عَلَيْكَ. فَدَلَّ عَلَى وُجُوبِهَا، وَأَنَّهَا رُكْنٌ مِنْ أَرْكَانِ الدِّينِ الَّذِي بِهِ قَوَامُ الْمُسْلِمِينَ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ. انْتَهَى مِنَ الْقُرْطُبِيِّ.
...sana [vaciptir]' dememiştir. Bu da onun vacipliğine ve Müslümanların düzeninin (kıyamının) kendisiyle sağlandığı dinin rükünlerinden bir rükün olduğuna delalet etmiştir. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.' Kurtubî'den [yapılan iktibas] sona erdi.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: مِنَ الْوَاضِحِ الْمَعْلُومِ مِنْ ضَرُورَةِ الدِّينِ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ يَجِبُ عَلَيْهِمْ نَصْبُ إِمَامٍ تَجْتَمِعُ بِهِ الْكَلِمَةُ، وَتُنَفَّذُ بِهِ أَحْكَامُ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ، وَلَمْ يُخَالِفْ فِي هَذَا إِلَّا مَنْ لَا يُعْتَدُّ بِهِ كَأَبِي بَكْرٍ الْأَصَمِّ الْمُعْتَزِلِيِّ، الَّذِي تَقَدَّمَ فِي كَلَامِ الْقُرْطُبِيِّ، وَكَضِرَارٍ وَهِشَامٍ الْفُوَطِيِّ وَنَحْوِهِمْ.
Bu eseri kaleme alan [Şankîtî] -Allah onu affetsin- şöyle dedi: Dinin zaruretlerinden açıkça bilinen bir husustur ki; Müslümanların, söz birliğini sağlayacak ve yeryüzünde Allah'ın hükümlerini infaz edecek bir imam tayin etmeleri kendilerine vaciptir. Kurtubî'nin sözünde geçen Mutezilî Ebu Bekir el-Asamm ile Dırâr, Hişâm el-Fuvatî ve benzerleri gibi görüşüne itibar edilmeyen kimseler müstesna, bu konuda hiç kimse muhalefet etmemiştir.
وَأَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ وُجُوبَ الْإِمَامَةِ الْكُبْرَى بِطَرِيقِ الشَّرْعِ كَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ الْآيَةُ الْمُتَقَدِّمَةُ وَأَشْبَاهُهَا وَإِجْمَاعُ الصَّحَابَةِ ﵃ وَلِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ يَزَعُ بِالسُّلْطَانِ مَا لَا يَزَعُ بِالْقُرْآنِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: (لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ) ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: (وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ) فِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى إِعْمَالِ السَّيْفِ عِنْدَ الْإِبَاءِ بَعْدَ إِقَامَةِ الْحُجَّةِ.
Âlimlerin çoğunluğuna göre büyük imametin (hilafetin) vücubiyeti, geçen ayet ve benzerleri ile ashabın [radıyallâhu anhum] icmaının delalet ettiği üzere şeriat yoluyladır. Çünkü Yüce Allah, Kur'an ile menetmediği şeyleri sultan (devlet gücü) ile menetmektedir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ } [Hadid 57/25] “Andolsun ki biz elçilerimizi apaçık delillerle gönderdik ve insanların adaleti ayakta tutmaları için beraberlerinde kitabı ve mizanı indirdik. Bir de kendisinde büyük bir güç ve insanlar için birtakım faydalar bulunan demiri indirdik”. Zira O'nun: { وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ } “ve kendisinde büyük bir güç bulunan demiri indirdik” buyruğunda, hüccet ikame edildikten sonra direnilmesi (kabul edilmemesi) durumunda kılıcın devreye sokulmasına bir işaret vardır.
وَقَالَتِ الْإِمَامِيَّةُ: إِنَّ الْإِمَامَةَ وَاجِبَةٌ بِالْعَقْلِ لَا بِالشَّرْعِ.
İmâmiyye ise: 'İmamet şeriat ile değil akıl ile vaciptir' demiştir.
وَعَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ وَالْجَاحِظِ وَالْبَلْخِيِّ: أَنَّهَا تَجِبُ بِالْعَقْلِ وَالشَّرْعِ مَعًا، وَاعْلَمْ أَنَّمَا تَتَقَوَّلُهُ الْإِمَامِيَّةُ مِنَ الْمُفْتَرِيَاتِ عَلَى أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَأَمْثَالِهِمْ مِنَ الصَّحَابَةِ، وَمَا تَتَقَوَّلُهُ فِي الِاثْنَيْ عَشَرَ إِمَامًا، وَفِي الْإِمَامِ الْمُنْتَظَرِ الْمَعْصُومِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنْ خُرَافَاتِهِمْ، وَأَكَاذِيبِهِمُ الْبَاطِلَةِ كُلُّهُ بَاطِلٌ لَا أَصْلَ لَهُ.
Hasan-ı Basrî, Câhız ve Belhî'den ise imametin akıl ve şeriat ile birlikte vacip olduğu rivayet edilmiştir. Bil ki İmâmiyye'nin Ebu Bekir, Ömer ve ashabdan benzeri zatlar aleyhine uydurduğu iftiralar, on iki imam hakkındaki iddiaları, masum beklenen imam (el-Mehdi el-Muntazar) ve benzeri hurafeleri ile asılsız yalanlarının tamamı bâtıldır, hiçbir aslı yoktur.
وَإِذَا أَرَدْتَ الْوُقُوفَ عَلَى تَحْقِيقِ ذَلِكَ: فَعَلَيْكَ بِكِتَابِ «مِنْهَاجِ السُّنَّةِ النَّبَوِيَّةِ فِي نَقْضِ كَلَامِ الشِّيعَةِ الْقَدَرِيَّةِ» لِلْعَلَّامَةِ الشَّيْخِ تَقِيِّ الدِّينِ أَبِي الْعَبَّاسِ بْنِ تَيْمِيَّةَ، فَإِنَّهُ جَاءَ فِيهِ بِمَا لَا مَزِيدَ عَلَيْهِ مِنَ الْأَدِلَّةِ الْقَاطِعَةِ، وَالْبَرَاهِينِ السَّاطِعَةِ عَلَى إِبْطَالِ جَمِيعِ تِلْكَ الْخُرَافَاتِ الْمُخْتَلَقَةِ، فَإِذَا حَقَّقْتَ وُجُوبَ نَصْبِ الْإِمَامِ الْأَعْظَمِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ، فَاعْلَمْ أَنَّ الْإِمَامَةَ تَنْعَقِدُ لَهُ بِأَحَدِ أُمُورٍ: الْأَوَّلُ: مَا لَوْ نَصَّ ﷺ عَلَى أَنَّ فُلَانًا هُوَ الْإِمَامُ فَإِنَّهَا تَنْعَقِدُ لَهُ بِذَلِكَ.
Eğer bu meselenin tahkikine vâkıf olmak istersen, allâme Şeyh Takiyyüddin Ebi'l-Abbâs İbn Teymiyye'nin 'Minhâcü's-Sünneti'n-Nebeviyye fî Nakdi Kelâmi'ş-Şîati'l-Kaderiyye' adlı kitabına müracaat etmelisin. Zira o, bu eserinde uydurulmuş tüm o hurafeleri iptal etmek üzere kesin delillerden ve parlak burhanlardan daha fazlası bulunamayacak açıklamalar getirmiştir. Müslümanlar üzerine en büyük imamın (devlet başkanının) nasbedilmesinin vücubunu tahkik ettiğinde bil ki imamet, onun için şu yollardan biriyle münakit olur (gerçekleşir): Birincisi: Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in filancanın imam olduğunu açıkça nas ile belirtmesi durumudur ki böylece imamet onun için münakit olur.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: إِنَّ إِمَامَةَ أَبِي بَكْرٍ ﵁ مِنْ هَذَا الْقَبِيلِ ; لِأَنَّ تَقْدِيمَ النَّبِيِّ ﷺ فِي إِمَامَةِ الصَّلَاةِ وَهِيَ أَهَمُّ شَيْءٍ، فِيهِ الْإِشَارَةُ إِلَى التَّقْدِيمِ لِلْإِمَامَةِ الْكُبْرَى وَهُوَ ظَاهِرٌ.
Bazı âlimler şöyle demiştir: Ebu Bekir [radıyallâhu anh]'ın imameti bu kabildendir. Çünkü Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in onu en mühim şey olan namaz imamlığına öne geçirmesinde, büyük imamete (hilafete) öne geçirilmesine bir işaret vardır ve bu açıktır.
الثَّانِي: هُوَ اتِّفَاقُ أَهْلِ الْحَلِّ وَالْعَقْدِ عَلَى بَيْعَتِهِ.
İkincisi: Ehl-i hal ve'l-akdin (seçme ve bağlama yetkisine sahip heyetin) ona biat etme hususunda ittifak etmesidir.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: إِنَّ إِمَامَةَ أَبِي بَكْرٍ مِنْهُ ; لِإِجْمَاعِ أَهْلِ الْحَلِّ وَالْعَقْدِ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ عَلَيْهَا بَعْدَ الْخِلَافِ، وَلَا عِبْرَةَ بِعَدَمِ رِضَى بَعْضِهِمْ، كَمَا وَقَعَ مِنْ سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ ﵁ مِنْ عَدَمِ قَبُولِهِ بَيْعَةَ أَبِي بَكْرٍ ﵁.
Bazı âlimler şöyle demiştir: Ebu Bekir'in imameti bu kabildendir; zira Muhacirler ve Ensar'dan ehl-i hal ve'l-akd, ihtilaftan sonra onun üzerinde icma etmiştir. Sa'd b. Ubâde [radıyallâhu anh]'ın Ebu Bekir [radıyallâhu anh]'a biati kabul etmemesinde olduğu gibi bazılarının razı olmamasına ise itibar edilmez.
الثَّالِثُ: أَنْ يَعْهَدَ إِلَيْهِ الْخَلِيفَةُ الَّذِي قَبْلَهُ، كَمَا وَقَعَ مِنْ أَبِي بَكْرٍ لِعُمَرَ ﵄.
Üçüncüsü: Kendisinden önceki halifenin hilafeti ona ahdetmesidir (vasiyet etmesidir); nitekim Ebu Bekir'in Ömer'e [radıyallâhu anhümâ] yaptığı gibi.
وَمِنْ هَذَا الْقَبِيلِ جَعْلُ عُمَرَ ﵁ الْخِلَافَةَ شُورَى بَيْنَ سِتَّةٍ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مَاتَ وَهُوَ عَنْهُمْ رَاضٍ.
Ömer [radıyallâhu anh]'ın hilafeti, Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in vefat ettiğinde kendilerinden razı olduğu altı sahabi arasında şûraya bırakması da bu kabildendir.
الرَّابِعُ: أَنْ يَتَغَلَّبَ عَلَى النَّاسِ بِسَيْفِهِ، وَيَنْزِعَ الْخِلَافَةَ بِالْقُوَّةِ حَتَّى يَسْتَتِبَّ لَهُ الْأَمْرُ، وَتَدِينَ لَهُ النَّاسُ لِمَا فِي الْخُرُوجِ عَلَيْهِ حِينَئِذٍ مِنْ شَقِّ عَصَا الْمُسْلِمِينَ، وَإِرَاقَةِ دِمَائِهِمْ.
Dördüncüsü: Kılıcıyla insanlara galebe çalması ve iş kendisi için istikrar kazanıp insanlar kendisine boyun eğene kadar hilafeti zorla almasıdır; zira bu durumda ona karşı ayaklanmakta Müslümanların birliğini bozmak ve kanlarını dökmek tehlikesi vardır.
قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: وَمِنْ هَذَا الْقَبِيلِ قِيَامُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ مَرْوَانَ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، وَقَتْلِهِ إِيَّاهُ فِي مَكَّةَ عَلَى يَدِ الْحَجَّاجِ بْنِ يُوسُفَ، فَاسْتَتَبَّ الْأَمْرُ لَهُ. كَمَا قَالَهُ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» .
Bazı âlimler şöyle demiştir: Abdülmelik b. Mervân'ın Abdullah b. ez-Zübeyr'e karşı ayaklanması ve Haccâc b. Yûsuf eliyle Mekke'de onu öldürmesi neticesinde işin kendisi için istikrara kavuşması da bu kabildendir; nitekim İbn Kudâme bunu el-Muğnî'de ifade etmiştir.
وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ يَقُولُ: تَنْعَقِدُ لَهُ الْإِمَامَةُ بِبَيْعَةِ وَاحِدٍ، وَجَعَلُوا مِنْهُ مُبَايَعَةَ عُمَرَ لِأَبِي بَكْرٍ فِي سَقِيفَةِ بَنِي سَاعِدَةَ، وَمَالَ إِلَيْهِ الْقُرْطُبِيُّ. وَحَكَى عَلَيْهِ إِمَامُ الْحَرَمَيْنِ الْإِجْمَاعَ وَقِيلَ: بِبَيْعَةِ أَرْبَعَةٍ، وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ.
Âlimlerden bazıları: 'İmamet tek bir kişinin biatiyle de münakit olur' derler ve Ömer'in Sakîfetü Benî Sâide'de Ebu Bekir'e biat etmesini bundan sayarlar. Kurtubî de bu görüşe meyletmiştir. İmamu'l-Harameyn de bu konuda icma nakletmiştir. Dört kişinin biatiyle münakit olacağı da söylenmiş, başka görüşler de ileri sürülmüştür.
