قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ) الْآيَةَ، لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا هَلْ هَذَا الْمَصْدَرُ مُضَافٌ إِلَى فَاعِلِهِ فَيَكُونُ الضَّمِيرُ عَائِدًا إِلَى (مَنْ أَتَى الْمَالَ) ، وَالْمَفْعُولُ مَحْذُوفًا، أَوْ مُضَافٌ إِلَى مَفْعُولِهِ فَيَكُونُ الضَّمِيرُ عَائِدًا إِلَى الْمَالِ، وَلَكِنَّهُ ذَكَرَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَصْدَرَ مُضَافٌ إِلَى فَاعِلِهِ، وَأَنَّ الْمَعْنَى (عَلَى حُبِّهِ) أَيْ: حُبِّ مُؤْتِي الْمَالَ لِذَلِكَ الْمَالِ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: (لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ) [٣ \ ٩٢] وَلَا يَخْفَى أَنَّ بَيْنَ الْقَوْلَيْنِ تَلَازُمًا فِي الْمَعْنَى.
Yüce Allah'ın: {وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ} “...ve mala olan sevgisine rağmen onu veren...” ayetinde, buradaki masdarın failine mi muzaf olduğu -ki bu takdirde zamir (malı verene) döner ve meful hazfedilmiş olur-, yoksa mefulüne mi muzaf olduğu -ki bu takdirde zamir mala döner- burada açıklanmamıştır. Fakat başka bir yerde masdarın failine muzaf olduğuna ve {عَلَى حُبِّهِ} ifadesinin, malı verenin o mala olan sevgisi anlamına geldiğine delalet eden şu ayeti zikretmiştir: {لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ} “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe asla iyiliğe (bire) erişemezsiniz.” [Âl-i İmrân, 3/92]. İki görüş arasında mana bakımından bir gereklilik (telazüm) bulunduğu ise gizli değildir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَحِينَ الْبَأْسِ) ، لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا مَا الْمُرَادُ بِالْبَأْسِ؟ وَلَكِنَّهُ أَشَارَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ إِلَى أَنَّ الْبَأْسَ الْقِتَالُ، وَهُوَ قَوْلُهُ: (قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ وَالْقَائِلِينَ لِإِخْوَانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنَا وَلَا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِيلًا) [٣٣ \ ١٨] كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ مِنْ سِيَاقِ الْكَلَامِ.
Yüce Allah'ın: {وَحِينَ الْبَأْسِ} “...ve savaş zamanında [sabredenler]...” buyruğunda, 'be's' (الْبَأْس) ile neyin kastedildiği burada açıklanmamıştır. Ancak başka bir yerde 'be's' kelimesinin savaş anlamına geldiğine işaret etmiştir ki o da kelamın akışından açıkça anlaşıldığı üzere şu buyruğudur: {قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ وَالْقَائِلِينَ لِإِخْوَانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنَا وَلَا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِيلًا} “Şüphesiz Allah, içinizden [cihaddan] alıkoyanları ve kardeşlerine: 'Bize gelin' diyenleri bilmektedir. Zaten onlar savaşa pek az gelirler.” [Ahzâb, 33/18].
قَوْلُهُ تَعَالَى: (كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ)
Yüce Allah'ın: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ} “Ey iman edenler! Oruç, sizden öncekilere farz kılındığı gibi, takva sahibi olasınız diye sayılı günlerde size de farz kılındı.” buyruğunda geçen;
قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ هِيَ ثَلَاثَةٌ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ، وَعَاشُورَاءُ.
Bazı âlimler, bunların her aydan üç gün ve Âşûrâ günü olduğunu söylemişlerdir.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ هِيَ رَمَضَانُ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَقَدْ بَيَّنَهَا تَعَالَى بِقَوْلِهِ: (شَهْرُ رَمَضَانَ) الْآيَةَ [٢ \ ١٨٥] .
Bazı âlimler ise bunun Ramazan ayı olduğunu söylemişlerdir. Bu görüşe göre Yüce Allah onu: {شَهْرُ رَمَضَانَ} “Ramazan ayı...” [Bakara, 2/185] ayetiyle açıklamıştır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ) لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا هَلْ أُنْزِلَ فِي اللَّيْلِ مِنْهُ أَوِ النَّهَارِ؟ وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ أَنَّهُ أُنْزِلَ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ مِنْ رَمَضَانَ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: (إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ) [٩٧ \ ١] ، وَقَوْلِهِ: (إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ)
Yüce Allah'ın: {شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ} “Ramazan ayı, insanlara yol gösterici olarak Kur'an'ın indirildiği aydır...” ayetinde, [Kur'an'ın] onun gecesinde mi yoksa gündüzünde mi indirildiği burada açıklanmamıştır. Ancak bundan başka bir yerde onun Ramazan'ın Kadir gecesinde indirildiğini şu buyruğuyla açıklamıştır: {إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ} “Şüphesiz biz onu Kadir gecesinde indirdik.” [Kadr, 97/1] ve: {إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ}
[٤٤ \ ٣] ; لِأَنَّ اللَّيْلَةَ الْمُبَارَكَةَ هِيَ لَيْلَةُ الْقَدْرِ عَلَى التَّحْقِيقِ، وَفِي مَعْنَى إِنْزَالِهِ وَجْهَانِ:
[Duhân, 44/3] “Şüphesiz biz onu mübarek bir gecede indirdik.”; çünkü mübarek gece, tahkike göre Kadir gecesidir. Kur'an'ın [o gecede] indirilmesinin anlamı hususunda iki vecih vardır:
لْأَوَّلُ: أَنَّهُ أُنْزِلَ فِيهَا جُمْلَةً إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا، كَمَا ثَبَتَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄.
Birincisi: İbn Abbâs'tan -radıyallâhu anhümâ- sabit olduğu üzere, o gecede dünya semasına toptan indirilmiş olmasıdır.
وَالثَّانِي: أَنَّ مَعْنَى إِنْزَالِهِ فِيهَا ابْتِدَاءُ نُزُولِهِ كَمَا قَالَ بِهِ بَعْضُهُمْ.
İkincisi: Bazılarının söylediği gibi, o gecede indirilmesinin anlamının nüzulünün başlangıcı olmasıdır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ)
Yüce Allah'ın: {وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ} “Kullarım sana beni sorduklarında [söyle onlara]: Ben şüphesiz [onlara] pek yakınım. Bana dua ettiği zaman dua edenin duasına icabet ederim. O halde onlar da benim davetime icabet etsinler ve bana iman etsinler ki doğru yolu bulabilsinler.”
ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ جَلَّ وَعَلَا قَرِيبٌ يُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِي وَبَيَّنَ فِي آيَةٍ أُخْرَى تَعْلِيقَ ذَلِكَ عَلَى مَشِيئَتِهِ جَلَّ وَعَلَا وَهِيَ قَوْلُهُ: (فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شَاءَ) الْآيَةَ [٦ \ ٤١] .
[Yüce Allah] bu ayette, kendisinin pek yakın olup dua edenin duasına icabet ettiğini zikretmiş; diğer bir ayette ise bunun Yüce Zatının dilemesine bağlı olduğunu açıklamıştır ki o da: {فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شَاءَ} “...O da dilerse [kurtulması için] kendisine yalvardığınız sıkıntıyı kaldırır...” [En'âm, 6/41] ayetidir.
وَقَالَ بَعْضُهُمُ: التَّعْلِيقُ بِالْمَشِيئَةِ فِي دُعَاءِ الْكُفَّارِ كَمَا هُوَ ظَاهِرُ سِيَاقِ الْآيَةِ، وَالْوَعْدُ الْمُطْلَقُ فِي دُعَاءِ الْمُؤْمِنِينَ، وَعَلَيْهِ فَدُعَاؤُهُمْ لَا يُرَدُّ، إِمَّا أَنْ يُعْطُوا مَا سَأَلُوا أَوْ يُدَّخَرَ لَهُمْ خَيْرٌ مِنْهُ أَوْ يُدْفَعَ عَنْهُمْ مِنَ السُّوءِ بِقَدْرِهِ.
Bazıları şöyle demiştir: Ayetin akışından açıkça anlaşıldığı üzere [icabetin] dilemeye bağlanması kâfirlerin duası hakkındadır; müminlerin duasında ise vaad mutlaktır. Buna göre onların duası geri çevrilmez; ya istedikleri kendilerine verilir ya onlar için bundan daha hayırlısı [ahirete] saklanır ya da [duaları] oranında kendilerinden bir kötülük savuşturulur.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الْمُرَادُ بِالدُّعَاءِ الْعِبَادَةُ، وَبِالْإِجَابَةِ الثَّوَابُ، وَعَلَيْهِ فَلَا إِشْكَالَ.
Bazı âlimler ise: Duadan maksat ibadet, icabetten maksat ise sevaptır; buna göre hiçbir müşkil kalmaz, demişlerdir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ) ، بَيَّنَهُ قَوْلُهُ: (مِنَ الْفَجْرِ) [٢ \ ١٨٧] وَالْعَرَبُ تُسَمِّي ضَوْءَ الصُّبْحِ خَيْطًا، وَظَلَامَ اللَّيْلِ الْمُخْتَلِطَ بِهِ خَيْطًا، وَمِنْهُ قَوْلُ أَبِي دُوَادَ الْإِيَادِيِّ: [الْمُتَقَارِبِ]
Yüce Allah'ın: {حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ} “...fecrin beyaz ipliği siyah ipliğinden sizin için ayırt edilinceye kadar...” buyruğunu: {مِنَ الْفَجْرِ} “...fecirden (tan yerinin ağarmasından)...” [Bakara, 2/187] ifadesi açıklamıştır. Araplar sabah aydınlığına 'iplik' (el-hayt), onunla karışan gece karanlığına da 'iplik' adını verirler. Ebû Düvâd el-İyâdî'nin şu beyti bu kabildendir: [Mütekârib]
فَلَمَّا أَضَاءَتْ لَنَا سُدْفَةٌ ... وَلَاحَ مِنَ الصُّبْحِ خَيْطٌ أَنَارَا
Karanlığın sonu bize aydınlanınca ... ve sabahtan aydınlatan bir iplik belirince
وَقَوْلُ الْآخَرِ: [الْبَسِيطِ]
Diğer [şairin] şu sözü de [bu kabildendir]: [Basît]
الْخَيْطُ الْأَبَيْضُ ضَوْءُ الصُّبْحِ مُنْفَلِقٌ ... وَالْخَيْطُ الْأَسْوَدُ جُنْحُ اللَّيْلِ مَكْتُومُ
Beyaz iplik yarılan sabah aydınlığıdır ... Siyah iplik ise gecenin örtülen karanlığıdır
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى)
Yüce Allah'ın: {وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى} “...Fakat asıl iyilik, takva sahibi olanın [iyiliğidir]...” [Bakara, 2/189] buyruğunda;
لَمْ يُصَرِّحْ هُنَا بِالْمُرَادِ بِمَنِ اتَّقَى، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَهُ بِقَوْلِهِ: (وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ) [٢ \ ١٧٧] وَالْكَلَامُ فِي الْآيَةِ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ؛ أَيْ: وَلَكِنَّ ذَا الْبِرِّ مَنِ اتَّقَى، وَقِيلَ وَلَكِنَّ الْبِرَّ بِرُّ مَنِ اتَّقَى، وَنَظِيرُ الْآيَةِ فِي ذَلِكَ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ قَوْلُ الْخَنْسَاءِ: [الْبَسِيطِ]
Burada 'takva sahibi olan kimseden' (مَنِ اتَّقَى) ne kastedildiği açıkça belirtilmemiş, ancak şu buyruğuyla açıklanmıştır: {وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ} “...Fakat asıl iyilik, Allah'a, ahiret gününe, meleklere, kitaba ve peygamberlere iman eden; mala olan sevgisine rağmen onu akrabaya, yetimlere, yoksullara, yolda kalmışa, isteyenlere ve kölelikten kurtulmak isteyenlere veren; namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren, antlaşma yaptıklarında sözlerini yerine getiren, darlıkta, hastalıkta ve savaş zamanında sabredenlerin [tuttuğu yoldur]. İşte doğru olanlar bunlardır ve takva sahipleri de ancak bunlardır.” [Bakara, 2/177]. Ayetteki ifade bir muzafın hazfi üzeredir; yani 'fakat iyilik sahibi (zel-birr), takva sahibi olandır' demektir. 'Fakat asıl iyilik, takva sahibinin iyiliğidir' şeklinde de söylenmiştir. Arapların kelamından buna benzer bir örnek Hansâ'nın şu beytidir: [Basît]
لَا تَسْأَمِ الدَّهْرَ مِنْهُ كُلَّمَا ... ذَكَرَتْ فَإِنَّمَا هِيَ إِقْبَالٌ وَإِدْبَارُ
Her andığında zamandan usanma ... Zira o ancak gelmek ve gitmektir
أَيْ: ذَاتُ إِقْبَالٍ، وَقَوْلُ الشَّاعِرِ: [الْمُتَقَارِبِ]
Yani 'geliş ve gidiş sahibidir' (zâtü ikbâl) demektir. Şairin şu sözü de [buna örnektir]: [Mütekârib]
وَكَيْفَ تُوَاصِلُ مَنْ ... أَصْبَحَتْ خِلَالَتُهُ كَأَبِي مَرْحَبِ
Nasıl dostluk kurarsın ... dostluğu Ebû Merhab gibi olan kimseyle?
