قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ) الِاسْتِعَانَةُ بِالصَّبْرِ عَلَى أُمُورِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ لَا إِشْكَالَ فِيهَا، وَأَمَّا نَتِيجَةُ الِاسْتِعَانَةِ بِالصَّلَاةِ، فَقَدْ أَشَارَ لَهَا تَعَالَى فِي آيَاتٍ مِنْ كِتَابِهِ، فَذَكَرَ أَنَّ مِنْ نَتَائِجِ الِاسْتِعَانَةِ بِهَا النَّهْيَ عَمَّا لَا يَلِيقُ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: (إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ) [٢٩ \ ٤٥] ، وَأَنَّهَا تَجْلِبُ الرِّزْقَ وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: (وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا لَا نَسْأَلُكَ رِزْقًا نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى) ، وَلِذَا كَانَ ﷺ إِذَا حَزَبَهُ أَمْرٌ بَادَرَ إِلَى الصَّلَاةِ.
Yüce Allah'ın: { وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ } [Bakara 2/45] “Sabır ve namaz ile yardım isteyin” buyruğunda, dünya ve ahiret işlerinde sabırla yardım istemekte bir müşkillik yoktur. Namaz ile yardım istemenin sonucuna gelince; Yüce Allah kitabındaki bazı ayetlerde buna işaret etmiştir. Namazla yardım dilemenin sonuçlarından birinin yakışıksız şeylerden alıkoymak olduğunu şu buyruğunda zikretmiştir: { إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ } [Ankebût 29/45] “Şüphesiz namaz, hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyar”. Ayrıca onun rızık getirdiğini de şu buyruğunda [belirtmiştir]: { وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا لَا نَسْأَلُكَ رِزْقًا نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى } [Tâhâ 20/132] “Ailene namazı emret ve kendin de ona sabırla devam et. Biz senden bir rızık istemiyoruz; seni biz rızıklandırıyoruz. Güzel akıbet takva sahiplerinindir”. Bundan dolayıdır ki [Hz. Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisini zorlayan bir durumla karşılaştığında hemen namaza yönelirdi.
وَإِيضَاحُ ذَلِكَ: أَنَّ الْعَبْدَ إِذَا قَامَ بَيْنَ يَدَيْ رَبِّهِ يُنَاجِيهِ، وَيَتْلُو كِتَابَهُ هَانَ عَلَيْهِ كُلُّ مَا فِي الدُّنْيَا رَغْبَةً فِيمَا عِنْدَ اللَّهِ وَرَهْبَةً مِنْهُ، فَيَتَبَاعَدُ عَنْ كُلِّ مَا لَا يُرْضِي اللَّهَ فَيَرْزُقُهُ اللَّهُ وَيَهْدِيهِ.
Bunun açıklaması şudur: Kul, Rabbine münacatta bulunarak ve O'nun Kitabı'nı okuyarak O'nun huzurunda durduğu zaman; Allah katındakine duyduğu rağbet ve O'ndan duyduğu korku sebebiyle dünyadaki her şey ona önemsiz gelir. Böylece Allah'ı razı etmeyen her şeyden uzaklaşır; Allah da onu rızıklandırır ve doğru yola iletir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُوا رَبِّهِمْ) ، الْمُرَادُ بِالظَّنِّ هُنَا: الْيَقِينُ كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ) [٢ \ ٤] ، وَقَوْلِهِ: (وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلَى رَبِّهِمْ رَاجِعُونَ) [٢٣ \ ٦٠] .
Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُوا رَبِّهِمْ } [Bakara 2/46] “Onlar, Rablerine kavuşacaklarını kesin olarak bilenlerdir” buyruğunda geçen "zann"dan maksat, yakîndir (kesin bilgidir). Yüce Allah'ın: { وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ } [Bakara 2/4] “Onlar ahirete de kesin olarak inanırlar” buyruğu ile: { وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلَى رَبِّهِمْ رَاجِعُونَ } [Mü'minûn 23/60] “Ve verdiklerini, Rablerine dönecekler diye kalpleri ürpererek verenler” buyruğu buna delalet etmektedir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا شَفَاعَةٌ) الْآيَةَ، ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ عَدَمُ قَبُولِ الشَّفَاعَةِ مُطْلَقًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّ الشَّفَاعَةَ الْمَنْفِيَّةَ هِيَ الشَّفَاعَةُ لِلْكُفَّارِ، وَالشَّفَاعَةُ لِغَيْرِهِمْ بِدُونِ إِذْنِ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ.
Yüce Allah'ın: { وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا شَفَاعَةٌ } [Bakara 2/48] “...ondan hiçbir şefaat kabul edilmez” ayetinin zahiri, kıyamet gününde şefaatin mutlak olarak kabul edilmeyeceğidir. Ancak O, başka yerlerde nefyedilen şefaatin, kâfirler için olan şefaat ve göklerin ve yerin Rabbinin izni olmadan başkaları için yapılacak şefaat olduğunu açıklamıştır.
أَمَّا الشَّفَاعَةُ لِلْمُؤْمِنِينَ بِإِذْنِهِ فَهِيَ ثَابِتَةٌ بِالْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ وَالْإِجْمَاعِ. فَنَصَّ عَلَى عَدَمِ الشَّفَاعَةِ لِلْكَفَّارِ بِقَوْلِهِ: (وَلَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَى) [٢١ \ ٢٨] ، وَقَدْ قَالَ: (وَلَا يَرْضَى لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ) [٣٩ \ ٧] ، وَقَالَ تَعَالَى عَنْهُمْ مُقَرِّرًا لَهُ: (فَمَا لَنَا مِنْ شَافِعِينَ) [٢٦ \ ١٠٠]
Müminler için O'nun izniyle yapılacak şefaate gelince; o, Kitap, Sünnet ve icma ile sabittir. Kâfirler için şefaatin olmayacağını şu buyruğuyla açıkça ifade etmiştir: { وَلَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَى } [Enbiyâ 21/28] “Onlar, [Allah'ın] razı olduğu kimseden başkasına şefaat etmezler”. Nitekim O: { وَلَا يَرْضَى لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ } [Zümer 39/7] “O, kulları için küfre razı olmaz” buyurmuştur. Yüce Allah bunu teyit ederek onlar hakkında şöyle buyurmuştur: { فَمَا لَنَا مِنْ شَافِعِينَ } [Şuarâ 26/100] “Artık bizim için hiçbir şefaatçi yoktur.”
وَقَالَ: (فَمَا تَنْفَعُهُمْ شَفَاعَةُ الشَّافِعِينَ) [٧٤ \ ٤٨] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Ve şöyle buyurmuştur: { فَمَا تَنْفَعُهُمْ شَفَاعَةُ الشَّافِعِينَ } [Müddessir 74/48] “Artık şefaatçilerin şefaati onlara fayda vermez” ve benzeri diğer ayetlerde [olduğu gibi].
وَقَالَ فِي الشَّفَاعَةِ بِدُونِ إِذْنِهِ: (مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ) [٢ \ ٢٥٥] ، وَقَالَ: (وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّمَاوَاتِ لَا تُغْنِي شَفَاعَتُهُمْ شَيْئًا إِلَّا مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَرْضَى) [٥٣ \ ٢٦] ، وَقَالَ: (يَوْمَئِذٍ لَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا) [٢٠ \ ١٠٩] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
O'nun izni olmaksızın [yapılacak] şefaat hakkında da şöyle buyurmuştur: { مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ } [Bakara 2/255] “O'nun izni olmadan katında şefaat edecek kimdir?”; ve şöyle buyurmuştur: { وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّمَاوَاتِ لَا تُغْنِي شَفَاعَتُهُمْ شَيْئًا إِلَّا مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَرْضَى } [Necm 53/26] “Göklerde nice melekler vardır ki, Allah'ın dileyip razı olduğu kimse için izin vermesinden sonra olmadıkça onların şefaati hiçbir fayda vermez”; ve şöyle buyurmuştur: { يَوْمَئِذٍ لَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا } [Tâhâ 20/109] “O gün, Rahmân'ın izin verdiği ve sözünden hoşnut olduğu kimseden başkasına şefaat fayda vermez” ve benzeri diğer ayetlerde [olduğu gibi].
وَادِّعَاءُ شُفَعَاءَ عِنْدَ اللَّهِ لِلْكُفَّارِ أَوْ بِغَيْرِ إِذْنِهِ، مِنْ أَنْوَاعِ الْكُفْرِ بِهِ جَلَّ وَعَلَا، كَمَا صَرَّحَ بِذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: (وَيَقُولُونَ هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ قُلْ أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا) [١٠ \ ١٨] .
Kâfirler için veya Allah'ın izni olmaksızın Allah katında şefaatçiler olduğunu iddia etmek, O yüce ve ulu Allah'ı inkâr etmenin (küfrün) türlerindendir. Nitekim O, şu buyruğunda bunu açıkça belirtmiştir: { وَيَقُولُونَ هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ قُلْ أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا } [Yûnus 10/18] “...ve 'Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir' derler. De ki: 'Siz Allah'a göklerde ve yerde bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz?' O, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir, yücedir.”
تَنْبِيهٌ
TENBİH
هَذَا الَّذِي قَرَّرْنَاهُ مِنْ أَنَّ الشَّفَاعَةَ لِلْكُفَّارِ مُسْتَحِيلَةٌ شَرْعًا مُطْلَقًا، يُسْتَثْنَى مِنْهُ شَفَاعَتُهُ ﷺ لِعَمِّهِ أَبِي طَالِبٍ فِي نَقْلِهِ مِنْ مَحَلٍّ مِنَ النَّارِ إِلَى مَحَلٍّ آخَرَ مِنْهَا، كَمَا ثَبَتَ عَنْهُ ﷺ فِي الصَّحِيحِ، فَهَذِهِ الصُّورَةُ الَّتِي ذَكَرْنَا مِنْ تَخْصِيصِ الْكِتَابِ بِالسُّنَّةِ.
Kâfirler için şefaatin şer'an kesinlikle imkânsız olduğuna dair ortaya koyduğumuz bu hükümden, Sahih'te Hz. Peygamber'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] sabit olduğu üzere, amcası Ebû Tâlib'in cehennemdeki bir yerden başka bir yere nakledilmesi konusundaki şefaati [sallallâhu aleyhi ve sellem] istisna edilir. Zikrettiğimiz bu durum, Kitab'ın Sünnet ile tahsis edilmesindendir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ) بَيَّنَهُ بِقَوْلِهِ بَعْدَهُ: (يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ) الْآيَةَ.
Yüce Allah'ın: { يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ } [Bakara 2/49] “Size azabın en kötüsünü reva görüyorlardı” buyruğunu, peşinden gelen: { يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ } [Bakara 2/49] “...oğullarınızı boğazlıyorlar[dı]...” ayeti açıklamaktadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذْ فَرَقْنَا بِكُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَيْنَاكُمْ) لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا كَيْفِيَّةَ فَرْقِ الْبَحْرِ بِهِمْ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ ذَلِكَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَقَوْلِهِ: (فَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ) [٢٦ \ ٦٣] ، وَقَوْلِهِ: (وَلَقَدْ أَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِي فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا) الْآيَةَ [٢٠ \ ٧٧] .
Yüce Allah'ın: { وَإِذْ فَرَقْنَا بِكُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَيْنَاكُمْ } [Bakara 2/50] “Hani sizin için denizi yarmış ve sizi kurtarmıştık” buyruğunda, denizin onlar için nasıl yarıldığı açıklanmamıştır. Ancak bunu diğer yerlerde açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { فَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ } [Şuarâ 26/63] “Bunun üzerine Mûsâ'ya: 'Asanla denize vur!' diye vahyettik. Deniz hemen yarıldı; her parçası yüce bir dağ gibi oldu” ve şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ أَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِي فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا } [Tâhâ 20/77] “Andolsun biz Mûsâ'ya: 'Kullarımla geceleyin yola çık, onlara denizde kuru bir yol aç...' diye vahyettik”.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ) لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا كَيْفِيَّةَ إِغْرَاقِهِمْ وَلَكِنَّهُ بَيَّنَهَا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَقَوْلِهِ: (فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ فَلَمَّا تَرَاءَى الْجَمْعَانِ قَالَ أَصْحَابُ مُوسَى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ قَالَ كَلَّا إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ فَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ وَأَزْلَفْنَا ثَمَّ الْآخَرِينَ وَأَنْجَيْنَا مُوسَى وَمَنْ مَعَهُ أَجْمَعِينَ ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ) [٢٦ \ ٦٠ إِلَى ٦٦] ، وَقَوْلِهِ: (فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ) [٢٠ \ ٧٨] .