هَذَا مُلَخَّصُ كَلَامِ الْعُلَمَاءِ فِيمَا تَنْعَقِدُ بِهِ الْإِمَامَةُ الْكُبْرَى. وَمُقْتَضَى كَلَامِ الشَّيْخِ تَقِيِّ الدِّينِ أَبِي الْعَبَّاسِ بْنِ تَيْمِيَّةَ فِي «الْمِنْهَاجِ» أَنَّهَا إِنَّمَا تَنْعَقِدُ بِمُبَايَعَةِ مَنْ تَقْوَى بِهِ شَوْكَتُهُ، وَيَقْدِرُ بِهِ عَلَى تَنْفِيذِ أَحْكَامِ الْإِمَامَةِ ; لِأَنَّ مَنْ لَا قُدْرَةَ لَهُ عَلَى ذَلِكَ كَآحَادِ النَّاسِ لَيْسَ بِإِمَامٍ.
Büyük imametin ne ile münakit olacağı hususunda âlimlerin sözlerinin özeti budur. Şeyh Takiyyüddin Ebi'l-Abbâs İbn Teymiyye'nin el-Minhâc'daki sözünün gerektirdiği netice ise şudur: İmamet ancak kendisiyle gücünün pekişeceği ve imamet hükümlerini infaz etmeye muktedir olabileceği kimselerin biatiyle münakit olur; çünkü sıradan insanlar gibi buna gücü yetmeyen kimse imam değildir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْإِمَامَ الْأَعْظَمَ تُشْتَرَطُ فِيهِ شُرُوطٌ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ قُرَشِيًّا، وَقُرَيْشٌ أَوْلَادُ فِهْرِ بْنِ مَالِكٍ، وَقِيلَ: أَوْلَادُ النَّضْرِ بْنِ كِنَانَةَ. فَالْفِهْرِيُّ قُرَشِيٌّ بِلَا نِزَاعٍ، وَمَنْ كَانَ مِنْ أَوْلَادِ مَالِكِ بْنِ النَّضْرِ أَوْ أَوْلَادِ النَّضْرِ بْنِ كِنَانَةَ؛ فِيهِ خِلَافٌ هَلْ هُوَ قُرَشِيٌّ أَوْ لَا؟ وَمَا كَانَ مِنْ أَوْلَادِ كِنَانَةَ مِنْ غَيْرِ النَّضْرِ فَلَيْسَ بِقُرَشِيٍّ بِلَا نِزَاعٍ.
Bil ki en büyük imamda (halifede) birtakım şartlar aranır: Birincisi: Kureyşli olmasıdır. Kureyş, Fihr b. Mâlik'in evlatlarıdır; Nadr b. Kinâne'nin evlatları olduğu da söylenmiştir. Dolayısıyla Fihr neslinden olan tartışmasız Kureyşlidir. Mâlik b. en-Nadr veya Nadr b. Kinâne'nin evlatlarından olan kimsenin Kureyşli olup olmadığı konusunda ise ihtilaf vardır. Kinâne'nin Nadr dışındaki evlatlarından olanlar ise tartışmasız Kureyşli değildir.
قَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ فِي ذِكْرِ شَرَائِطِ الْإِمَامِ. الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ مِنْ صَمِيمِ قُرَيْشٍ؛ لِقَوْلِهِ ﷺ: «الْأَئِمَّةُ مِنْ قُرَيْشٍ» وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي هَذَا.
Kurtubî bu kerim ayetin tefsirinde imamın şartlarını zikrederken şöyle demiştir: 'Birincisi: Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in: «İmamlar (önderler) Kureyş'tendir» buyruğu gereğince halis Kureyş'ten olmasıdır. Bu hususta ihtilaf edilmiştir.'
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: الِاخْتِلَافُ الَّذِي ذَكَرَهُ الْقُرْطُبِيُّ فِي اشْتِرَاطِ كَوْنِ الْإِمَامِ الْأَعْظَمِ قُرَشِيًّا ضَعِيفٌ. وَقَدْ دَلَّتِ الْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ عَلَى تَقْدِيمِ قُرَيْشٍ فِي الْإِمَامَةِ عَلَى غَيْرِهِمْ، وَأَطْبَقَ عَلَيْهِ جَمَاهِيرُ الْعُلَمَاءِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ.
Bu eseri kaleme alan [Şankîtî] -Allah onu affetsin- şöyle dedi: Kurtubî'nin en büyük imamın Kureyşli olması şartı hakkında zikrettiği ihtilaf zayıftır. Sahih hadisler imamette Kureyş'in başkalarına takdim edileceğine delalet etmiştir ve Müslüman âlimlerin cumhuru da bu görüş üzerinde birleşmiştir.
وَحَكَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَلَيْهِ الْإِجْمَاعَ، وَدَعْوَى الْإِجْمَاعِ تَحْتَاجُ إِلَى تَأْوِيلِ مَا أَخْرَجَهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، عَنْ عُمَرَ؛ بِسَنَدٍ رِجَالُهُ ثِقَاتٌ أَنَّهُ قَالَ: «إِنْ أَدْرَكَنِي أَجَلِي وَأَبُو عُبَيْدَةَ حَيٌّ اسْتَخْلَفْتُهُ» . فَذَكَرَ الْحَدِيثَ وَفِيهِ: «فَإِنْ أَدْرَكَنِي أَجَلِي وَقَدْ مَاتَ أَبُو عُبَيْدَةَ اسْتَخْلَفْتُ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ» .
Birden fazla âlim bu hususta icma nakletmiştir. İcma iddiası ise İmam Ahmed'in Ömer'den ricali sika bir senetle rivayet ettiği şu sözünün tevil edilmesini gerektirir; Ömer şöyle demiştir: «Ecelim bana ulaştığında Ebu Ubeyde hayatta olursa onu halife tayin ederim». Hadisi zikretti ve onda şu da yer almaktadır: «Eğer ecelim bana ulaştığında Ebu Ubeyde ölmüş olursa Muâz b. Cebel'i halife tayin ederim».
وَمَعْلُومٌ أَنَّ مُعَاذًا غَيْرَ قُرَشِيٍّ وَتَأْوِيلُهُ بِدَعْوَى انْعِقَادِ الْإِجْمَاعِ بَعْدَ عُمَرَ أَوْ تَغْيِيرِ رَأْيِهِ إِلَى مُوَافَقَةِ الْجُمْهُورِ. فَاشْتِرَاطُ كَوْنِهِ قُرَشِيًّا هُوَ الْحَقُّ، وَلَكِنَّ النُّصُوصَ الشَّرْعِيَّةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ التَّقْدِيمَ الْوَاجِبَ لَهُمْ فِي الْإِمَامَةِ مَشْرُوطٌ بِإِقَامَتِهِمُ الدِّينَ وَإِطَاعَتِهِمْ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ، فَإِنْ خَالَفُوا أَمْرَ اللَّهِ فَغَيْرُهُمْ مِمَّنْ يُطِيعُ اللَّهَ تَعَالَى وَيُنَفِّذُ أَوَامِرَهُ أَوْلَى مِنْهُمْ.
Bilinmektedir ki Muâz Kureyşli değildir. Bunun tevili ise icmanın Ömer'den sonra münakit olduğu veya onun görüşünün cumhura muvafık olacak şekilde değiştiği iddiasıyla yapılır. Dolayısıyla [imamın] Kureyşli olmasının şart koşulması haktır. Ne var ki şer'î nasslar, imamette onlara tanınan bu vacip önceliğin dini ikame etmeleri, Allah'a ve Resûlü'ne itaat etmeleri şartına bağlı olduğuna delalet etmiştir. Şayet Allah'ın emrine muhalefet ederlerse, Yüce Allah'a itaat eden ve emirlerini infaz eden başkaları onlardan daha evladır.
فَمِنَ الْأَدِلَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى ذَلِكَ مَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ فِي «صَحِيحِهِ» عَنْ مُعَاوِيَةَ حَيْثُ قَالَ: بَابُ الْأُمَرَاءِ مِنْ قُرَيْشٍ. حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ قَالَ: كَانَ مُحَمَّدُ بْنُ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ يُحَدِّثُ أَنَّهُ بَلَغَ مُعَاوِيَةَ وَهُوَ عِنْدَهُ فِي وَفْدٍ مِنْ قُرَيْشٍ: أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو يُحَدِّثُ أَنَّهُ سَيَكُونُ مَلِكٌ مِنْ قَحْطَانَ فَغَضِبَ، فَقَامَ فَأَثْنَى عَلَى اللَّهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ، ثُمَّ قَالَ: أَمَّا بَعْدُ: فَإِنَّهُ قَدْ بَلَغَنِي أَنَّ رِجَالًا مِنْكُمْ يُحَدِّثُونَ أَحَادِيثَ لَيْسَتْ فِي كِتَابِ اللَّهِ، وَلَا تُؤْثَرُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأُولَئِكَ جُهَّالُكُمْ، فَإِيَّاكُمْ وَالْأَمَانِيَّ الَّتِي تُضِلُّ أَهْلَهَا ; فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ فِي قُرَيْشٍ لَا يُعَادِيهِمْ أَحَدٌ إِلَّا كَبَّهُ اللَّهُ عَلَى وَجْهِهِ مَا أَقَامُوا الدِّينَ» . انْتَهَى مِنْ «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» بِلَفْظِهِ.
Buna delalet eden delillerden biri, Buhârî'nin Sahih'inde Muâviye'den rivayet ettiği şu hadistir: 'Emirlerin Kureyş'ten olması babı. Bize Ebu'l-Yemân anlattı, bize Şuayb Zührî'den haber verdi ve dedi ki: Muhammed b. Cübeyr b. Mut'ım, Muâviye'nin yanında Kureyş'ten bir heyet içindeyken kendisine Abdullah b. Amr'ın Kahtân'dan bir hükümdar çıkacağını anlattığının ulaştığını, bunun üzerine Muâviye'nin öfkelenip ayağa kalkarak lâyık olduğu üzere Allah'a hamd ve senâda bulunduktan sonra şöyle dediğini naklederdi: «Emmâ ba'd: İçinizden birtakım kimselerin Allah'ın Kitabı'nda bulunmayan ve Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den rivayet edilmeyen sözler naklettikleri bana ulaştı. İşte onlar sizin cahillerinizdir. Sahibini saptıran kuruntulardan sakının! Zira ben Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in şöyle buyurduğunu işittim: «Dini ikame ettikleri müddetçe bu iş (hilafet) Kureyş'tedir. Onlara kim düşmanlık ederse Allah onu yüzüstü cehenneme atar»». Buhârî'nin Sahih'inden lafzıyla aktarılmıştır.
وَمَحَلُّ الشَّاهِدِ مِنْهُ قَوْلُهُ ﷺ: «مَا أَقَامُوا الدِّينَ» لِأَنَّ لَفْظَةَ «مَا» فِيهِ مَصْدَرِيَّةٌ ظَرْفِيَّةٌ، مُقَيِّدَةٌ لِقَوْلِهِ: «إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ فِي قُرَيْشٍ» ، وَتَقْرِيرُ الْمَعْنَى: إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ فِي قُرَيْشٍ مُدَّةَ إِقَامَتِهِمُ الدِّينَ، وَمَفْهُومُهُ: أَنَّهُمْ إِنْ لَمْ يُقِيمُوهُ لَمْ يَكُنْ فِيهِمْ. وَهَذَا هُوَ التَّحْقِيقُ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ فِي مَعْنَى الْحَدِيثِ.
Buradaki şahit (delil) mahalli, Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in: «Dini ikame ettikleri müddetçe» buyruğudur. Çünkü buradaki “mâ” (ما) lafzı masdariyet-zarfiyet ifade eder (masdariyye zarfiyye) ve: «Şüphesiz bu iş Kureyş'tedir» sözünü kayıtlar. Anlamın takriri şöyledir: Bu iş, dini ikame ettikleri müddetçe Kureyş'tedir. Mefhum-ı muhalifi ise şudur: Eğer dini ikame etmezlerse hilafet onlarda kalmaz. Hadisin anlamı hususunda şüphe götürmeyen tahkik işte budur.
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «فَتْحِ الْبَارِي» فِي الْكَلَامِ عَلَى حَدِيثِ مُعَاوِيَةَ هَذَا مَا نَصُّهُ: وَقَدْ وَرَدَ فِي حَدِيثِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ﵁ نَظِيرَ مَا وَقَعَ فِي حَدِيثِ مُعَاوِيَةَ، ذَكَرَهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ فِي الْكِتَابِ الْكَبِيرِ، فَذَكَرَ قِصَّةَ سَقِيفَةَ بَنِي سَاعِدَةَ وَبَيْعَةَ أَبِي بَكْرٍ، وَفِيهَا: فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: وَإِنَّ هَذَا الْأَمْرَ فِي قُرَيْشٍ مَا أَطَاعُوا اللَّهَ، وَاسْتَقَامُوا عَلَى أَمْرِهِ. وَقَدْ جَاءَتِ الْأَحَادِيثُ الَّتِي أَشَرْتُ إِلَيْهَا عَلَى ثَلَاثَةِ أَنْحَاءٍ: الْأَوَّلُ: وَعِيدُهُمْ بِاللَّعْنِ إِذَا لَمْ يُحَافِظُوا عَلَى الْمَأْمُورِ بِهِ. كَمَا فِي الْأَحَادِيثِ الَّتِي ذَكَرْتُهَا فِي الْبَابِ الَّذِي قَبْلَهُ حَيْثُ قَالَ: «الْأُمَرَاءُ مِنْ قُرَيْشٍ مَا فَعَلُوا ثَلَاثًا: مَا حَكَمُوا فَعَدَلُوا» ، الْحَدِيثَ، وَفِيهِ: «فَمَنْ لَمْ يَفْعَلْ ذَلِكَ مِنْهُمْ فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ» وَلَيْسَ فِي هَذَا مَا يَقْتَضِي خُرُوجُ الْأَمْرِ عَنْهُمْ.
