerden” kavlini: { قُلْ هُوَ أَذًى فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ } “De ki: O bir ezadır; kadınlardan uzak durun...” ayeti açıklamaktadır; çünkü hayız olan eza mahallinin ancak ön taraf (kubül) olduğu malumdur. Bu görüş anlam bakımından zikrettiğimiz hususa dönmektedir. Bu görüş, bir şeyi yasaklamanın onun zıddını emretmek olduğu esasına dayanmaktadır; zira Allah'ın nehyettiği şey, aynı zamanda O'nun zıddını emrettiği şeydir. Bu sebeple: { أَمَرَكُمُ اللَّهُ } “Allah'ın size emrettiği” kavlindeki atıf, { وَلَا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ } “temizleninceye kadar onlara yaklaşmayın” kavlindeki nehiye raci olmaktadır. Bir şeyi yasaklamanın zıddını emretmek olup olmadığı hususundaki ihtilaf ise fıkıh usulünde meşhurdur. Merâkı's-Suûd müellifi buna şu sözüyle işaret etmiştir: [Recez]
وَالنَّهْيُ فِيهِ غَابِرُ الْخِلَافِ ... أَوْ أَنَّهُ أَمْرٌ بِالِائْتِلَافِ
Nehiyde de önceki ihtilaf geçerlidir... yahut o ittifakla bir emirdir.
وَقِيلَ لَا قَطْعًا كَمَا فِي الْمُخْتَصَرْ ... وَهُوَ لَدَى السُّبْكِيِّ رَأْيٌ مَا انْتَصَرَ
Muhtasar'da olduğu gibi 'kesinlikle emir değildir' de denilmiştir... Bu görüş Sübkî'ye göre taraftar bulamamış bir görüştür.
وَمُرَادُهُ بِغَابِرِ الْخِلَافِ: هُوَ مَا ذُكِرَ قَبْلَ هَذَا مِنَ الْخِلَافِ فِي الْأَمْرِ بِالشَّيْءِ، هَلْ هُوَ عَيْنُ النَّهْيِ عَنْ ضِدِّهِ، أَوْ مُسْتَلْزِمٌ لَهُ أَوْ لَيْسَ عَيْنَهُ وَلَا مُسْتَلْزِمًا لَهُ؟ يَعْنِي أَنَّ ذَلِكَ الْخِلَافَ أَيْضًا فِي النَّهْيِ عَنِ الشَّيْءِ هَلْ هُوَ عَيْنُ الْأَمْرِ بِضِدِّهِ؟ أَوْ ضِدٌّ مِنْ أَضْدَادِهِ إِنْ تَعَدَّدَتْ؟ أَوْ مُسْتَلْزِمٌ لِذَلِكَ؟ أَوْ لَيْسَ عَيْنَهُ وَلَا مُسْتَلْزِمًا لَهُ؟ وَزَادَ فِي النَّهْيِ قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ أَمَرَ بِالضِّدِّ اتِّفَاقًا.
'Önceki ihtilaf' ile kastettiği: Bundan önce bir şeyin emredilmesinin, zıddının nehyedilmesinin aynısı mı olduğu, onu gerektirdiği mi yoksa ne aynısı ne de gerektirdiği mi olduğu konusundaki ihtilaftır. Yani aynı ihtilaf bir şeyin nehyedilmesinde de geçerlidir: Acaba zıddının emredilmesinin aynısı mıdır, birden çoksa zıtlarından birinin emri midir, bunu gerektirir mi, yoksa ne aynısıdır ne de gerektirir mi? Nehiy konusunda iki görüş daha eklemiştir: Birincisi, onun ittifakla zıddın emri olduğudur.