Yüce Allah'ın: { وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ } [Bakara 2/50] “Firavun hanedanını da boğmuştuk” buyruğunda, onların nasıl boğulduğu açıklanmamıştır; fakat bunu diğer yerlerde açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ فَلَمَّا تَرَاءَى الْجَمْعَانِ قَالَ أَصْحَابُ مُوسَى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ قَالَ كَلَّا إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ فَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ وَأَزْلَفْنَا ثَمَّ الْآخَرِينَ وَأَنْجَيْنَا مُوسَى وَمَنْ مَعَهُ أَجْمَعِينَ ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ } [Şuarâ 26/60-66] “Güneş doğarken onların ardına düştüler. İki topluluk birbirini görünce Mûsâ'nın adamları: 'Muhakkak yakalandık!' dediler. [Mûsâ]: 'Hayır! Rabbim şüphesiz benimledir, bana yol gösterecektir' dedi. Bunun üzerine Mûsâ'ya: 'Asanla denize vur!' diye vahyettik. Deniz hemen yarıldı; her parçası yüce bir dağ gibi oldu. Ötekileri de oraya yaklaştırdık. Mûsâ'yı ve beraberindekilerin hepsini kurtardık; sonra da ötekileri boğduk”; ve şöyle buyurmuştur: { فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ } [Tâhâ 20/78] “Firavun ordularıyla onları takip etti; denizden onları kaplayan şey kaplayıverdi”.
وَقَوْلِهِ: (وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ) [٤٤ \ ٢٤] ، وَقَوْلِهِ: (رَهْوًا) ،
Ve şu buyruğunda: { وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ } [Duhân 44/24] “Denizi açık ve durgun halde bırak; çünkü onlar boğulacak bir ordudur”. [Ayet-i kerimedeki] { رَهْوًا } “durgun / açık” kelimesi,
أَيْ: سَاكِنًا عَلَى حَالَةِ انْفِلَاقِهِ حَتَّى يَدْخُلُوا فِيهِ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
yani onlar içeri girinceye kadar yarılmış hâli üzere sakin/durgun [bırak] demektir. Benzeri diğer ayetlerde de böyledir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً) لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا هَلْ وَاعَدَهُ إِيَّاهَا مُجْتَمِعَةً أَوْ مُتَفَرِّقَةً؟ وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ أَنَّهَا مُتَفَرِّقَةٌ، وَأَنَّهُ وَاعَدَهُ أَوَّلًا ثَلَاثِينَ، ثُمَّ أَتَمَّهَا بِعَشْرٍ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً) [٧ \ ١٢٤] .
Yüce Allah'ın: { وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً } [Bakara 2/51] “Hani Mûsâ ile kırk gece için sözleşmiştik” buyruğunda, onunla bu süreyi peş peşe topluca mı yoksa ayrı ayrı mı sözleştiği açıklanmamıştır. Ancak A'râf Suresi'nde bunun ayrı ayrı olduğunu, önce otuz gün sözleşip sonra bunu on günle tamamladığını açıklamıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً } [A'râf 7/142] “Mûsâ ile otuz gece sözleştik ve buna on [gece] daha ekledik; böylece Rabbinin belirlediği vakit kırk geceye tamamlandı”.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ)
Yüce Allah'ın: { وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } [Bakara 2/53] “Hani doğru yolu bulasınız diye Mûsâ'ya Kitab'ı ve Furkân'ı vermiştik” buyruğu.
لظَّاهِرُ فِي مَعْنَاهُ: أَنَّ الْفُرْقَانَ هُوَ الْكِتَابُ الَّذِي أُوتِيَهُ مُوسَى، وَأَنَّمَا عَطَفَ عَلَى نَفْسِهِ تَنْزِيلًا لِتَغَايُرِ الصِّفَاتِ مَنْزِلَةَ تَغَايُرِ الذَّوَاتِ ; لِأَنَّ ذَلِكَ الْكِتَابَ الَّذِي هُوَ التَّوْرَاةُ مَوْصُوفٌ بِأَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ مَكْتُوبٌ كَتَبَهُ اللَّهُ لِنَبِيِّهِ مُوسَى عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ.
Manasında zahir olan şudur: Furkan, Mûsâ'ya verilen Kitab'ın bizzat kendisidir. Sıfatların farklılığı, zatların farklılığı derecesinde değerlendirilerek kendisine atfedilmiştir. Çünkü Tevrat olan o Kitap iki özellikle nitelenmiştir: Birincisi: Onun, Allah'ın peygamberi Mûsâ'ya —ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun— yazdığı yazılı bir kitap (el-Kitâb) olmasıdır.
وَالثَّانِي: أَنَّهُ فُرْقَانٌ؛ أَيْ: فَارَقَ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ، فَعَطَفَ الْفُرْقَانَ عَلَى الْكِتَابِ، مَعَ أَنَّهُ هُوَ نَفْسُهُ نَظَرًا لِتَغَايُرِ الصِّفَتَيْنِ، كَقَوْلِ الشَّاعِرِ: [الْمُتَقَارِبُ]
İkincisi: Onun Furkan olmasıdır; yani hak ile bâtılın arasını ayırmasıdır. Dolayısıyla iki sıfatın farklılığı dikkate alınarak, Furkan bizzat kendisi olduğu halde Kitab'a atfedilmiştir. Şairin şu sözünde olduğu gibi: [Mütekârib]
إِلَى الْمَلِكِ الْقَرْمِ وَابْنِ الْهُمَامِ ... وَلَيْثِ الْكَتِيبَةِ فِي الْمُزْدَحِمِ
"O ulu hükümdara, o yiğit önderin oğluna... Ve kalabalıklar içinde birliğin aslanı olana..."
بَلْ رُبَّمَا عَطَفَتِ الْعَرَبُ الشَّيْءَ عَلَى نَفْسِهِ مَعَ اخْتِلَافِ اللَّفْظِ فَقَطْ، فَاكْتَفُوا بِالْمُغَايَرَةِ فِي اللَّفْظِ. كَقَوْلِ الشَّاعِرِ: [الْبَسِيطُ]
Hatta Araplar, bazen sırf lafız farklılığına dayanarak bir şeyi bizzat kendisine atfeder ve lafızdaki başkalıkla yetinirlerdi. Şairin şu sözünde olduğu gibi: [Basît]
إِنِّي لَأَعْظُمُ فِي صَدْرِ الْكَمِيِّ عَلَى ... مَا كَانَ فِيَّ مِنَ التَّجْدِيرِ وَالْقِصَرِ
"Üzerimde olan tecdîr (kısalık) ve boy kısalığına rağmen, tepeden tırnağa silahlı yiğidin gönlünde elbette büyürüm."
الْقِصَرُ: هُوَ التَّجْدِيرُ بِعَيْنِهِ، وَقَوْلُ الْآخَرِ: [الْوَافِرُ]
el-Kısar (kısalık), bizzat et-tecdîr (kısalık) demektir. Bir diğerinin şu sözünde olduğu gibi: [Vâfir]
وَقَدَّدْتُ الْأَدِيمَ لِرَاهِشِيهِ ... وَأَلْفَى قَوْلُهَا كَذِبًا وَمَيْنَا
"Ve deriyi onun bilek damarlarına göre kestim... Onun sözünü ise kizb (yalan) ve meyn (yalan) olarak buldu."
وَالْمَيْنُ: هُوَ الْكَذِبُ بِعَيْنِهِ، وَقَوْلُ الْآخَرِ: [الطَّوِيلُ]
el-Meyn, bizzat el-kizb (yalan) demektir. Bir diğerinin şu sözünde olduğu gibi: [Tavîl]
أَلَا حَبَّذَا هِنْدٌ وَأَرْضٌ بِهَا هِنْدٌ ... وَهِنْدٌ أَتَى مِنْ دُونِهَا النَّأْيُ وَالْبُعْدُ
"Ne güzeldir Hind ve Hind'in bulunduğu diyar! Oysa Hind ile arama ne'y (uzaklık) ve bu'd (uzaklık) girdi."
وَالْبُعْدُ: هُوَ النَّأْيُ بِعَيْنِهِ، وَقَوْلُ عَنْتَرَةَ فِي مُعَلَّقَتِهِ: [الْكَامِلُ]
el-Bu'd, bizzat en-ne'y (uzaklık) demektir. Antere'nin Muallaka'sındaki şu sözünde olduğu gibi: [Kâmil]
حُيِّيتَ مِنْ طَلَلٍ تَقَادَمَ عَهْدُهُ ... أَقْوَى وَأَقْفَرَ بَعْدَ أُمِّ الْهَيْثَمِ
"Selam olsun üzerinden uzun zaman geçen o kalıntıya... Ümmü'l-Heysem'den sonra ekvâ (ıssız kaldı) ve akfara (ıssızlaştı)."
وَالْإِقْفَارُ: هُوَ الْإِقْوَاءُ بِعَيْنِهِ.
el-İkfâr, bizzat el-ikvâ (ıssız ve boş kalmak) demektir.
وَالدَّلِيلُ مِنَ الْقُرْآنِ عَلَى أَنَّ الْفُرْقَانَ هُوَ مَا أُوتِيَهُ مُوسَى. قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى وَهَارُونَ الْفُرْقَانَ) الْآيَةَ [٢١ \ ٤٨] .
Furkan'ın Mûsâ'ya verilen şey olduğuna Kur'an'dan delil, Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى وَهَارُونَ الْفُرْقَانَ } [Enbiyâ 21/48] “Andolsun biz Mûsâ ve Hârûn'a Furkân'ı verdik...”.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ) لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا مِنْ أَيِّ شَيْءٍ هَذَا الْعِجْلُ الْمَعْبُودُ مِنْ دُونِ اللَّهِ؟ وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ ذَلِكَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَقَوْلِهِ: (وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ) [٧ \ ١٤٨] ، وَقَوْلِهِ: (وَلَكِنَّا حُمِّلْنَا أَوْزَارًا مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْنَاهَا فَكَذَلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ) [٢٠ \ ٨٧، ٨٨] وَلَمْ يَذْكُرِ الْمَفْعُولَ الثَّانِيَ لِلِاتِّخَاذِ فِي جَمِيعِ الْقُرْآنِ، وَتَقْدِيرُهُ: بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ إِلَهًا، كَمَا أَشَارَ لَهُ فِي سُورَةِ «طَهَ» بِقَوْلِهِ: (فَكَذَلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ فَقَالُوا هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى) [٨٧ \ ٨٨] ، قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ) [٢ \ ٦٣] ، أَوْضَحَهُ بِقَوْلِهِ: (وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ) [٧ \ ١٧١] .
Yüce Allah'ın: { إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ } [Bakara 2/54] “Şüphesiz siz buzağıyı [ilah] edinmekle kendinize zulmettiniz” buyruğunda, Allah'tan başka tapınılan bu buzağının neden yapıldığı açıklanmamıştır. Ancak O, bunu diğer yerlerde açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ } [A'râf 7/148] “Mûsâ'nın kavmi, onun ardından ziynet eşyalarından böğürmesi olan bir buzağı heykeli edindiler”; ve şöyle buyurmuştur: { وَلَكِنَّا حُمِّلْنَا أَوْزَارًا مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْنَاهَا فَكَذَلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ } [Tâhâ 20/87-88] “Fakat biz o kavmin ziynet eşyalarından bazı ağırlıklar yüklenmiştik, onları [ateşe] attık; aynı şekilde Sâmirî de attı ve onlara böğürmesi olan bir buzağı heykeli çıkardı”. Bütün Kur'an'da ittihaz (edinme) fiilinin ikinci mef'ûlü zikredilmemiştir; onun takdiri: "Buzağıyı ilah edinmenizle" şeklindedir. Nitekim Tâhâ Suresi'nde şu buyruğuyla buna işaret etmiştir: { فَكَذَلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ فَقَالُوا هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى } [Tâhâ 20/87-88] “...Aynı şekilde Sâmirî de attı ve onlara böğürmesi olan bir buzağı heykeli çıkardı; sonra da: 'İşte bu sizin de ilahınızdır, Mûsâ'nın da ilahıdır' dediler”. Yüce Allah'ın: { وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ } [Bakara 2/63] “Tûr'u üzerinize kaldırmıştık” buyruğunu ise şu buyruğu açıklamaktadır: { وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ } [A'râf 7/171] “Hani dağı sanki bir gölgelikmiş gibi onların üzerine kaldırmıştık...”.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ) [٢ \ ٦٣] لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا هَذَا الَّذِي آتَاهُمْ مَا هُوَ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّهُ الْكِتَابُ الْفَارِقُ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: (وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ) [٢ \ ٥٣] .