İbn Hacer, Fethu'l-Bârî'de Muâviye'nin bu hadisi hakkında aynen şöyle demiştir: 'Ebu Bekir es-Sıddîk [radıyallâhu anh]'ın hadisinde de Muâviye'nin hadisinde geçen ifadenin benzeri vârid olmuştur; bunu Muhammed b. İshâk el-Kitâbü'l-Kebîr'de zikrederek Sakîfetü Benî Sâide kıssasını ve Ebu Bekir'e biati anlatmıştır. Orada: Ebu Bekir şöyle dedi: 'Şüphesiz ki bu iş, Allah'a itaat ettikleri ve O'nun emri üzere dosdoğru oldukları müddetçe Kureyş'tedir.' İşaret ettiğim hadisler üç kısım üzere gelmiştir: Birincisi: Emredileni muhafaza etmedikleri takdirde lanetle tehdit edilmeleridir. Nitekim bundan önceki babda zikrettiğim hadislerde: «Şu üç şeyi yaptıkları müddetçe emirler Kureyş'tendir: Hüküm verdiklerinde adil oldukları...» buyurmuştur; hadisin devamında ise: «Onlardan kim bunu yapmazsa Allah'ın laneti onun üzerine olsun» buyrulmaktadır. Bunda ise emrin (hilafetin) onlardan çıkmasını gerektiren bir durum yoktur.
الثَّانِي: وَعِيدُهُمْ بِأَنْ يُسَلَّطَ عَلَيْهِمْ مَنْ يُبَالِغُ فِي أَذِيَّتِهِمْ. فَعِنْدَ أَحْمَدَ وَأَبِي يَعْلَى مِنْ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ رَفَعَهُ: «إِنَّكُمْ أَهْلُ هَذَا الْأَمْرِ مَا لَمْ تُحْدِثُوا، فَإِذَا غَيَّرْتُمْ بَعَثَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ مَنْ يَلْحَاكُمْ كَمَا يُلْحَى الْقَضِيبُ» . وَرِجَالُهُ ثِقَاتٌ إِلَّا أَنَّهُ مِنْ رِوَايَةِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنْ عَمِّ أَبِيهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَلَمْ يُدْرِكْهُ، هَذِهِ رِوَايَةُ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، وَخَالَفَهُ حَبِيبُ بْنُ أَبِي ثَابِتٍ، فَرَوَاهُ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ الْأَنْصَارِيِّ وَلَفْظُهُ: «لَا يَزَالُ هَذَا الْأَمْرُ فِيكُمْ وَأَنْتُمْ وُلَاتُهُ» الْحَدِيثَ.
İkincisi: Kendilerine aşırı derecede eziyet edecek kimselerin başlarına musallat kılınmasıyla tehdit edilmeleridir. Nitekim Ahmed ve Ebu Ya'lâ'da İbn Mes'ûd'un merfû olarak naklettiği rivayette şöyle buyrulmuştur: «Siz dinde bidatler ihdas etmediğiniz müddetçe bu işin ehli sizlersiniz. Ne zaman ki değiştirirseniz, Allah üzerinize ağaç dalının kabuğu soyulduğu gibi sizi soyup ezecek kimseleri gönderir». Bunun ricali sikadır; ancak Ubeydullah b. Abdullah b. Utbe b. Mes'ûd'un babasının amcası Abdullah b. Mes'ûd'dan rivayetidir ve ona yetişmemiştir. Bu, Salih b. Keysân'ın Ubeydullah'tan rivayetidir. Habîb b. Ebî Sâbit ise ona muhalefet ederek bunu Kâsım b. Muhammed b. Abdirrahmân'dan, o Ubeydullah b. Abdullah b. Utbe'den, o da Ebu Mes'ûd el-Ensârî'den rivayet etmiştir; lafzı ise şöyledir: «Siz yöneticileri olduğunuz müddetçe bu iş aranızda kalmaya devam edecektir...»
وَفِي سَمَاعِ عُبَيْدِ اللَّهِ مِنْ أَبِي مَسْعُودٍ نَظَرٌ مَبْنِيٌّ عَلَى الْخِلَافِ فِي سَنَةِ وَفَاتِهِ، وَلَهُ شَاهِدٌ مِنْ مُرْسَلِ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، أَخْرَجَهُ الشَّافِعِيُّ وَالْبَيْهَقِيُّ مِنْ طَرِيقِهِ بِسَنَدٍ صَحِيحٍ إِلَى عَطَاءٍ، وَلَفْظُهُ: قَالَ لِقُرَيْشٍ: «أَنْتُمْ أَوْلَى بِهَذَا الْأَمْرِ مَا كُنْتُمْ عَلَى الْحَقِّ إِلَّا أَنْ تَعْدِلُوا عَنْهُ فَتُلْحَوْنَ كَمَا تُلْحَى هَذِهِ الْجَرِيدَةُ» وَلَيْسَ فِي هَذَا تَصْرِيحٌ بِخُرُوجِ الْأَمْرِ عَنْهُمْ، وَإِنْ كَانَ فِيهِ إِشْعَارٌ بِهِ.
Ubeydullah'ın Ebu Mes'ûd'dan işitmesinde ise vefat yılı hakkındaki ihtilafa dayanan bir şüphe (nazar) vardır. Bunun Atâ b. Yesâr'ın mürsel rivayetinden bir şahidi vardır; Şâfiî ve onun tarikiyle Beyhakî, Atâ'ya kadar sahih bir senetle rivayet etmiştir. Lafzı şöyledir: Kureyş'e şöyle buyurdu: «Hak üzere olduğunuz müddetçe bu işe en layık olan sizlersiniz; meğerki haktan sapasınız, o takdirde şu hurma dalının kabuğunun soyulduğu gibi siz de soyulup ezilirsiniz». Bunda da emrin onlardan çıkacağına dair açık bir beyan olmamakla birlikte buna bir ihsas (sezdirme) vardır.
الثَّالِثُ: الْإِذْنُ فِي الْقِيَامِ عَلَيْهِمْ وَقِتَالِهِمْ، وَالْإِيذَانُ بِخُرُوجِ الْأَمْرِ عَنْهُمْ كَمَا أَخْرَجَهُ الطَّيَالِسِيُّ، وَالطَّبَرَانِيُّ مِنْ حَدِيثِ ثَوْبَانَ رَفَعَهُ: «اسْتَقِيمُوا لِقُرَيْشٍ مَا اسْتَقَامُوا لَكُمْ، فَإِنْ لَمْ يَسْتَقِيمُوا فَضَعُوا سُيُوفَكُمْ عَلَى عَوَاتِقِكُمْ، فَأَبِيدُوا خَضْرَاءَهُمْ، فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَكُونُوا زَرَّاعِينَ أَشْقِيَاءَ» . وَرِجَالُهُ ثِقَاتٌ، إِلَّا أَنَّ فِيهِ انْقِطَاعًا ; لِأَنَّ رِوَايَةَ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ ثَوْبَانَ، وَلَهُ شَاهِدٌ فِي الطَّبَرَانِيِّ مِنْ حَدِيثِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ بِمَعْنَاهُ.
Üçüncüsü: Onlara karşı ayaklanmaya ve onlarla savaşmaya izin verilmesi ve işin onlardan çıkacağının bildirilmesidir; nitekim Tayâlisî ve Taberânî Sevbân'dan merfû olarak şöyle rivayet etmiştir: «Kureyş size karşı dürüst davrandığı sürece siz de onlara karşı dürüst davranın. Şayet doğru davranmazlarsa kılıçlarınızı omuzlarınıza koyun da onların kökünü kazıyın! Eğer bunu yapmazsanız perişan çiftçiler olun!» Bunun ricali sikadır, ancak onda bir inkıta (kopukluk) vardır; çünkü Sâlim b. Ebi'l-Ca'd, Sevbân'dan bizzat işitmemiştir. Bunun Taberânî'de Nu'mân b. Beşîr hadisinden aynı manada bir şahidi bulunmaktadır.
وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ مِنْ حَدِيثِ ذِي مِخْبَرٍ بِكَسْرِ الْمِيمِ وَسُكُونِ الْمُعْجَمَةِ وَفَتْحِ الْمُوَحَّدَةِ بَعْدَهُمَا رَاءٌ - وَهُوَ ابْنُ أَخِي النَّجَاشِيِّ - عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «كَانَ هَذَا الْأَمْرُ فِي حِمْيَرَ فَنَزَعَهُ اللَّهُ مِنْهُمْ، وَصَيَّرَهُ فِي قُرَيْشٍ، وَسَيَعُودُ لَهُمْ» وَسَنَدُهُ جَيِّدٌ، وَهُوَ شَاهِدٌ قَوِيٌّ لِحَدِيثِ الْقَحْطَانِيِّ ; فَإِنَّ حِمْيَرَ يَرْجِعُ نَسَبُهَا إِلَى قَحْطَانَ، وَبِهِ يَقْوَى أَنَّ مَفْهُومَ حَدِيثِ مُعَاوِيَةَ: «مَا أَقَامُوا الدِّينَ» أَنَّهُمْ إِذَا لَمْ يُقِيمُوا الدِّينَ خَرَجَ الْأَمْرُ عَنْهُمْ. انْتَهَى.
Ahmed, Zû Mihber'den -mîm'in kesresi, mu'cem harfin (hâ) sükûnu, muvahhadenin (bâ) fethası ve ardından râ ile, o da Necâşî'nin kardeşinin oğludur- Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Bu iş (hükümdarlık) Himyer'de idi, Allah onu onlardan çekip aldı ve Kureyş'e verdi; ileride tekrar onlara dönecektir». Senedi ceyyiddir ve Kahtânî hadisi için güçlü bir şahittir. Zira Himyer'in nesebi Kahtân'a dayanır. Bununla Muâviye hadisindeki: «Dini ikame ettikleri müddetçe» ifadesinin mefhumunun, dini ikame etmedikleri takdirde bu işin onlardan çıkacağı manasına geldiği kuvvet kazanmaktadır.' [İbn Hacer'in sözü] sona erdi.
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، الَّذِي أَنْكَرَهُ عَلَيْهِ مُعَاوِيَةُ فِي الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ، إِنَّهُ سَيَكُونُ مَلِكٌ مِنْ قَحْطَانَ إِذَا كَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو ﵄ يَعْنِي بِهِ الْقَحْطَانِيَّ الَّذِي صَحَّتِ الرِّوَايَةُ بِمُلْكِهِ، فَلَا وَجْهَ لِإِنْكَارِهِ لِثُبُوتِ أَمْرِهِ فِي الصَّحِيحِ، مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «لَا تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى يَخْرُجَ رَجُلٌ مِنْ قَحْطَانَ يَسُوقُ النَّاسَ بِعَصَاهُ» . أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ فِي «كِتَابِ الْفِتَنِ» فِي «بَابِ تَغَيُّرِ الزَّمَانِ حَتَّى يَعْبُدُوا الْأَوْثَانَ» ، وَفِي «كِتَابِ الْمَنَاقِبِ» فِي «بَابِ ذِكْرِ قَحْطَانَ» ، وَأَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ فِي «كِتَابِ الْفِتَنِ وَأَشْرَاطِ السَّاعَةِ» فِي «بَابٍ لَا تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى يَمُرَّ الرَّجُلُ بِقَبْرِ الرَّجُلِ، فَيَتَمَنَّى أَنْ يَكُونَ مَكَانَ الْمَيِّتِ مِنَ الْبَلَاءِ» وَهَذَا الْقَحْطَانِيُّ لَمْ يُعْرَفِ اسْمُهُ عِنْدَ الْأَكْثَرِينَ. وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: اسْمُهُ جَهْجَاهُ، وَقَالَ بَعْضُهُمُ: اسْمُهُ شُعَيْبُ بْنُ صَالِحٍ، وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْكَلَامِ عَلَى حَدِيثِ الْقَحْطَانِيِّ هَذَا مَا نَصُّهُ: وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْحَجِّ أَنَّ الْبَيْتَ يُحَجُّ بَعْدَ خُرُوجِ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ: وَتَقَدَّمَ الْجَمْعُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ حَدِيثِ: «لَا تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى لَا يُحَجَّ الْبَيْتُ، وَأَنَّ الْكَعْبَةَ يُخَرِّبُهَا ذُو السُّوَيْقَتَيْنِ مِنَ الْحَبَشَةِ» فَيَنْتَظِمُ مِنْ ذَلِكَ أَنَّ الْحَبَشَةَ إِذَا خَرَّبَتِ الْبَيْتَ خَرَجَ عَلَيْهِمُ الْقَحْطَانِيُّ فَأَهْلَكَهُمْ، وَأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ قَبْلَ ذَلِكَ يَحُجُّونَ فِي زَمَنِ عِيسَى بَعْدَ خُرُوجِ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ وَهَلَاكِهِمْ، وَأَنَّ الرِّيحَ الَّتِي تَقْبِضُ أَرْوَاحَ الْمُؤْمِنِينَ تَبْدَأُ بِمَنْ بَقِيَ بَعْدَ عِيسَى وَيَتَأَخَّرُ أَهْلُ الْيَمَنِ بَعْدَهَا.