وَالثَّانِي: أَنَّهُ لَيْسَ أَمْرًا بِهِ قَطْعًا، وَعَزَا الْأَخِيرَ لِابْنِ الْحَاجِبِ فِي «مُخْتَصَرِهِ» ، وَأَشَارَ إِلَى أَنَّ السُّبْكِيَّ فِي «جَمْعِ الْجَوَامِعِ» ذَكَرَ أَنَّهُ لَمْ يَرَ ذَلِكَ الْقَوْلَ لِغَيْرِ ابْنِ الْحَاجِبِ.
İkincisi ise kesinlikle onun emri olmadığıdır. Bu son görüşü İbnü'l-Hâcib'e 'Muhtasar' adlı eserinde nispet etmiş ve Sübkî'nin 'Cem'u'l-Cevâmi''de bu görüşü İbnü'l-Hâcib'den başkasına ait olarak görmediğini zikrettiğine işaret etmiştir.
وَقَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَى مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ أَيْ: مِنَ الْجِهَاتِ الَّتِي يَحِلُّ فِيهَا أَنْ تُقْرَبَ الْمَرْأَةُ، وَلَا تَقْرَبُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ لَا يَحِلُّ، كَمَا إِذَا كُنَّ صَائِمَاتٍ، أَوْ مُحْرِمَاتٍ، أَوْ مُعْتَكِفَاتٍ.
Zeccâc demiştir ki: { مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ } kavlinin anlamı: 'Kadına yaklaşmanın helal olduğu yönlerden [yaklaşın]; oruçlu, ihramlı veya itikafta oldukları zaman gibi helal olmayan yönlerden onlara yaklaşmayın' demektir.
وَقَالَ أَبُو رَزِينٍ وَعِكْرِمَةُ وَالضَّحَّاكُ وَغَيْرُ وَاحِدٍ: مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ يَعْنِي طَاهِرَاتٍ غَيْرِ حُيَّضٍ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Ebû Rezîn, İkrime, Dahhâk ve pek çok âlim ise: { مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ } yani 'hayızlı değil temiz oldukları hâlde' demektir, demişlerdir. Doğru bilgi Yüce Allah katındadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ)
Yüce Allah'ın: { وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ } “Fakat sizi kalplerinizin kazandığı (bile bile yaptığınız yeminler) sebebiyle sorumlu tutar” kavlinde,
لَمْ يُصَرِّحْ هُنَا بِالْمُرَادِ بِمَا كَسَبَتْهُ قُلُوبُهُمْ، وَلَمْ يَذْكُرْ هُنَا مَا يَتَرَتَّبُ عَلَى ذَلِكَ إِذَا حَنِثَ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي سُورَةِ «الْمَائِدَةِ» أَنَّ الْمُرَادَ بِمَا كَسَبَتِ الْقُلُوبُ، هُوَ عَقْدُ الْيَمِينِ بِالنِّيَّةِ وَالْقَصْدِ، وَبَيَّنَ أَنَّ اللَّازِمَ فِي ذَلِكَ إِذَا حَنِثَ كَفَّارَةٌ، هِيَ: إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاكِينَ أَوْ كِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ، وَمَنْ عَجَزَ عَنْ وَاحِدٍ مِنَ الثَّلَاثَةِ فَصَوْمُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا عَقَّدْتُمُ الْأَيْمَانَ فَكَفَّارَتُهُ إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاكِينَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ ذَلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمَانِكُمْ إِذَا حَلَفْتُمْ الْآيَةَ [٥ \ ٨٩] .