Yüce Allah'ın: { خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ } [Bakara 2/63] “Size verdiğimiz şeyi sımsıkı tutun” buyruğunda, onlara verilen bu şeyin ne olduğu burada açıklanmamıştır. Ancak başka bir yerde bunun hak ile bâtılı ayıran Kitap olduğunu açıklamıştır; bu da şu buyruğundadır: { وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } [Bakara 2/53] “Hani doğru yolu bulasınız diye Mûsâ'ya Kitab'ı ve Furkân'ı vermiştik”.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ) أَجْمَلَ قِصَّتَهُمْ هُنَا وَفَصَّلَهَا فِي سُورَةِ «الْأَعْرَافِ» فِي قَوْلِهِ: (وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ) [الْآيَاتِ ١٦٣] .
Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ } [Bakara 2/65] “Andolsun, içinizden cumartesi yasağını çiğneyenleri elbette bildiniz” buyruğunda, onların kıssasını burada mücmel bırakmış; A'râf Suresi'ndeki şu buyruğunda ise detaylandırmıştır: { وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ } [A'râf 7/163 vd.] “Onlara deniz kıyısındaki o kenti sor...”.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنُ لَنَا مَا هِيَ) لَمْ يُبَيِّنْ مَقْصُودَهُمْ بِقَوْلِهِمْ: (مَا هِيَ) إِلَّا أَنَّ جَوَابَ سُؤَالِهِمْ دَلَّ عَلَى أَنَّ مُرَادَهُمْ بِقَوْلِهِمْ فِي الْمَوْضِعِ الْأَوَّلِ (مَا هِيَ) أَيْ: مَا سِنُّهَا؟ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: (قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ) الْآيَةَ. وَأَنَّ مُرَادَهُمْ بِقَوْلِهِمْ (مَا هِيَ) فِي الْمَوْضِعِ الْآخَرِ هَلْ هِيَ عَامِلَةٌ أَوْ لَا؟ وَهَلْ فِيهَا عَيْبٌ أَوْ لَا؟ وَهَلْ فِيهَا وَشْيٌ مُخَالِفٌ لِلَوْنِهَا أَوْ لَا؟ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: (قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيهَا) [٢ \ ٧١] .
Yüce Allah'ın: { قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنُ لَنَا مَا هِيَ } [Bakara 2/68] “'Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın' dediler” buyruğunda, onların { مَا هِيَ } “o nedir” sözleriyle ne kastettikleri açıklanmamıştır. Ancak sorularına verilen cevap; ilk yerdeki { مَا هِيَ } “o nedir” sözleriyle "yaşı kaçtır?" manasını kastettiklerini göstermiştir. Nitekim: { قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ } [Bakara 2/68] “[Mûsâ] dedi ki: 'O buyuruyor ki, o ne yaşlı ne de körpe bir inektir...'” ayeti buna delildir. Diğer yerdeki { مَا هِيَ } “o nedir” sözleriyle ise "o çalışan bir hayvan mıdır yoksa değil midir, onda bir kusur var mıdır yok mudur, renginden farklı bir alacalık var mıdır yok mudur?" manalarını kastettiklerini göstermiştir. Nitekim şu buyruk buna delildir: { قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيهَا } [Bakara 2/71] “[Mûsâ] dedi ki: 'O buyuruyor ki: O, boyunduruk altına alınıp toprak sürmeyen ve ekin sulamayan, kusursuz, alacasız bir sığırdır'”.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا) لَمْ يُصَرِّحْ هَلْ هَذِهِ النَّفْسُ ذَكَرٌ أَوْ أُنْثَى؟ وَقَدْ أَشَارَ إِلَى أَنَّهَا ذَكَرٌ بِقَوْلِهِ: (فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا) [٢ \ ٧٣] .
Yüce Allah'ın: { وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا } [Bakara 2/72] “Hani siz bir cana kıymıştınız da onun hakkında çekişmiştiniz” buyruğunda, bu nefsin erkek mi yoksa kadın mı olduğunu açıkça belirtmemiştir. Ancak şu buyruğuyla onun erkek olduğuna işaret etmiştir: { فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا } [Bakara 2/73] “Dedik ki: 'Onun bir parçasıyla ona vurun.'”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (كَذَلِكَ يُحْيِي اللَّهُ الْمَوْتَى وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ)
Yüce Allah'ın: { كَذَلِكَ يُحْيِي اللَّهُ الْمَوْتَى وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ } “İşte Allah ölüleri böyle diriltir ve size ayetlerini gösterir” buyruğu,
الْآيَةَ، أَشَارَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِلَى أَنَّ إِحْيَاءَ قَتِيلِ بَنِي إِسْرَائِيلَ دَلِيلٌ عَلَى بَعْثِ النَّاسِ بَعْدَ الْمَوْتِ ; لِأَنَّ مَنْ أَحْيَا نَفْسًا
[Bakara 2/73] “İşte Allah ölüleri böyle diriltir ve size ayetlerini gösterir...” ayetinde, İsrâiloğullarının öldürülen kişisinin diriltilmesinin, ölümden sonra insanların diriltileceğine (ba's) bir delil olduğuna işaret etmiştir. Çünkü bir tek canı
وَاحِدَةً بَعْدَ مَوْتِهَا قَادِرٌ عَلَى إِحْيَاءِ جَمِيعِ النُّفُوسِ، وَقَدْ صَرَّحَ بِهَذَا فِي قَوْلِهِ: (مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ) [٣١ \ ٢٨] .
ölümünden sonra dirilten [Allah], bütün canları diriltmeye de kâdirdir. Nitekim şu buyruğunda bunu açıkça belirtmiştir: { مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ } [Lokmân 31/28] “Sizin yaratılmanız da diriltilmeniz de ancak tek bir kişinin [yaratılması ve diriltilmesi] gibidir”.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ) الْآيَةَ، لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا سَبَبَ قَسْوَةِ قُلُوبِهِمْ، وَلَكِنَّهُ أَشَارَ إِلَى ذَلِكَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَقَوْلِهِ: (فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً) [٥ \ ١٣] ، وَقَوْلِهِ: (فَطَالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ) الْآيَةَ [٥٧ \ ١٦] .
Yüce Allah'ın: { ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ } [Bakara 2/74] “Sonra bunun ardından kalpleriniz yine katılaştı; taş gibi oldu...” ayetinde, kalplerinin katılaşmasının sebebini burada açıklamamıştır. Ancak diğer yerlerde buna işaret etmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: { فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً } [Mâide 5/13] “Sözlerini bozmaları sebebiyle onları lânetledik ve kalplerini katılaştırdık”; ve şöyle buyurmuştur: { فَطَالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ } [Hadîd 57/16] “...Üzerlerinden uzun zaman geçti de kalpleri katılaştı...”.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلَّا أَمَانِيَّ) اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمُرَادِ (بِالْأَمَانِيِّ) هُنَا عَلَى قَوْلَيْنِ:
Yüce Allah'ın: { وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلَّا أَمَانِيَّ } [Bakara 2/78] “İçlerinde ümmîler vardır ki, Kitab'ı bilmezler; sadece kuruntuları bilirler” buyruğunda geçen { بِالْأَمَانِيِّ } “emânî” lafzından ne kastedildiği hususunda âlimler iki görüşe ayrılmışlardır:
أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْأُمْنِيَةِ الْقِرَاءَةُ؛ أَيْ: لَا يَعْلَمُونَ مِنَ الْكِتَابِ إِلَّا قِرَاءَةَ أَلْفَاظٍ دُونَ إِدْرَاكِ مَعَانِيهَا. وَهَذَا الْقَوْلُ لَا يَتَنَاسَبُ مَعَ قَوْلِهِ (وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ) ; لِأَنَّ الْأُمِّيَّ لَا يَقْرَأُ.
Birincisi: Ümniyye (أُمْنِيَة) kelimesinden maksadın okumak (kıraat) olmasıdır; yani Kitap'tan manalarını anlamaksızın sadece lafızları okumayı bilirler. Ne var ki bu görüş: { وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ } “İçlerinde ümmîler vardır” buyruğu ile bağdaşmamaktadır; çünkü ümmî olan kimse okuyamaz.
الثَّانِي: أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ مُنْقَطِعٌ، وَالْمَعْنَى لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ، لَكِنْ يَتَمَنَّوْنَ أَمَانِيَّ بَاطِلَةً، وَيَدُلُّ لِهَذَا الْقَوْلِ: قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ) [٢ \ ١١١] ، وَقَوْلِهِ: (لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ) [٤ \ ١٢٣] .
İkincisi: İstisnanın munkatı' (kesintili) olmasıdır; yani onlar Kitab'ı bilmezler, lâkin bâtıl kuruntular beslerler. Bu görüşe Yüce Allah'ın şu buyrukları delalet etmektedir: { وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ } [Bakara 2/111] “'Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası cennete asla giremez' dediler. Bu onların kuruntularıdır”; ve: { لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ } [Nisâ 4/123] “[İş] ne sizin kuruntularınızla ne de Kitap ehlinin kuruntularıyla olur”.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ) الْآيَةَ، يَعْنِي: تَقْتُلُونَ إِخْوَانَكُمْ، وَيُبَيِّنُ أَنَّ ذَلِكَ هُوَ الْمُرَادُ، كَثْرَةُ وُرُودِهِ كَذَلِكَ فِي الْقُرْآنِ نَحْوَ قَوْلِهِ: (وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ) [٤٩ \ ١١] أَيْ: لَا يَلْمِزْ أَحَدُكُمْ أَخَاهُ وَقَوْلِهِ: (لَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْرًا) [٢٤ \ ١٢] أَيْ: بِإِخْوَانِهِمْ وَقَوْلِهِ: (فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ) [٢ \ ٥٤] أَيْ: بِأَنْ يَقْتُلَ الْبَرِيءُ مِنْ عِبَادَةِ الْعِجْلِ مَنْ عَبَدَهُ مِنْهُمْ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Yüce Allah'ın: { ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ } [Bakara 2/85] “Sonra siz o kimselersiniz ki birbirinizi öldürüyorsunuz...” ayetinde kastedilen, kardeşlerinizi öldürüyorsunuz demektir. Kur'an'da bunun bu şekilde çokça yer alması kastedilenin bu olduğunu açıklamaktadır. Nitekim şu buyruklarda böyledir: { وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ } [Hucurât 49/11] “Birbirinizi ayıplamayın” yani hiçbiriniz kardeşini ayıplamasın; { لَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْرًا } [Nûr 24/12] “Onu işittiğiniz zaman, mümin erkekler ve mümin kadınlar kendileri hakkında hüsnüzanda bulunsalardı ya!” yani din kardeşleri hakkında; { فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } [Bakara 2/54] “Nefislerinizi öldürün” yani buzağıya tapmaktan beri olanların, buzağıya tapanları öldürmesi suretiyle demektir. Benzeri diğer ayetlerde de böyledir.
وَيُوَضِّحُ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ ﷺ: «إِنَّ مَثَلَ الْمُؤْمِنِينَ فِي تَرَاحُمِهِمْ وَتَوَادِّهِمْ، كَمَثَلِ الْجَسَدِ الْوَاحِدِ إِذَا أُصِيبَ مِنْهُ عُضْوٌ تَدَاعَى لَهُ سَائِرُ الْجَسَدِ بِالسَّهَرِ وَالْحُمَّى» .
Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] şu hadisi de bu manayı açıklamaktadır: “Müminlerin birbirlerine merhamet ve sevgideki misali, tek bir vücut gibidir; ondan bir uzuv rahatsızlansa, vücudun diğer kısımları da uykusuzluk ve ateşle ona ortak olur.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ)
Yüce Allah'ın: { أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ } [Bakara 2/85] “Yoksa siz Kitab'ın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz?” buyruğunda;
يَتَبَيَّنُ مِمَّا قَبْلَهُ أَنَّ الْبَعْضَ الَّذِي آمَنُوا بِهِ هُوَ فِدَاءُ الْأَسَارَى مِنْهُمْ، وَالْبَعْضَ الَّذِي كَفَرُوا بِهِ هُوَ إِخْرَاجُهُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ وَقَتْلِهِمْ وَمُظَاهَرَةِ الْعَدُوِّ عَلَيْهِمْ، وَإِنْ كَفَرُوا بِغَيْرِ هَذَا مِنَ الْكِتَابِ وَآمَنُوا بِغَيْرِهِ مِنْهُ.
ayetin öncesinden anlaşılmaktadır ki, iman ettikleri kısım; aralarındaki esirleri fidye verip kurtarmalarıdır. İnkâr ettikleri kısım ise; onları yurtlarından çıkarmaları, öldürmeleri ve düşmana karşı onlara aleyhte yardım etmeleridir. Her ne kadar onlar Kitab'ın bundan başkasını da inkâr edip başkasına da iman etmiş olsalar bile.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ) لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا مَا هَذِهِ الْبَيِّنَاتُ وَلَكِنَّهُ بَيَّنَهَا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَقَوْلِهِ: (وَرَسُولًا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِي الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ) [٣ \ ٤٩] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Yüce Allah'ın: { وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ } [Bakara 2/87] “Meryem oğlu İsa'ya açık deliller (mucizeler) verdik” buyruğunda, bu apaçık delillerin neler olduğu burada açıklanmamıştır; fakat O, diğer yerlerde bunları açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَرَسُولًا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِي الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ } [Âl-i İmrân 3/49] “Ve onu İsrâiloğullarına bir elçi kılacak [ve o şöyle diyecektir]: 'Şüphesiz ben size Rabbinizden bir ayetle geldim; size çamurdan kuş biçiminde bir şey yapar, ona üflerim de Allah'ın izniyle hemen bir kuş oluverir. Körü ve alacalıyı iyileştirir, Allah'ın izniyle ölüleri diriltirim. Evlerinizde ne yediğinizi ve ne biriktirdiğinizi size haber veririm...'” ve benzeri diğer ayetlerde [olduğu gibi].
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ) هُوَ جِبْرِيلُ عَلَى الْأَصَحِّ، وَيَدُلُّ لِذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: (نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ) [٢٦ \ ١٩٣] ، وَقَوْلِهِ: (فَأَرْسَلْنَا إِلَيْهَا رُوحَنَا) الْآيَةَ [١٩ \ ١٧] .
Yüce Allah'ın: { وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ } [Bakara 2/87] “Ve onu Rûhu'l-Kudüs ile destekledik” buyruğunda, [Rûhu'l-Kudüs] en sahih görüşe göre Cebrail'dir. Yüce Allah'ın: { نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ } [Şuarâ 26/193] “Onu er-Rûhu'l-Emîn indirdi” buyruğu ve: { فَأَرْسَلْنَا إِلَيْهَا رُوحَنَا } [Meryem 19/17] “Biz de ona ruhumuzu gönderdik...” ayeti buna delalet etmektedir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَقَدْ جَاءَكُمْ مُوسَى بِالْبَيِّنَاتِ)
Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ جَاءَكُمْ مُوسَى بِالْبَيِّنَاتِ } [Bakara 2/92] “Andolsun, Mûsâ size apaçık delillerle gelmişti” buyruğunda;
لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا مَا هَذِهِ الْبَيِّنَاتُ وَبَيَّنَهَا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَقَوْلِهِ: (فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ وَالْجَرَادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفَادِعَ وَالدَّمَ آيَاتٍ مُفَصَّلَاتٍ) [٧ \ ١٣٣] ، وَقَوْلِهِ: (فَأَلْقَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذَا هِيَ بَيْضَاءُ) الْآيَةَ [٢٦ \ ٣٢ - ٣٣] ، وَقَوْلِهِ: (فَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ) الْآيَةَ [٢٦ \ ٦٣] . إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
bu apaçık delillerin neler olduğu burada açıklanmamış, diğer yerlerde açıklanmıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ وَالْجَرَادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفَادِعَ وَالدَّمَ آيَاتٍ مُفَصَّلَاتٍ } [A'râf 7/133] “Biz de onların üzerine açık açık mucizeler olarak tufan, çekirge, haşere, kurbağalar ve kan gönderdik”; ve şöyle buyurmuştur: { فَأَلْقَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذَا هِيَ بَيْضَاءُ } [Şuarâ 26/32-33] “Bunun üzerine asasını attı, bir de ne görsünler o apaçık bir yılan oluverdi! Elini de çıkardı, bir de ne görsünler o bakanlar için bembeyazdı”; ve şöyle buyurmuştur: { فَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ } [Şuarâ 26/63] “Bunun üzerine Mûsâ'ya: 'Asanla denize vur!' diye vahyettik; deniz hemen yarıldı...” ve benzeri diğer ayetlerde [olduğu gibi].
قَوْلُهُ تَعَالَى: (خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا) الْآيَةَ، قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: هُوَ مِنَ السَّمْعِ بِمَعْنَى الْإِجَابَةِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: سَمْعًا وَطَاعَةً؛ أَيْ: إِجَابَةً وَطَاعَةً، وَمِنْهُ: سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ - فِي الصَّلَاةِ - أَيْ: أَجَابَ دُعَاءَ مَنْ حَمِدَهُ، وَيَشْهَدُ لِهَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ: (إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا) [٢٤ \ ٥١] وَهَذَا قَوْلُ الْجُمْهُورِ، وَقِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ (وَاسْمَعُوا) أَيْ: بِآذَانِكُمْ وَلَا تَمْتَنِعُوا مِنْ أَصْلِ الِاسْتِمَاعِ.
Yüce Allah'ın: { خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا } “Size verdiğimiz şeyi sımsıkı tutun ve dinleyin” ayeti hakkında bazı ilim ehli şöyle demiştir: Buradaki dinleme, icabet (kabul edip uyma) anlamındaki işitmedendir. Nitekim “İşittik ve itaat ettik” (sem'an ve tâaten) sözü de bu kabildendir; yani icabet ettik ve itaat ettik demektir. Namazdaki “Allah kendisine hamdedeni işitti” (semiallâhu limen hamideh) sözü de bu kabildendir; yani O'na hamdedenin duasını kabul etti demektir. Şu ayet bu anlama şahitlik etmektedir: { إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا } [Nûr 24/51] “Aralarında hüküm vermesi için Allah'a ve Resulüne çağrıldıklarında müminlerin sözü ancak: 'İşittik ve itaat ettik' demeleridir”. Bu, cumhurun görüşüdür. Denildi ki: { وَاسْمَعُوا } “ve dinleyin” buyruğundan kasıt; yani kulaklarınızla [dinleyin] ve dinlemenin aslından kaçınmayın demektir.
وَيَدُلُّ لِهَذَا الْوَجْهِ: أَنَّ بَعْضَ الْكُفَّارِ رُبَّمَا امْتَنَعَ مِنْ أَصْلِ الِاسْتِمَاعِ خَوْفَ أَنْ يَسْمَعَ كَلَامَ الْأَنْبِيَاءِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى عَنْ نُوحٍ مَعَ قَوْمِهِ: (وَإِنِّي كُلَّمَا دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ وَاسْتَغْشَوْا ثِيَابَهُمْ وَأَصَرُّوا وَاسْتَكْبَرُوا اسْتِكْبَارًا) [٧١ \ ٧] .
Bu veche şu husus delalet eder: Kafirlerin bir kısmı peygamberlerin sözlerini duyma korkusuyla dinlemenin aslından dahi kaçınırdı. Nitekim Yüce Allah'ın Nûh ve kavmi hakkındaki şu buyruğunda [olduğu gibi]: { وَإِنِّي كُلَّمَا دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ وَاسْتَغْشَوْا ثِيَابَهُمْ وَأَصَرُّوا وَاسْتَكْبَرُوا اسْتِكْبَارًا } [Nûh 71/7] “Doğrusu ben onları senin bağışlaman için her çağırdığımda parmaklarını kulaklarına tıkadılar, elbiselerine büründüler, direndiler ve büyüklendikçe büyüklendiler”.
وَقَوْلِهِ عَنْ قَوْمِ نَبِيِّنَا ﷺ: (وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ) [٤١ \ ٢٦] ، وَقَوْلِهِ: (وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكَادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا) [٢٢ \ ٧٢]
Ve Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in kavmi hakkındaki şu buyruğunda [olduğu gibi]: { وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ } [Fussilet 41/26] “İnkar edenler dediler ki: 'Bu Kur'an'ı dinlemeyin ve onun hakkında yaygara koparın, belki galip gelirsiniz'”; ve şu buyruğunda [olduğu gibi]: { وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكَادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا } [Hac 22/72] “Ayetlerimiz kendilerine apaçık olarak okunduğu zaman, o inkar edenlerin yüzlerinde hoşnutsuzluğu anlarsın. Neredeyse kendilerine ayetlerimizi okuyanların üzerine çullanacaklar”;
وَقَوْلِهِ: (قَالُوا سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا) [٢ \ ٩٣] ; لِأَنَّ السَّمْعَ الَّذِي لَا يُنَافِي الْعِصْيَانَ هُوَ السَّمْعُ بِالْآذَانِ دُونَ السَّمْعِ بِمَعْنَى الْإِجَابَةِ.
ve şu buyruğunda [olduğu gibi]: { قَالُوا سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا } [Bakara 2/93] “'İşittik ve isyan ettik' dediler”; zira isyan ile çelişmeyen işitme, icabet anlamındaki işitme değil, kulaklarla yapılan işitmedir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ)
Yüce Allah'ın: { يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ } [Bakara 2/96] “Onlardan her biri bin yıl yaşatılmasını ister. Oysa çok yaşatılması onu azaptan uzaklaştıracak değildir” buyruğunda;
مَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّ أَحَدَ الْمَذْكُورِينَ يَتَمَنَّى أَنْ يَعِيشَ أَلْفَ سَنَةٍ، وَطُولُ عُمُرِهِ لَا يُزَحْزِحُهُ، أَيْ: لَا يُبْعِدُهُ عَنِ الْعَذَابِ، فَالْمَصْدَرُ الْمُنْسَبِكُ مِنْ أَنَّ وَصِلَتِهَا فِي قَوْلِهِ: (أَنْ يُعَمَّرَ) فَاعِلُ اسْمِ الْفَاعِلِ الَّذِي هُوَ مُزَحْزِحُهُ عَلَى أَصَحِّ الْأَعَارِيبِ، وَفِي «لَوْ» مِنْ قَوْلِهِ: (لَوْ يُعَمَّرُ) ، وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ أَنَّهَا حَرْفٌ مَصْدَرِيٌّ، وَهِيَ وَصِلَتُهَا فِي تَأْوِيلِ مَفْعُولٍ بِهِ لِـ «يَوَدُّ» وَالْمَعْنَى: (يَوَدُّ أَحَدُهُمْ) أَيْ: يَتَمَنَّى تَعْمِيرَ أَلْفِ سَنَةٍ، وَ «لَوْ» : قَدْ تَكُونُ حَرْفًا مَصْدَرِيًّا لِقَوْلِ قَتِيلَةَ بِنْتِ الْحَارِثِ:
Ayetin manası şudur: Zikredilenlerden her biri bin yıl yaşamayı arzu eder; oysa ömrünün uzun olması onu [azaptan] uzaklaştırmaz, yani azaptan beri kılmaz. { أَنْ يُعَمَّرَ } “yaşatılması” ifadesindeki en harfi ve sılasından meydana gelen müevvel masdar, en sahih irap vechine göre ism-i fail olan “muzahzihihî” (onun uzaklaştırıcısı) kelimesinin failidir (öznesidir). { لَوْ يُعَمَّرُ } “yaşatılmasını [ister]” ifadesindeki “lev” edatında ise iki vecih vardır: Birincisi ve cumhurun görüşü olanı; onun masdariyet harfi olmasıdır. Kendisi ve sılası “yeveddü” (arzu eder) fiilinin mef'ûlün bihi (nesnesi) tevilindedir. Mana şöyledir: { يَوَدُّ أَحَدُهُمْ } yani “onlardan her biri bin yıl ömür sürdürülmeyi arzu eder”. “Lev” edatı, Kuteyle bint el-Hâris'in şu sözünden dolayı masdariyet harfi de olabilir:
مَا كَانَ ضَرَّكَ لَوْ مَنَّنَتْ وَرُبَّمَا ... مَنَّ الْفَتَى وَهُوَ الْمَغِيظُ الْمُحْنَقُ
“Ne olurdu lütufta bulunsaydın sana bir zarar mı gelirdi? Oysa bir yiğit bazen içi öfke ve hınçla dolu olduğu halde bile lütufta bulunabilir.”