Bil ki zikredilen hadiste Abdullah b. Amr b. el-Âs'ın söylediği ve Muâviye'nin karşı çıktığı: 'Kahtân'dan bir hükümdar olacaktır' sözü; şayet Abdullah b. Amr [radıyallâhu anhümâ] bununla hükümdarlığı sahih rivayetle sabit olan Kahtânî'yi kastetmişse, bunu inkâr etmenin hiçbir vechi (gerekçesi) yoktur. Çünkü onun durumu Sahih'te Ebu Hureyre'nin rivayet ettiği hadisle sabittir; Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: «Kahtân'dan insanları asasıyla sevk edip idare edecek bir adam çıkmadıkça kıyamet kopmaz». Bunu Buhârî 'Kitâbu'l-Fiten'de 'Putlara tapılıncaya kadar zamanın değişmesi babı'nda ve 'Kitâbu'l-Menâkıb'da 'Kahtân'ın zikri babı'nda rivayet etmiştir. Müslim de 'Kitâbu'l-Fiten ve Eşrâtü's-Sâ'a'da 'Kişi bir adamın kabrine uğrayıp beladan ötürü ölünün yerinde olmayı temenni etmedikçe kıyamet kopmaz babı'nda tahric etmiştir. Çoğunluğa göre bu Kahtânî'nin ismi bilinmemektedir. Bazı âlimler: 'Adı Cehcâh'tır', bazıları ise: 'Adı Şuayb b. Sâlih'tir' demiştir. İbn Hacer bu Kahtânî hadisi hakkındaki değerlendirmesinde aynen şöyle demiştir: 'Hac bahsinde Ye'cûc ve Me'cûc'un çıkışından sonra da Beytullah'ın haccedileceği geçmişti. Yine bununla: «Beytullah haccedilmez olmadıkça kıyamet kopmaz ve Kâbe'yi Habeşistanlı Zü's-Suveykateyn harap edecektir» hadisinin telif edilmesi de geçmişti. Buradan şu tertip ortaya çıkmaktadır: Habeşliler Beytullah'ı yıktıklarında Kahtânî onların üzerine çıkıp onları helak edecektir. Müminler ise bundan önce Ye'cûc ve Me'cûc'un çıkıp helak olmalarından sonra İsa zamanında haccedeceklerdir; müminlerin ruhlarını kabzedecek olan rüzgâr ise İsa'dan sonra hayatta kalanlardan başlayacak, Yemen ehli ise bundan sonra sonraya kalacaktır.
وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ هَذَا مِمَّا يُفَسِّرُ بِهِ قَوْلُهُ: «الْإِيمَانُ يَمَانٌ» أَيْ: يَتَأَخَّرُ الْإِيمَانُ بِهَا بَعْدَ فَقْدِهِ مِنْ جَمِيعِ الْأَرْضِ. وَقَدْ أَخْرَجَ مُسْلِمٌ حَدِيثَ الْقَحْطَانِيِّ عَقِبَ حَدِيثِ تَخْرِيبِ الْكَعْبَةِ ذُو السُّوَيْقَتَيْنِ فَلَعَلَّهُ رَمَزَ إِلَى هَذَا. انْتَهَى مِنْهُ بِلَفْظِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ، وَنِسْبَةُ الْعِلْمِ إِلَيْهِ أَسْلَمُ.
Peygamber'in: «İman Yemenlidir» buyruğunun, 'Bütün yeryüzünden kaybolduktan sonra iman Yemen'de en son zamana kadar kalacaktır' şeklinde tefsir edilmesine bu durum bir dayanak olabilir. Nitekim Müslim, Kahtânî hadisini Zü's-Suveykateyn'in Kâbe'yi tahrip etmesi hadisinin hemen ardından tahric etmiştir; muhtemelen buna işaret etmiştir.' Aynen lafzıyla sona erdi. En doğrusunu Allah bilir; ilmi O'na havale etmek en selametli yoldur.
الثَّانِي: مِنْ شُرُوطِ الْإِمَامِ الْأَعْظَمِ: كَوْنُهُ ذَكَرًا وَلَا خِلَافَ فِي ذَلِكَ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ،
En büyük imamın şartlarından ikincisi: Erkek olmasıdır. Bu hususta âlimler arasında hiçbir ihtilaf yoktur.
وَيَدُلُّ لَهُ مَا ثَبَتَ فِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» وَغَيْرِهِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي بَكْرَةَ ﵁ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا بَلَغَهُ أَنَّ فَارِسًا مَلَّكُوا ابْنَةَ كِسْرَى قَالَ: «لَنْ يُفْلِحَ قَوْمٌ وَلَّوْا أَمْرَهُمُ امْرَأَةً» .
Buna, Sahîh-i Buhârî ve diğer kaynaklarda Ebu Bekre [radıyallâhu anh]'tan sabit olan rivayet delalet eder: Farslıların Kisrâ'nın kızını başlarına hükümdar yaptıkları haberi Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e ulaşınca şöyle buyurmuştur: «İşlerini bir kadının idaresine veren bir kavim asla kurtuluşa (felaha) eremez».
الثَّالِثُ: مِنْ شُرُوطِ الْإِمَامِ الْأَعْظَمِ كَوْنُهُ حُرًّا. فَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَبْدًا، وَلَا خِلَافَ فِي هَذَا بَيْنَ الْعُلَمَاءِ.
En büyük imamın şartlarından üçüncüsü: Hür olmasıdır. Dolayısıyla köle olması caiz değildir ve bu hususta âlimler arasında hiçbir ihtilaf yoktur.
فَإِنْ قِيلَ: وَرَدَ فِي الصَّحِيحِ مَا يَدُلُّ عَلَى جَوَازِ إِمَامَةِ الْعَبْدِ، فَقَدْ أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ فِي [صَحِيحِهِ] مِنْ حَدِيثِ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «اسْمَعُوا وَأَطِيعُوا، وَإِنِ اسْتُعْمِلَ عَلَيْكُمْ عَبْدٌ حَبَشِيٌّ كَأَنَّ رَأْسَهُ زَبِيبَةٌ» .
Eğer: 'Sahih hadislerde kölenin imametinin caiz olduğuna delalet eden rivayetler vârid olmuştur; nitekim Buhârî [Sahih'inde] Enes b. Mâlik [radıyallâhu anh]'tan Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Üzerinize başı kuru üzüm tanesi gibi olan Habeşli bir köle bile yönetici tayin edilse dinleyin ve itaat edin!» denilirse,
وَلِمُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ أُمِّ الْحُصَيْنِ: اسْمَعُوا وَأَطِيعُوا، وَلَوِ اسْتُعْمِلَ عَلَيْكُمْ عَبْدٌ يَقُودُكُمْ بِكِتَابِ اللَّهِ.
Yine Müslim'de Ümmü'l-Husayn hadisinden: «Üzerinize sizi Allah'ın Kitabı ile sevk ve idare eden bir köle bile yönetici tayin edilse dinleyin ve itaat edin!» buyruğu,
وَلِمُسْلِمٍ أَيْضًا مِنْ حَدِيثِ أَبِي ذَرٍّ ﵁ أَوْصَانِي خَلِيلِي أَنْ أُطِيعَ وَأَسْمَعَ، وَإِنْ كَانَ عَبْدًا حَبَشِيًّا مُجَدَّعَ الْأَطْرَافِ. فَالْجَوَابُ مِنْ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ قَدْ يُضْرَبُ الْمَثَلُ بِمَا لَا يَقَعُ فِي الْوُجُودِ، فَإِطْلَاقُ الْعَبْدِ الْحَبَشِيِّ لِأَجْلِ الْمُبَالَغَةِ فِي الْأَمْرِ بِالطَّاعَةِ، وَإِنْ كَانَ لَا يُتَصَوَّرُ شَرْعًا أَنْ يَلِيَ ذَلِكَ، ذَكَرَ ابْنُ حَجَرٍ هَذَا الْجَوَابَ عَنِ الْخَطَّابِيِّ، وَيُشْبِهُ هَذَا الْوَجْهُ قَوْلَهُ تَعَالَى: (قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ) [٤٣ \ ٨١] عَلَى أَحَدِ التَّفْسِيرَاتِ.
ve yine Müslim'de Ebu Zerr [radıyallâhu anh] hadisinden: «Dostum [Resûlullah], uzuvları kesik Habeşli bir köle bile olsa [ona] dinleyip itaat etmemi bana vasiyet etti» rivayeti [vârid olmuştur denilirse], buna birkaç vecihle cevap verilir: Birincisi: Bazen fiilen vuku bulmayacak şeylerle mesel vurulabilir. Habeşli köle ifadesinin mutlak kullanılması, şer'an bunu üstlenmesi tasavvur olunmasa bile itaati emretmede mübalağa kastıyladır. İbn Hacer bu cevabı Hattâbî'den nakletmiştir. Bu vecih, yapılan tefsirlerden birine göre Yüce Allah'ın: { قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ } [Zuhruf 43/81] “De ki: Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, [ona] ilk kulluk eden ben olurdum” buyruğuna benzemektedir.
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِاسْتِعْمَالِ الْعَبْدِ الْحَبَشِيِّ أَنْ يَكُونَ مُؤَمَّرًا مِنْ جِهَةِ الْإِمَامِ الْأَعْظَمِ عَلَى بَعْضِ الْبِلَادِ وَهُوَ أَظْهَرُهَا، فَلَيْسَ هُوَ الْإِمَامُ الْأَعْظَمُ.
İkinci vecih: Habeşli kölenin yönetici tayin edilmesinden murat, onun en büyük imam (halife) tarafından bazı beldelere vali/kumandan tayin edilmiş olmasıdır ki en zahir olan görüş de budur; dolayısıyla o en büyük imam değildir.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ أُطْلِقَ عَلَيْهِ اسْمُ الْعَبْدِ ; نَظَرًا لِاتِّصَافِهِ بِذَلِكَ سَابِقًا مَعَ أَنَّهُ وَقْتَ التَّوْلِيَةِ حُرٌّ، وَنَظِيرُهُ إِطْلَاقُ الْيُتْمِ عَلَى الْبَالِغِ بِاعْتِبَارِ اتِّصَافِهِ بِهِ سَابِقًا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَآتُوا الْيَتَامَى أَمْوَالَهُمْ) الْآيَةَ [٤ \ ٢] ، وَهَذَا كُلُّهُ فِيمَا يَكُونُ بِطَرِيقِ الِاخْتِيَارِ. أَمَّا لَوْ تَغَلَّبَ عَبْدٌ حَقِيقَةً بِالْقُوَّةِ فَإِنَّ طَاعَتَهُ تَجِبُ ; إِخْمَادًا لِلْفِتْنَةِ، وَصَوْنًا لِلدِّمَاءِ مَا لَمْ يَأْمُرْ بِمَعْصِيَةٍ كَمَا تَقَدَّمَتِ الْإِشَارَةُ إِلَيْهِ.
Üçüncü vecih: Göreve tayin edildiği esnada hür olmasına rağmen, geçmişte bu vasfa sahip olması dikkate alınarak kendisine köle isminin verilmiş olmasıdır. Bunun benzeri, Yüce Allah'ın: { وَآتُوا الْيَتَامَى أَمْوَالَهُمْ } [Nisa 4/2] “Yetimlere mallarını verin” ayetinde, geçmişteki vasfı itibarıyla ergenlik çağına ermiş kimseye yetim adının verilmesidir. Bütün bunlar ihtiyar (seçim) yoluyla olan durumlar hakkındadır. Şayet gerçek bir köle zor kullanarak galebe çalarsa, daha önce işaret edildiği üzere günah emretmediği müddetçe fitneyi söndürmek ve kan dökülmesini engellemek için ona itaat vacip olur.
وَالْمُرَادُ بِالزَّبِيبَةِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ وَاحِدَةُ الزَّبِيبِ الْمَأْكُولِ الْمَعْرُوفِ الْكَائِنِ مِنَ الْعِنَبِ إِذَا جَفَّ، وَالْمَقْصُودُ مِنَ التَّشْبِيهِ: التَّحْقِيرُ وَتَقْبِيحُ الصُّورَةِ ; لِأَنَّ السَّمْعَ وَالطَّاعَةَ إِذَا وَجَبَا لِمَنْ كَانَ كَذَلِكَ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى الْوُجُوبِ عَلَى كُلِّ حَالٍ إِلَّا فِي الْمَعْصِيَةِ كَمَا
Bu hadiste geçen zebîbe (زبيبة) ile, üzüm kuruduğunda elde edilen ve yenen meşhur kuru üzüm tanesi kastedilmektedir. Bu benzetmeden maksat hakir görmek ve sureti çirkinleştirmektir. Çünkü böylesi bir kimseye bile dinleyip itaat etmek vacip oluyorsa, bu durum -ileride geleceği üzere- masiyet (günah) hariç her hâlükârda...
يَأْتِي، وَيُشْبِهُ قَوْلُهُ ﷺ: «كَأَنَّهُ زَبِيبَةٌ» قَوْلَ الشَّاعِرِ يَهْجُو شَخْصًا أَسْوَدَ:
...[itaatin] vacip olduğuna delalet eder. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in: «Sanki o kuru bir üzüm tanesidir» buyruğu, şairin siyahi bir şahsı hicvederken söylediği şu sözüne benzemektedir:
دَنِسُ الثِّيَابِ كَأَنَّ فَرْوَةَ رَأْسِهِ ... غُرِسَتْ فَأَنْبَتَ جَانِبَاهَا فُلْفُلَا
Elbiseleri pistir, sanki kafa derisi / [toprağa] ekilmiş de iki yanında karabiber bitmiştir.
الرَّابِعُ: مِنْ شُرُوطِهِ أَنْ يَكُونَ بَالِغًا، فَلَا تَجُوزُ إِمَامَةُ الصَّبِيِّ إِجْمَاعًا لِعَدَمِ قُدْرَتِهِ عَلَى الْقِيَامِ بِأَعْبَاءِ الْخِلَافَةِ.