kalplerinin kazandığı şeyden ne kastedildiği burada açıkça belirtilmemiş ve yemin bozulduğunda buna neyin terettüp edeceği burada zikredilmemiştir. Fakat Mâide Suresi'nde kalplerin kazanmasından maksadın niyet ve kasıtla yemini bağlamak olduğunu açıklamış ve yemin bozulduğunda gereken şeyin bir keffâret olduğunu, onun da: on yoksulu doyurmak, yahut onları giydirmek, yahut bir köle azat etmek, bunlardan birine güç yetiremeyen kimse için ise üç gün oruç tutmak olduğunu şu kavlinde beyan etmiştir: { وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا عَقَّدْتُمُ الْأَيْمَانَ فَكَفَّارَتُهُ إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاكِينَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ ذَلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمَانِكُمْ إِذَا حَلَفْتُمْ } “Fakat O, bağladığınız yeminlerden dolayı sizi sorumlu tutar. Bunun keffâreti, ailenize yedirdiğinizin orta hallisinden on yoksulu doyurmak yahut onları giydirmek yahut bir köle azat etmektir. Kim [bunları] bulamazsa üç gün oruç tutmalıdır. Yemin ettiğiniz zaman yeminlerinizin keffâreti işte budur...” [5/89].
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ) ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ شُمُولُهَا لِجَمِيعِ الْمُطَلَّقَاتِ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي آيَاتٍ أُخَرَ خُرُوجَ بَعْضِ الْمُطَلَّقَاتِ مِنْ هَذَا الْعُمُومِ، كَالْحَوَامِلِ الْمَنْصُوصِ عَلَى أَنَّ عِدَّتَهُنَّ وَضْعُ الْحَمْلِ، فِي قَوْلِهِ: وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ [٦٥ \ ٤] وَكَالْمُطَلَّقَاتِ قَبْلَ الدُّخُولِ الْمَنْصُوصِ عَلَى أَنَّهُنَّ لَا عِدَّةَ عَلَيْهِنَّ أَصْلًا، بِقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا [٣٣ \ ٤٩] .
Yüce Allah'ın: { وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ } “Boşanmış kadınlar kendi başlarına üç kur' beklerler” kavlinin zahiri bütün boşanmış kadınları kapsamaktadır. Ancak başka ayetlerde, { وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ } “Yüklü kadınların süreleri ise yüklerini bırakmalarıdır” [65/4] kavlinde iddetlerinin doğum yapmak olduğu nassla belirtilen hamile kadınlar gibi, ve { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا } “Ey iman edenler! Mümin kadınları nikâhlayıp da kendilerine dokunmadan önce onları boşadığınızda, sizin için onlar üzerinde sayacağınız bir iddet yoktur. Onlara mut'a verin ve kendilerini güzel bir şekilde salıverin” [33/49] kavliyle üzerlerinde hiçbir iddet olmadığı nassla bildirilen zifaftan önce boşanmış kadınlar gibi bazı boşanmış kadınların bu umumdan çıktığını beyan etmiştir.
أَمَّا اللَّوَاتِي لَا يَحِضْنَ، لِكِبَرٍ أَوْ صِغَرٍ فَقَدْ بَيَّنَ أَنَّ عِدَّتَهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ فِي قَوْلِهِ: وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ [٦٥ \ ٤] .
Yaşlılık veya küçüklük sebebiyle hayız görmeyen kadınlara gelince; Yüce Allah onların iddetinin üç ay olduğunu şu kavlinde beyan etmiştir: { وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ } “Kadınlarınızdan hayızdan kesilenler ile henüz hayız görmemiş olanların -eğer şüpheye düşerseniz- iddetleri üç aydır” [65/4].
قَوْلُهُ تَعَالَى: ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ فِيهِ إِجْمَالٌ ; لِأَنَّ الْقُرْءَ يُطْلَقُ لُغَةً عَلَى الْحَيْضِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ ﷺ: «دَعِي الصَّلَاةَ أَيَّامَ أَقْرَائِكِ» . وَيُطْلَقُ الْقُرْءُ لُغَةً أَيْضًا عَلَى الطُّهْرِ وَمِنْهُ قَوْلُ الْأَعْشَى: [الطَّوِيلِ]
Yüce Allah'ın: { ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ } “üç kur'” kavlinde kapalılık (icmâl) vardır; çünkü kur' (قُرْء) lügatte hayız için kullanılır. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: 'Kur' günlerinde namazı bırak' buyruğu bundandır. Kur' (قُرْء) lügatte temizlik için de kullanılır. Nitekim el-A'şâ'nın şu beyti bundandır: [Tavîl]
أَفِي كُلِّ يَوْمٍ أَنْتَ جَاشِمُ غَزْوَةٍ ... تَشُدُّ لِأَقْصَاهَا عَزِيمَ عَزَائِكَا
Her gün, en uzak hedefine doğru azmini bilediğin... zorlu bir savaşa mı göğüs gerersin?