أَيْ: كَخِلَالَةِ أَبِي مَرْحَبٍ. وَقَوْلُ الْآخَرِ:
Yani 'Ebû Merhab'ın dostluğu gibi olan' demektir. Diğer bir şairin şu sözü de böyledir:
[الطَّوِيلِ] لَعَمْرُكَ مَا الْفِتْيَانُ أَنْ تَنْبُتَ اللِّحَى ... وَلَكِنَّمَا الْفِتْيَانُ كُلُّ فَتًى نَدَى
[Tavîl] Ömrüne yemin olsun ki yiğitler sakalları bitenler değildir ... Lakin yiğitler eli açık olan her bir yiğittir
أَيْ: لَيْسَ الْفِتْيَانُ فِتْيَانَ نَبَاتِ اللِّحَى.
Yani 'yiğitler sakalı bitenlerin yiğitleri değildir' demektir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ) فِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ لِلْعُلَمَاءِ:
Yüce Allah'ın: {وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ} “Sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın...” [Bakara, 2/190] buyruğu hakkında âlimlerin üç görüşü vardır:
لْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ - بِالَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ مِنْ شَأْنِهِمُ الْقِتَالُ؛ أَيْ: دُونَ غَيْرِهِمْ، كَالنِّسَاءِ وَالصِّبْيَانِ وَالشُّيُوخِ الْفَانِيَةِ وَأَصْحَابِ الصَّوَامِعِ.
Birincisi: {الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ} “sizinle savaşanlar” ifadesinden maksat, savaşma durumunda olan kimselerdir; yani kadınlar, çocuklar, pîrifâniler ve manastır ehli gibi bunların dışındakiler hariçtir.
الثَّانِي: أَنَّهَا مَنْسُوخَةٌ بِآيَاتِ السَّيْفِ الدَّالَّةِ عَلَى قِتَالِهِمْ مُطْلَقًا.
İkincisi: Bu ayetin, onlarla mutlak olarak savaşılacağını gösteren kılıç ayetleriyle neshedilmiş olmasıdır.
الثَّالِثُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْآيَةِ تَهْيِيجُ الْمُسْلِمِينَ وَتَحْرِيضُهُمْ عَلَى قِتَالِ الْكُفَّارِ، فَكَأَنَّهُ يَقُولُ لَهُمْ: هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَمَرْتُكُمْ بِقِتَالِهِمْ، هُمْ خُصُومُكُمْ وَأَعْدَاؤُكُمُ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ، وَأَظْهَرُهَا الْأَوَّلُ، وَعَلَى الْقَوْلِ الثَّالِثِ فَالْمَعْنَى يُبَيِّنُهُ وَيَشْهَدُ لَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً) [٩ \ ٣٦] .
Üçüncüsü: Ayetten maksadın Müslümanları heyecanlandırmak ve onları kâfirlerle savaşmaya teşvik etmek olmasıdır. Sanki onlara şöyle denmektedir: Size kendileriyle savaşmanızı emrettiğim bu kimseler, sizinle savaşan hasımlarınız ve düşmanlarınızdır. Bunların en açık olanı birinci görüştür. Üçüncü görüşe göre manayı açıklayan ve ona şahitlik eden delil ise Yüce Allah'ın şu buyruğudur: {وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً} “Müşrikler sizinle topyekûn savaştıkları gibi siz de onlarla topyekûn savaşın.” [Tevbe, 9/36].
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ) .
Yüce Allah'ın: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ} “Eğer [hac veya umreden] alıkonursanız, kolayınıza gelen bir kurban [kesin]...” [Bakara, 2/196] buyruğudur.
اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمُرَادِ بِالْإِحْصَارِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ فَقَالَ قَوْمٌ: هُوَ صَدُّ الْعَدُوِّ الْمُحْرِمِ، وَمَنْعُهُ إِيَّاهُ مِنَ الطَّوَافِ بِالْبَيْتِ.
Âlimler bu kerim ayette geçen ihsâr (alıkonulma) ile neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir topluluk şöyle demiştir: O, ihramlı kimseyi düşmanın engellemesi ve Beyt'i tavaf etmekten men etmesidir.
وَقَالَ قَوْمٌ: الْمُرَادُ بِهِ حَبْسُ الْمُحْرِمِ بِسَبَبِ مَرَضٍ وَنَحْوِهِ.
Bir topluluk da şöyle demiştir: Ondan maksat, ihramlının hastalık ve benzeri bir sebeple hapsedilip [alıkonulmasıdır].
وَقَالَ قَوْمٌ: الْمُرَادُ بِهِ مَا يَشْمَلُ الْجَمِيعَ مِنْ عَدُوٍّ وَمَرَضٍ وَنَحْوِ ذَلِكَ.
Bir topluluk da şöyle demiştir: Ondan maksat düşman, hastalık ve benzeri durumların tamamını kapsayan [bir alıkonulmadır].
وَلَكِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى بَعْدَ هَذَا: (فَإِذَا أَمِنْتُمْ) [٢ \ ١٩٦] يُشِيرُ إِلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْإِحْصَارِ هُنَا صَدُّ الْعَدُوِّ الْمُحْرِمِ ; لِأَنَّ الْأَمْنَ إِذَا أُطْلِقَ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ انْصَرَفَ إِلَى الْأَمْنِ مِنَ الْخَوْفِ لَا إِلَى الشِّفَاءِ مِنَ الْمَرَضِ وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَيُؤَيِّدُهُ أَنَّهُ لَمْ يُذْكَرِ الشَّيْءُ الَّذِي مِنْهُ الْأَمْنُ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْإِحْصَارِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ الْخَوْفُ مِنَ الْعَدُوِّ، فَمَا أَجَابَ بِهِ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ مِنْ أَنَّ الْأَمْنَ يُطْلَقُ عَلَى الْأَمْنِ مِنَ الْمَرَضِ، كَمَا فِي حَدِيثِ «مَنْ
Fakat Yüce Allah'ın bundan sonra gelen: {فَإِذَا أَمِنْتُمْ} “Güvene kavuştuğunuzda...” [Bakara, 2/196] buyruğu, buradaki ihsârdan maksadın ihramlının düşman tarafından engellenmesi olduğuna işaret etmektedir. Çünkü Arap dilinde 'emn' (güvenlik) mutlak olarak kullanıldığında korkudan emin olmaya hamledilir; hastalıktan şifa bulmaya ve benzeri durumlara değil. Bunu destekleyen diğer bir husus da kendisinden emin olunan şeyin zikredilmemiş olmasıdır; bu da onunla kastedilenin daha önce geçen ihsâr olduğunu gösterir. Böylece bunun düşmandan duyulan korku olduğu sabit olur. Dolayısıyla bazı âlimlerin, emn lafzının şu hadiste olduğu gibi hastalıktan emin olma anlamında da kullanıldığına dair verdikleri cevap: 'Kim
سَبَقَ الْعَاطِسَ بِالْحَمْدِ أَمِنَ مِنَ الشَّوْصِ، وَاللَّوْصِ، وَالْعِلَّوْصِ» أَخْرَجَهُ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ فَهُوَ ظَاهِرُ السُّقُوطِ ; لِأَنَّ الْأَمْنَ فِيهِ مُقَيَّدٌ بِكَوْنِهِ مِنَ الْمَرَضِ، فَلَوْ أُطْلِقَ لَانْصَرَفَ إِلَى الْأَمْنِ مِنَ الْخَوْفِ. وَقَدْ يُجَابُ أَيْضًا بِأَنَّهُ يَخَافُ وُقُوعَ الْمَذْكُورِ مِنَ الشَّوْصِ الَّذِي هُوَ وَجَعُ السِّنِّ، وَاللَّوْصِ الَّذِي هُوَ وَجَعُ الْأُذُنِ، وَالْعِلَّوْصِ الَّذِي هُوَ وَجَعُ الْبَطْنِ ; لِأَنَّهُ قَبْلَ وُقُوعِهَا بِهِ يُطْلَقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ خَائِفٌ مِنْ وُقُوعِهَا، فَإِذَا أَمِنَ مِنْ وُقُوعِهَا بِهِ فَقَدْ أَمِنَ مِنْ خَوْفٍ.
aksıran kimseden önce elhamdülillâh derse şevs'ten, levs'ten ve ıllavs'tan emin olur' -bunu İbn Mâce Sünen'inde rivayet etmiştir- açıkça tutarsızdır. Zira hadisteki emn (emin olma), hastalıktan olma kaydına bağlanmıştır; şayet mutlak bırakılsaydı korkudan emin olmaya hamledilirdi. Şöyle de cevap verilebilir: Kişi zikredilen diş ağrısı olan şevs'in, kulak ağrısı olan levs'in ve karın ağrısı olan ıllavs'ın başına gelmesinden korkar; çünkü bunlar başına gelmeden önce kişinin bunların vuku bulmasından korktuğu söylenebilir. Bunların başına gelmesinden emin olduğunda ise korkudan emin olmuş olur.
أَمَّا لَوْ كَانَتْ وَقَعَتْ بِهِ بِالْفِعْلِ فَلَا يَحْسُنُ أَنْ يُقَالَ أَمِنَ مِنْهَا ; لَأَنَّ الْخَوْفَ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ هُوَ الْغَمُّ مِنْ أَمْرٍ مُسْتَقْبِلٍ لَا وَاقِعٍ بِالْفِعْلِ، فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ زَعْمَ إِمْكَانِ إِطْلَاقِ الْأَمْنِ عَلَى الشِّفَاءِ مِنَ الْمَرَضِ خِلَافُ الظَّاهِرِ. وَحَاصِلُ تَحْرِيرِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فِي مَبْحَثَيْنِ: الْأَوَّلُ: فِي مَعْنَى الْإِحْصَارِ فِي اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ.
Şayet bunlar fiilen başına gelmiş olsaydı bunlardan emin oldu denmesi uygun düşmezdi. Zira Arap dilinde korku (havf), fiilen gerçekleşmiş bir şeyden değil, gelecekteki bir durumdan dolayı duyulan kederdir. Bu da gösterir ki emn (güvenlik) lafzının hastalıktan şifa bulmaya ıtlak edilebileceği iddiası zahire aykırıdır. Bu meselenin tahlilinin özeti iki mebhaste toplanır: Birincisi: Arap dilinde ihsârın manası.
الثَّانِي: فِي تَحْقِيقِ الْمُرَادِ بِهِ فِي الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ وَأَقْوَالِ الْعُلَمَاءِ وَأَدِلَّتِهَا فِي ذَلِكَ، وَنَحْنُ نُبَيِّنُ ذَلِكَ كُلَّهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.
İkincisi: Kerim ayette onunla kastedilenin tahkiki ile âlimlerin bu konudaki görüşleri ve delilleri. Biz Yüce Allah'ın izniyle bütün bunları açıklayacağız.
اعْلَمْ أَنَّ أَكْثَرَ عُلَمَاءِ الْعَرَبِيَّةِ يَقُولُونَ: إِنَّ الْإِحْصَارَ هُوَ مَا كَانَ عَنْ مَرَضٍ أَوْ نَحْوِهِ، قَالُوا: تَقُولُ الْعَرَبُ: أَحْصَرَهُ الْمَرَضُ يُحْصِرُهُ بِضَمِّ الْيَاءِ، وَكَسْرِ الصَّادِ إِحْصَارًا، وَأَمَّا مَا كَانَ مِنَ الْعَدُوِّ فَهُوَ الْحَصْرُ، تَقُولُ الْعَرَبُ: حَصَرَ الْعَدُوُّ يَحْصُرُهُ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمِّ الصَّادِ حَصْرًا بِفَتْحٍ فَسُكُونٍ، وَمِنْ إِطْلَاقِ الْحَصْرِ فِي الْقُرْآنِ عَلَى مَا كَانَ مِنَ الْعَدُوِّ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ) وَمِنْ إِطْلَاقِ الْإِحْصَارِ عَلَى غَيْرِ الْعَدُوِّ كَمَا ذَكَرْنَا عَنْ عُلَمَاءِ الْعَرَبِيَّةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: (لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ) الْآيَةَ [٢ \ ٢٧٣] وَقَوْلُ ابْنِ مَيَّادَةَ: [الطَّوِيلِ]
Bil ki Arap dili âlimlerinin çoğu şöyle der: İhsâr, hastalık ve benzeri sebeplerden kaynaklanan durumdur. Onlar şöyle demiştir: Araplar; hastalık onu engelledi anlamında ye harfinin dammesi ve sad harfinin kesresiyle masdarı ihsâr olarak (أَحْصَرَهُ الْمَرَضُ يُحْصِرُهُ إِحْصَارًا) derler. Düşmandan kaynaklanan duruma gelince, o 'hasr'dır. Araplar; düşman onu kuşattı/engelledi anlamında ye harfinin fethası ve sad harfinin dammesiyle fetha ve sükûn ile masdarı hasr olarak (حَصَرَ الْعَدُوُّ يَحْصُرُهُ حَصْرًا) derler. Kur'an'da hasrın düşmandan kaynaklanan durum için kullanımına Yüce Allah'ın şu buyruğu örnektir: {وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ} “...onları yakalayın ve onları kuşatın...”. İhsârın düşman dışındaki durumlar için kullanımına ise Arap dili âlimlerinden aktardığımız üzere Yüce Allah'ın: {لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “[Sadakalar] Allah yolunda [cihad sebebiyle] kendilerini alıkoyan fakirler içindir...” [Bakara, 2/273] ayeti ve İbn Meyyâde'nin şu beyti örnektir: [Tavîl]
وَمَا هَجْرُ لَيْلَى أَنْ تَكُونَ ... تَبَاعَدَتْ عَلَيْكَ وَلَا أَنْ أَحْصَرَتْكَ شَغُولُ
Leylâ'nın hicranı sana uzaklaşmış olması değildir ... meşgul edici şeylerin seni engellemiş olması da değildir
وَعَكَسَ بَعْضُ عُلَمَاءِ الْعَرَبِيَّةِ. فَقَالَ: الْإِحْصَارُ مِنَ الْعَدُوِّ، وَالْحَصْرُ مِنَ الْمَرَضِ، قَالَهُ ابْنُ فَارِسٍ فِي «الْمُجْمَلِ» نَقَلَهُ عَنْهُ الْقُرْطُبِيُّ، وَنَقَلَ الْبَغَوِيُّ نَحْوَهُ عَنْ ثَعْلَبٍ.