Şartlarından dördüncüsü: Bâliğ olmasıdır. Hilafetin ağır yüklerini yerine getirmeye güç yetiremeyeceğinden dolayı çocuğun imameti icma ile caiz değildir.
الْخَامِسُ: أَنْ يَكُونَ عَاقِلًا، فَلَا تَجُوزُ إِمَامَةُ الْمَجْنُونِ، وَلَا الْمَعْتُوهِ، وَهَذَا لَا نِزَاعَ فِيهِ.
Beşincisi: Akıllı olmasıdır. Dolayısıyla delinin ve aklı kıt kimsenin (ma'tûh) imameti caiz değildir ve bu hususta hiçbir tartışma yoktur.
السَّادِسُ: أَنْ يَكُونَ عَدْلًا، فَلَا تَجُوزُ إِمَامَةُ فَاسِقٍ، وَاسْتَدَلَّ عَلَيْهِ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: (قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ) [٢ \ ١٢٤] وَيَدْخُلُ فِي اشْتِرَاطِ الْعَدَالَةِ اشْتِرَاطُ الْإِسْلَامِ ; لِأَنَّ الْعَدْلَ لَا يَكُونُ غَيْرَ مُسْلِمٍ.
Altıncısı: Adil olmasıdır. Dolayısıyla fasığın imameti caiz değildir. Bazı âlimler buna Yüce Allah'ın: { قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } [Bakara 2/124] “[Allah] 'Seni insanlara önder kılacağım' dedi. [İbrahim:] 'Soyumdan da!' dedi. [Allah:] 'Benim ahdim zalimlere erişmez' buyurdu” ayetini delil getirmişlerdir. Adalet şartının içerisine İslam şartı da dâhildir; çünkü Müslüman olmayan bir kimse adil olamaz.
السَّابِعُ: أَنْ يَكُونَ مِمَّنْ يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ قَاضِيًا مِنْ قُضَاةِ الْمُسْلِمِينَ، مُجْتَهِدًا يُمْكِنُهُ الِاسْتِغْنَاءُ عَنِ اسْتِفْتَاءِ غَيْرِهِ فِي الْحَوَادِثِ.
Yedincisi: Müslüman kadılardan biri olmaya elverişli, vuku bulan yeni hâdiselerde başkalarından fetva sormaya ihtiyaç duymayacak derecede müçtehid olmasıdır.
الثَّامِنُ: أَنْ يَكُونَ سَلِيمَ الْأَعْضَاءِ غَيْرَ زَمِنٍ وَلَا أَعْمَى وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَيَدُلُّ لِهَذَيْنَ الشَّرْطَيْنِ الْأَخِيرَيْنِ، أَعْنِي: الْعِلْمَ وَسَلَامَةَ الْجِسْمِ؛ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي طَالُوتَ: (إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ عَلَيْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ) [٢ \ ٢٤٧] .
Sekizincisi: Azalarının sağlam olması, yatalak (kötürüm), kör ve benzeri kusurlardan uzak bulunmasıdır. Son iki şarta -yani ilim ve beden sağlığı şartına- Yüce Allah'ın Tâlût hakkındaki şu buyruğu delalet eder: { إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ عَلَيْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ } [Bakara 2/247] “Şüphesiz Allah onu sizin üzerinize seçti ve ona ilimde ve bedende bir üstünlük (genişlik) verdi”.
التَّاسِعُ: أَنْ يَكُونَ ذَا خِبْرَةٍ وَرَأْيٍ حَصِيفٍ بِأَمْرِ الْحَرْبِ، وَتَدْبِيرِ الْجُيُوشِ، وَسَدِّ الثُّغُورِ، وَحِمَايَةِ بَيْضَةِ الْمُسْلِمِينَ، وَرَدْعِ الْأُمَّةِ، وَالِانْتِقَامِ مِنَ الظَّالِمِ، وَالْأَخْذِ لِلْمَظْلُومِ. كَمَا قَالَ لَقِيطٌ الْإِيَادِيُّ: [الْبَسِيطُ]
Dokuzuncusu: Harp işinde, orduların sevk ve idaresinde, sınır boylarının tahkim edilmesinde, Müslümanların varlığının (beyzasının) korunmasında, ümmetin [bozgunculuktan] caydırılmasında, zalimden intikam alınıp mazlumun hakkının alınmasında tecrübe ve sağlam bir re'y (isabetli görüş) sahibi olmasıdır. Nitekim Lakît el-İyâdî şöyle demiştir: [Basît]
وَقَلِّدُوا أَمْرَكُمْ لِلَّهِ دَرُّكُمْ ... رَحْبَ الذِّرَاعِ بِأَمْرِ الْحَرْبِ مُطَّلِعَا
İşinizi -Allah hayrınızı versin- teslim edin / harp işinde eli geniş (kabiliyetli) ve [ona] vâkıf olana.
الْعَاشِرُ: أَنْ يَكُونَ مِمَّنْ لَا تَلْحَقُهُ رِقَّةٌ فِي إِقَامَةِ الْحُدُودِ، وَلَا فَزَعَ مِنْ ضَرْبِ الرِّقَابِ وَلَا قَطْعِ الْأَعْضَاءِ، وَيَدُلُّ ذَلِكَ إِجْمَاعُ الصَّحَابَةِ ﵃ عَلَى أَنَّ الْإِمَامَ لَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ كَذَلِكَ. قَالَهُ الْقُرْطُبِيُّ.
Onuncusu: Hadleri (şer'î cezaları) uygulamada kalbine yersiz bir acıma gelmeyen, boyun vurmaktan ve uzuv kesmekten çekinip ürkmeyen kimselerden olmasıdır. Buna, imamın mutlaka böyle olması gerektiği yönündeki ashabın [radıyallâhu anhum] icmaı delalet eder. Bunu Kurtubî ifade etmiştir.
مَسَائِلُ:
MESELELER:
الْأُولَى: إِذَا طَرَأَ عَلَى الْإِمَامِ الْأَعْظَمِ فِسْقٌ، أَوْ دَعْوَةٌ إِلَى بِدْعَةٍ. هَلْ يَكُونُ ذَلِكَ
Birincisi: En büyük imama fısk veya bir bidate davet [hali] ârız olduğunda, bu durum...
سَبَبًا لِعَزْلِهِ وَالْقِيَامِ عَلَيْهِ أَوْ لَا؟ قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: إِذَا صَارَ فَاسِقًا، أَوْ دَاعِيًا إِلَى بِدْعَةٍ جَازَ الْقِيَامُ عَلَيْهِ لِخَلْعِهِ. وَالتَّحْقِيقُ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ الْقِيَامُ عَلَيْهِ لِخَلْعِهِ إِلَّا إِذَا ارْتَكَبَ كُفْرًا بَوَاحًا عَلَيْهِ مِنَ اللَّهِ بُرْهَانٌ.
...onun azledilmesine ve ona karşı ayaklanılmasına (kıyam edilmesine) bir sebep olur mu, olmaz mı? Bazı âlimler şöyle demiştir: Fâsık veya bidate çağıran biri haline geldiğinde, onu tahttan indirmek (hal'etmek) için ona karşı ayaklanmak caizdir. Kendisinde şüphe bulunmayan tahkik (kesin gerçek) şudur ki: Allah katından hakkında [açık] bir delil bulunan apaçık bir küfür işlemedikçe, onu azletmek (tahttan indirmek) için ona karşı ayaklanmak caiz değildir.
فَقَدْ أَخْرَجَ الشَّيْخَانِ فِي «صَحِيحَيْهِمَا» عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ ﵁ قَالَ: بَايَعْنَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَلَى السَّمْعِ وَالطَّاعَةِ فِي مَنْشَطِنَا وَمَكْرَهِنَا، وَعُسْرِنَا وَيُسْرِنَا، وَأَثَرَةٍ عَلَيْنَا، وَأَنْ لَا نُنَازِعَ الْأَمْرَ أَهْلَهُ، قَالَ: «إِلَّا أَنْ تَرَوْا كُفْرًا بَوَاحًا عِنْدَكُمْ فِيهِ مِنَ اللَّهِ بُرْهَانٌ» .
Nitekim Şeyhayn (Buhârî ve Müslim) Sahîh'lerinde Ubâde b. es-Sâmit'ten [radıyallâhu anh] rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: “Biz, Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem] neşeli ve kederli anlarımızda, zorlukta ve kolaylıkta, başkaları bize tercih edildiğinde dahi dinleyip itaat etmek ve yönetim işinde hak sahipleriyle çekişmemek üzere biat ettik.” [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] buyurdu ki: «Ancak elinizde Allah katından bir delil bulunan apaçık bir küfür görmeniz müstesnadır.»
وَفِي «صَحِيحٍ مُسْلِمٍ» مِنْ حَدِيثِ عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ الْأَشْجَعِيِّ ﵁ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «خِيَارُ أَئِمَّتِكُمُ الَّذِينَ تُحِبُّونَهُمْ وَيُحِبُّونَكُمْ، وَتُصَلُّونَ عَلَيْهِمْ وَيُصَلُّونَ عَلَيْكُمْ، وَشِرَارُ أَئِمَّتِكُمُ الَّذِينَ تُبْغِضُونَهُمْ وَيُبْغِضُونَكُمْ، وَتَلْعَنُونَهُمْ وَيَلْعَنُونَكُمْ» قَالُوا: قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَفَلَا نُنَابِذُهُمْ عِنْدَ ذَلِكَ؟ قَالَ: «لَا مَا أَقَامُوا فِيكُمُ الصَّلَاةَ، لَا مَا أَقَامُوا فِيكُمُ الصَّلَاةَ، إِلَّا مِنْ وَلِيَ عَلَيْهِ وَالٍ فَرَآهُ يَأْتِي شَيْئًا مِنْ مَعْصِيَةِ اللَّهِ فَلْيَكْرَهْ مَا يَأْتِي مِنْ مَعْصِيَةِ اللَّهِ، وَلَا يَنْزِعَنَّ يَدًا مِنْ طَاعَةٍ» .
Sahîh-i Müslim'de Avf b. Mâlik el-Eşcaî'nin [radıyallâhu anh] hadisinde [şöyle] rivayet edilmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah'ı [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyururken işittim: «İmamlarınızın (yöneticilerinizin) en hayırlıları, sizin onları sevdiğiniz ve onların da sizi sevdiği, sizin onlara dua ettiğiniz ve onların da size dua ettiği kimselerdir. İmamlarınızın en şerlileri ise, sizin kendilerine buğzettiğiniz ve onların da size buğzettiği, sizin onlara lanet okuduğunuz ve onların da size lanet okuduğu kimselerdir.» Dediler ki: "Biz, 'Ey Allah'ın Resûlü! Bu durumda onlara kılıç çekip karşı gelmeyelim mi?' dedik." Buyurdu ki: «Hayır, aranızda namazı ikame ettikleri müddetçe [hayır], hayır, aranızda namazı ikame ettikleri müddetçe [hayır]! Dikkat edin; kimin başına bir yönetici tayin edilir de onun Allah'a isyan sayılan bir şey işlediğini görürse, onun işlediği günahı kerih görsün; fakat [ona] itaatten kesinlikle el çekmesin.»
وَفِي «صَحِيحٍ مُسْلِمٍ» أَيْضًا: مِنْ حَدِيثِ أُمِّ سَلَمَةَ ﵂ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «سَتَكُونُ أُمَرَاءُ فَتَعْرِفُونَ وَتُنْكِرُونَ، فَمَنْ عَرَفَ بَرِئَ، وَمَنْ أَنْكَرَ سَلِمَ، وَلَكِنْ مِنْ رِضِيَ وَتَابَعَ» . قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَفَلَا نُقَاتِلُهُمْ؟ قَالَ: «لَا مَا صَلَّوْا» .
Yine Sahîh-i Müslim'de Ümmü Seleme'nin [radıyallâhu anhâ] hadisinde [rivayet edildiğine göre] Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: «Başınıza öyle emirler gelecek ki, [bazı işlerini] tasvip edecek, [bazılarını] da inkâr edeceksiniz (kınayacaksınız). Kim [onların kötülüğünü] bilir [ve uzak durursa] berî olur; kim de inkâr ederse (karşı çıkarsa) selâmete erer. Lakin kim de razı olur ve uyarsa [o helak olur].» Dediler ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Onlarla savaşmayalım mı?" Buyurdu ki: «Hayır, namaz kıldıkları müddetçe [savaşmayın].»
وَأَخْرَجَ الشَّيْخَانِ فِي «صَحِيحَيْهِمَا» مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَنْ رَأَى مِنْ أَمِيرِهِ شَيْئًا فَكَرِهَهُ فَلْيَصْبِرْ ; فَإِنَّهُ لَيْسَ أَحَدٌ يُفَارِقُ الْجَمَاعَةَ شِبْرًا فَيَمُوتُ، إِلَّا مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً» .
Şeyhayn Sahîh'lerinde İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] buyurdu ki: «Kim emirinden hoşlanmadığı bir şey görürse sabretsin. Zira cemaatten bir karış ayrılıp da ölen kimse, mutlaka cahiliye ölümüyle ölür.»
وَأَخْرَجَ مُسْلِمٌ فِي «صَحِيحِهِ» مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «مَنْ خَلَعَ يَدًا مِنْ طَاعَةٍ لَقِيَ اللَّهَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا حُجَّةَ لَهُ، وَمَنْ مَاتَ وَلَيْسَ فِي عُنُقِهِ بَيْعَةٌ مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً» وَالْأَحَادِيثُ فِي هَذَا كَثِيرَةٌ.