أَيْ: مَا كَانَ ضَرَّكَ مِنْهُ.
Yani: Sana lütufta bulunman zarar vermezdi.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: إِنَّ (لَوْ) هُنَا هِيَ الشَّرْطِيَّةُ، وَالْجَوَابُ مَحْذُوفٌ وَتَقْدِيرُهُ: لَوْ يُعَمَّرْ أَلْفَ سَنَةٍ، لَكَانَ ذَلِكَ أَحَبَّ شَيْءٍ إِلَيْهِ، وَحُذِفَ جَوَابُ (لَوْ) مَعَ دَلَالَةِ الْمَقَامِ عَلَيْهِ وَاقِعٌ فِي الْقُرْآنِ وَفِي كَلَامِ الْعَرَبِ، فَمِنْهُ فِي الْقُرْآنِ؛ قَوْلُهُ تَعَالَى: (كَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ) [١٠٢ \ ٥] أَيْ: لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ لَمَا (أَلْهَاكُمُ التَّكَاثُرُ) [١٠٢ \ ١] ، وَقَوْلِهِ: (وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ) [١٣ \ ٣١] أَيْ: لَكَانَ هَذَا الْقُرْآنُ أَوْ لَكَفَرْتُمْ بِالرَّحْمَنِ، وَمِنْهُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Bazı ilim ehli ise şöyle demiştir: Buradaki “lev” şart edatıdır, cevabı hazfedilmiştir (düşürülmüştür) ve takdiri şöyledir: “Şayet bin yıl yaşatılsaydı, bu onun için en sevimli şey olurdu.” Makamın (bağlamın) delalet etmesi durumunda “lev” edatının cevabının hazfedilmesi Kur'an'da ve Arapların kelamında vaki olmuştur. Kur'an'daki örneklerinden biri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { كَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ } [Tekâsür 102/5] “Hayır! Kesin bir bilgiyle bilseydiniz”; yani kesin bir bilgiyle bilseydiniz { أَلْهَاكُمُ التَّكَاثُرُ } [Tekâsür 102/1] “Çoklukla övünmek sizi oyalamazdı”. Ve şu buyruğudur: { وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ } [Ra'd 13/31] “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü bir Kur'an olsaydı...”; yani [o, bu Kur'an olurdu] yahut [siz yine de Rahmân'ı inkar ederdiniz]. Arapların kelamındaki örneklerinden biri de şairin şu sözüdür:
فَأُقْسِمُ لَوْ شَيْءٌ أَتَانَا رَسُولُهُ سِوَاكَ ... وَلَكِنْ لَمْ نَجِدْ لَكَ مَدْفَعَا
“Yemin ederim ki elçisi bize gelen şey senden başkası olsaydı [onu geri çevirirdik]... Fakat senin için geri çevirecek bir yol bulamadık.”
أَيْ: لَوْ شَيْءٌ أَتَانَا رَسُولُهُ سِوَاكَ لَدَفَعْنَاهُ. إِذَا عَرَفْتَ مَعْنَى الْآيَةِ فَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى مُبَيِّنًا أَنَّ الْإِنْسَانَ لَوْ مُتِّعَ مَا مُتِّعَ مِنَ السِّنِينَ، ثُمَّ انْقَضَى ذَلِكَ الْمَتَاعُ وَجَاءَهُ الْعَذَابُ أَنَّ ذَلِكَ الْمَتَاعَ الْفَائِتَ لَا يَنْفَعُهُ، وَلَا يُغْنِي عَنْهُ شَيْئًا بَعْدَ انْقِضَائِهِ وَحُلُولِ الْعَذَابِ مَحِلَّهُ. وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: (أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْنَاهُمْ سِنِينَ ثُمَّ جَاءَهُمْ مَا كَانُوا يُوعَدُونَ مَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يُمَتَّعُونَ) [٢٦ \ ٢٠٥، ٢٠٦، ٢٠٧] وَهَذِهِ هِيَ
Yani: Şayet elçisi bize gelen şey senden başkası olsaydı onu geri çevirirdik. Ayetin anlamını kavradıysan bil ki, Allah Teâlâ insana yıllarca dilediğince yaşama imkanı verilse bile, ardından bu yaşama imkanı sona erip azap geldiğinde o geçmiş faydalanmanın ona hiçbir fayda sağlamayacağını, sona erip yerini azap aldıktan sonra ondan hiçbir şeyi savamayacağını beyan ederek bu manayı şu buyruğuyla açıklamıştır: { أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْنَاهُمْ سِنِينَ ثُمَّ جَاءَهُمْ مَا كَانُوا يُوعَدُونَ مَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يُمَتَّعُونَ } [Şuarâ 26/205-207] “Gördün ya, biz onları yıllarca yararlandırsak, sonra tehdit edildikleri şey başlarına gelse, yararlandırıldıkları şeyler onlara hiçbir fayda sağlamaz”. İşte bu ayet;
أَعْظَمُ آيَةٍ فِي إِزَالَةِ الدَّاءِ الْعُضَالِ الَّذِي هُوَ طُولُ الْأَمَلِ. كَفَانَا اللَّهُ وَالْمُؤْمِنِينَ شَرَّهُ.
tûl-i emel (bitmek bilmeyen dünya arzusu) denen amansız hastalığı gidermede en büyük ayettir. Allah bizi ve müminleri onun şerrinden korusun.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ) ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ جِبْرِيلَ أَلْقَى الْقُرْآنَ فِي قَلْبِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ غَيْرِ سَمَاعِ قِرَاءَةٍ، وَنَظِيرُهَا فِي ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: (نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلَى قَلْبِكَ) الْآيَةَ [٢٦ \ ١٩٣، ١٩٤] وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّ مَعْنَى ذَلِكَ أَنَّ الْمَلَكَ يَقْرَؤُهُ عَلَيْهِ حَتَّى يَسْمَعَهُ مِنْهُ، فَتَصِلُ مَعَانِيهِ إِلَى قَلْبِهِ بَعْدَ سَمَاعِهِ، وَذَلِكَ هُوَ مَعْنَى تَنْزِيلِهِ عَلَى قَلْبِهِ، وَذَلِكَ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ) [٧٥ \ ١٦، ١٩] ، وَقَوْلِهِ: (وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا) [٢٠ \ ١١٤] .
Yüce Allah'ın: { قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ } [Bakara 2/97] “De ki: 'Kim Cebrail'e düşman ise, şüphesiz o [Kur'an'ı] Allah'ın izniyle senin kalbine indirmiştir'” buyruğunun zahirinden, Cebrail'in Kur'an'ı bir okuyuş işitilmeksizin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kalbine ilka ettiği anlaşılabilir. Bu hususta Yüce Allah'ın şu buyruğu da onun benzeridir: { نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلَى قَلْبِكَ } [Şuarâ 26/193-194] “Onu er-Rûhu'l-Emîn senin kalbine indirmiştir...”. Ancak diğer yerlerde bunun manasının, meleğin Kur'an'ı Peygamber'e okuması, onun da bunu melekten işitmesi ve işittikten sonra manalarının kalbine ulaşması şeklinde olduğunu açıklamıştır. İşte onun kalbine indirilmesinin manası budur. Nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda [olduğu gibi]: { لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ } [Kıyâme 75/16-19] “Onu aceleyle almak için dilini kımıldatma. Şüphesiz onu toplamak ve okutmak bize aittir. O halde biz onu okuduğumuz zaman sen onun okunuşunu takip et. Sonra şüphesiz onu açıklamak da bize aittir”; ve şu buyruğunda [olduğu gibi]: { وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا } [Tâhâ 20/114] “Sana vahyi tamamlanmadan önce Kur'an'ı [okumakta] acele etme ve 'Rabbim, benim ilmimi artır' de”.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (الْفَاسِقُونَ أَوَكُلَّمَا عَاهَدُوا عَهْدًا نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ بَلْ) ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْيَهُودَ كُلَّمَا عَاهَدُوا عَهْدًا نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ، وَصَرَّحَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ هُوَ الْمُعَاهِدُ لَهُمْ وَأَنَّهُمْ يُنْقِضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: (إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ الَّذِينَ عَاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لَا يَتَّقُونَ) [٨ \ ٥٥، ٥٦] ، وَصَرَّحَ فِي آيَةٍ أُخْرَى بِأَنَّهُمْ أَهْلُ خِيَانَةٍ إِلَّا الْقَلِيلَ مِنْهُمْ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: (وَلَا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَى خَائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ) [٥ \ ١٣] .
Yüce Allah'ın: { الْفَاسِقُونَ أَوَكُلَّمَا عَاهَدُوا عَهْدًا نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ بَلْ } [Bakara 2/99-100] “...fasıklar. Onlar ne zaman bir ahit yaptılarsa, içlerinden bir fırka onu bozup atmadı mı? Bilakis...” buyruğunda; Yahudilerin ne zaman bir ahit yapsalar içlerinden bir fırkanın onu bozup attığı zikredilmiştir. Başka bir yerde ise kendileriyle ahitleşenin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem olduğunu ve onların ahitlerini her defasında bozduklarını açıkça belirtmiştir; nitekim şöyle buyurmaktadır: { إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ الَّذِينَ عَاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لَا يَتَّقُونَ } [Enfâl 8/55-56] “Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü, inkar edenlerdir; artık onlar iman etmezler. Onlar, kendileriyle antlaşma yaptığın halde her defasında antlaşmalarını bozan ve hiç sakınmayan kimselerdir”. Başka bir ayette de pek azı müstesna onların hainlik ehli olduğunu açıkça belirtmiştir; nitekim şöyle buyurmaktadır: { وَلَا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَى خَائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ } [Mâide 5/13] “İçlerinden pek azı hariç, onlardan daima bir hainlik görürsün”.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَمَّا جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ كِتَابَ اللَّهِ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ) الْآيَةَ، ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْيَهُودِ نَبَذُوا كِتَابَ اللَّهِ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ، وَلَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ، وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ لَمْ يُؤْمِنُوا بِالْكِتَابِ هُمُ الْأَكْثَرُ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ) [٣ \ ١١٠] .
Yüce Allah'ın: { وَلَمَّا جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ كِتَابَ اللَّهِ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ } [Bakara 2/101] “Allah katından kendilerine yanlarındakini doğrulayan bir elçi geldiğinde, kitap verilenlerden bir fırka Allah'ın kitabını arkalarına attı...” ayet-i kerimesinde Yahudilerin birçoğunun Allah'ın kitabını arkalarına attığı ve ona iman etmediği zikredilmiştir. Başka bir yerde ise kitaba iman etmeyen bu kimselerin çoğunluk olduğunu beyan etmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ } [Âl-i İmrân 3/110] “Eğer ehl-i kitap iman etseydi, elbette kendileri için daha hayırlı olurdu. Onlardan inananlar da vardır, fakat çoğunluğu yoldan çıkmış fasıklardır”.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْأَلُوا رَسُولَكُمْ كَمَا سُئِلَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ) لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا هَذَا الَّذِي سُئِلَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ مَا هُوَ؟ وَلَكِنَّهُ بَيَّنَهُ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: (يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَى أَكْبَرَ مِنْ ذَلِكَ فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً) الْآيَةَ [٤ \ ١٥٣] .