Arap dili âlimlerinden bazıları ise bunun aksini söylemiştir. Onlar: İhsâr düşmandan, hasr ise hastalıktandır, demişlerdir. Bunu İbn Fâris «el-Mücmel» adlı eserinde söylemiş ve Kurtubî ondan nakletmiştir; Begavî de benzerini Sa'leb'den nakletmiştir.
وَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنْ عُلَمَاءِ الْعَرَبِيَّةِ: إِنَّ الْإِحْصَارَ يُسْتَعْمَلُ فِي الْجَمِيعِ، وَكَذَلِكَ الْحَصْرُ، وَمِمَّنْ قَالَ بِاسْتِعْمَالِ الْإِحْصَارِ فِي الْجَمِيعِ الْفَرَّاءُ، وَمِمَّنْ قَالَ: بِأَنَّ الْحَصْرَ
Arap dili âlimlerinden bir grup ise şöyle demiştir: İhsâr her iki durum için de kullanılır, hasr da böyledir. İhsârın her iki durum için de kullanıldığını söyleyenlerden biri Ferrâ'dır; hasrın
وَالْإِحْصَارَ يُسْتَعْمَلَانِ فِي الْجَمِيعِ أَبُو نَصْرٍ الْقُشَيْرِيُّ.
ve ihsârın her ikisinin de her iki durum için kullanıldığını söyleyenlerden biri de Ebû Nasr el-Kuşeyrî'dir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: لَا شَكَّ فِي جَوَازِ إِطْلَاقِ الْإِحْصَارِ عَلَى مَا كَانَ مِنَ الْعَدُوِّ كَمَا سَتَرَى تَحْقِيقَهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، هَذَا حَاصِلُ كَلَامِ أَهْلِ الْعَرَبِيَّةِ فِي مَعْنَى الْإِحْصَارِ. وَأَمَّا الْمُرَادُ بِهِ فِي الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ فَقَدِ اخْتَلَفَ فِيهِ الْعُلَمَاءُ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ حَصْرُ الْعَدُوِّ خَاصَّةً دُونَ الْمَرَضِ وَنَحْوِهِ، وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأَنَسٍ وَابْنِ الزُّبَيْرِ وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ﵃ وَبِهِ قَالَ مَرْوَانُ، وَإِسْحَاقُ وَهُوَ الرِّوَايَةُ الْمَشْهُورَةُ الصَّحِيحَةُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلَ، وَهُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ ﵏.
Bu eseri kaleme alan [Şinkîtî] -Allah onu affetsin- der ki: Düşmandan kaynaklanan durum için ihsâr lafzının kullanılmasının caiz olduğunda şüphe yoktur; nitekim inşallah bunun tahkikini göreceksin. Arap dili ehlinin ihsârın anlamı hakkındaki sözlerinin özeti budur. Kerim ayette onunla ne kastedildiğine gelince; âlimler bu hususta üç görüşe ayrılmışlardır: Birincisi: Ondan maksat hastalık ve benzeri değil, bilhassa düşmanın engellemesidir. Bu İbn Abbâs, İbn Ömer, Enes ve İbnü'z-Zübeyr'in görüşüdür; aynı şekilde Saîd b. el-Müseyyeb ve Saîd b. Cübeyr'in de -radıyallâhu anhüm- görüşüdür. Mervân ve İshâk da buna kail olmuştur; Ahmed b. Hanbel'den gelen meşhur ve sahih rivayet budur ve bu Mâlik ile Şâfiî'nin -rahimehumallâh- mezhebidir.
وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْإِحْصَارِ مَا كَانَ مِنَ الْعَدُوِّ خَاصَّةً، فَمَنْ أُحْصِرَ بِمَرَضٍ وَنَحْوِهِ لَا يَجُوزُ لَهُ التَّحَلُّلُ حَتَّى يَبْرَأَ مِنْ مَرَضِهِ، وَيَطُوفَ بِالْبَيْتِ وَيَسْعَى، فَيَكُونُ مُتَحَلِّلًا بِعُمْرَةٍ، وَحُجَّةُ هَذَا الْقَوْلِ مُتَرَكِّبَةٌ مِنْ أَمْرَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْآيَةَ الْكَرِيمَةَ الَّتِي هِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ) [٢ \ ١٩٦] نَزَلَتْ فِي صَدِّ الْمُشْرِكِينَ النَّبِيَّ ﷺ وَأَصْحَابَهُ وَهُمْ مُحْرِمُونَ بِعُمْرَةِ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ عَامَ سِتٍّ بِإِطْبَاقِ الْعُلَمَاءِ.
İhsârdan maksadın özellikle düşmandan kaynaklanan durum olduğu şeklindeki bu görüşe göre, hastalık ve benzeri bir sebeple alıkonan kimsenin, hastalığından iyileşip Beyt'i tavaf edip sa'y yapıncaya kadar ihramdan çıkması caiz olmaz; böylece bir umre ile ihramdan çıkmış olur. Bu görüşün delili iki esastan mürekkeptir: Birincisi: Yüce Allah'ın: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ} “Eğer [hac veya umreden] alıkonursanız, kolayınıza gelen bir kurban [kesin]...” [Bakara, 2/196] ayeti, âlimlerin icmasıyla hicretin altıncı yılı olan Hudeybiye senesinde müşriklerin Peygamber'i -sallallâhu aleyhi ve sellem- ve ashabını umre için ihramlı iken engellemeleri üzerine inmiştir.
وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ أَنَّ صُورَةَ سَبَبِ النُّزُولِ قَطْعِيَّةَ الدُّخُولِ فَلَا يُمْكِنُ إِخْرَاجُهَا بِمُخَصَّصٍ، فَشُمُولُ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ لِإِحْصَارِ الْعَدُوِّ، الَّذِي هُوَ سَبَبُ نُزُولِهَا قَطْعِيٌّ، فَلَا يُمْكِنُ إِخْرَاجُهُ مِنَ الْآيَةِ بِوَجْهٍ، وَرُوِيَ عَنْ مَالِكٍ ﵀ أَنَّ صُورَةَ سَبَبِ النُّزُولِ ظَنِّيَّةُ الدُّخُولِ لَا قَطْعِيَّتُهُ، وَهُوَ خِلَافُ قَوْلِ الْجُمْهُورِ وَإِلَيْهِ أَشَارَ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» بِقَوْلِهِ: [الرَّجَزِ]
Usûl ilminde nüzul sebebinin suretinin [hükme] dahil oluşunun kat'î olduğu, dolayısıyla tahsis edici bir delille onun hariç tutulamayacağı yerleşmiş bir kuraldır. Dolayısıyla ayet-i kerimenin nüzul sebebi olan düşman engellemesini kapsaması kat'îdir; hiçbir surette ayetten çıkarılması mümkün değildir. Mâlik'ten -rahimehullâh- nüzul sebebinin suretinin dahil oluşunun kat'î değil zannî olduğu rivayet edilmiştir ki bu cumhurun görüşüne aykırıdır. «Merâkı's-Suûd» müellifi şu beytiyle buna işaret etmiştir: [Recez]
وَاجْزِمْ بِإِدْخَالِ ذَوَاتِ السَّبَبِ ... وَارْوِ عَنِ الْإِمَامِ ظَنًّا تُصِبِ
Sebebi olan şeylerin dahil oluşunu kesin bil ... İmam'dan zannî olduğunu rivayet et, isabet edersin
وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنَّ إِطْلَاقَ الْإِحْصَارِ بِصِيغَةِ الرُّبَاعِيِّ عَلَى مَا كَانَ مِنْ عَدُوٍّ صَحِيحٌ فِي اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ بِلَا شَكَّ كَمَا تَرَى، وَأَنَّهُ نَزَلَ بِهِ الْقُرْآنُ الْعَظِيمُ الَّذِي هُوَ فِي أَعْلَى دَرَجَاتِ الْفَصَاحَةِ وَالْإِعْجَازِ.
Bununla anlarsın ki düşmandan kaynaklanan durum için rubâî kalıbıyla ihsâr lafzının kullanılması, gördüğün gibi şüphesiz Arap dilinde sahihtir ve fesahat ile icazın en üst mertebesinde bulunan Yüce Kur'an da bu lafızla inmiştir.
الْأَمْرُ الثَّانِي: مَا وَرَدَ مِنَ الْآثَارِ فِي أَنَّ الْمُحْصَرَ بِمَرَضٍ وَنَحْوِهِ لَا يَتَحَلَّلُ إِلَّا بِالطَّوَافِ وَالسَّعْيِ، فَمِنْ ذَلِكَ مَا رَوَاهُ الشَّافِعِيُّ فِي «مُسْنَدِهِ» وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: لَا حَصْرَ إِلَّا حَصْرَ الْعَدُوِّ.
İkinci husus: Hastalık ve benzeri sebeplerle engellenen kimsenin ancak tavaf ve sa'y ile ihramdan çıkabileceğine dair vârid olan rivayetlerdir. Bunlardan biri Şâfiî'nin «Müsned»inde ve Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiği şu sözüdür: 'Düşman engellemesinden başka ihsâr (alıkonulma) yoktur.'
قَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» : إِسْنَادُهُ صَحِيحٌ عَلَى شَرْطِ الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ، وَصَحَّحَهُ أَيْضًا ابْنُ حَجَرٍ، وَمِنْ ذَلِكَ مَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ وَالنَّسَائِيُّ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ: «أَلَيْسَ حَسْبُكُمْ سُنَّةُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِنْ حُبِسَ أَحَدُكُمْ عَنِ الْحَجِّ طَافَ بِالْبَيْتِ، وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، ثُمَّ يَحِلُّ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى يَحُجَّ عَامًا قَابِلًا فَيُهْدِي أَوْ يَصُومُ إِنْ لَمْ يَجِدْ هَدْيًا» وَمِنْ ذَلِكَ مَا رَوَاهُ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ قَالَ: «الْمُحْصَرُ بِمَرَضٍ لَا يَحِلُّ حَتَّى يَطُوفَ بِالْبَيْتِ، وَيَسْعَى بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، فَإِذَا اضْطُرَّ إِلَى لُبْسِ شَيْءٍ مِنَ الثِّيَابِ الَّتِي لَا بُدَّ لَهُ مِنْهَا أَوِ الدَّوَاءِ صَنَعَ ذَلِكَ وَافْتَدَى» وَمِنْ ذَلِكَ مَا رَوَاهُ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» وَالْبَيْهَقِيُّ أَيْضًا عَنْ أَيُّوبَ السِّخْتِيَانِيِّ، عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ كَانَ قَدِيمًا أَنَّهُ قَالَ: خَرَجْتُ إِلَى مَكَّةَ حَتَّى إِذَا كُنْتُ بِبَعْضِ الطَّرِيقِ كُسِرَتْ فَخِذِي، فَأَرْسَلْتُ إِلَى مَكَّةَ وَبِهَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، وَالنَّاسُ فَلَمْ يُرَخِّصْ لِي أَحَدٌ أَنْ أُحِلَّ، فَأَقَمْتُ عَلَى ذَلِكَ الْمَاءِ سَبْعَةَ أَشْهُرٍ حَتَّى أَحْلَلْتُ بِعُمْرَةٍ. وَالرَّجُلُ الْبَصْرِيُّ الْمَذْكُورُ الَّذِي أَبْهَمَهُ مَالِكٌ قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: هُوَ أَبُو قِلَابَةَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدٍ الْجَرْمِيُّ شَيْخُ أَيُّوبَ، وَمُعَلِّمُهُ كَمَا رَوَاهُ حَمَّادُ بْنُ زَيْدِ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلَابَةَ، وَرَوَاهُ ابْنُ جَرِيرٍ مِنْ طُرَقٍ، وَسَمَّى الرَّجُلَ يَزِيدَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الشِّخِّيرِ.