مُوَرِّثَةٍ مَالًا وَفِي الْحَيِّ رِفْعَةً ... لِمَا ضَاعَ فِيهَا مِنْ قُرُوءِ نِسَائِكَا
Mal ve kabile içinde itibar kazandıran... kadınlarının heba olan kur'larına bedel.
وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْقَرْءَ الَّذِي يَضِيعُ عَلَى الْغَازِي مِنْ نِسَائِهِ هُوَ الطُّهْرُ دُونَ الْحَيْضِ، وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمُرَادِ بِالْقُرُوءِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، هَلْ هُوَ الْأَطْهَارُ أَوِ الْحَيْضَاتُ؟
Bilinmektedir ki gazaya giden kimsenin kadınlarından heba olan kur' dönemi, hayız değil temizlik dönemidir. Ulema, bu ayet-i kerimede geçen 'kurû'' (قُرُوء) ile maksadın temizlikler mi yoksa hayızlar mı olduğu konusunda ihtilaf etmiştir.
وَسَبَبُ الْخِلَافِ اشْتِرَاكُ الْقَرْءِ بَيْنَ الطُّهْرِ وَالْحَيْضِ كَمَا ذَكَرْنَا، وَمِمَّنْ ذَهَبَ إِلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْقَرْءِ فِي الْآيَةِ الطُّهْرُ مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأُمُّ الْمُؤْمِنِينَ عَائِشَةُ، وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، وَالْفُقَهَاءُ السَّبْعَةُ، وَأَبَانُ بْنُ عُثْمَانَ، وَالزُّهْرِيُّ، وَعَامَّةُ فُقَهَاءِ الْمَدِينَةِ وَهُوَ رِوَايَةٌ عَنْ أَحْمَدَ، وَمِمَّنْ قَالَ: بِأَنَّ الْقُرُوءَ الْحَيْضَاتُ الْخُلَفَاءُ الرَّاشِدُونَ الْأَرْبَعَةُ، وَابْنُ مَسْعُودٍ، وَأَبُو مُوسَى، وَعُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ، وَأَبُو الدَّرْدَاءِ، وَابْنُ عَبَّاسٍ، وَمُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ، وَجَمَاعَةٌ مِنَ التَّابِعَيْنِ وَغَيْرُهُمْ، وَهُوَ الرِّوَايَةُ الصَّحِيحَةُ عَنْ أَحْمَدَ.
İhtilafın sebebi, zikrettiğimiz üzere kur' kelimesinin hem temizlik hem de hayız arasında müşterek bir lafız olmasıdır. Ayette kur' ile maksadın temizlik olduğu görüşüne varanlar arasında Mâlik, Şâfiî, Müminlerin Annesi Âişe, Zeyd b. Sâbit, Abdullah b. Ömer, yedi fakih (Fukahâ-i Seb'a), Ebân b. Osmân, Zührî ve Medine fakihlerinin geneli yer alır; Ahmed'den gelen bir rivayet de böyledir. Kurû'un hayızlar olduğunu söyleyenler arasında ise Dört Râşid Halife, İbn Mes'ûd, Ebû Mûsâ, Ubâde b. es-Sâmit, Ebû'd-Derdâ, İbn Abbâs, Muâz b. Cebel, tâbiînden bir cemaat ve başkaları yer alır; Ahmed'den gelen sahih rivayet de budur.