Yüce Allah'ın: { أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْأَلُوا رَسُولَكُمْ كَمَا سُئِلَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ } [Bakara 2/108] “Yoksa daha önce Mûsâ'nın sorguya çekildiği gibi siz de elçinizi sorguya çekmek mi istiyorsunuz?” buyruğunda, daha önce Mûsâ'dan istenen bu şeyin ne olduğu burada açıklanmamış, fakat başka bir yerde açıklanmıştır; nitekim şöyle buyurmaktadır: { يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَى أَكْبَرَ مِنْ ذَلِكَ فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً } [Nisâ 4/153] “Ehl-i kitap senden, kendilerine gökten bir kitap indirmeni istiyor. Doğrusu onlar Mûsâ'dan bundan daha büyüğünü istemiş ve: 'Bize Allah'ı apaçık göster' demişlerdi...”.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (الْحَقُّ فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ) هَذِهِ الْآيَةُ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ كَمَا
Yüce Allah'ın: { الْحَقُّ فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ } [Bakara 2/109] “...hak [ortaya çıktıktan sonra]. Artık Allah ... getirinceye kadar affedin ve hoşgörün” buyruğundaki bu ayet, ehl-i kitap hakkındadır; nitekim
هُوَ وَاضِحٌ مِنَ السِّيَاقِ، وَالْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ (بِأَمْرِهِ) .
bu husus bağlamdan da açıktır. { بِأَمْرِهِ } “kendi emrini [getirinceye kadar]” buyruğundaki “emir” kelimesi hakkında;
قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: هُوَ وَاحِدُ الْأَوَامِرِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ وَاحِدُ الْأُمُورِ، فَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ: بِأَنَّهُ الْأَمْرُ الَّذِي هُوَ ضِدُّ النَّهْيِ ; فَإِنَّ الْأَمْرَ الْمَذْكُورَ هُوَ الْمُصَرَّحُ بِهِ فِي قَوْلِهِ: (قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلَا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلَا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ) [٩ \ ٢٩] . وَعَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّهُ وَاحِدُ الْأُمُورِ: فَهُوَ مَا صَرَّحَ اللَّهُ بِهِ فِي الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى مَا أَوْقَعَ بِالْيَهُودِ مِنَ الْقَتْلِ وَالتَّشْرِيدِ كَقَوْلِهِ: (فَأَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُمْ بِأَيْدِيهِمْ وَأَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الْأَبْصَارِ وَلَوْلَا أَنْ كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْجَلَاءَ لَعَذَّبَهُمْ) الْآيَةَ [٥٩ \ ٢، ٣] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَالْآيَةُ غَيْرُ مَنْسُوخَةٍ عَلَى التَّحْقِيقِ.
Bazı ilim ehli: “O, evâmir (emirler/buyruklar) kelimesinin tekilidir” demiş, bazıları da: “O, umûr (işler/hadiseler) kelimesinin tekilidir” demiştir. Nehyin zıddı olan emir (buyruk) olduğu şeklindeki birinci görüşe göre; söz konusu emir şu buyrukta açıkça ifade edilen husustur: { قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلَا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلَا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ } [Tevbe 9/29] “Kendilerine kitap verilenlerden Allah'a ve ahiret gününe inanmayan, Allah'ın ve Resulünün haram kıldığını haram saymayan ve hak dini din edinmeyen kimselerle, boyun eğip kendi elleriyle cizye verinceye kadar savaşın”. Umûr (işler/hadiseler) kelimesinin tekili olduğu görüşüne göre ise; Allah'ın, Yahudilerin başına gelen öldürülme ve sürgün edilme gibi hadiselere delalet eden ayetlerde açıkça belirttikleridir; nitekim şöyle buyurmaktadır: { فَأَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُمْ بِأَيْدِيهِمْ وَأَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الْأَبْصَارِ وَلَوْلَا أَنْ كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْجَلَاءَ لَعَذَّبَهُمْ } [Haşr 59/2-3] “Allah onlara hiç hesaba katmadıkları bir yerden geldi ve kalplerine korku saldı. Öyle ki evlerini kendi elleriyle ve müminlerin elleriyle yıkıyorlardı. Ey basiret sahipleri, ibret alın! Eğer Allah onlara sürgünü yazmamış olsaydı, elbette kendilerine azap ederdi...” ve benzeri diğer ayetlerde [olduğu gibi]. Tahkike göre bu ayet mensuh (hükmü kaldırılmış) değildir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعَى فِي خَرَابِهَا) . الْآيَةَ
Yüce Allah'ın: { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعَى فِي خَرَابِهَا } [Bakara 2/114] “Allah'ın mescitlerinde O'nun isminin anılmasını engelleyen ve onların harap olmasına çalışan kimseden daha zalim kim olabilir?...” ayeti hakkında;
قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: نَزَلَتْ فِي صَدِّ الْمُشْرِكِينَ النَّبِيَّ ﷺ عَنِ الْبَيْتِ الْحَرَامِ فِي عُمْرَةِ الْحُدَيْبِيَةِ عَامَ سِتٍّ.
Bazı ilim ehli şöyle demiştir: [Bu ayet], hicretin altıncı yılındaki Hudeybiye umresinde müşriklerin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i Mescid-i Harâm'dan alıkoymaları hakkında inmiştir.
وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ: فَالْخَرَابُ مَعْنَوِيٌّ، وَهُوَ خَرَابُ الْمَسَاجِدِ بِمَنْعِ الْعِبَادَةِ فِيهَا. وَهَذَا الْقَوْلُ يُبَيِّنُهُ وَيَشْهَدُ لَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ) الْآيَةَ [٤٨ \ ٢٥] .
Bu görüşe göre harabiyet manevidir; o da mescitlerde ibadetin engellenmesiyle oluşan harabiyettir. Bu görüşü Yüce Allah'ın şu buyruğu açıklamakta ve ona şahitlik etmektedir: { هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ } [Fetih 48/25] “Onlar inkar eden ve sizi Mescid-i Harâm'dan alıkoyan kimselerdir...”.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الْخَرَابُ الْمَذْكُورُ هُوَ الْخَرَابُ الْحِسِّيُّ. وَالْآيَةُ نَزَلَتْ فِيمَنْ خَرَّبَ بَيْتَ الْمَقْدِسِ، وَهُوَ بُخْتَنَصَّرُ أَوْ غَيْرُهُ وَهَذَا الْقَوْلُ يُبَيِّنُهُ وَيَشْهَدُ لَهُ قَوْلُهُ جَلَّ وَعَلَا: (فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ لِيَسُوءُوا وُجُوهَكُمْ وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ كَمَا دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيرًا) [١٧ \ ٧] .
Bazı ilim ehli de şöyle demiştir: Zikredilen harabiyet maddi (hissî) harabiyettir. Ayet ise Beytülmakdis'i harap eden kimse hakkında inmiştir ki bu kişi Buhtunnasr (Nebukadnezar) veya başkasıdır. Bu görüşü Yüce Allah'ın şu buyruğu açıklamakta ve ona şahitlik etmektedir: { فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ لِيَسُوءُوا وُجُوهَكُمْ وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ كَمَا دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيرًا } [İsrâ 17/7] “Sonrakinin vadesi geldiğinde, yüzlerinizi kara çıkarsınlar, ilk defa girdikleri gibi yine mescide girsinler ve ele geçirdikleri her şeyi yerle bir etsinler [diye üzerinize düşmanlarınızı gönderdik]”.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَقَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا) هَذَا الْوَلَدُ الْمَزْعُومُ عَلَى زَاعِمِهِ لَعَائِنُ اللَّهِ، قَدْ جَاءَ مُفَصَّلًا فِي آيَاتٍ أُخَرَ كَقَوْلِهِ: (وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقَالَتِ النَّصَارَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ ذَلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ) [٩ \ ٣٠] ، وَقَوْلِهِ: (وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَاتِ) الْآيَةَ [١٦ \ ٥٧] .
Yüce Allah'ın: { وَقَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا } [Bakara 2/116] “'Allah çocuk edindi' dediler” buyruğunda; -bunu iddia edenin üzerine Allah'ın laneti olsun- bu iddia edilen çocuk konusu başka ayetlerde tafsilatlı olarak yer almıştır; nitekim şöyle buyurmaktadır: { وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقَالَتِ النَّصَارَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ ذَلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ } [Tevbe 9/30] “Yahudiler: 'Üzeyir Allah'ın oğludur' dediler. Hristiyanlar da: 'Mesih Allah'ın oğludur' dediler. Bu, daha önce inkar edenlerin sözlerine benzeterek ağızlarıyla söyledikleri sözdür. Allah onları kahretsin! Nasıl da döndürülüyorlar!”; ve şu buyruğunda [olduğu gibi]: { وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَاتِ } [Nahl 16/57] “Onlar Allah'a kızlar isnat ediyorlar...”.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدَيِ الظَّالِمِينَ) يُفْهَمُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ اللَّهَ عَلِمَ أَنَّ مِنْ
Yüce Allah'ın: { قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدَيِ الظَّالِمِينَ } [Bakara 2/124] “[Allah:] 'Ahdim zalimlere erişmez' buyurdu” ayetinden Allah'ın bildiği anlaşılmaktadır ki,
ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ ظَالِمِينَ. وَقَدْ صَرَّحَ تَعَالَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ بِأَنَّ مِنْهُمْ ظَالِمًا وَغَيْرَ ظَالِمٍ كَقَوْلِهِ: (وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِمَا مُحْسِنٌ وَظَالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ) ، وَقَوْلِهِ: (وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ) الْآيَةَ [٤٣ \ ٢٨] .
İbrahim'in soyundan zalimler de bulunacaktır. Yüce Allah başka yerlerde onların içinden zalim olanların da zalim olmayanların da bulunduğunu açıkça belirtmiştir; nitekim şöyle buyurmaktadır: { وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِمَا مُحْسِنٌ وَظَالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ } [Sâffât 37/113] “Her ikisinin soyundan da iyilik eden de vardır, apaçık bir şekilde kendi nefsine zulmeden de”; ve şu buyruğunda [olduğu gibi]: { وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ } [Zuhruf 43/28] “Bunu, ardından geleceklere devamlı kalacak bir söz kıldı...”.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ) ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ رَفْعُ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ لِقَوَاعِدِ الْبَيْتِ، وَبَيَّنَ فِي سُورَةِ «الْحَجِّ» أَنَّهُ أَرَاهُ مَوْضِعَهُ بِقَوْلِهِ: (وَإِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ) [٢٢ \ ٢٦] أَيْ: عَيَّنَّا لَهُ مَحِلَّهُ وَعَرَّفْنَاهُ بِهِ. قِيلَ: دَلَّهُ عَلَيْهِ بِمُزْنَةٍ كَانَ ظِلُّهَا قَدْرَ مِسَاحَتِهِ. وَقِيلَ: دَلَّهُ عَلَيْهِ بِرِيحٍ تُسَمَّى الْخُجُوجُ كَنَسَتْ عَنْهُ حَتَّى ظَهَرَ اسْمُهُ الْقَدِيمُ فَبَنَى عَلَيْهِ إِبْرَاهِيمُ وَإِسْمَاعِيلُ عَلَيْهِمَا وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ.