Nevevî «Şerhu'l-Mühezzeb»de: 'İsnadı Buhârî ve Müslim'in şartına göre sahihtir' demiştir; İbn Hacer de onu tashih etmiştir. Yine bunlardan biri Buhârî ve Nesâî'nin İbn Ömer'den rivayet ettiğidir; o şöyle derdi: 'Resûlullah'ın -sallallâhu aleyhi ve sellem- sünneti size yetmez mi? Biriniz hacdan alıkonursa Beyt'i, Safâ ve Merve'yi tavaf eder; sonra gelecek yıl haccedinceye kadar her şeyden ihramdan çıkar, kurban keser veya kurban bulamazsa oruç tutar.' Yine bunlardan biri Mâlik'in «el-Muvatta»da ve Beyhakî'nin İbn Ömer'den rivayet ettiğidir; o şöyle demiştir: 'Hastalık sebebiyle alıkonan kimse Beyt'i tavaf edip Safâ ile Merve arasında sa'y etmedikçe ihramdan çıkamaz. Giymesi zorunlu olan elbiselerden bir şey giymeye veya ilaca mecbur kalırsa bunu yapar ve fidye verir.' Yine bunlardan biri Mâlik'in «el-Muvatta»da ve ayrıca Beyhakî'nin Eyyûb es-Sahtiyânî'den rivayet ettiğidir: Basra ehlinden eski bir adam şöyle demiştir: 'Mekke'ye doğru yola çıktım, yolun bir yerine vardığımda uyluk kemiğim kırıldı. Mekke'ye haber gönderdim; orada Abdullah b. Abbâs, Abdullah b. Ömer ve insanlar vardı. Hiç kimse ihramdan çıkmama ruhsat vermedi. Bunun üzerine o su başında yedi ay kaldım, nihayet umre yaparak ihramdan çıktım.' Mâlik'in ismini zikretmediği mezkûr Basralı adam hakkında İbn Abdilberr şöyle demiştir: O, Eyyûb'un hocası ve muallimi olan Ebû Kılâbe Abdullah b. Zeyd el-Cermî'dir; nitekim Hammâd b. Zeyd bunu Eyyûb'dan, o da Ebû Kılâbe'den rivayet etmiştir. İbn Cerîr de bunu muhtelif yollarla rivayet etmiş ve bu adamın ismini Yezîd b. Abdillâh b. eş-Şıhhîr olarak belirtmiştir.
وَمِنْ ذَلِكَ مَا رَوَاهُ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» وَالْبَيْهَقِيُّ أَيْضًا عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ: «أَنَّ سَعِيدَ بْنَ حُزَابَةَ الْمَخْزُومِيَّ صُرِعَ بِبَعْضِ طَرِيقِ مَكَّةَ وَهُوَ مُحْرِمٌ، فَسَأَلَ عَلَى الْمَاءِ الَّذِي كَانَ عَلَيْهِ عَنِ الْعُلَمَاءِ، فَوَجَدَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ، وَمَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ، فَذَكَرَ لَهُمُ الَّذِي عَرَضَ لَهُ فَكُلُّهُمْ أَمَرَهُ أَنْ يَتَدَاوَى بِمَا لَا بُدَّ لَهُ مِنْهُ، وَيَفْتَدِيَ فَإِذَا صَحَّ اعْتَمَرَ فَحَلَّ مِنْ إِحْرَامِهِ، ثُمَّ عَلَيْهِ حَجٌّ قَابِلُ، وَيَهْدِي مَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ» .
Yine bunlardan biri Mâlik'in «el-Muvatta»da ve ayrıca Beyhakî'nin Süleymân b. Yesâr'dan rivayet ettiğidir: 'Saîd b. Hüzâbe el-Mahzûmî, ihramlı iken Mekke yolunun bir yerinde yere yıkılıp felç oldu. Bulunduğu su başında âlimleri sordu; Abdullah b. Ömer, Abdullah b. ez-Zübeyr ve Mervân b. el-Hakem'i buldu. Başına gelen durumu onlara anlattı. Hepsi ona muhtaç olduğu şeylerle tedavi olmasını ve fidye vermesini; iyileştiğinde umre yapıp ihramdan çıkmasını, ardından gelecek yıl hac yapması ve kolayına gelen kurbanı kesmesi gerektiğini emrettiler.'
قَالَ مَالِكٌ: وَعَلَى هَذَا الْأَمْرِ عِنْدَنَا فِيمَنْ أُحْصِرَ بِغَيْرِ عَدُوٍّ، وَقَدْ أَمَرَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ أَبَا أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيَّ وَهَبَّارَ بْنَ الْأَسْوَدِ حِينَ فَاتَهُمَا الْحَجُّ وَأَتَيَا يَوْمَ النَّحْرِ أَنْ يَحِلَّا بِعُمْرَةٍ ثُمَّ يَرْجِعَا حَلَالًا، ثُمَّ يَحُجَّانِ عَامًا قَابِلًا وَيَهْدِيَانِ، فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ، وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعَ إِلَى أَهْلِهِ.
Mâlik şöyle demiştir: 'Düşmandan başka bir sebeple alıkonan kimse hakkında bizim nezdimizdeki uygulama böyledir. Nitekim Ömer b. el-Hattâb, Ebû Eyyûb el-Ensârî ile Hebbâr b. el-Esved'e -haccı kaçırıp kurban bayramı günü geldiklerinde- bir umre yaparak ihramdan çıkmalarını, sonra helâl olarak [memleketlerine] dönmelerini, ardından gelecek yıl haccedip kurban kesmelerini, kurban bulamayanın ise üç gün hacda, yedi gün de ailesine döndüğünde oruç tutmasını emretmiştir.'
وَمِنْ ذَلِكَ مَا رَوَاهُ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» وَالْبَيْهَقِيُّ أَيْضًا عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّهَا كَانَتْ تَقُولُ: «الْمُحْرِمُ لَا يُحِلُّهُ إِلَّا الْبَيْتُ» وَالظَّاهِرُ أَنَّهَا تَعْنِي غَيْرَ الْمُحْصَرِ بِعَدُوٍّ، كَمَا جَزَمَ بِهِ الزَّرْقَانِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُوَطَّأِ» هَذَا هُوَ حَاصِلُ أَدِلَّةِ الْقَوْلِ بِأَنَّ الْمُرَادَ بِالْإِحْصَارِ فِي الْآيَةِ هُوَ مَا كَانَ مِنْ خُصُوصِ الْعَدُوِّ دُونَ مَا كَانَ مِنْ مَرَضٍ وَنَحْوِهِ.
Yine bunlardan biri Mâlik'in «el-Muvatta»da ve ayrıca Beyhakî'nin Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet ettiğidir; o şöyle derdi: 'İhramlıyı ancak Beyt ihramdan çıkarır.' Zürkānî'nin «Şerhu'l-Muvatta»da kesin olarak ifade ettiği gibi, zâhir olan onun düşman sebebiyle alıkonan dışındakini kastettiğidir. Ayetteki ihsârdan maksadın hastalık ve benzeri değil de bilhassa düşman kaynaklı alıkonma olduğu görüşünün delillerinin özeti budur.
الْقَوْلُ الثَّانِي: فِي الْمُرَادِ بِالْإِحْصَارِ أَنَّهُ يَشْمَلُ مَا كَانَ مِنْ عَدُوٍّ وَنَحْوِهِ، وَمَا كَانَ مِنْ مَرَضٍ وَنَحْوِهِ، مِنْ جَمِيعِ الْعَوَائِقِ الْمَانِعَةِ مِنَ الْوُصُولِ إِلَى الْحَرَمِ. وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا الْقَوْلِ ابْنُ مَسْعُودٍ وَمُجَاهِدٌ وَعَطَاءٌ وَقَتَادَةُ وَعُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ وَعَلْقَمَةُ وَالثَّوْرِيُّ وَالْحَسَنُ وَأَبُو ثَوْرٍ وَدَاوُدُ وَهُوَ مَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ. وَحُجَّةُ هَذَا الْقَوْلِ مِنْ جِهَةِ شُمُولِهِ لِإِحْصَارِ الْعَدُوِّ قَدْ تَقَدَّمَتْ فِي حُجَّةِ الَّذِي قَبْلَهُ.
İkinci görüş: İhsârdan maksadın, Harem'e ulaşmayı engelleyen bütün engellerden olmak üzere düşman ve benzerinden kaynaklananları da, hastalık ve benzerinden kaynaklananları da kapsadığıdır. Bu görüşü savunanlar arasında İbn Mes'ûd, Mücâhid, Atâ, Katâde, Urve b. ez-Zübeyr, İbrâhîm en-Nehaî, Alkame, Sevrî, el-Hasan, Ebû Sevr ve Dâvûd yer alır; Ebû Hanîfe'nin mezhebi de budur. Bu görüşün düşman ihsârını kapsaması yönündeki delili, bir önceki görüşün delilinde geçmişti.
وَأَمَّا مِنْ جِهَةِ شُمُولِهِ لِلْإِحْصَارِ بِمَرَضٍ فَهِيَ مَا رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ وَأَصْحَابُ السُّنَنِ الْأَرْبَعَةِ وَابْنُ خُزَيْمَةَ وَالْحَاكِمُ وَالْبَيْهَقِيُّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ عَمْرٍو الْأَنْصَارِيِّ ﵁ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «مَنْ كُسِرَ أَوْ عَرِجَ فَقَدْ حَلَّ، وَعَلَيْهِ حَجَّةٌ أُخْرَى» فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِابْنِ عَبَّاسٍ، وَأَبِي هُرَيْرَةَ فَقَالَا: صَدَقَ.
Hastalık sebebiyle ihsârı kapsaması yönü ise; İmam Ahmed, dört Sünen sahibi, İbn Huzeyme, Hâkim ve Beyhakî'nin İkrime'den, onun da Haccâc b. Amr el-Ensârî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğidir: O şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: 'Kim [bir uzvu] kırılırsa yahut topal kalırsa ihramdan çıkmış olur ve ona başka bir hac gerekir.' Bunu İbn Abbâs ve Ebû Hüreyre'ye anlattım; 'Doğru söylemiş' dediler.
وَفِي رِوَايَةٍ لِأَبِي دَاوُدَ وَابْنِ مَاجَهْ: «مَنْ عَرِجَ، أَوْ كُسِرَ، أَوْ مَرِضَ» فَذَكَرَ مَعْنَاهُ.
Ebû Dâvûd ve İbn Mâce'nin bir rivayetinde: 'Kim topal kalır, [bir yeri] kırılır veya hastalanırsa...' denilerek aynı mana zikredilmiştir.
وَفِي رِوَايَةٍ ذَكَرَهَا أَحْمَدُ فِي رِوَايَةِ الْمَرْوَزِيِّ: «مَنْ حُبِسَ بِكَسْرٍ أَوْ مَرَضٍ» هَذَا الْحَدِيثُ سَكَتَ عَلَيْهِ أَبُو دَاوُدَ، وَالْمُنْذِرِيُّ، وَحَسَّنَهُ التِّرْمِذِيُّ.
Ahmed'in el-Mervezî rivayetinde zikrettiği bir rivayette ise: 'Kim kırık veya hastalık sebebiyle alıkonursa...' şeklindedir. Bu hadis hakkında Ebû Dâvûd ve Münzirî sükût etmiş, Tirmizî ise hasen olduğunu söylemiştir.
وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» بَعْدَ أَنْ سَاقَ حَدِيثَ عِكْرِمَةَ هَذَا: رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَالْبَيْهَقِيُّ وَغَيْرُهُمْ بِأَسَانِيدَ صَحِيحَةٍ، وَبِهَذَا تَعْلَمُ قُوَّةَ حُجَّةِ أَهْلِ هَذَا الْقَوْلِ، وَرَدَّ الْمُخَالِفُونَ الِاحْتِجَاجَ بِحَدِيثِ عِكْرِمَةَ هَذَا مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: مَا ذَكَرَهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي «السُّنَنِ الْكُبْرَى» قَالَ: وَقَدْ حَمَلَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِنْ صَحَّ عَلَى أَنَّهُ يَحِلُّ بَعْدَ فَوَاتِهِ بِمَا يَحِلُّ بِهِ مَنْ يَفُوتُهُ الْحَجُّ بِغَيْرِ مَرَضٍ. فَقَدْ رُوِّينَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ثَابِتًا عَنْهُ، قَالَ: لَا حَصْرَ إِلَّا حَصْرُ عَدُوٍّ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. انْتَهَى مِنْهُ بِلَفْظِهِ.
Nevevî «Şerhu'l-Mühezzeb»de İkrime'nin bu hadisini naklettikten sonra şöyle demiştir: 'Bunu Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce, Beyhakî ve başkaları sahih senetlerle rivayet etmiştir.' Bununla bu görüş sahiplerinin delilinin kuvvetini anlarsın. Karşı görüşte olanlar ise İkrime'nin bu hadisiyle delil getirilmesini iki yönden reddetmişlerdir: Birincisi: Beyhakî'nin «es-Sünenü'l-Kübrâ»da zikrettiğidir; o şöyle demiştir: 'İlim ehlinden bazıları, sahih olması halinde bu hadisi, haccı kaçırdıktan sonra, hastalık dışındaki bir sebeple haccı kaçıran kimsenin ihramdan çıktığı şeyle ihramdan çıkacağı şeklinde yorumlamıştır. Nitekim İbn Abbâs'tan sabit olarak rivayet ettiğimize göre o şöyle demiştir: 'Düşman ihsârından başka ihsâr yoktur.' Doğrusunu Allah bilir.' [Beyhakî'nin] lafzı burada bitti.