Müslim Sahîh'inde İbn Ömer'den [radıyallâhu anhümâ] rivayet etmiştir; o Resûlullah'ı [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyururken işitmiştir: «Kim itaatten el çekerse, kıyamet gününde [lehine] hiçbir delili olmaksızın Allah'ın huzuruna çıkar. Kim de boynunda bir biat olmaksızın ölürse, cahiliye ölümüyle ölür.» Bu husustaki hadisler çoktur.
فَهَذِهِ النُّصُوصُ تَدُلُّ عَلَى مَنْعِ الْقِيَامِ عَلَيْهِ، وَلَوْ كَانَ مُرْتَكِبًا لِمَا لَا يَجُوزُ، إِلَّا إِذَا ارْتَكَبَ الْكُفْرَ الصَّرِيحَ الَّذِي قَامَ الْبُرْهَانُ الشَّرْعِيُّ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ ﷺ أَنَّهُ
İşte bu nasslar; caiz olmayan şeyleri irtikâp ediyor olsa bile, Allah'ın Kitabı'ndan ve Resûlü'nün [sallallâhu aleyhi ve sellem] sünnetinden onun...
كُفْرٌ بَوَاحٌ؛ أَيْ: ظَاهِرٌ بَادٍ لَا لَبْسَ فِيهِ.
...apaçık küfür -yani kendisinde hiçbir kapalılık bulunmayan zâhir ve meydanda bir küfür- olduğuna dair şer'î delil bulunan sarih küfrü irtikâp etmesi müstesna, ona karşı ayaklanmanın menedildiğine delalet eder.
وَقَدْ دَعَا الْمَأْمُونُ وَالْمُعْتَصِمُ وَالْوَاثِقُ إِلَى بِدْعَةِ الْقَوْلِ: بِخَلْقِ الْقُرْآنِ، وَعَاقَبُوا الْعُلَمَاءَ مِنْ أَجْلِهَا بِالْقَتْلِ، وَالضَّرْبِ، وَالْحَبْسِ، وَأَنْوَاعِ الْإِهَانَةِ، وَلَمْ يَقُلْ أَحَدٌ بِوُجُوبِ الْخُرُوجِ عَلَيْهِمْ بِسَبَبِ ذَلِكَ. وَدَامَ الْأَمْرُ بِضْعَ عَشْرَةَ سَنَةٍ حَتَّى وَلِيَ الْمُتَوَكِّلُ الْخِلَافَةَ، فَأَبْطَلَ الْمِحْنَةَ، وَأَمَرَ بِإِظْهَارِ السُّنَّةِ.
Nitekim Me'mûn, Mu'tasım ve Vâsık "Kur'an'ın mahluk olduğu" sözü bidatine davet etmişler ve bu uğurda âlimleri öldürme, kırbaçlama, hapsetme ve çeşitli aşağılamalarla cezalandırmışlardır; fakat bundan dolayı hiç kimse onlara karşı ayaklanmanın (hurûcun) vacip olduğunu söylememiştir. Bu durum on küsur sene sürmüş, nihayet Mütevekkil hilafete geçince bu mihneti iptal etmiş ve Sünnet'in izhar edilmesini emretmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ أَجْمَعَ جَمِيعُ الْمُسْلِمِينَ عَلَى أَنَّهُ لَا طَاعَةَ لِإِمَامٍ وَلَا غَيْرِهِ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ تَعَالَى. وَقَدْ جَاءَتْ بِذَلِكَ الْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ الصَّرِيحَةُ الَّتِي لَا لَبْسَ فِيهَا، وَلَا مَطْعَنَ كَحَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «السَّمْعُ وَالطَّاعَةُ عَلَى الْمَرْءِ الْمُسْلِمِ فِيمَا أَحَبَّ وَكَرِهَ، مَا لَمْ يُؤْمَرْ بِمَعْصِيَةٍ، فَإِنْ أُمِرَ بِمَعْصِيَةٍ فَلَا سَمْعَ وَلَا طَاعَةَ» أَخْرَجَهُ الشَّيْخَانِ، وَأَبُو دَاوُدَ.
Bil ki bütün Müslümanlar, Yüce Allah'a isyan hususunda imama da başkasına da itaat edilemeyeceği üzerinde icma etmişlerdir. Bu hususta kendisinde hiçbir kapalılık ve itiraz bulunmayan sahih ve sarih hadisler vârit olmuştur; nitekim İbn Ömer'in [radıyallâhu anhümâ] [naklettiği] hadiste Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: «Müslüman kişinin, günah emredilmediği müddetçe hoşlandığı ve hoşlanmadığı hususlarda dinleyip itaat etmesi gerekir. Şayet günah emredilirse dinleme de yoktur, itaat de yoktur.» Bunu Şeyhayn ve Ebû Dâvûd rivayet etmiştir.
وَعَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ فِي السَّرِيَّةِ الَّذِينَ أَمَرَهُمْ أَمِيرُهُمْ أَنْ يَدْخُلُوا فِي النَّارِ: «لَوْ دَخَلُوهَا مَا خَرَجُوا مِنْهَا أَبَدًا ; إِنَّمَا الطَّاعَةُ فِي الْمَعْرُوفِ» وَفِي الْكِتَابِ الْعَزِيزِ: (وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ) [٦٠ \ ١٢] .
Ali b. Ebî Tâlib'den [radıyallâhu anh] rivayet edildiğine göre, Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] komutanlarının kendilerine ateşe girmelerini emrettiği seriyye hakkında şöyle buyurmuştur: «Şayet oraya girselerdi, ebediyen oradan çıkamazlardı. İtaat ancak meşru (maruf) olan husustadır.» Aziz Kitap'ta da şöyle buyrulmaktadır: { وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ } [Mümtehine 60/12] “...maruf [olan bir husus]ta sana karşı gelmemek üzere...”
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هَلْ يَجُوزُ نَصْبُ خَلِيفَتَيْنِ كِلَاهُمَا مُسْتَقِلٌّ دُونَ الْآخَرِ؟ فِي ذَلِكَ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ: قَوْلُ الْكَرَّامِيَّةِ بِجَوَازِ ذَلِكَ مُطْلَقًا مُحْتَجِّينَ بِأَنَّ عَلِيًّا وَمُعَاوِيَةَ كَانَا إِمَامَيْنِ وَاجِبَيِ الطَّاعَةِ كِلَاهُمَا عَلَى مَنْ مَعَهُ، وَبِأَنَّ ذَلِكَ يُؤَدِّي إِلَى كَوْنِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا أَقْوَمَ بِمَا لَدَيْهِ وَأَضْبَطَ لِمَا يَلِيهِ. وَبِأَنَّهُ لَمَّا جَازَ بَعْثُ نَبِيَّيْنِ فِي عَصْرٍ وَاحِدٍ، وَلَمْ يُؤَدِّ ذَلِكَ إِلَى إِبْطَالِ النُّبُوَّةِ كَانَتِ الْإِمَامَةُ أَوْلَى.
İkinci Mesele: Biri diğerinden bağımsız iki halife tayin etmek caiz midir? Bu hususta üç görüş vardır: Birincisi: Kerrâmiyye'nin bunu mutlak olarak caiz gören görüşüdür. Onlar, Ali ve Muâviye'nin her birinin kendi maiyetindekilere itaati vacip iki imam olduğunu, bunun her birinin kendi sorumluluğu altındaki işleri daha iyi yürütmesine ve kendisine bağlı bölgeleri daha iyi zapturapt altına almasına vesile olacağını ve tek bir asırda iki peygamber gönderilmesi caiz olup bu durum peygamberliği iptal etmediğine göre imametin buna evleviyetle uygun olacağını delil getirmişlerdir.
الْقَوْلُ الثَّانِي: قَوْلُ جَمَاهِيرِ الْعُلَمَاءِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ: أَنَّهُ لَا يَجُوزُ تَعَدُّدُ الْإِمَامِ الْأَعْظَمِ، بَلْ يَجِبُ كَوْنُهُ وَاحِدًا، وَأَنْ لَا يَتَوَلَّى عَلَى قُطْرٍ مِنَ الْأَقْطَارِ إِلَّا أُمَرَاؤُهُ الْمُوَلَّوْنَ مِنْ قَبَلِهِ، مُحْتَجِّينَ بِمَا أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ فِي «صَحِيحِهِ» مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِذَا بُويِعَ لِخَلِيفَتَيْنِ فَاقْتُلُوا الْآخَرَ مِنْهُمَا» .
İkinci Görüş: Müslüman ulemanın cumhurunun (çoğunluğunun) görüşüdür: En büyük imamın birden fazla olması caiz değildir; bilakis onun tek olması ve hiçbir beldeye onun tarafından tayin edilen emirlerden başkasının hükmetmemesi vaciptir. Onlar, Müslim'in Sahîh'inde Ebû Saîd el-Hudrî'den [radıyallâhu anh] rivayet ettiği şu hadisi delil getirmişlerdir: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: «İki halifeye biat edildiğinde, o ikisinden sonrakini öldürün.»
وَلِمُسْلِمٍ أَيْضًا: مِنْ حَدِيثِ عَرْفَجَةَ ﵁ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «مَنْ أَتَاكُمْ وَأَمْرُكُمْ جَمِيعٌ عَلَى رَجُلٍ وَاحِدٍ يُرِيدُ أَنْ يَشُقَّ عَصَاكُمْ أَوْ يُفَرِّقَ
Yine Müslim'de Arfece'nin [radıyallâhu anh] hadisinde [rivayet edildiğine göre] o şöyle demiştir: Resûlullah'ı [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyururken işittim: «İşiniz tek bir adam üzerinde toplanmışken birliğinizi bozmak veya...
جَمَاعَتَكُمْ فَاقْتُلُوهُ» . وَفِي رِوَايَةٍ: «فَاضْرِبُوهُ بِالسَّيْفِ كَائِنًا مَنْ كَانَ» .
...cemaatinizi fırkalara ayırmak isteyerek size gelen kimseyi öldürün.» Bir rivayette de: «Kim olursa olsun ona kılıçla vurun» [şeklindedir].
وَلِمُسْلِمٍ أَيْضًا مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ ﵄: «وَمَنْ بَايَعَ إِمَامًا فَأَعْطَاهُ صَفْقَةَ يَدِهِ وَثَمَرَةَ قَلْبِهِ، فَلْيُطِعْهُ إِنِ اسْتَطَاعَ، فَإِنْ جَاءَ آخَرُ يُنَازِعُهُ فَاضْرِبُوا عُنُقَ الْآخَرِ» ثُمَّ قَالَ: سَمِعَتْهُ أُذُنَايَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَوَعَاهُ قَلْبِي.
Yine Müslim'de Abdullah b. Amr b. el-Âs'ın [radıyallâhu anhümâ] hadisinde [şöyle buyrulmuştur]: «Kim bir imama biat edip ona elinin ahdini ve gönlünün meyvesini (samimiyetini) verirse, gücü yettiğince ona itaat etsin. Şayet bir başkası gelip onunla çekişirse, o diğerinin boynunu vurun.» Sonra [Abdullah] şöyle dedi: "Bunu Resûlullah'tan [sallallâhu aleyhi ve sellem] iki kulağım işitti ve kalbim belledi."
وَأَبْطَلُوا احْتِجَاجَ الْكَرَّامِيَّةِ بِأَنَّ مُعَاوِيَةَ أَيَّامَ نِزَاعِهِ مَعَ عَلِيٍّ لَمْ يَدَّعِ الْإِمَامَةَ لِنَفْسِهِ، وَإِنَّمَا ادَّعَى وِلَايَةَ الشَّامِ بِتَوْلِيَةِ مَنْ قَبْلَهُ مِنَ الْأَئِمَّةِ، وَيَدُلُّ لِذَلِكَ: إِجْمَاعُ الْأُمَّةِ فِي عَصْرِهِمَا عَلَى أَنَّ الْإِمَامَ أَحَدُهُمَا فَقَطْ لَا كُلٌّ مِنْهُمَا. وَأَنَّ الِاسْتِدْلَالَ بِكَوْنِ كُلٍّ مِنْهُمَا أَقَوْمَ بِمَا لَدَيْهِ، وَأَضْبَطَ لِمَا يَلِيهِ، وَبِجَوَازِ بَعْثِ نَبِيَّيْنِ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ، يَرُدُّهُ قَوْلُهُ ﷺ: «فَاقْتُلُوا الْآخَرَ مِنْهُمَا» ; وَلِأَنَّ نَصْبَ خَلِيفَتَيْنِ يُؤَدِّي إِلَى الشِّقَاقِ وَحُدُوثِ الْفِتَنِ.
Kerrâmiyye'nin delilini şu gerekçelerle çürütmüşlerdir: Muâviye, Ali ile ihtilafı günlerinde bizzat imamlık iddiasında bulunmamış, ancak kendisinden önceki imamların tayiniyle Şam valiliğini iddia etmiştir. Buna, kendi asırlarındaki ümmetin, imamın ikisi birden değil sadece birisi olduğu hususundaki icmaı delalet eder. Her birinin kendi sorumluluğu altındaki işleri daha iyi yürütmesi ve kendisine bağlı bölgeleri daha iyi zapturapt altına alması gerekçesiyle ve aynı anda iki peygamberin gönderilmesinin caiz oluşuyla delil getirmeyi ise Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem]: «O ikisinden sonrakini öldürün» buyruğu reddeder; ayrıca iki halife tayin etmek ayrılığa ve fitnelerin doğmasına yol açar.
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: التَّفْصِيلُ، فَيُمْنَعُ نَصْبُ إِمَامَيْنِ فِي الْبَلَدِ الْوَاحِدِ وَالْبِلَادِ الْمُتَقَارِبَةِ، وَيَجُوزُ فِي الْأَقْطَارِ الْمُتَنَائِيَةِ كَالْأَنْدَلُسِ وَخُرَاسَانَ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مَا نَصُّهُ: لَكِنْ إِنْ تَبَاعَدَتِ الْأَقْطَارُ وَتَبَايَنَتْ كَالْأَنْدَلُسِ وَخُرَاسَانَ، جَازَ ذَلِكَ عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. انْتَهَى مِنْهُ بِلَفْظِهِ.