وَاحْتَجَّ كُلٌّ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ بِكِتَابٍ وَسُنَّةٍ، وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ أَنَّنَا فِي مِثْلِ ذَلِكَ نُرَجِّحُ مَا يَظْهَرُ لَنَا أَنَّ دَلِيلَهُ أَرْجَحُ أَمَّا الَّذِينَ قَالُوا الْقُرُوءُ الْحَيْضَاتُ، فَاحْتَجُّوا بِأَدِلَّةٍ كَثِيرَةٍ مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ قَالُوا: فَتَرْتِيبُ الْعِدَّةِ بِالْأَشْهُرِ عَلَى عَدَمِ الْحَيْضِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَصْلَ الْعِدَّةِ بِالْحَيْضِ، وَالْأَشْهُرُ بَدَلٌ مِنَ الْحَيْضَاتِ عِنْدَ عَدَمِهَا، وَاسْتَدَلُّوا أَيْضًا بِقَوْلِهِ: وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ [٢ \ ٢٢٨] .
Her iki grup da Kitap ve Sünnet'ten deliller getirmiştir. Biz bu kitabın mukaddimesinde, böylesi durumlarda delili bize daha kuvvetli görünen görüşü tercih edeceğimizi zikretmiştik. Kurû'un hayızlar olduğunu söyleyenler birçok delil getirmişlerdir. Bunlardan biri Yüce Allah'ın: { وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ } “Kadınlarınızdan hayızdan kesilenler ile henüz hayız görmemiş olanların -eğer şüpheye düşerseniz- iddetleri üç aydır” kavlidir. Onlar: 'İddetin aylarla tayin edilmesinin hayız görmeme şartına bağlanması, iddetin asıllarının hayız olduğunu, aylar ise hayız bulunmadığında onun bedeli olduğunu gösterir' demişlerdir. Yine Yüce Allah'ın: { وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ } “Allah'ın rahimlerinde yarattığını gizlemeleri kendilerine helal olmaz” [2/228] kavlini delil getirmişlerdir.
قَالُوا: هُوَ الْوَلَدُ أَوِ الْحَيْضُ، وَاحْتَجُّوا بِحَدِيثِ «دَعِي الصَّلَاةَ أَيَّامَ أَقْرَائِكِ» قَالُوا: إِنَّهُ ﷺ هُوَ مُبَيِّنُ الْوَحْيِ وَقَدْ أَطْلَقَ الْقَرْءَ عَلَى الْحَيْضِ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ الْمُرَادُ فِي الْآيَةِ، وَاسْتَدَلُّوا بِحَدِيثِ اعْتِدَادِ الْأَمَةِ بِحَيْضَتَيْنِ، وَحَدِيثِ اسْتِبْرَائِهَا بِحَيْضَةٍ.
Onlar: 'Bu, çocuk veya hayızdır' demişlerdir. Ayrıca 'Kur' günlerinde namazı bırak' hadisini delil getirerek: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vahyi açıklayandır ve kur' lafzını hayız için kullanmıştır; dolayısıyla bu, ayette kastedilenin o olduğunu gösterir' demişlerdir. Yine cariyenin iddetinin iki hayız olduğuna dair hadis ile onun istibrâsının bir hayız olduğuna dair hadisi delil göstermişlerdir.
وَأَمَّا الَّذِينَ قَالُوا: الْقُرُوءُ الْأَطْهَارُ، فَاحْتَجُّوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ [٦٥ \ ١] قَالُوا: عِدَّتُهُنَّ الْمَأْمُورُ بِطَلَاقِهِنَّ لَهَا، الطُّهْرُ لَا الْحَيْضُ كَمَا هُوَ صَرِيحُ الْآيَةِ، وَيَزِيدُهُ إِيضَاحًا قَوْلُهُ ﷺ فِي حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ: «فَإِنْ بَدَا لَهُ أَنْ يُطَلِّقَهَا فَلْيُطَلِّقْهَا طَاهِرًا قَبْلَ أَنْ يَمَسَّهَا فَتِلْكَ الْعِدَّةُ كَمَا أَمَرَ اللَّهُ» قَالُوا: إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ صَرَّحَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ، بِأَنَّ الطُّهْرَ هُوَ الْعِدَّةُ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ أَنْ يُطَلَّقَ لَهَا النِّسَاءُ، مُبَيِّنًا أَنَّ ذَلِكَ هُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَهُوَ نَصٌّ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ نَبِيِّهِ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ.