Yüce Allah'ın: { وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ } [Bakara 2/127] “Hani İbrahim ile İsmail Beyt'in (Kâbe'nin) temellerini yükseltiyorlardı” buyruğunda İbrahim ve İsmail'in Beyt'in temellerini yükselttiği zikredilmiş, Hac Suresi'nde ise: { وَإِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ } [Hac 22/26] “Hani İbrahim'e Beyt'in yerini hazırlamıştık” buyruğuyla onun yerini ona gösterdiğini beyan etmiştir; yani ona yerini tayin edip tanıttık demektir. Denildi ki: Ona [Beyt'in yerini], gölgesi Beyt'in alanı kadar olan bir bulut ile gösterdi. Yine denildi ki: Ona [Beyt'in yerini], el-Hucûc denen ve üzerini süpürüp eski temellerini açığa çıkaran bir rüzgarla gösterdi; bunun üzerine İbrahim ve İsmail -onlara ve Peygamberimize salât ve selâm olsun- onun üzerine [Kâbe'yi] bina ettiler.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ)
Yüce Allah'ın: { رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ } [Bakara 2/128-129] “Rabbimiz! Bizi sana teslim olan iki kişi kıl, soyumuzdan da sana teslim olan bir ümmet yarat, bize ibadet yerlerimizi/yöntemlerimizi göster ve tevbemizi kabul et. Şüphesiz sen tevbeleri çokça kabul edensin, çok merhametlisin. Rabbimiz! Onların içinden kendilerine bir elçi gönder” buyruğunda;
لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا مَنْ هَذِهِ الْأُمَّةُ الَّتِي أَجَابَ اللَّهُ بِهَا دُعَاءَ نَبِيِّهِ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ، وَلَمْ يُبَيِّنْ هُنَا أَيْضًا هَذَا الرَّسُولَ الْمَسْؤُولَ بَعَثَهُ فِيهِمْ مَنْ هُوَ؟ وَلَكِنَّهُ يُبَيِّنُ فِي سُورَةِ الْجُمُعَةِ أَنَّ تِلْكَ الْأُمَّةَ الْعَرَبُ، وَالرَّسُولَ هُوَ سَيِّدُ الرُّسُلِ مُحَمَّدٌ ﷺ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: (هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ وَآخَرِينَ مِنْهُمْ لَمَّا يَلْحَقُوا بِهِمْ) [٦٢ \ ٢، ٣] ; لِأَنَّ الْأُمِّيِّينَ الْعَرَبُ بِالْإِجْمَاعِ، وَالرَّسُولَ الْمَذْكُورَ نَبِيُّنَا مُحَمَّدٌ ﷺ إِجْمَاعًا، وَلَمْ يُبْعَثْ رَسُولٌ مِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ إِلَّا نَبِيُّنَا مُحَمَّدٌ ﷺ وَحْدَهُ.
Allah'ın, nebisi İbrahim ile İsmail'in duasını kabul ederek var ettiği bu ümmetin kim olduğu burada açıklanmamış, aralarında gönderilmesi istenen bu elçinin de kim olduğu yine burada açıklanmamıştır. Fakat Cuma Suresi'nde o ümmetin Araplar, elçinin de resullerin efendisi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem olduğunu şu buyruğuyla açıklamıştır: { هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ وَآخَرِينَ مِنْهُمْ لَمَّا يَلْحَقُوا بِهِمْ } [Cuma 62/2-3] “O, ümmîler arasından kendilerine ayetlerini okuyan, onları arındıran, onlara Kitab'ı ve hikmeti öğreten bir elçi gönderendir. Halbuki onlar daha önce apaçık bir sapıklık içindeydiler. Henüz onlara katılmamış bulunan diğerlerine de [göndermiştir]”; zira icma ile ümmîler Araplardır ve zikredilen elçi de icma ile Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. İbrahim ile İsmail'in soyundan yalnızca Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem elçi olarak gönderilmiştir.
وَثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ أَنَّهُ هُوَ الرَّسُولُ الَّذِي دَعَا بِهِ إِبْرَاهِيمُ، وَلَا يُنَافِي ذَلِكَ عُمُومَ رِسَالَتِهِ ﷺ إِلَى الْأَسْوَدِ وَالْأَحْمَرِ.
Sahih hadiste, İbrahim'in dua ettiği elçinin kendisi olduğu sabit olmuştur. Bu durum onun sallallâhu aleyhi ve sellem siyahıyla beyazıyla bütün insanlığa gönderilmiş evrensel risaletiyle çelişmez.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ) الْآيَةَ، لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا مَا مِلَّةُ إِبْرَاهِيمَ، وَبَيَّنَهَا بِقَوْلِهِ: (قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ) [٦ \ ١٦١] فَصَرَّحَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِأَنَّهَا دِينُ الْإِسْلَامِ الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ بِهِ نَبِيَّهُ مُحَمَّدًا ﷺ. وَكَذَا فِي قَوْلِهِ: (ثُمَّ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ) الْآيَةَ [١٦ \ ١٢٣] .
Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ } [Bakara 2/130] “İbrahim'in dininden kim yüz çevirir?...” ayetinde, İbrahim'in dininin ne olduğu burada açıklanmamış, şu buyruğuyla açıklanmıştır: { قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } [En'âm 6/161] “De ki: 'Şüphesiz Rabbim beni dosdoğru bir yola, dimdik ayakta duran dine, tevhide yönelen İbrahim'in dinine iletti. O müşriklerden değildi'”. Bu ayette onun, Allah'ın peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile gönderdiği İslam dini olduğunu açıkça belirtmiştir. Şu buyruğunda da böyledir: { ثُمَّ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ } [Nahl 16/123] “Sonra sana: 'İbrahim'in dinine uy' diye vahyettik...”.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى لَكُمُ الدِّينَ)
Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى لَكُمُ الدِّينَ } [Bakara 2/132] “Şüphesiz Allah bu dini sizin için seçti” buyruğunda;
أَشَارَ إِلَى أَنَّهُ دِينُ الْإِسْلَامِ هُنَا بِقَوْلِهِ: (فَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ) ، وَصَرَّحَ بِذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: (إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ)
burada { فَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “öyleyse siz de ancak Müslümanlar olarak can verin” buyruğuyla onun İslam dini olduğuna işaret etmiş ve şu buyruğunda bunu açıkça ifade etmiştir: { إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ }
[٣ \ ١٩] ، وَقَوْلِهِ: (وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ) [٣ \ ٨٥] .
[Âl-i İmrân 3/19] “Şüphesiz Allah katında din İslam'dır”; ve şu buyruğunda: { وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ } [Âl-i İmrân 3/85] “Kim İslam'dan başka bir din ararsa, bilsin ki kendisinden asla kabul edilmeyecektir ve o ahirette hüsrana uğrayanlardan olacaktır”.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَا أُنْزِلَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ) لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا هَذَا الَّذِي أُنْزِلَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي سُورَةِ «الْأَعْلَى» أَنَّهُ صُحُفٌ، وَأَنَّ مِنْ جُمْلَةِ مَا فِي تِلْكَ الصُّحُفِ: (بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقَى) [٨٧ \ ١٦ - ١٧] وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: (إِنَّ هَذَا لَفِي الصُّحُفِ الْأُولَى صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى) [٨٧ \ ١٨، ١٩] .
Yüce Allah'ın: { وَمَا أُنْزِلَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ } [Bakara 2/136] “İbrahim'e indirilen...” buyruğunda, İbrahim'e indirilen bu şeyin ne olduğu burada açıklanmamış, fakat A'lâ Suresi'nde onun sayfalar (suhuf) olduğunu ve bu sayfalarda yer alan şeylerden birinin de: { بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقَى } [A'lâ 87/16-17] “Fakat siz dünya hayatını tercih ediyorsunuz. Oysa ahiret daha hayırlı ve daha süreklidir” ayeti olduğunu şu buyruğuyla açıklamıştır: { إِنَّ هَذَا لَفِي الصُّحُفِ الْأُولَى صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى } [A'lâ 87/18-19] “Şüphesiz bu, önceki sayfalarda, İbrahim ve Mûsâ'nın sayfalarında da vardı”.
وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: (وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى) لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا مَا أُوتِيَهُ مُوسَى وَعِيسَى، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَهُ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، فَذَكَرَ أَنَّ مَا أُوتِيَهُ مُوسَى هُوَ التَّوْرَاةُ الْمُعَبَّرُ عَنْهَا بِالصُّحُفِ فِي قَوْلِهِ: (صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى) ، وَذَلِكَ كَقَوْلِهِ: (ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ) [٦ \ ١٥٤] وَهُوَ التَّوْرَاةُ بِالْإِجْمَاعِ، وَذَكَرَ أَنَّ مَا أُوتِيَهُ عِيسَى هُوَ الْإِنْجِيلُ كَمَا فِي قَوْلِهِ: (وَقَفَّيْنَا بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَآتَيْنَاهُ الْإِنْجِيلَ) [٥٧ \ ٢٧] .
Ve şu buyruğunda: { وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى } [Bakara 2/136] “Mûsâ'ya ve Îsâ'ya verilen...”; Mûsâ ve Îsâ'ya ne verildiği burada açıklanmamış, fakat başka yerlerde açıklanmıştır. Mûsâ'ya verilenin Tevrat olduğunu ve { صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى } “İbrahim ve Mûsâ'nın sayfaları” buyruğunda suhuf (sayfalar) olarak ifade edildiğini zikretmiştir; nitekim şöyle buyurmaktadır: { ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ } [En'âm 6/154] “Sonra Mûsâ'ya Kitab'ı verdik...” ki o, icma ile Tevrat'tır. Îsâ'ya verilenin ise İncil olduğunu şu buyruğunda zikretmiştir: { وَقَفَّيْنَا بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَآتَيْنَاهُ الْإِنْجِيلَ } [Hadîd 57/27] “Meryem oğlu Îsâ'yı da ardlarından gönderdik ve ona İncil'i verdik”.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ) أَمَرَ اللَّهُ النَّبِيَّ ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنْ يُؤْمِنُوا بِمَا أُوتِيَهُ جَمِيعُ النَّبِيِّينَ، وَأَنْ لَا يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ، حَيْثُ قَالَ: (قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا) إِلَى قَوْلِهِ: (وَمَا أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ) وَلَمْ يَذْكُرْ هُنَا هَلْ فَعَلُوا ذَلِكَ أَوْ لَا؟ وَلَمْ يَذْكُرْ جَزَاءَهُمْ إِذَا فَعَلُوهُ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ كُلَّ ذَلِكَ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، فَصَرَّحَ بِأَنَّهُمُ امْتَثَلُوا الْأَمْرَ بِقَوْلِهِ: (آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ) [٢ \ ٢٨٥] وَذَكَرَ جَزَاءَهُمْ عَلَى ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: (وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولَئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا) [٤ \ ١٥٢] .
Yüce Allah'ın: { النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ } [Bakara 2/136] “...peygamberlere Rablerinden verilenlere [inandık]. Onlardan hiçbirinin arasında ayrım yapmayız” buyruğunda; Allah Teâlâ bu ayette Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve Müslümanlara bütün peygamberlere verilenlere iman etmelerini ve onlardan hiçbirinin arasında ayrım yapmamalarını emrederek: { قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا } “Deyin ki: 'Biz Allah'a ve bize indirilene... inandık'” buyurmuş ve sözü: { وَمَا أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ } “...peygamberlere Rablerinden verilenlere inandık. Onlardan hiçbirinin arasında ayrım yapmayız” ifadesine kadar getirmiştir. Onların bunu yapıp yapmadıklarını ve yaptıklarında mükafatlarının ne olacağını burada zikretmemiştir. Fakat bütün bunları başka bir yerde açıklamıştır; nitekim emri yerine getirdiklerini şu buyruğuyla açıkça belirtmiştir: { آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ } [Bakara 2/285] “Peygamber, Rabbinden kendisine indirilene iman etti, müminler de. Hepsi Allah'a, meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine iman ettiler. 'O'nun peygamberlerinden hiçbirinin arasında ayrım yapmayız' [dediler]”. Buna karşılık alacakları mükafatı da şu buyruğuyla zikretmiştir: { وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولَئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا } [Nisâ 4/152] “Allah'a ve peygamberlerine iman eden ve onlardan hiçbirinin arasında ayrım yapmayanlara gelince, işte onlara mükafatlarını verecektir. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ) لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَهُ بِقَوْلِهِ: (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ) [١ \ ٧] .