Üçüncü Görüş: Ayrıntıya (tafsilata) gitmektir. Buna göre, tek bir beldede ve birbirine yakın beldelerde iki imam tayin etmek menedilir; fakat Endülüs ve Horasan gibi birbirinden uzak diyarlarda caizdir. Kurtubî bu yüce ayetin tefsirinde aynen şöyle demiştir: "Fakat Endülüs ve Horasan gibi diyarlar birbirinden uzaklaşıp ayrışırsa, inşâallahu teâlâ açıklaması geleceği üzere bu caiz olur." Onun lafzı burada bitti.
وَالْمُشَارُ إِلَيْهِ فِي كَلَامِهِ: نَصْبُ خَلِيفَتَيْنِ، وَمِمَّنْ قَالَ بِجَوَازِ ذَلِكَ: الْأُسْتَاذُ أَبُو إِسْحَاقَ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُ إِمَامُ الْحَرَمَيْنِ، وَنَقَلَهُ عَنْهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَالْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ.
Onun sözündeki işaret edilen husus, iki halife tayin edilmesidir. Bunun caiz olduğunu söyleyenlerden biri de Üstat Ebû İshak'tır; nitekim bunu ondan İmâmü'l-Haremeyn nakletmiş, bu yüce ayetin tefsirinde İbn Kesîr ve Kurtubî de ondan aktarmıştır.
وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: قُلْتُ: وَهَذَا يُشْبِهُ حَالَ الْخُلَفَاءِ؛ بَنِي الْعَبَّاسِ بِالْعِرَاقِ، وَالْفَاطِمِيِّينَ بِمِصْرَ، وَالْأُمَوِيِّينَ بِالْمَغْرِبِ.
İbn Kesîr şöyle demiştir: Derim ki: Bu durum halifelerin haline benzer; Irak'ta Abbâsîler, Mısır'da Fâtımîler ve Mağrib'de (Endülüs'te) Emevîler gibi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: هَلْ لِلْإِمَامِ أَنْ يَعْزِلَ نَفْسَهُ؟
Üçüncü Mesele: İmamın kendini azletme hakkı var mıdır?
قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: لَهُ ذَلِكَ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ لَهُ عَزْلَ نَفْسِهِ قَوْلُ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ﵁: أَقِيلُونِي أَقِيلُونِي، وَقَوْلُ الصَّحَابَةِ ﵃: لَا نُقِيلُكَ وَلَا نَسْتَقِيلُكَ. قَدَّمَكَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِدِينِنَا فَمَنْ ذَا يُؤَخِّرُكَ، رَضِيَكَ
Bazı âlimler şöyle demiştir: Buna hakkı vardır. Kurtubî şöyle demiştir: Kendini azletme hakkı olduğuna dair delil, Ebû Bekir es-Sıddîk'ın [radıyallâhu anh]: "Beni görevden affedin, beni görevden affedin!" sözü ile sahabenin [radıyallâhu anhum]: "Seni affetmeyiz ve senin affını da kabul etmeyiz. Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] dinimiz için seni öne geçirdi, seni kim geriye bırakabilir? Seni...
رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِدِينِنَا أَفَلَا نَرْضَاكَ؟
...Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] dinimiz için razı gördü de biz senden razı olmaz mıyız?" sözüdür.
قَالَ: فَلَوْ لَمْ يَكُنْ لَهُ ذَلِكَ لَأَنْكَرَتِ الصَّحَابَةُ ذَلِكَ عَلَيْهِ، وَلَقَالَتْ لَهُ: لَيْسَ لَكَ أَنْ تَقُولَ هَذَا.
[Kurtubî] dedi ki: Şayet buna hakkı olmasaydı, sahabe ona bunu inkâr eder (karşı çıkar) ve ona: "Bunu söylemeye hakkın yoktur" derdi.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: لَيْسَ لَهُ عَزْلُ نَفْسِهِ ; لِأَنَّهُ تَقَلَّدَ حُقُوقَ الْمُسْلِمِينَ فَلَيْسَ لَهُ التَّخَلِّي عَنْهَا.
Bazı âlimler de şöyle demiştir: Kendini azletme hakkı yoktur; çünkü o Müslümanların haklarını yüklenmiştir, dolayısıyla onları yüzüstü bırakıp terk etme hakkı yoktur.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: إِنْ كَانَ عَزْلُهُ لِنَفْسِهِ لِمُوجَبٍ يَقْتَضِي ذَلِكَ كَإِخْمَادِ فِتْنَةٍ كَانَتْ سَتَشْتَعِلُ لَوْ لَمْ يَعْزِلْ نَفْسَهُ، أَوْ لِعِلْمِهِ مِنْ نَفْسِهِ الْعَجْزَ عَنِ الْقِيَامِ بِأَعْبَاءِ الْخِلَافَةِ، فَلَا نِزَاعَ فِي جَوَازِ عَزْلِ نَفْسِهِ. وَلِذَا أَجْمَعَ جَمِيعُ الْمُسْلِمِينَ عَلَى الثَّنَاءِ عَلَى سِبْطِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ ﵄ بِعَزْلِ نَفْسِهِ وَتَسْلِيمِهِ الْأَمْرَ إِلَى مُعَاوِيَةَ، بَعْدَ أَنْ بَايَعَهُ أَهْلُ الْعِرَاقِ ; حَقْنًا لِدِمَاءِ الْمُسْلِمِينَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ بِذَلِكَ قَبْلَ وُقُوعِهِ جَدُّهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِقَوْلِهِ: «إِنَّ ابْنِي هَذَا سَيِّدٌ، وَلَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يُصْلِحَ بِهِ بَيْنَ فِئَتَيْنِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ» أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي بَكْرٍ ﵁.
Bu [kitabı] kaleme alan [Şankîtî] -Allah onu affetsin- der ki: Şayet kendini azletmesi, azletmediği takdirde alevlenecek olan bir fitneyi söndürmek gibi bunu gerektiren bir sebepten ötürü yahut kendisinde hilafetin yüklerini taşımaktan acziyet olduğunu bilmesinden kaynaklanıyorsa, kendini azletmesinin caiz olduğunda hiçbir ihtilaf yoktur. Bundan dolayı bütün Müslümanlar, Müslümanların kanının dökülmesini engellemek için, Irak ehli kendisine biat ettikten sonra kendini azledip işi Muâviye'ye teslim etmesinden ötürü Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] torunu Hasan b. Ali'yi [radıyallâhu anhümâ] övme hususunda icma etmişlerdir. Nitekim bu hadise vuku bulmadan önce dedesi Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] de: «Şüphesiz benim bu oğlum bir seyyiddir. Umulur ki Allah onun vesilesiyle Müslümanlardan iki büyük fırkanın arasını ıslah eder» buyurarak onu övmüştür. Bunu Buhârî ve diğerleri Ebû Bekir'in [radıyallâhu anh] hadisinden rivayet etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: هَلْ يَجِبُ الْإِشْهَادُ عَلَى عَقْدِ الْإِمَامَةِ؟
Dördüncü Mesele: İmamet akdine şahit tutmak vacip midir?
قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: لَا يَجِبُ ; لِأَنَّ إِيجَابَ الْإِشْهَادِ يَحْتَاجُ إِلَى دَلِيلٍ مِنَ النَّقْلِ. وَهَذَا لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ مِنْهُ. وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: يَجِبُ الْإِشْهَادُ عَلَيْهِ ; لِئَلَّا يَدَّعِيَ مُدَّعٍ أَنَّ الْإِمَامَةَ عُقِدَتْ لَهُ سِرًّا، فَيُؤَدِّيَ ذَلِكَ إِلَى الشِّقَاقِ وَالْفِتْنَةِ.
Bazı âlimler şöyle demiştir: Vacip değildir; çünkü şahit tutmayı vacip kılmak nakilden bir delile muhtaçtır. Bu hususta ise naklî bir delil yoktur. Bazı âlimler de şöyle demiştir: Bir kimsenin imametin kendisine gizlice akdedildiğini iddia etmemesi ve bunun da ayrılığa ve fitneye yol açmaması için buna şahit tutmak vaciptir.
وَالَّذِينَ قَالُوا بِوُجُوبِ الْإِشْهَادِ عَلَى عَقْدِ الْإِمَامَةِ، قَالُوا: يَكْفِي شَاهِدَانِ خِلَافًا لِلْجُبَّائِيِّ فِي اشْتِرَاطِهِ أَرْبَعَةَ شُهُودٍ وَعَاقِدًا وَمَعْقُودًا لَهُ، مُسْتَنْبِطًا ذَلِكَ مِنْ تَرْكِ عُمَرَ الْأَمْرَ شُورَى بَيْنَ سِتَّةٍ فَوَقَعَ الْأَمْرُ عَلَى عَاقِدٍ، وَهُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ وَمَعْقُودٍ لَهُ، وَهُوَ عُثْمَانُ وَبَقِيَ الْأَرْبَعَةُ الْآخَرُونَ شُهُودًا، وَلَا يَخْفَى ضَعْفُ هَذَا الِاسْتِنْبَاطِ كَمَا نَبَّهَ عَلَيْهِ الْقُرْطُبِيُّ وَابْنُ كَثِيرٍ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
İmamet akdine şahit tutmanın vacip olduğunu söyleyenler, dört şahit, bir akdi yapan ve bir de adına akit yapılan kişi şart koşan Cübbâî'nin aksine iki şahidin yeterli olduğunu söylemişlerdir. [Cübbâî] bunu Ömer'in hilafet işini altı kişi arasında şûra olarak bırakmasından istinbat etmiştir; zira iş akdi yapan -ki o Abdurrahman b. Avf'tır- ve adına akit yapılan -ki o Osman'dır- üzerinde gerçekleşmiş, diğer dört kişi ise şahit olarak kalmıştır. Kurtubî ve İbn Kesîr'in dikkat çektiği üzere bu istinbatın zayıflığı gizli değildir. En doğrusunu Yüce Allah bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ) يَعْنِي مُسَمَّيَاتِ الْأَسْمَاءِ لَا الْأَسْمَاءَ كَمَا يُتَوَهَّمُ مِنْ ظَاهِرِ الْآيَةِ.
Yüce Allah'ın: { ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ } [Bakara 2/31] “Sonra onları meleklere arz etti” buyruğu, ayetin zahirinden vehmedileceği gibi isimlerin kendisini değil, isimlerin verildiği varlıkları (müsemmeyâtı) kastetmektedir.
وَقَدْ أَشَارَ إِلَى أَنَّهَا الْمُسَمَّيَاتُ بِقَوْلِهِ: (أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ) الْآيَةَ، كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ.
Nitekim aşikâr olduğu üzere Yüce Allah: { أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ } [Bakara 2/31] “Şunların isimlerini bana haber verin” buyruğuyla onların isimlerin verildiği varlıklar olduğuna işaret etmiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ) لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا هَذَا الَّذِي كَانُوا يَكْتُمُونَ، وَقَدْ قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: هُوَ مَا كَانَ يُضْمِرُهُ إِبْلِيسُ مِنَ الْكِبْرِ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَقَدْ بَيَّنَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ) .
Yüce Allah'ın: { وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ } [Bakara 2/33] “ve gizlemekte olduğunuz şeyleri” buyruğunda, onların gizlemekte oldukları bu şeyin ne olduğu burada açıklanmamıştır. Bazı âlimler şöyle demiştir: O, İblis'in içinde gizlediği kibirdir. Bu görüşe göre, Yüce Allah'ın: { إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ } [Bakara 2/34] “İblis müstesna; o diretti ve büyüklük tasladı” buyruğu bunu açıklamıştır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ) لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا هَلْ قَالَ لَهُمْ ذَلِكَ قَبْلَ خَلْقِ آدَمَ أَوْ بَعْدَ خَلْقِهِ؟ وَقَدْ صَرَّحَ فِي سُورَةِ «الْحِجْرِ» وَ «ص» بِأَنَّهُ قَالَ لَهُمْ ذَلِكَ قَبْلَ خَلْقِ آدَمَ. فَقَالَ فِي «الْحِجْرِ» : (وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ) [الْآيَةَ ٢٨، ٢٩] ، وَقَالَ فِي سُورَةِ «ص» : (إِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ طِينٍ فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ) [الْآيَةَ ٧١، ٧٢] .
Yüce Allah'ın: { وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ } [Bakara 2/34] “Hani meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik” buyruğunda, bunu onlara Âdem'in yaratılmasından önce mi yoksa yaratılmasından sonra mı söylediği burada açıklanmamıştır. Hicr ve Sâd surelerinde ise bunu onlara Âdem'in yaratılmasından önce söylediğini açıkça belirtmiştir. Hicr Suresi'nde şöyle buyurmuştur: { وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ } [Hicr 15/28-29] “Hani Rabbin meleklere demişti ki: 'Ben şekillenmiş kokuşmuş balçıktan, kuru bir çamurdan bir insan yaratacağım. Onu tesviye edip (düzenleyip) ruhumdan üflediğim zaman, derhal ona secdeye kapanın!'”. Sâd Suresi'nde de şöyle buyurmuştur: { إِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ طِينٍ فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ } [Sâd 38/71-72] “Hani Rabbin meleklere: 'Ben çamurdan bir insan yaratacağım. Onu tesviye edip (düzenleyip) ruhumdan üflediğim zaman, derhal ona secdeye kapanın!' demişti.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ) لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا مُوجِبَ اسْتِكْبَارِهِ فِي زَعْمِهِ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَهُ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَقَوْلِهِ: (قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ) [٧ \ ١٢] ، وَقَوْلِهِ: (قَالَ لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ) [١٥ \ ٣٣] .