Kurû'un temizlikler olduğunu söyleyenlere gelince, onlar Yüce Allah'ın: { فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ } “Onları iddetleri vaktinde (iddetlerine doğru) boşayın” [65/1] kavlini delil getirmişlerdir. Onlar: 'Ayetin açık ifadesiyle kadınların kendisi içinde boşanması emredilen iddetleri hayız değil temizlik vaktidir' demişlerdir. İbn Ömer'in müttefekun aleyh olan hadisinde geçen Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözü de bunu daha da pekiştirmektedir: 'Eğer onu boşamak isterse, kendisine dokunmadan önce temiz haldeyken boşasın; işte Allah'ın emrettiği iddet budur.' Onlar derler ki: 'Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bu müttefekun aleyh hadiste, kadınların kendisi içinde boşanması Allah tarafından emredilen iddetin temizlik vakti olduğunu açıkça bildirmiş ve Yüce Allah'ın: { فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ } kavlinin anlamının bu olduğunu beyan etmiştir. Bu ise ihtilaf mahallinde Allah'ın Kitabı'ndan ve Peygamberinin Sünneti'nden kesin bir nastır.'
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: الَّذِي يَظْهَرُ لِي أَنَّ دَلِيلَ هَؤُلَاءِ هَذَا - فَصْلٌ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ -
Müellif -Allah onu affetsin- der ki: Bana öyle görünüyor ki bu grubun delili ihtilaf konusunu kökünden çözen kesin bir hükümdür;
لِأَنَّ مَدَارَ الْخِلَافِ هَلِ الْقُرُوءُ الْحَيْضَاتُ أَوِ الْأَطْهَارُ؟ وَهَذِهِ الْآيَةُ وَهَذَا الْحَدِيثُ دَلَّا عَلَى أَنَّهَا الْأَطْهَارُ.
çünkü ihtilafın ekseni, kurû'un hayızlar mı yoksa temizlikler mi olduğu üzerinedir; bu ayet ve bu hadis ise onun temizlikler olduğunu göstermiştir.
وَلَا يُوجَدُ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَلَا سُنَّةِ نَبِيِّهِ ﷺ شَيْءٌ يُقَاوِمُ هَذَا الدَّلِيلَ، لَا مِنْ جِهَةِ الصِّحَّةِ، وَلَا مِنْ جِهَةِ الصَّرَاحَةِ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ ; لِأَنَّهُ حَدِيثٌ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ مَذْكُورٌ فِي مَعْرِضِ بَيَانِ مَعْنَى آيَةٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى.
Allah'ın Kitabı'nda ve Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in Sünneti'nde -gerek sıhhat yönünden gerekse niza mahallindeki açıklık yönünden- bu delile denk gelebilecek hiçbir şey bulunmamaktadır; çünkü bu, Yüce Allah'ın Kitabı'ndan bir ayetin manasını beyan sadedinde zikredilmiş müttefekun aleyh bir hadistir.