الْوَجْهُ الثَّانِي: هُوَ حَمْلُ حِلِّهِ الْمَذْكُورِ فِي الْحَدِيثِ عَلَى مَا إِذَا اشْتَرَطَ فِي إِحْرَامِهِ أَنَّهُ يَحِلُّ حَيْثُ حَبَسَهُ اللَّهُ بِالْعُذْرِ، وَالتَّحْقِيقُ: جَوَازُ الِاشْتِرَاطِ فِي الْحَجِّ بِأَنْ يُحْرِمَ وَيَشْتَرِطَ أَنَّ مَحِلَّهُ حَيْثُ حَبَسَهُ اللَّهُ، وَلَا عِبْرَةَ بِقَوْلِ مَنْ مَنَعَ الِاشْتِرَاطَ ; لِثُبُوتِهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ.
İkinci yön: Hadiste zikredilen ihramdan çıkışın, ihrama girerken Allah kendisini bir mazeret sebebiyle nerede alıkoyarsa orada ihramdan çıkacağını şart koşmuş olması haline hamletmektir. Tahkik [edilen netice şudur ki]: Hacda ihrama girerken Allah'ın kendisini alıkoyduğu yerde ihramdan çıkacağını şart koşmak caizdir; şart koşmayı yasaklayan kimsenin sözüne itibar edilmez, çünkü bu Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olmuştur.
فَقَدْ أَخْرَجَ الشَّيْخَانِ، عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّهَا قَالَتْ: دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى ضُبَاعَةَ بِنْتِ الزُّبَيْرِ، فَقَالَ لَهَا: «لَعَلَّكِ أَرَدْتِ الْحَجَّ؟» قَالَتْ: وَاللَّهِ مَا أَجِدُنِي إِلَّا وَجِعَةً. فَقَالَ لَهَا: «حُجِّي وَاشْتَرِطِي، وَقُولِي: اللَّهُمَّ مَحِلِّي حَيْثُ حَبَسْتَنِي» وَكَانَتْ تَحْتَ الْمِقْدَادِ بْنِ الْأَسْوَدِ.
Nitekim Şeyhân (Buhârî ve Müslim), Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Dubâa bint ez-Zübeyr'in yanına girdi ve ona: 'Herhalde hacca gitmek istiyorsun?' dedi. Kadın: 'Vallahi kendimi sadece hasta buluyorum (rahatsızım)' dedi. Bunun üzerine ona: 'Hacca git ve şart koş; şöyle de: Allahım! Benim ihramdan çıkış yerim, beni alıkoyduğun yerdir' buyurdu. Dubâa, Mikdâd b. el-Esved'in nikâhı altındaydı.
وَقَدْ أَخْرَجَ مُسْلِمٌ فِي «صَحِيحِهِ» وَأَحْمَدُ وَأَصْحَابُ السُّنَنِ الْأَرْبَعَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: أَنْ ضُبَاعَةَ بِنْتَ الزُّبَيْرِ قَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي امْرَأَةٌ ثَقِيلَةٌ، وَإِنِّي أُرِيدُ الْحَجَّ فَكَيْفَ تَأْمُرُنِي أَأُهِلُّ؟ قَالَ: «أَهِلِّي وَاشْتَرِطِي أَنَّ مَحِلِّي حَيْثُ حَبَسْتَنِي» ، قَالَ: فَأَدْرَكَتْ.
Müslim «Sahîh»inde, Ahmed ve dört Sünen sahibi İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etmişlerdir: Dubâa bint ez-Zübeyr: 'Ey Allah'ın Resûlü! Ben ağır (hareketi güç) bir kadınım ve hacca gitmek istiyorum. Nasıl ihrama girmemi emredersin?' dedi. [Resûlullah]: 'İhrama gir ve ihramdan çıkacağım yer beni alıkoyduğun yerdir diye şart koş' buyurdu. [Ravi] dedi ki: 'Böylece [hacca] yetişti.'
وَلِلنَّسَائِيِّ فِي رِوَايَةٍ: وَقَالَ: «فَإِنَّ لَكَ عَلَى رَبِّكِ مَا اسْتَثْنَيْتِ» .
Nesâî'nin bir rivayetinde ise şöyle buyurmuştur: 'Şüphesiz istisna ettiğin (şart koştuğun) şey Rabbinin katında senin lehinedir.'
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: فِي الْمُرَادِ بِالْإِحْصَارِ أَنَّهُ مَا كَانَ مِنَ الْمَرَضِ وَنَحْوِهِ خَاصَّةً، دُونَ مَا كَانَ مِنَ الْعَدُوِّ.
Üçüncü görüş: İhsârdan maksadın, düşmandan kaynaklanan değil de bilhassa hastalık ve benzerinden kaynaklanan alıkonma olduğudur.
وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّهُ الْمَنْقُولُ عَنْ أَكْثَرِ أَهْلِ اللُّغَةِ، وَإِنَّمَا جَازَ التَّحَلُّلُ مِنْ إِحْصَارِ الْعَدُوِّ عِنْدَ مَنْ قَالَ بِهَذَا الْقَوْلِ ; لِأَنَّهُ مِنْ إِلْغَاءِ الْفَارِقِ وَأَخْذِ حُكْمِ الْمَسْكُوتِ عَنْهُ مِنَ الْمَنْطُوقِ بِهِ، فَإِحْصَارُ الْعَدُوِّ عِنْدَهُمْ مُلْحَقٌ بِإِحْصَارِ الْمَرَضِ بِنَفْيِ الْفَارِقِ.
Bunun dilcilerin çoğundan nakledilen görüş olduğunu daha önce belirtmiştik. Bu görüşü savunanlara göre düşman ihsârından dolayı ihramdan çıkmanın caiz olması, aradaki farkın geçersiz kılınması (ilga-i fârık) ve hakkında hüküm belirtilmeyenin hükmünün açıkça zikredilenden alınması kabilindendir. Dolayısıyla onlara göre düşman ihsârı, aradaki farkın nefyedilmesi yoluyla hastalık ihsârına dahil edilmiştir.
وَلَا يَخْفَى سُقُوطُ هَذَا الْقَوْلِ لِمَا قَدَّمْنَا مِنْ أَنَّ الْآيَةَ الْكَرِيمَةَ نَزَلَتْ فِي إِحْصَارِ الْعَدُوِّ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ، وَأَنَّ صُورَةَ سَبَبِ النُّزُولِ قَطْعِيَّةُ الدُّخُولِ، كَمَا عَلَيْهِ الْجُمْهُورُ وَهُوَ الْحَقُّ.
Bu görüşün tutarsızlığı gizli değildir; zira daha önce belirttiğimiz üzere yüce ayet Hudeybiye senesinde düşman ihsârı hakkında inmiştir ve cumhurun benimsediği hak olan görüşe göre, iniş sebebinin bizzat kendisi hükmün kapsamına kesin olarak dâhildir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: الَّذِي يَظْهَرُ لَنَا رُجْحَانُهُ بِالدَّلِيلِ مِنَ الْأَقْوَالِ الْمَذْكُورَةِ هُوَ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ فِي أَشْهَرِ الرِّوَايَتَيْنِ عَنْهُ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْإِحْصَارِ فِي الْآيَةِ إِحْصَارُ الْعَدُوِّ، وَأَنَّ مَنْ أَصَابَهُ مَرَضٌ أَوْ نَحْوُهُ لَا يَحِلُّ إِلَّا بِعُمْرَةٍ ; لِأَنَّ هَذَا هُوَ الَّذِي نَزَلَتْ فِيهِ الْآيَةُ وَدَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِذَا أَمِنْتُمْ) [٢ \ ١٩٦] .
Bu eserin müellifi -Allah onu affetsin- der ki: Zikredilen görüşler arasından delil bakımından bize göre tercih edilen görüş; Mâlik, Şâfiî ve kendisinden gelen iki rivayetten daha meşhur olanında Ahmed'in benimsediği görüştür. Buna göre ayetteki ihsârdan maksat düşman ihsârıdır; hastalık veya benzeri bir duruma maruz kalan kimse ise ancak umre yaparak ihramdan çıkabilir. Çünkü ayet bunun hakkında inmiştir ve Yüce Allah'ın { فَإِذَا أَمِنْتُمْ } “Emniyete kavuştuğunuzda” [Bakara 2/196] kavli de buna delâlet etmektedir.
وَلَا سِيَّمَا عَلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ مِنَ الْعُلَمَاءِ: إِنَّ الرُّخْصَةَ لَا تَتَعَدَّى مَحِلَّهَا، وَهُوَ قَوْلُ جَمَاعَةٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ.
Özellikle de âlimlerden 'ruhsat kendi mahallini aşmaz' diyenlerin kavline göre böyledir ki bu, ilim ehlinden bir topluluğun görüşüdür.
وَأَمَّا حَدِيثُ عِكْرِمَةَ الَّذِي رَوَاهُ عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ عَمْرٍو، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَأَبِي هُرَيْرَةَ ﵃ فَلَا تَنْهَضُ بِهِ حُجَّةٌ ; لِتَعَيُّنِ حَمْلِهِ عَلَى مَا إِذَا اشْتَرَطَ ذَلِكَ عِنْدَ الْإِحْرَامِ ; بِدَلِيلِ مَا قَدَّمْنَا مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ عِنْدَ الشَّيْخَيْنِ، وَحَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ، وَأَصْحَابِ السُّنَنِ، وَغَيْرِهِمْ مِنْ أَنَّهُ ﷺ قَالَ لِضُبَاعَةَ بِنْتِ الزُّبَيْرِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلَبِ: «حُجِّي وَاشْتَرِطِي» وَلَوْ كَانَ التَّحَلُّلُ جَائِزًا دُونَ شَرْطٍ كَمَا يُفْهَمُ مِنْ حَدِيثِ الْحَجَّاجِ بْنِ عَمْرٍو لَمَا كَانَ لِلِاشْتِرَاطِ فَائِدَةٌ، وَحَدِيثُ عَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ بِالِاشْتِرَاطِ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ عِكْرِمَةَ، عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ عَمْرٍو، وَالْجَمْعُ بَيْنَ الْأَدِلَّةِ وَاجِبٌ إِذَا أَمْكَنَ، وَإِلَيْهِ أَشَارَ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» بِقَوْلِهِ: [الرَّجَزِ]
İkrime'nin Haccâc b. Amr, İbn Abbâs ve Ebû Hüreyre radıyallâhu anhüm'den rivayet ettiği hadise gelince, bununla hüccet kaim olmaz; zira bunu, ihrama girerken böyle şart koşulmuş olması durumuna hamletmek zorunludur. Bunun delili, daha önce Şeyhân nezdinde geçen Âişe hadisi ile Müslim, Sünen sahipleri ve başkaları nezdinde geçen İbn Abbâs hadisinde Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Dubâa bint ez-Zübeyr b. Abdilmuttalib'e: 'Hacca git ve şart koş' buyurmuş olmasıdır. Eğer Haccâc b. Amr hadisinden anlaşıldığı gibi şartsız ihramdan çıkmak caiz olsaydı, şart koşmanın bir faydası kalmazdı. Âişe ve İbn Abbâs'ın şart koşma ile ilgili hadisleri, İkrime'nin Haccâc b. Amr'dan rivayet ettiği hadisten daha sahihtir; delillerin arasını cem etmek ise mümkün olduğunda vaciptir. Müellif «Merâkı's-Suûd»da şu sözüyle buna işaret etmiştir: [Recez]
وَالْجَمْعُ وَاجِبٌ مَتَى مَا ... أَمْكَنَا إِلَّا فَلِلْأَخِيرِ نَسْخٌ بَيِّنَا
Mümkün olduğu her an cem etmek vaciptir, / Aksi halde sonrakine açık bir nesh [hükmü verilir].
وَهُوَ مُمْكِنٌ فِي الْحَدِيثَيْنِ بِحَمْلِ حَدِيثِ الْحَجَّاجِ بْنِ عَمْرٍو عَلَى مَا إِذَا اشْتَرَطَ ذَلِكَ فِي الْإِحْرَامِ، فَيَتَّفِقُ مَعَ الْحَدِيثَيْنِ الثَّابِتَيْنِ فِي الصَّحِيحِ، فَإِنْ قِيلَ: يُمْكِنُ الْجَمْعُ بَيْنَ الْأَحَادِيثِ بِغَيْرِ هَذَا، وَهُوَ حَمْلُ أَحَادِيثِ الِاشْتِرَاطِ عَلَى أَنَّهُ يَحِلُّ مِنْ غَيْرِ أَنْ تَلْزَمَهُ حُجَّةً أُخْرَى، وَحُمِلَ حَدِيثُ عِكْرِمَةَ، عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ عَمْرٍو وَغَيْرِهِ عَلَى أَنَّهُ يَحِلُّ، وَعَلَيْهِ حُجَّةٌ أُخْرَى، وَيَدُلُّ لِهَذَا الْجَمْعِ أَنَّ أَحَادِيثَ الِاشْتِرَاطِ لَيْسَ فِيهَا ذِكْرُ حَجَّةٍ أُخْرَى.