Yüce Allah'ın: { إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ } [Bakara 2/34] “İblis müstesna; o diretti ve büyüklük tasladı” buyruğunda, kendi zannınca büyüklenmesinin gerekçesi burada açıklanmamıştır; fakat diğer yerlerde bunu açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ } [A'râf 7/12] “[İblis:] 'Ben ondan daha hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın' dedi” ve: { قَالَ لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ } [Hicr 15/33] “[İblis:] 'Şekillenmiş kokuşmuş balçıktan, kuru bir çamurdan yarattığın bir insana secde edecek değilim' dedi”.
تَنْبِيهٌ
UYARI
مِثْلُ قِيَاسِ إِبْلِيسَ نَفْسَهُ عَلَى عُنْصُرِهِ، الَّذِي هُوَ النَّارُ وَقِيَاسِهِ آدَمَ عَلَى عُنْصُرِهِ، الَّذِي هُوَ الطِّينُ وَاسْتِنْتَاجُهُ مِنْ ذَلِكَ أَنَّهُ خَيْرٌ مِنْ آدَمَ. وَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُؤْمَرَ بِالسُّجُودِ لِمَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنْهُ، مَعَ وُجُودِ النَّصِّ الصَّرِيحِ الَّذِي هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: (اسْجُدُوا لِآدَمَ) يُسَمَّى فِي اصْطِلَاحِ الْأُصُولِيِّينَ فَاسِدُ الِاعْتِبَارِ. وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِ صَاحِبِ «مَرَاقِي السُّعُودِ» : [الرَّجَزُ]
İblis'in kendini asıl unsuru olan ateşe, Âdem'i de asıl unsuru olan çamura kıyas etmesi ve bundan kendisinin Âdem'den daha hayırlı olduğu, dolayısıyla kendisinden daha hayırlı olana secde etmekle emrolunmaması gerektiği sonucunu çıkarması -Yüce Allah'ın: { اسْجُدُوا لِآدَمَ } [Bakara 2/34] “Âdem'e secde edin” şeklindeki sarih nassı varken böylesi bir kıyas yapması- fıkıh usulcülerinin ıstılahında Fâsidü'l-İ'tibâr (nassa zıt düştüğü için geçersiz kıyas) olarak adlandırılır. Merâkı's-Suûd müellifinin şu sözüyle işaret ettiği husus da budur: [Recez]
وَالْخُلْفُ لِلنَّصِّ أَوْ إِجْمَاعٍ دَعَا ... فَسَادَ الِاعْتِبَارِ كُلُّ مَنْ وَعَى
Nass veya icmaa muhalefeti / bunu kavrayan herkes fâsidü'l-i'tibâr diye isimlendirmiştir.
فَكُلُّ مَنْ رَدَّ نُصُوصَ الْوَحْيِ بِالْأَقْيِسَةِ فَسَلَفُهُ فِي ذَلِكَ إِبْلِيسُ، وَقِيَاسُ إِبْلِيسَ هَذَا لَعَنَهُ اللَّهُ بَاطِلٌ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ فَاسِدُ الِاعْتِبَارِ ; لِمُخَالَفَةِ النَّصِّ الصَّرِيحِ كَمَا تَقَدَّمَ قَرِيبًا.
Vahyin nasslarını kıyaslarla reddeden herkesin bu konudaki selefi (öncüsü) İblis'tir. Allah'ın lanetlediği İblis'in bu kıyası üç yönden bâtıldır: Birincisi: Az önce geçtiği üzere sarih nassa aykırı olduğundan fâsidü'l-i'tibârdır.
الثَّانِي: أَنَّا لَا نُسَلِّمُ أَنَّ النَّارَ خَيْرٌ مِنَ الطِّينِ، بَلِ الطِّينُ خَيْرٌ مِنَ النَّارِ ; لِأَنَّ طَبِيعَتَهَا الْخِفَّةُ وَالطَّيْشُ وَالْإِفْسَادُ وَالتَّفْرِيقُ، وَطَبِيعَتَهُ الرَّزَانَةُ وَالْإِصْلَاحُ فَتُودِعُهُ الْحَبَّةَ
İkincisi: Biz ateşin çamurdan daha hayırlı olduğunu kabul etmiyoruz; bilakis çamur (toprak) ateşten daha hayırlıdır. Çünkü ateşin tabiatı hafiflik, taşkınlık (dengesizlik), bozgunculuk ve dağıtıp parçalamaktır; çamurun tabiatı ise ağırbaşlılık (vakar) ve ıslah etmektir. Nitekim ona bir tohum emanet edersin de...
فَيُعْطِيكَهَا سُنْبُلَةً، وَالنَّوَاةَ فَيُعْطِيكَهَا نَخْلَةً.
...o sana onu bir başak olarak verir; [ona] bir hurma çekirdeği emanet edersin, o sana onu bir hurma ağacı olarak verir.
وَإِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَعْرِفَ قَدْرَ الطِّينِ فَانْظُرْ إِلَى الرِّيَاضِ النَّاضِرَةِ، وَمَا فِيهَا مِنَ الثِّمَارِ اللَّذِيذَةِ، وَالْأَزْهَارِ الْجَمِيلَةِ، وَالرَّوَائِحِ الطَّيِّبَةِ تَعْلَمُ أَنَّ الطِّينَ خَيْرٌ مِنَ النَّارِ.
Çamurun (toprağın) kıymetini bilmek istersen, yemyeşil bahçelere ve oradaki leziz meyvelere, güzel çiçeklere ve hoş kokulara bak; çamurun ateşten daha hayırlı olduğunu anlarsın.
الثَّالِثُ: أَنَّا لَوْ سَلَّمْنَا تَسْلِيمًا جَدَلِيًّا أَنَّ النَّارَ خَيْرٌ مِنَ الطِّينِ، فَإِنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنْ ذَلِكَ أَنَّ إِبْلِيسَ خَيْرٌ مِنْ آدَمَ ; لِأَنَّ شَرَفَ الْأَصْلِ لَا يَقْتَضِي شَرَفَ الْفَرْعِ، بَلْ قَدْ يَكُونُ الْأَصْلُ رَفِيعَ الْفَرْعِ وَضِيعًا، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ: [الْبَسِيطُ]
Üçüncüsü: Cedelî (farazi) olarak ateşin çamurdan daha hayırlı olduğunu kabul etsek bile, bundan İblis'in Âdem'den daha hayırlı olması gerekmez. Çünkü aslın (kökün) şerefli olması, fer'in (ondan doğanın) da şerefli olmasını gerektirmez; bilakis asıl yüce, fer ise aşağılık olabilir. Nitekim şair şöyle demiştir: [Basît]
إِذَا افْتَخَرْتَ بِآبَاءٍ لَهُمْ شَرَفٌ ... قُلْنَا صَدَقْتَ وَلَكِنْ بِئْسَ مَا وَلَدُوا
Şeref sahibi atalarınla övündüğün zaman / "Doğru söyledin, fakat onların doğurduğu ne kötüdür!" deriz.
وَقَالَ الْآخَرُ: [الْمُتَقَارِبُ]
Bir diğeri de şöyle demiştir: [Mütekârib]
وَمَا يَنْفَعُ الْأَصْلُ مِنْ هَاشِمٍ ... إِذَا كَانَتِ النَّفْسُ مِنْ بَاهِلَهْ
Aslın Hâşim [oğullarından] olması neye yarar / Eğer nefis Bâhile [kabilesinden gibi aşağılık] olursa!
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٌ) لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا مَا هَذِهِ الْكَلِمَاتُ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَهَا فِي سُورَةِ «الْأَعْرَافِ» ، بِقَوْلِهِ: (قَالَا رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ) [الْآيَةَ ٢٣] .
Yüce Allah'ın: { فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٌ } [Bakara 2/37] “Derken Âdem Rabbinden kelimeler aldı” buyruğunda, bu kelimelerin ne olduğu burada açıklanmamıştır; fakat A'râf Suresi'nde şu buyruğuyla bunu açıklamıştır: { قَالَا رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ } [A'râf 7/23] “[Âdem ile Havva:] 'Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik. Eğer bizi bağışlamaz ve bize merhamet etmezsen mutlaka hüsrana uğrayanlardan oluruz' dediler.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ) لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا مَا هَذِهِ النِّعْمَةُ الَّتِي أَنْعَمَهَا عَلَيْهِمْ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَهَا فِي آيَاتٍ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ: (وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى) [٢ \ ٥٧] ، وَقَوْلِهِ: (وَإِذْ نَجَّيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ) الْآيَةَ، وَقَوْلِهِ: (وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ وَنُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَنُرِيَ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا مِنْهُمْ مَا كَانُوا يَحْذَرُونَ) [٢٨ \ ٥، ٦] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Yüce Allah'ın: { يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ } [Bakara 2/40] “Ey İsrailoğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi hatırlayın” buyruğunda, onlara ihsan ettiği bu nimetin ne olduğu burada açıklanmamıştır; fakat diğer ayetlerde bunu açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى } [Bakara 2/57] “Üzerinize bulutları gölgelik kıldık ve size kudret helvası ile bıldırcın indirdik”; { وَإِذْ نَجَّيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ } [Bakara 2/49] “Hani sizi, size azabın en kötüsünü reva gören Firavun âlinden kurtarmıştık...” ve: { وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ وَنُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَنُرِيَ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا مِنْهُمْ مَا كَانُوا يَحْذَرُونَ } [Kasas 28/5-6] “Biz ise yeryüzünde güçsüz düşürülenlere lütufta bulunmak, onları önderler yapmak ve onları vârisler kılmak istiyorduk. Onları yeryüzünde iktidar sahibi kılmak; Firavun'a, Hâmân'a ve askerlerine, onlardan çekinip durdukları şeyi göstermek [istiyorduk]” ve benzeri diğer ayetlerde olduğu gibi.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ) لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا مَا عَهْدُهُ وَمَا عَهْدُهُمْ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ ذَلِكَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَقَوْلِهِ: (وَقَالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلَاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ) [٥ \ ١٢] فَعَهْدُهُمْ هُوَ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ: (لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلَاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا) وَعَهْدُهُ هُوَ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ: (لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ) .
Yüce Allah'ın: { وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ } [Bakara 2/40] “Bana verdiğiniz ahde vefa gösterin ki, ben de size verdiğim ahde vefa göstereyim” buyruğunda, O'nun ahdinin ve onların ahdinin ne olduğu burada açıklanmamıştır; fakat başka yerlerde bunu açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَقَالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلَاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ } [Mâide 5/12] “Allah şöyle buyurmuştu: 'Şüphesiz ben sizinle beraberim. Andolsun, namazı kılarsanız, zekâtı verirseniz, elçilerime inanır ve onları desteklerseniz, Allah'a güzel bir borç verirseniz, mutlaka sizin kötülüklerinizi örterim ve sizi altından ırmaklar akan cennetlere koyarım.'”. Onların ahdi: { لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلَاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا } [Mâide 5/12] “Andolsun, namazı kılarsanız, zekâtı verirseniz, elçilerime inanır ve onları desteklerseniz, Allah'a güzel bir borç verirseniz” kavlinde zikredilendir; O'nun ahdi ise: { لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ } [Mâide 5/12] “mutlaka onların kötülüklerini örterim” kavlinde zikredilendir.
وَأَشَارَ إِلَى عَهْدِهِمْ أَيْضًا بِقَوْلِهِ: (وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ) [٣ \ ١٨٧] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Onların ahdine ayrıca şu buyruğuyla da işaret etmiştir: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ } [Âl-i İmrân 3/187] “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden: 'Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız ve gizlemeyeceksiniz' diye kesin söz almıştı” ve benzeri diğer ayetlerde olduğu gibi.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ) الْحَقُّ الَّذِي لَبَسُوهُ بِالْبَاطِلِ هُوَ إِيمَانُهُمْ بِبَعْضِ مَا فِي التَّوْرَاةِ، وَالْبَاطِلُ الَّذِي لَبَسُوا بِهِ الْحَقَّ هُوَ كُفْرُهُمْ بِبَعْضِ مَا فِي التَّوْرَاةِ، وَجَحْدُهُمْ لَهُ، كَصِفَاتِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَغَيْرِهَا مِمَّا كَتَمُوهُ وَجَحَدُوهُ، وَهَذَا يُبَيِّنُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ) الْآيَةَ [٢ \ ٨٥] وَالْعِبْرَةُ بِعُمُومِ الْأَلْفَاظِ لَا بِخُصُوصِ الْأَسْبَابِ كَمَا تَقَدَّمَ.
Yüce Allah'ın: { وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ } [Bakara 2/42] “Hakkı bâtıla karıştırmayın” buyruğunda, bâtılla karıştırdıkları hak; Tevrat'ta bulunan şeylerin bir kısmına iman etmeleridir. Hakkı kendisiyle örttükleri bâtıl ise; Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] sıfatları ve gizleyip inkâr ettikleri diğer hususlar gibi Tevrat'taki bazı şeyleri inkâr edip kâfir olmalarıdır. Bunu Yüce Allah'ın şu buyruğu açıklamaktadır: { أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ } [Bakara 2/85] “Yoksa siz Kitab'ın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz?...”. Daha önce geçtiği üzere itibar, sebebin hususiliğine değil, lafızların umumiliğinedir.