وَقَدْ صَرَّحَ فِيهِ النَّبِيُّ ﷺ، بِأَنَّ الطُّهْرَ هُوَ الْعِدَّةُ مُبَيِّنًا أَنَّ ذَلِكَ هُوَ مُرَادُ اللَّهِ جَلَّ وَعَلَا، بِقَوْلِهِ: فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ، فَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ ﷺ: «فَتِلْكَ الْعِدَّةُ» رَاجِعَةٌ إِلَى حَالِ الطُّهْرِ الْوَاقِعِ فِيهِ الطَّلَاقُ ; لِأَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ «فَلْيُطَلِّقْهَا طَاهِرًا» أَيْ: فِي حَالِ كَوْنِهَا طَاهِرًا، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ الْحَالَ الَّذِي هُوَ الطُّهْرُ هُوَ الْعِدَّةُ مُصَرِّحًا بِأَنَّ ذَلِكَ هُوَ مُرَادُ اللَّهِ فِي كِتَابِهِ الْعَزِيزِ، وَهَذَا نَصٌّ صَرِيحٌ فِي أَنَّ الْعِدَّةَ بِالطُّهْرِ. وَأَنَّثَ بِالْإِشَارَةِ لِتَأْنِيثِ الْخَبَرِ، وَلَا تَخَلُّصَ مِنْ هَذَا الدَّلِيلِ لِمَنْ يَقُولُ هِيَ الْحَيْضَاتُ إِلَّا إِذَا قَالَ: الْعِدَّةُ غَيْرُ الْقُرُوءِ، وَالنِّزَاعُ فِي خُصُوصِ الْقُرُوءِ كَمَا قَالَ بِهَذَا بَعْضُ الْعُلَمَاءِ.
Nitekim Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bu hadiste, temizliğin bizzat iddet olduğunu açıkça belirtmiş ve Yüce Allah'ın: { فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ } “Onları iddetleri vaktinde boşayın” kavliyle kastettiğinin bu olduğunu beyan etmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: 'İşte iddet budur' sözündeki işaret, talâkın vuku bulduğu temizlik hâline dönmektedir. Zira 'Onu temizken boşasın' sözünün anlamı 'o temiz haldeyken' demektir. Sonra bu temizlik hâlinin bizzat iddet olduğunu açıklamış ve bunun Allah'ın Azîz Kitabı'ndaki muradı olduğunu sarahaten ifade etmiştir. Bu da iddetin temizlikle olduğuna dair sarih bir nastır. Haberin müennes olmasından dolayı işarette müennes zamir kullanılmıştır. Bazı âlimlerin dediği gibi: 'İddet kurû'dan başkadır, niza ise bilhassa kurû' hakkındadır' denilmedikçe, onun hayızlar olduğunu söyleyen kimsenin bu delilden kurtulması mümkün değildir.
وَهَذَا الْقَوْلُ يَرُدُّهُ إِجْمَاعُ أَهْلِ الْعُرْفِ الشَّرْعِيِّ، وَإِجْمَاعُ أَهْلِ اللِّسَانِ الْعَرَبِيِّ، عَلَى أَنَّ عِدَّةَ مَنْ تَعْتَدُّ بِالْقُرُوءِ هِيَ نَفْسُ الْقُرُوءِ لَا شَيْءَ آخَرَ زَائِدٌ عَلَى ذَلِكَ. وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: وَأَحْصُوا الْعِدَّةَ [٦٥ \ ١] وَهِيَ زَمَنُ التَّرَبُّصِ إِجْمَاعًا، وَذَلِكَ هُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِثَلَاثَةِ قُرُوءٍ، الَّتِي هِيَ مَعْمُولُ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَتَرَبَّصْنَ [٢ \ ٢٢٨] فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَلَا يَصِحُّ لِأَحَدٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ عَلَى الْمُطَلَّقَةِ الَّتِي تَعْتَدُّ بِالْأَقْرَاءِ شَيْئًا يُسَمَّى الْعِدَّةَ زَائِدًا عَلَى ثَلَاثَةِ الْقُرُوءِ الْمَذْكُورَةِ فِي الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ الْبَتَّةَ، كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ.