Bu iki hadiste de cem etmek mümkündür; şöyle ki Haccâc b. Amr hadisi ihramda bunu şart koşmuş olması haline hamledilir ve böylece Sahîh'te sabit olan iki hadisle uyum sağlanır. Şayet şöyle denilirse: Hadislerin arasını bundan başka bir yolla cem etmek de mümkündür; o da şart koşma hadislerini başka bir hac gerekmeksizin ihramdan çıkacağına, İkrime'nin Haccâc b. Amr ve başkalarından rivayet ettiği hadisi ise ihramdan çıkacağına ve üzerine başka bir hac gerekeceğine hamletmektir. Bu cem yöntemine delil olarak da şart koşma hadislerinde başka bir hac zikrinin bulunmaması gösterilebilir.
وَحَدِيثُ الْحَجَّاجِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ فِيهِ النَّبِيُّ ﷺ: «فَقَدْ حَلَّ وَعَلَيْهِ حَجَّةٌ أُخْرَى» .
Haccâc b. Amr hadisinde ise Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'İhramdan çıkmış olur ve ona başka bir hac gerekir' buyurmuştur.
فَالْجَوَابُ أَنَّ وُجُوبَ الْبَدَلِ بِحَجَّةٍ أُخْرَى أَوْ عُمْرَةٍ أُخْرَى لَوْ كَانَ يَلْزَمُ، لَأَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ أَصْحَابَهُ أَنْ يَقْضُوا عُمْرَتَهُمُ الَّتِي صَدَّهُمْ عَنْهَا الْمُشْرِكُونَ.
[Buna] cevap şudur: Başka bir hac veya başka bir umre ile kaza etme yükümlülüğü gerekseydi, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ashâbına müşriklerin kendilerini alıkoyduğu umrelerini kaza etmelerini emrederdi.
قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي «صَحِيحِهِ» فِي بَابِ «مَنْ قَالَ لَيْسَ عَلَى الْمُحْصَرِ بَدَلٌ» مَا نَصُّهُ: وَقَالَ مَالِكٌ وَغَيْرُهُ يَنْحَرُ هَدْيَهُ، وَيَحْلِقُ فِي أَيِّ مَوْضِعٍ كَانَ، وَلَا قَضَاءَ عَلَيْهِ ; لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ وَأَصْحَابَهُ بِالْحُدَيْبِيَةِ نَحَرُوا وَحَلَقُوا وَحَلُّوا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ قَبْلَ الطَّوَافِ، وَقَبْلَ أَنْ يَصِلَ الْهَدْيُ إِلَى الْبَيْتِ، ثُمَّ لَمْ يُذْكَرْ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَ أَحَدًا أَنْ يَقْضُوا شَيْئًا، وَلَا يَعُودُوا لَهُ وَالْحُدَيْبِيَةُ خَارِجٌ مِنَ الْحَرَمِ. انْتَهَى مِنْهُ بِلَفْظِهِ.
Buhârî «Sahîh»inde 'İhsâra uğrayana kaza gerekmediğini söyleyen kimse' babında aynen şöyle demiştir: 'Mâlik ve başkaları şöyle demiştir: [Kişi] nerede olursa olsun kurbanını keser, tıraş olur ve ona kaza gerekmez. Çünkü Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashâbı Hudeybiye'de tavaftan önce ve kurbanlık Beyt'e ulaşmadan önce kurbanlarını kesmiş, tıraş olmuş ve her şeyden ihramdan çıkmışlardır. Sonra da Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hiçbir kimseye bir şey kaza etmelerini veya ona geri dönmelerini emrettiği zikredilmemiştir; Hudeybiye ise Harem sınırının dışındadır.' Buhârî'nin lafzı burada bitti.
وَقَدْ قَالَ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» إِنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ حَلَّ هُوَ وَأَصْحَابُهُ بِالْحُدَيْبِيَةِ، فَنَحَرُوا الْهَدْيَ، وَحَلَقُوا رُءُوسَهُمْ، وَحَلُّوا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ قَبْلَ أَنْ يَطُوفُوا بِالْبَيْتِ، وَقَبْلَ أَنْ يَصِلَ إِلَيْهِ الْهَدْيُ، ثُمَّ لَمْ يُعْلَمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَمَرَ أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِهِ، وَلَا مِمَّنْ كَانَ مَعَهُ أَنْ يَقْضُوا شَيْئًا، وَلَا يَعُودُوا لِشَيْءٍ. انْتَهَى بِلَفْظِهِ مِنَ [الْمُوَطَّأِ] . وَلَا يُعَارَضُ مَا ذَكَرْنَا بِمَا رَوَاهُ الْوَاقِدِيُّ فِي الْمَغَازِي مِنْ طَرِيقِ الزُّهْرِيِّ، وَمِنْ طَرِيقِ أَبِي مَعْشَرٍ وَغَيْرِهِمَا، قَالُوا: أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَصْحَابَهُ أَنْ يَعْتَمِرُوا فَلَمْ يَتَخَلَّفْ مِنْهُمْ إِلَّا مَنْ قُتِلَ بِخَيْبَرَ، أَوْ مَاتَ، وَخَرَجَ مَعَهُ جَمَاعَةٌ مُعْتَمِرِينَ مِمَّنْ لَمْ يَشْهَدُوا الْحُدَيْبِيَةَ، وَكَانَتْ عِدَّتُهُمْ أَلْفَيْنِ ; لِأَنَّ الشَّافِعِيَّ ﵀ قَالَ: وَالَّذِي أَعْقِلُهُ فِي أَخْبَارِ أَهْلِ الْمَغَازِي شَبِيهٌ بِمَا ذَكَرْتُ ; لِأَنَّا عَلِمْنَا مِنْ مُتَوَاطِئِ أَحَادِيثِهِمْ أَنَّهُ كَانَ مَعَهُ عَامُ الْحُدَيْبِيَةِ رِجَالٌ مَعْرُوفُونَ، ثُمَّ اعْتَمَرَ عُمْرَةَ الْقَضِيَّةِ، فَتَخَلَّفَ بَعْضُهُمْ بِالْمَدِينَةِ مِنْ غَيْرِ ضَرُورَةٍ فِي نَفْسٍ وَلَا مَالٍ، اهـ.
Mâlik de «el-Muvatta»da, kendisine ulaştığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hudeybiye'de kendisi ve ashâbının ihramdan çıktığını, kurbanı kestiklerini, başlarını tıraş ettiklerini ve Beyt'i tavaf etmeden önce ve kurbanlık oraya ulaşmadan önce her şeyden ihramdan çıktıklarını, sonra da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından yahut beraberindekilerden hiçbir kimseye bir şey kaza etmelerini veya bir şeye geri dönmelerini emrettiğinin bilinmediğini söylemiştir. [el-Muvatta]daki lafzı burada bitti. Zikrettiğimiz bu husus, Vâkıdî'nin el-Meğâzî'de ez-Zührî ve Ebû Ma'şer yoluyla ve diğerlerinden rivayet ettiği şu sözle çelişmez: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashâbına umre yapmalarını emretti; Hayber'de öldürülenler veya vefat edenler dışında hiçbiri geri kalmadı. Hudeybiye'de bulunmayanlardan da bir grup umreci olarak onunla birlikte çıktı ve sayıları iki bin kişiydi.' Zira Şâfiî rahimehullâh şöyle demiştir: 'Meğâzî ehlinin haberlerinden kavradığım şey zikrettiğime benzerdir; çünkü onların birbiriyle örtüşen rivayetlerinden bildik ki, Hudeybiye yılında onunla birlikte tanınmış adamlar vardı; sonra Kaza Umresi'ni yaptığında bunlardan bazıları canlarında veya mallarında bir zaruret olmaksızın Medine'de geride kaldılar.'
فَهَذَا الشَّافِعِيُّ ﵀ جَزَمَ بِأَنَّهُمْ تَخَلَّفَ مِنْهُمْ رِجَالٌ مَعْرُوفُونَ مِنْ غَيْرِ ضَرُورَةٍ فِي نَفْسٍ وَلَا مَالٍ. وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ أَنَّ الْمُثْبِتَ مُقَدَّمٌ عَلَى النَّافِي.
İşte Şâfiî rahimehullâh, canlarında veya mallarında bir zaruret bulunmaksızın onlardan tanınmış adamların geride kaldığını kesin bir dille ifade etmiştir. Usûlde ise müspet olanın (ispat edenin) menfi olana (nefyedene) takdim edileceği yerleşik bir kuraldır.
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «الْفَتْحِ» : وَيُمْكِنُ الْجَمْعُ بَيْنَ هَذَا إِنْ صَحَّ وَبَيْنَ الَّذِي قَبْلَهُ، بِأَنَّ الْأَمْرَ كَانَ عَلَى طَرِيقِ الِاسْتِحْبَابِ ; لِأَنَّ الشَّافِعِيَّ جَازِمٌ بِأَنَّ جَمَاعَةً تَخَلَّفُوا بِغَيْرِ عُذْرٍ.
İbn Hacer «el-Feth»te şöyle demiştir: 'Eğer sahih ise bununla bir önceki rivayetin arasını, emrin müstehablık kabilinden olduğu şeklinde cem etmek mümkündür; çünkü Şâfiî bir grubun mazeretsiz olarak geride kaldığı konusunda kesindir.'
وَقَالَ الشَّافِعِيُّ فِي عُمْرَةِ الْقَضَاءِ: إِنَّمَا سُمِّيَتْ عُمْرَةُ الْقَضَاءِ وَالْقَضِيَّةِ لِلْمُقَاضَاةِ الَّتِي وَقَعَتْ بَيْنَ النَّبِيِّ ﷺ وَبَيْنَ قُرَيْشٍ، لَا عَلَى أَنَّهُمْ وَجَبَ عَلَيْهِمْ قَضَاءُ تِلْكَ الْعُمْرَةِ، اهـ.
Şâfiî Kaza Umresi hakkında şöyle demiştir: 'Umretü'l-Kazâ ve el-Kazıyye olarak isimlendirilmesi, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile Kureyş arasında yapılan muahededen (antlaşmadan) dolayıdır; yoksa o umrenin kazasının onlara vacip olduğu anlamına gelmez.'
وَرَوَى الْوَاقِدِيُّ نَحْوَ هَذَا مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ قَالَهُ ابْنُ حَجَرٍ.
İbn Hacer'in belirttiğine göre Vâkıdî de İbn Ömer hadisinden buna benzer bir rivayet nakletmiştir.
وَقَالَ الْبُخَارِيُّ فِي «صَحِيحِهِ» فِي الْبَابِ الْمَذْكُورِ مَا نَصُّهُ: «وَقَالَ رَوْحٌ، عَنْ شِبْلٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ إِنَّمَا الْبَدَلُ عَلَى مَنْ نَقَضَ حَجَّهُ بِالتَّلَذُّذِ، فَأَمَّا مَنْ حَبَسَهُ عُذْرٌ، أَوْ غَيْرُ ذَلِكَ فَإِنَّهُ يَحِلُّ، وَلَا يَرْجِعُ» . انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ بِلَفْظِهِ.
Buhârî «Sahîh»inde zikredilen babda aynen şöyle demiştir: 'Ravh, Şibl'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre [İbn Abbâs] şöyle demiştir: Kaza (bedel) ancak [ihram yasaklarını çiğneyip] zevklenerek haccını bozan kimseye gerekir. Bir mazeret veya başka bir sebeple alıkonan kimseye gelince, o ihramdan çıkar ve [o haccı kaza için] geri dönmez.' Maksada taalluk eden kısmın lafzı burada bitti.
وَقَدْ وَرَدَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوُ هَذَا بِإِسْنَادٍ آخَرَ أَخْرَجَهُ ابْنُ جَرِيرٍ مِنْ طَرِيقِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ عَنْهُ، وَفِيهِ: فَإِنْ كَانَتْ حَجَّةَ الْإِسْلَامِ فَعَلَيْهِ قَضَاؤُهَا، وَإِنْ كَانَتْ غَيْرَ الْفَرِيضَةِ فَلَا قَضَاءَ عَلَيْهِ، اهـ. فَإِذَا عَلِمْتَ هَذَا وَعَلِمْتَ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ ﵄ مِمَّنْ رَوَى عَنْهُ عِكْرِمَةُ الْحَدِيثَ الَّذِي رُوِيَ عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ عَمْرٍو، وَأَنَّ رَاوِيَ الْحَدِيثِ مِنْ أَعْلَمِ النَّاسِ بِهِ، وَلَا سِيَّمَا إِنْ كَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ الَّذِي دَعَا لَهُ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يُعَلِّمَهُ التَّأْوِيلَ، وَهُوَ مُصَرِّحٌ بِأَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ ﷺ فِي حَدِيثِ الْحَجَّاجِ بْنِ عَمْرٍو وَعَلَيْهِ حَجَّةٌ أُخْرَى، مَحِلُّهُ فِيمَا إِذَا كَانَتْ عَلَيْهِ حَجَّةُ الْإِسْلَامِ، تَعْلَمُ أَنَّ الْجَمْعَ الْأَوَّلَ الَّذِي ذَكَرْنَا هُوَ الْمُتَعَيِّنُ، وَاخْتَارَهُ النَّوَوِيُّ وَغَيْرُهُ مِنْ عُلَمَاءِ الشَّافِعِيَّةِ، وَأَنَّ الْجَمْعَ الْأَخِيرَ لَا يَصِحُّ ; لِتَعَيُّنِ حَمْلِ الْحَجَّةِ الْمَذْكُورَةِ عَلَى حَجَّةِ الْإِسْلَامِ، اهـ.
İbn Cerîr'in Ali b. Ebî Talha yoluyla kendisinden rivayet ettiği başka bir senetle İbn Abbâs'tan buna benzer bir rivayet gelmiştir; onda şu ifade yer alır: 'Şayet bu İslâm haccı (farz olan hac) ise onu kaza etmesi gerekir; eğer farz değilse kaza gerekmez.' Bunu bildiğinde ve İkrime'nin Haccâc b. Amr'dan rivayet edilen hadisi kendisinden de rivayet ettiği kişilerden birinin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ olduğunu, hadisi rivayet edenin onu en iyi bilenlerden olduğunu, hele bu kişinin Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisine tevili öğretmesi için dua ettiği İbn Abbâs olduğunu; onun da Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Haccâc b. Amr hadisindeki 'ona başka bir hac gerekir' sözünün manasının, üzerine İslâm haccı farz olması durumunda geçerli olduğunu açıkça belirttiğini anladığında; zikrettiğimiz birinci cem şeklinin zorunlu olduğunu -ki Nevevî ve diğer Şâfiî âlimleri de bunu tercih etmiştir- ve son cem şeklinin ise mezkûr haccın İslâm haccına hamledilmesinin gerekliliği sebebiyle sahih olmadığını anlarsın.
وَأَمَّا عَلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ لَا إِحْصَارَ إِلَّا بِالْعَدُوِّ خَاصَّةً، وَأَنَّ الْمُحْصَرَ بِمَرَضٍ لَا يَحِلُّ حَتَّى يَبْرَأَ، وَيَطُوفَ بِالْبَيْتِ وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، ثُمَّ يَحِلُّ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى يَحُجَّ عَامًا قَابِلًا، فَيَهْدِي أَوْ يَصُومُ، إِنْ لَمْ يَجِدْ هَدْيًا كَمَا ثَبَتَ فِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ كَمَا تَقَدَّمَ.
'İhsâr ancak ve ancak düşman sebebiyle olur; hastalık sebebiyle alıkonan kimse ise iyileşip Beyt'i, Safâ ve Merve'yi tavaf etmedikçe ihramdan çıkamaz; sonra gelecek yıl haccedinceye kadar her şeyden ihramdan çıkar, kurban keser veya kurban bulamazsa oruç tutar' diyenlerin kavline gelince -nitekim daha önce geçtiği üzere bu İbn Ömer hadisinden «Sahîh-i Buhârî»de sabit olmuştur-;
فَهُوَ مِنْ حَيْثُ أَنَّ الْمَرِيضَ عِنْدَهُمْ غَيْرُ مُحْصَرٍ، فَهُوَ كَمَنْ أَحْرَمَ وَفَاتَهُ وُقُوفُ عَرَفَةَ يَطُوفُ وَيَسْعَى وَيَحُجُّ مِنْ قَابِلٍ، وَيَهْدِي أَوْ يَصُومُ إِنْ لَمْ يَجِدْ هَدْيًا، اهـ.
Bu, onlara göre hastanın ihsâra uğramış sayılmamasından ileri gelir. Dolayısıyla o, ihrama girip de Arafat vakfesini kaçıran kimse gibidir; tavaf eder, sa'y eder, gelecek yıl hacceder ve kurban keser ya da kurban bulamazsa oruç tutar.
وَفِي الْمَسْأَلَةِ قَوْلٌ رَابِعٌ: وَهُوَ أَنَّهُ لَا إِحْصَارَ بَعْدَ النَّبِيِّ ﷺ بِعُذْرٍ كَائِنًا مَا كَانَ وَهُوَ ضَعِيفٌ جِدًّا، وَلَا مُعَوَّلَ عَلَيْهِ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ ; لِأَنَّ حُكْمَ الْإِحْصَارِ مَنْصُوصٌ عَلَيْهِ فِي
Bu meselede dördüncü bir görüş daha vardır: O da Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra ne olursa olsun hiçbir mazeretle ihsâr olmayacağıdır. Bu son derece zayıf bir görüştür ve âlimler nezdinde buna itibar edilmez; zira ihsâr hükmü,
الْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ، وَلَمْ يَرِدْ فِيهِ نَسْخٌ، فَادِّعَاءُ دَفْعِهِ بِلَا دَلِيلٍ وَاضِحُ السُّقُوطِ كَمَا تَرَى، هَذَا هُوَ خُلَاصَةُ الْبَحْثِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ) [٢ \ ١٩٦] .
Kur'an ve Sünnet'te açıkça belirtilmiştir ve hakkında herhangi bir nesh vârit olmamıştır. Dolayısıyla delilsiz olarak bunun kalktığını iddia etmek gördüğün gibi açıkça geçersizdir. Yüce Allah'ın { فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ } “Eğer [hac veya umreden] alıkonursanız” [Bakara 2/196] kavli hakkındaki incelemenin özeti budur.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: (فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ) فَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ شَاةٌ فَمَا فَوْقَهَا، وَهُوَ مَذْهَبُ الْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ، وَبِهِ قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁، وَرَوَاهُ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَبِهِ قَالَ طَاوُسٌ، وَعَطَاءٌ، وَمُجَاهِدٌ، وَأَبُو الْعَالِيَةِ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْقَاسِمِ، وَالشَّعْبِيُّ، وَالنَّخَعِيُّ، وَالْحَسَنُ، وَقَتَادَةُ، وَالضَّحَّاكُ، وَمُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ وَغَيْرُهُمْ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ ابْنُ كَثِيرٍ وَغَيْرُهُ.
{ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “Kolayınıza gelen kurbanı [kesin]” kavline gelince; cumhur ulemâya göre bundan maksat bir koyun ve üzeridir. Dört mezhep imamının mezhebi budur; Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh da bunu söylemiştir, Saîd b. Cübeyr bunu İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir; Tâvûs, Atâ, Mücâhid, Ebü'l-Âliye, Muhammed b. Ali b. el-Hüseyn, Abdurrahman b. el-Kāsım, Şa'bî, Nehaî, Hasan, Katâde, Dahhâk, Mukâtil b. Hayyân ve başkaları da bu görüştedir; nitekim İbn Kesîr ve diğerleri bunu onlardan nakletmiştir.
وَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ الْمُرَادَ بِمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ إِنَّمَا هُوَ الْإِبِلُ وَالْبَقَرُ دُونَ الْغَنَمِ، وَهَذَا الْقَوْلُ مَرْوِيٌّ عَنْ عَائِشَةَ، وَابْنِ عُمَرَ، وَسَالِمٍ، وَالْقَاسِمِ، وَعُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَغَيْرِهِمْ.
İlim ehlinden bir topluluk ise şöyle demiştir: Kolayına gelen kurbandan maksat koyun değil, sadece deve ve sığırdır. Bu görüş Âişe, İbn Ömer, Sâlim, el-Kāsım, Urve b. ez-Zübeyr, Saîd b. Cübeyr ve başkalarından rivayet edilmiştir.
قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: وَالظَّاهِرُ أَنَّ مُسْتَنَدَ هَؤُلَاءِ فِيمَا ذَهَبُوا إِلَيْهِ قِصَّةُ الْحُدَيْبِيَةِ ; فَإِنَّهُ لَمْ يُنْقَلْ عَنْ أَحَدٍ مِنْهُمْ أَنَّهُ ذَبَحَ فِي تَحَلُّلِهِ ذَلِكَ شَاةً، وَإِنَّمَا ذَبَحُوا الْإِبِلَ وَالْبَقَرَ.
İbn Kesîr şöyle demiştir: 'Zâhir olan o ki, bu görüşe varanların dayanağı Hudeybiye kıssasıdır; zira o ihramdan çıkışta onlardan hiçbirinin koyun kestiği nakledilmemiş, ancak deve ve sığır kesmişlerdir.'
فَفِي الصَّحِيحَيْنِ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: «أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ نَشْتَرِكَ فِي الْإِبِلِ وَالْبَقَرِ كُلُّ سَبْعَةٍ مِنَّا فِي بَقَرَةٍ» .
Nitekim Sahîhayn'da Câbir'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize develere ve sığırlara ortak olmamızı, her yedi kişinin bir sığıra [ortak olmasını] emretti.'
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: لَا يَخْفَى أَنَّ التَّحْقِيقَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: أَنَّ الْمُرَادَ بِمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ مَا تَيَسَّرَ مِمَّا يُسَمَّى هَدْيًا، وَذَلِكَ شَامِلٌ لِجَمِيعِ الْأَنْعَامِ: مِنْ إِبِلٍ، وَبَقَرٍ، وَغَنَمٍ، فَإِنْ تَيَسَّرَتْ شَاةٌ أَجْزَأَتْ، وَالنَّاقَةُ وَالْبَقَرَةُ أَوْلَى بِالْإِجْزَاءِ.
Bu eserin müellifi -Allah onu affetsin- der ki: Gizli değildir ki bu meseledeki tahkik [şudur]: Kolayına gelen kurbandan maksat, kurbanlık (hedy) adını alan şeylerden kolay olanıdır. Bu da en'âm cinsinin tamamını kapsar: deve, sığır ve koyun. Dolayısıyla bir koyun kolay gelirse yeterli olur; deve ve sığır ise yeterlilik açısından daha da evladır.
وَقَدْ ثَبَتَ فِي «الصَّحِيحَيْنِ» عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: «أَهْدَى ﷺ مَرَّةً غَنَمًا» .
Nitekim «Sahîhayn»da Âişe radıyallâhu anhâ'dan şöyle dediği sabit olmuştur: 'Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir keresinde kurbanlık olarak koyun gönderdi.'
فُرُوعٌ تَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ
Bu Meseleye Taalluk Eden Fer'î Meseleler
الْفَرْعُ الْأَوَّلِ: إِذَا كَانَ مَعَ الْمُحْصَرِ هَدْيٌ لَزِمَهُ نَحْرُهُ إِجْمَاعًا، وَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّهُ يَنْحَرُهُ فِي الْمَحِلِّ الَّذِي حُصِرَ فِيهِ، حِلًّا كَانَ أَوْ حَرَمَا، وَقَدْ نَحَرَ ﷺ هُوَ وَأَصْحَابُهُ بِالْحُدَيْبِيَةِ، وَجَزَمَ الشَّافِعِيُّ وَغَيْرُهُ بِأَنَّ الْمَوْضِعَ الَّذِي نَحَرُوا فِيهِ مِنَ الْحُدَيْبِيَةِ مِنَ الْحِلِّ لَا مِنَ الْحَرَمِ، وَاسْتَدَلَّ لِذَلِكَ بِدَلِيلٍ وَاضِحٍ مِنَ الْقُرْآنِ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: (هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَالْهَدْيَ مَعْكُوفًا أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ) [٤٨ \ ٢٥] فَهُوَ نَصٌّ
Birinci Fer': İhsâra uğrayan kimsenin yanında kurbanlığı varsa icmâ ile onu kesmesi gerekir. Ulemânın cumhuruna göre o kurbanı, ister hil (Harem dışı) olsun ister Harem bölgesi olsun, alıkonduğu yerde keser. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashâbı da Hudeybiye'de kurban kesmişlerdir. Şâfiî ve diğerleri Hudeybiye'de kurban kestikleri yerin Harem'den değil hil bölgesinden olduğunu kesinlikle belirtmiş ve buna Kur'an'dan açık bir delil getirmişlerdir ki o da Yüce Allah'ın şu kavlidir: { هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَالْهَدْيَ مَعْكُوفًا أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ } “Onlar inkâr eden, sizi Mescid-i Harâm'dan ve bekletilen kurbanlıkları yerine ulaşmaktan alıkoyanlardır” [Fetih 48/25]. Bu ayet, açık bir nass...
صَرِيحٌ فِي أَنَّ ذَلِكَ الْهَدْيَ لَمْ يَبْلُغْ مَحِلَّهُ، وَلَوْ كَانَ فِي الْحَرَمِ لَكَانَ بَالِغًا مَحِلَّهُ، وَرَوَى يَعْقُوبُ بْنُ سُفْيَانَ مِنْ طَرِيقِ مُجَمِّعِ بْنِ يَعْقُوبَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ: «لَمَّا حُبِسَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابُهُ نَحَرُوا بِالْحُدَيْبِيَةِ، وَبَعَثَ اللَّهُ رِيحًا فَحَمَلَتْ شُعُورَهُمْ، فَأَلْقَتْهَا فِي الْحَرَمِ» وَعَقَدَهُ أَحْمَدُ الْبَدَوِيُّ الشِّنْقِيطِيُّ فِي نَظْمِهِ لِلْمَغَازِي فِي غَزْوَةِ الْحُدَيْبِيَةِ بِقَوْلِهِ: [الرَّجَزِ]
olup o kurbanlığın yerine ulaşmadığını sarih bir şekilde ifade etmektedir; eğer Harem'de olsaydı yerine ulaşmış olurdu. Ya'kūb b. Süfyân, Mücemmi' b. Ya'kūb yoluyla babasından şöyle rivayet etmiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashâbı alıkonduklarında Hudeybiye'de kurban kestiler. Allah bir rüzgâr gönderdi; rüzgâr onların [kesilen] saçlarını taşıyıp Harem'e attı.' Ahmed el-Bedevî eş-Şinkītî de Meğâzî manzumesinde Hudeybiye Gazvesi bahsinde bunu nazmederek şöyle demiştir: [Recez]
وَنَحَرُوا وَحَلَّقُوا وَحَمَلَتْ ... شُعُورَهُمْ لِلْبَيْتِ رِيحٌ قَدْ غَلَتْ
Kurban kestiler, tıraş oldular; saçlarını ise / Coşkun esen bir rüzgâr Beyt'e taşıdı.
قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ فِي «الِاسْتِذْكَارِ» : فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ نَحَرُوا فِي الْحِلِّ، وَتَعَقَّبَهُ ابْنُ حَجَرٍ فِي «فَتْحِ الْبَارِي» : بِأَنَّهُ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونُوا أَرْسَلُوا هَدْيَهُمْ مَعَ مَنْ يَنْحَرُهُ فِي الْحَرَمِ، قَالَ: وَقَدْ وَرَدَ فِي ذَلِكَ حَدِيثُ ابْنِ جُنْدَبِ بْنِ جُنْدَبٍ الْأَسْلَمِيِّ قَالَ: قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ ابْعَثْ مَعِي الْهَدْيَ حَتَّى أَنْحَرَهُ فِي الْحَرَمِ. أَخْرَجَهُ النَّسَائِيُّ مِنْ طَرِيقِ إِسْرَائِيلَ، عَنْ مَجْزَأَةَ بْنِ زَاهِرٍ، عَنْ نَاجِيَةَ، وَأَخْرَجَهُ الطَّحَاوِيُّ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، لَكِنْ قَالَ عَنْ نَاجِيَةَ، عَنْ أَبِيهِ: لَكِنْ لَا يَلْزَمُ مِنْ وُقُوعِ هَذَا وُجُوبُهُ، بَلْ ظَاهِرُ الْقِصَّةِ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ نَحَرَ فِي مَكَانِهِ وَكَانُوا فِي الْحِلِّ، وَذَلِكَ دَالٌّ عَلَى الْجَوَازِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. انْتَهَى كَلَامُ ابْنِ حَجَرٍ. وَخَالَفَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ الْجُمْهُورَ، وَقَالَ: لَا يَنْحَرُ الْمُحْصَرُ هَدْيَهُ إِلَّا فِي الْحَرَمِ، فَيَلْزَمُهُ أَنْ يَبْعَثَ بِهِ إِلَى الْحَرَمِ، فَإِذَا بَلَغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ حَلَّ، وَقَالَ: إِنَّ الْمَوْضِعَ الَّذِي نَحَرَ فِيهِ النَّبِيُّ ﷺ وَأَصْحَابُهُ مِنَ الْحُدَيْبِيَةِ مِنْ طَرَفِ الْحَرَمِ، وَاسْتَدَلَّ بِقَوْلِهِ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ: (وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ) [٢ \ ١٩٦] وَرُدَّ هَذَا الِاسْتِدْلَالُ بِمَا قَدَّمْنَا مِنْ أَنَّهُ نَحَرَ فِي الْحِلِّ، وَأَنَّ الْقُرْآنَ دَلَّ عَلَى ذَلِكَ، وَأَنَّ قَوْلَهُ: (وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ) مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: (وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ) ، لَا عَلَى قَوْلِهِ: (فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ) أَوْ أَنَّ الْمُرَادَ بِمَحِلِّهِ الْمَحِلُّ الَّذِي يَجُوزُ نَحْرَهُ فِيهِ، وَذَلِكَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْمُحْصَرِ حَيْثُ أُحْصِرَ، وَلَوْ كَانَ فِي الْحِلِّ.
İbn Abdilberr «el-İstizkâr»da şöyle demiştir: 'Bu, onların hil bölgesinde kurban kestiklerini gösterir.' İbn Hacer «Fethu'l-Bârî»de buna itiraz ederek kurbanlıklarını Harem'de kesecek biriyle göndermiş olmalarının mümkün olduğunu söylemiş ve şöyle demiştir: Nitekim bu konuda İbn Cündeb b. Cündeb el-Eslemî'nin şu hadisi vârit olmuştur: 'Dedim ki: Ey Allah'ın Resûlü! Kurbanlığı benimle gönder de onu Harem'de keseyim.' Bunu Nesâî İsrâîl yoluyla Meczee b. Zâhir'den, o da Nâciye'den rivayet etmiştir. Tahâvî de başka bir yoldan İsrâîl'den rivayet etmiş, fakat 'Nâciye'den, o da babasından' demiştir. Ancak bunun vuku bulmuş olmasından vacip olduğu neticesi çıkmaz; bilakis kıssanın zâhiri, çoğunun kendi bulunduğu yerde kurban kestiğidir ve onlar hil bölgesindeydiler; bu da cevaza delâlet eder. Doğrusunu Allah bilir.' İbn Hacer'in sözü burada bitti. Ebû Hanîfe rahimehullâh ise bu meselede cumhura muhalefet etmiş ve şöyle demiştir: İhsâra uğrayan kimse kurbanını ancak Harem'de keser; dolayısıyla onu Harem'e göndermesi gerekir, kurban yerine ulaştığında ise ihramdan çıkar. O, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashâbının Hudeybiye'de kurban kestikleri yerin Harem'in bir ucu olduğunu söylemiş ve bu ayetin devamındaki { وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ } “Kurban yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin” [Bakara 2/196] kavlini delil getirmiştir. Bu istidlale karşı; daha önce belirttiğimiz üzere [Hz. Peygamber'in] hil bölgesinde kestiği, Kur'an'ın da buna delâlet ettiği ve { وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ } kavlinin { فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } kavline değil { وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ } kavline matuf olduğu yahut kurbanın 'mahalli'nden maksadın onun kesilmesinin caiz olduğu yer olduğu, bunun da ihsâra uğrayan kimse için hil bölgesinde de olsa alıkonduğu yer olduğu söylenerek cevap verilmiştir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: التَّحْقِيقُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ هُوَ التَّفْصِيلُ الَّذِي ذَهَبَ إِلَيْهِ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ وَهُوَ أَنَّهُ إِنِ اسْتَطَاعَ إِرْسَالَ الْهَدْيِ إِلَى الْحَرَمِ أَرْسَلَهُ وَلَا يَحِلُّ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ، إِذْ لَا وَجْهَ لِنَحْرِ الْهَدْيِ فِي الْحِلِّ مَعَ تَيَسُّرِ الْحَرَمِ، وَإِنْ كَانَ لَا يَسْتَطِيعُ إِرْسَالَهُ إِلَى الْحَرَمِ نَحَرَهُ فِي الْمَكَانِ الَّذِي أُحْصِرَ فِيهِ مِنَ الْحِلِّ.
Bu eserin müellifi -Allah onu affetsin- der ki: Bu meseledeki tahkik, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın benimsediği şu tafsilattır: Eğer kurbanlığı Harem'e göndermeye güç yetirebiliyorsa onu gönderir ve kurbanlık mahalline ulaşmadıkça ihramdan çıkmaz; zira Harem mümkün iken hil bölgesinde kurban kesmenin bir izahı yoktur. Şayet onu Harem'e göndermeye güç yetiremiyorsa, hil bölgesinde alıkonduğu yerde keser.
قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي [صَحِيحِهِ] فِي «بَابِ مَنْ قَالَ لَيْسَ عَلَى الْمُحْصَرِ بَدَلٌ» مَا نَصُّهُ:
Buhârî [Sahîh]inde 'İhsâra uğrayana kaza gerekmediğini söyleyen kimse' babında aynen şöyle demiştir:
وَقَالَ رَوْحٌ، عَنْ شِبْلٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: «إِنَّمَا الْبَدَلُ عَلَى مَنْ نَقَضَ حَجَّهُ بِالتَّلَذُّذِ، فَأَمَّا مَنْ حَبَسَهُ عُذْرٌ، أَوْ غَيْرُ ذَلِكَ فَإِنَّهُ يَحِلُّ، وَلَا يَرْجِعُ» وَإِنْ كَانَ مَعَهُ هَدْيٌ وَهُوَ مُحْصَرٌ نَحَرَهُ إِنْ كَانَ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَبْعَثَ بِهِ، وَإِنِ اسْتَطَاعَ أَنْ يَبْعَثَ بِهِ لَمْ يَحِلَّ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ، اهـ، مَحِلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ بِلَفْظِهِ وَلَا يَنْبَغِي الْعُدُولُ عَنْهُ ; لِظُهُورِ وَجْهِهِ كَمَا تَرَى.
'Ravh, Şibl'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre [İbn Abbâs] şöyle demiştir: Kaza (bedel) ancak [ihram yasaklarını çiğneyip] zevklenerek haccını bozan kimseye gerekir. Bir mazeret veya başka bir sebeple alıkonan kimseye gelince, o ihramdan çıkar ve [o haccı kaza için] geri dönmez. Eğer yanında kurbanlık varsa ve kendisi alıkonmuşsa, şayet onu gönderemiyorsa keser; göndermeye güç yetiriyorsa kurbanlık yerine ulaşmadıkça ihramdan çıkmaz.' Maksada taalluk eden kısmın lafzı burada bitti. Gördüğün gibi gerekçesi açık olduğu için bu görüşten sapmamak gerekir.
الْفَرْعُ الثَّانِي: إِذَا لَمْ يَكُنْ مَعَ الْمُحْصَرِ هَدْيٌ، فَهَلْ عَلَيْهِ أَنْ يَشْتَرِيَ الْهَدْيَ وَلَا يَحِلَّ حَتَّى يَهْدِيَ، أَوْ لَهُ أَنْ يَحِلَّ بِدُونِ هَدْيٍ؟ ذَهَبَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ إِلَى أَنَّ الْهَدْيَ وَاجِبٌ عَلَيْهِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ) فَلَا يَجُوزُ لَهُ التَّحَلُّلُ بِدُونِهِ إِنْ قَدَرَ عَلَيْهِ، وَوَافَقَ الْجُمْهُورَ أَشْهَبُ مِنْ أَصْحَابِ مَالِكٍ، وَخَالَفَ مَالِكٌ، وَابْنُ الْقَاسِمِ الْجُمْهُورَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، فَقَالَا: لَا هَدْيَ عَلَى الْمُحْصَرِ إِنْ لَمْ يَكُنْ سَاقَهُ مَعَهُ قَبْلَ الْإِحْصَارِ.
İkinci Fer': İhsâra uğrayanın yanında kurbanlık yoksa kurbanlık satın alması ve kurban kesmedikçe ihramdan çıkmaması mı gerekir, yoksa kurbansız da ihramdan çıkabilir mi? Cumhur ulemâ, Yüce Allah'ın { فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “Eğer alıkonursanız kolayınıza gelen kurbanı [kesin]” kavlinden dolayı kurbanın ona vacip olduğu, gücü yetiyorsa kurban kesmeden ihramdan çıkmasının caiz olmadığı görüşüne varmıştır. Mâlik'in ashabından Eşheb de cumhura muvafakat etmiştir. Mâlik ve İbnü'l-Kāsım ise bu meselede cumhura muhalefet ederek şöyle demişlerdir: İhsâra uğramadan önce kurbanlığı beraberinde sevk etmemişse, ihsâra uğrayan kimseye kurban gerekmez.
وَحُجَّةُ الْجُمْهُورِ وَاضِحَةٌ وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ) فَتَعْلِيقُهُ مَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ عَلَى الْإِحْصَارِ تَعْلِيقُ الْجَزَاءِ عَلَى شَرْطِهِ، يَدُلُّ عَلَى لُزُومِ الْهَدْيِ بِالْإِحْصَارِ لِمَنْ أَرَادَ التَّحَلُّلَ بِهِ، دَلَالَةٌ وَاضِحَةٌ كَمَا تَرَى، فَإِنْ عَجَزَ الْمُحْصَرُ عَنِ الْهَدْيِ فَهَلْ يَلْزَمُهُ بَدَلٌ عَنْهُ أَوْ لَا؟
Cumhurun delili açıktır; o da Yüce Allah'ın { فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “Eğer alıkonursanız kolayınıza gelen kurbanı [kesin]” kavlidir. Kolayına gelen kurbanı ihsâra bağlaması, cezanın (sonucun) şartına bağlanması kabilindendir; bu da gördüğün gibi kurban yoluyla ihramdan çıkmak isteyen kimse için ihsâr sebebiyle kurbanın lüzumuna açıkça delâlet eder. Peki, ihsâra uğrayan kimse kurban kesmekten aciz kalırsa onun yerine bir bedel (oruç vs.) gerekir mi gerekmez mi?
قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: لَا بَدَلَ إِنْ عَجَزَ عَنْهُ، وَمِمَّنْ قَالَ لَا بَدَلَ لِهَدْيِ الْمُحْصَرِ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ ; فَإِنَّ الْمُحْصَرَ عِنْدَهُ إِذَا لَمْ يَجِدْ هَدْيًا يَبْقَى مُحْرِمًا حَتَّى يَجِدَ هَدْيًا، أَوْ يَطُوفَ بِالْبَيْتِ.
Bazı âlimler şöyle demiştir: Kurbandan aciz kalırsa bedel gerekmez. İhsâr kurbanının bedeli olmadığını söyleyenlerden biri de Ebû Hanîfe rahimehullâh'tır; zira ona göre ihsâra uğrayan kimse kurban bulamazsa, kurban buluncaya yahut Beyt'i tavaf edinceye kadar ihramlı olarak kalır.