Bu görüşü ise; şer'î örf ehlinin ve Arap dili ehlinin, kurû' ile iddet bekleyen kadının iddetinin bundan ibaret başka fazladan bir şey olmaksızın bizzat kurû'un kendisi olduğuna dair icması reddetmektedir. Nitekim Yüce Allah: { وَأَحْصُوا الْعِدَّةَ } “İddeti sayın” [65/1] buyurmuştur ve iddet icma ile bekleme süresidir. Bu süre de bu ayette geçen Yüce Allah'ın: { يَتَرَبَّصْنَ } “beklerler” [2/228] fiilinin mef'ûlü olan 'üç kur'' ile ifade edilendir. Dolayısıyla hiç kimse için, kur' ile iddet bekleyen boşanmış kadının üzerinde bu kerim ayette zikredilen üç kur'a ilaveten kesinlikle iddet adını taşıyan başka bir şeyin olduğunu söylemek sahih olmaz; nitekim bu bilinen bir husustur.
وَفِي الْقَامُوسِ: وَعِدَّةُ الْمَرْأَةِ أَيَّامُ أَقْرَائِهَا، وَأَيَّامُ إِحْدَادِهَا عَلَى الزَّوْجِ، وَهُوَ تَصْرِيحٌ مِنْهُ بِأَنَّ الْعِدَّةَ هِيَ نَفْسُ الْقُرُوءِ لَا شَيْءَ زَائِدٌ عَلَيْهَا، وَفِي اللِّسَانِ: وَعِدَّةُ الْمَرْأَةِ أَيَّامُ أَقْرَائِهَا، وَعِدَّتُهَا أَيْضًا أَيَّامُ إِحْدَادِهَا عَلَى بَعْلِهَا، وَإِمْسَاكُهَا عَنِ الزِّينَةِ شُهُورًا كَانَ أَوْ أَقْرَاءً أَوْ وَضْعُ حَمْلٍ حَمَلَتْهُ مِنْ زَوْجِهَا.
el-Kâmûs'ta şöyle denmektedir: 'Kadının iddeti; onun kur' günleri ve kocası için yas tuttuğu günlerdir.' Bu ifade, iddetin bizzat kurû'un kendisi olup üzerine ziyade bir şey olmadığına dair açık bir ifadedir. Lisânu'l-Arab'da ise şöyle denir: 'Kadının iddeti onun kur' günleridir; keza onun iddeti kocası için yas tuttuğu günler ve ister aylar, ister kurû' olsun, yahut kocasından gebe kaldığı çocuğu doğurması olsun süslenmekten uzak durduğu süredir.'
فَهَذَا بَيَانٌ بَالِغٌ مِنَ الصِّحَّةِ وَالْوُضُوحِ وَالصَّرَاحَةِ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ، مَا لَا حَاجَةَ مَعَهُ إِلَى كَلَامٍ آخَرَ. وَتُؤَيِّدُهُ قَرِينَةُ زِيَادَةِ التَّاءِ فِي قَوْلِهِ: ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ لِدَلَالَتِهَا عَلَى تَذْكِيرِ الْمَعْدُودِ وَهُوَ الْأَطْهَارُ ; لِأَنَّهَا مُذَكَّرَةٌ وَالْحَيْضَاتُ مُؤَنَّثَةٌ.
İşte bu, niza mahallinde sıhhat, vuzuh ve sarahat bakımından başka bir söze ihtiyaç bırakmayacak derecede yetkin bir açıklamadır. O'nun: { ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ } “üç kur'” kavlinde sayılanın müzekker olduğunu gösteren 'tâ' harfinin ziyade kılınmış olması karinesi de bunu teyit etmektedir ki sayılan müzekker olan temizliklerdir; zira temizlikler (athâr) müzekker, hayızlar (haydât) ise müennestir.
وَجَوَابُ بَعْضِ الْعُلَمَاءِ عَنْ هَذَا بِأَنَّ لَفْظَ الْقُرْءِ مُذَكَّرٌ وَمُسَمَّاهُ مُؤَنَّثٌ وَهُوَ الْحَيْضَةُ،
Bazı âlimlerin buna karşı; kur' lafzının lafzen müzekker, müsemmâsının ise müennes olup onun da hayız olduğu şeklindeki cevabına gelince,