Yüce Allah'ın: { قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ } [Bakara 2/142] “De ki: Doğu da batı da Allah'ındır. O, dilediğini dosdoğru yola iletir” buyruğunda, dosdoğru yolun ne olduğu burada açıklanmamış, şu buyruğuyla açıklanmıştır: { اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ } [Fâtiha 1/6-7] “Bizi dosdoğru yola ilet; kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna, gazaba uğrayanların ve sapanlarınkine değil”.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا) الْآيَةَ؛ أَيْ: خِيَارًا عُدُولًا، وَيَدُلُّ لِأَنَّ الْوَسَطَ الْخِيَارُ الْعُدُولُ قَوْلُهُ تَعَالَى: (كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ) [٣ \ ١١٠] وَذَلِكَ
Yüce Allah'ın: { وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا } [Bakara 2/143] “Böylece sizi orta (hayırlı ve adil) bir ümmet kıldık...” buyruğu; yani hayırlı ve adaletli kimseler [kıldık] demektir. “Vasat” kelimesinin hayırlı ve adaletli kimseler anlamına geldiğine Yüce Allah'ın şu buyruğu delalet eder: { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ } [Âl-i İmrân 3/110] “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz”. Bu durum,
مَعْرُوفٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ وَمِنْهُ قَوْلُ زُهَيْرٍ:
Arapların kelamında da bilinmektedir; Züheyr'in şu beyti de bu kabildendir:
هُمُ وَسْطٌ يَرْضَى الْأَنَامُ لِحُكْمِهِمْ ... إِذَا نَزَلَتْ إِحْدَى اللَّيَالِي بِمُعْظَمِ
“Onlar öyle seçkin/adil kimselerdir ki, gecelerden biri büyük bir felaket getirdiğinde insanlar onların hükmüne razı olur.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا) لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا هَلْ هُوَ شَهِيدٌ عَلَيْهِمْ فِي الدُّنْيَا أَوِ الْآخِرَةِ؟ وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: أَنَّهُ شَهِيدٌ عَلَيْهِمْ فِي الْآخِرَةِ وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: (فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلَاءِ شَهِيدًا يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا) [٤ \ ٤١، ٤٢] .
Yüce Allah'ın: { وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا } [Bakara 2/143] “ve elçi de sizin üzerinize şahit olsun” buyruğunda; onun dünyada mı yoksa ahirette mi onların üzerine şahit olacağı burada açıklanmamış, ancak başka bir yerde onun ahirette onların üzerine şahit olacağı açıklanmıştır; nitekim şöyle buyurmaktadır: { فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلَاءِ شَهِيدًا يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا } [Nisâ 4/41-42] “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine şahit kıldığımız zaman durumları nasıl olacak? İnkar edenler ve Peygamber'e isyan edenler o gün yerle bir edilmeyi temenni ederler ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler”.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ) الْآيَةَ، ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَدْ يَتَوَهَّمُ مِنْهُ الْجَاهِلُ أَنَّهُ تَعَالَى يَسْتَفِيدُ بِالِاخْتِبَارِ عِلْمًا لَمْ يَكُنْ يَعْلَمُهُ ﷾ عَنْ ذَلِكَ عُلُوًّا كَبِيرًا - بَلْ هُوَ تَعَالَى عَالِمٌ بِكُلِّ مَا سَيَكُونُ قَبْلَ أَنْ يَكُونَ، وَقَدْ بَيَّنَ أَنَّهُ لَا يَسْتَفِيدُ بِالِاخْتِبَارِ عِلْمًا لَمْ يَكُنْ يَعْلَمُهُ بِقَوْلِهِ جَلَّ وَعَلَا: (وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ) [٣ \ ١٥٤] فَقَوْلُهُ: (وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ) بَعْدَ قَوْلِهِ: (لِيَبْتَلِيَ) دَلِيلٌ قَاطِعٌ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَسْتَفِدْ بِالِاخْتِبَارِ شَيْئًا لَمْ يَكُنْ عَالِمًا بِهِ، ﷾ عَنْ ذَلِكَ عُلُوًّا كَبِيرًا ; لِأَنَّ الْعَلِيمَ بِذَاتِ الصُّدُورِغَنِيٌّ عَنِ الِاخْتِبَارِ وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ بَيَانٌ عَظِيمٌ لِجَمِيعِ الْآيَاتِ الَّتِي يَذْكُرُ اللَّهُ فِيهَا اخْتِبَارَهُ لِخَلْقِهِ، وَمَعْنَى (إِلَّا لِنَعْلَمَ) أَيْ: عِلْمًا يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ الثَّوَابُ وَالْعِقَابُ فَلَا يُنَافِي أَنَّهُ كَانَ عَالِمًا بِهِ قَبْلَ ذَلِكَ، وَفَائِدَةُ الِاخْتِبَارِ ظُهُورُ الْأَمْرِ لِلنَّاسِ. أَمَّا عَالِمُ السِّرِّ وَالنَّجْوَى فَهُوَ عَالِمٌ بِكُلِّ مَا سَيَكُونُ كَمَا لَا يَخْفَى.
Yüce Allah'ın: { وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ } [Bakara 2/143] “Senin üzerinde bulunduğun kıbleyi ancak bilelim diye [tayin ettik]...” ayetinin zahirinden cahil bir kimse, Yüce Allah'ın imtihan yoluyla daha önce bilmediği bir bilgiyi elde ettiği vehmine kapılabilir -ki Allah bundan son derece yücedir, münezzehtir-. Bilakis O, meydana gelecek her şeyi daha olmadan önce bilendir. İmtihan ile daha önce bilmediği bir bilgiyi elde etmediğini Yüce Allah şu buyruğuyla açıklamıştır: { وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ } [Âl-i İmrân 3/154] “Bu, Allah'ın göğüslerinizdekini denemesi ve kalplerinizdekini arındırması içindir. Allah, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir”. { لِيَبْتَلِيَ } “denemesi için” buyruğundan sonra gelen: { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ } “Allah, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir” ifadesi, O'nun imtihan ile bilmediği hiçbir şeyi sonradan öğrenmediğine kesin bir delildir -Allah bundan son derece yücedir, münezzehtir-; çünkü göğüslerin özünü bilen zat imtihana muhtaç değildir. Bu ayette, Allah'ın kullarını imtihan ettiğini zikrettiği bütün ayetler için muazzam bir açıklama vardır. { إِلَّا لِنَعْلَمَ } “ancak bilelim diye” ifadesinin manası; yani kendisine sevap ve cezanın terettüp edeceği şekilde bilelim demektir. Dolayısıyla bu durum, O'nun bunu daha önce bilmiş olmasıyla çelişmez. İmtihanın faydası ise durumun insanlara zahir olmasıdır. Gizliyi ve fısıltıyı bilene gelince; O, gizli kalmayacağı üzere vuku bulacak her şeyi hakkıyla bilendir.
وَقَوْلِهِ: (مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ) أَشَارَ إِلَى أَنَّ الرَّسُولَ هُوَ مُحَمَّدٌ ﷺ بِقَوْلِهِ مُخَاطِبًا لَهُ: (وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا) الْآيَةَ ; لِأَنَّ هَذَا الْخِطَابَ لَهُ إِجْمَاعًا.
{ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ } [Bakara 2/143] “Peygamber'e kimin uyacağını” buyruğunda geçen “er-Resûl”ün Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem olduğuna, ona hitap ederek buyurduğu: { وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا } “Senin üzerinde bulunduğun kıbleyi tayin etmedik...” ifadesiyle işaret etmiştir; zira bu hitap icma ile onadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ) أَيْ: صَلَاتَكُمْ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ عَلَى الْأَصَحِّ، وَيَسْتَرْوِحُ ذَلِكَ مِنْ قَوْلِهِ قَبْلَهُ: (وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا) وَلَا سِيَّمَا عَلَى الْقَوْلِ بِاعْتِبَارِ دَلَالَةِ الِاقْتِرَانِ، وَالْخِلَافُ فِيهَا مَعْرُوفٌ فِي الْأُصُولِ.
Yüce Allah'ın: { وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ } [Bakara 2/143] “Allah zayi edecek değildir” buyruğunda [kastedilen]; en sahih görüşe göre Beytülmakdis'e doğru kıldığınız namazlarınızdır. Bu mana, öncesindeki: { وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا } “Senin üzerinde bulunduğun kıbleyi tayin etmedik...” buyruğundan anlaşılmaktadır; bilhassa delâlet-i iktirânın (birliktelik delaletinin) itibar edildiğini savunan görüşe göre böyledir ki bu konudaki ihtilaf fıkıh usulünde meşhurdur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا) بَيَّنَهُ قَوْلُهُ بَعْدَهُ: (فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ) الْآيَةَ [٢ \ ١٤٤] .
Yüce Allah'ın: { فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا } [Bakara 2/144] “Biz elbette seni hoşnut olacağın bir kıbleye döndüreceğiz” buyruğunu, peşinden gelen: { فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ } [Bakara 2/144] “Artık yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir...” buyruğu açıklamaktadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (أَوَلَئِكَ يَلْعَنَهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنَهُمُ اللَّاعِنُونَ) لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا مَا اللَّاعِنُونَ،
Yüce Allah'ın: { أُولَئِكَ يَلْعَنَهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنَهُمُ اللَّاعِنُونَ } [Bakara 2/159] “İşte onlara hem Allah lanet eder hem de bütün lanet ediciler lanet eder” buyruğunda, lanet edicilerin kimler olduğu burada açıklanmamış,
وَلَكِنَّهُ أَشَارَ إِلَى ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: (أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ) [٢ \ ١٦١] .
fakat şu buyruğunda buna işaret edilmiştir: { أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ } [Bakara 2/161] “İşte Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların laneti onların üzerinedir”.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ) الْآيَةَ، لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا وَجْهَ كَوْنِهِمَا آيَةً، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ ذَلِكَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ: (أَفَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّمَاءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْنَاهَا وَزَيَّنَّاهَا وَمَا لَهَا مِنْ فُرُوجٍ وَالْأَرْضَ مَدَدْنَاهَا وَأَلْقَيْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ وَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ تَبْصِرَةً وَذِكْرَى لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ) [٥٠ \ ٦، ٧، ٨] ، وَقَوْلِهِ: (الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ طِبَاقًا مَا تَرَى فِي خَلْقِ الرَّحْمَنِ مِنْ تَفَاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرَى مِنْ فُطُورٍ ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خَاسِئًا وَهُوَ حَسِيرٌ وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَجَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ وَأَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابَ السَّعِيرِ) [٦٧ \ ٣، ٤، ٥] ، وَقَوْلِهِ فِي الْأَرْضِ: (هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِي مَنَاكِبِهَا وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَإِلَيْهِ النُّشُورُ) [٦٧ \ ١٥] .
Yüce Allah'ın: { إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } [Bakara 2/164] “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında...” ayetinde, her ikisinin nasıl bir ayet (delil) olduğu burada açıklanmamış, ancak başka yerlerde açıklanmıştır; nitekim şöyle buyurmaktadır: { أَفَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّمَاءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْنَاهَا وَزَيَّنَّاهَا وَمَا لَهَا مِنْ فُرُوجٍ وَالْأَرْضَ مَدَدْنَاهَا وَأَلْقَيْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ وَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ تَبْصِرَةً وَذِكْرَى لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ } [Kâf 50/6-8] “Üstlerindeki göğe bakmazlar mı, onu nasıl bina ettik, süsledik ve onda hiçbir çatlak da yoktur! Yeri de döşedik, içine sabit dağlar yerleştirdik ve orada gönül açıcı her çiftten bitkiler bitirdik; [bütün bunları] içtenlikle yönelen her kula bir basiret ve ibret olsun diye [yaptık]”; ve şöyle buyurmaktadır: { الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ طِبَاقًا مَا تَرَى فِي خَلْقِ الرَّحْمَنِ مِنْ تَفَاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرَى مِنْ فُطُورٍ ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خَاسِئًا وَهُوَ حَسِيرٌ وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَجَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ وَأَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابَ السَّعِيرِ } [Mülk 67/3-5] “O, yedi göğü tabaka tabaka yaratandır. Rahmân'ın yaratışında hiçbir uyumsuzluk göremezsin. Bir kez daha gözünü çevir de bak, bir çatlak görebilir misin? Sonra gözünü tekrar tekrar çevir de bak; göz hor hakir ve bitkin bir halde sana dönecektir. Andolsun biz en yakın göğü kandillerle süsledik ve onları şeytanlara atılacak taşlar yaptık. Onlar için alevli ateş azabını hazırladık”; ve yer hakkında da şöyle buyurmaktadır: { هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِي مَنَاكِبِهَا وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَإِلَيْهِ النُّشُورُ } [Mülk 67/15] “O, yeri sizin için boyun eğici kıldı; öyleyse onun omuzlarında yürüyün ve O'nun rızkından yiyin. Dönüş ancak O'nadır”.
قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ) لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا وَجْهَ كَوْنِ اخْتِلَافِهِمَا آيَةً، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ ذَلِكَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَقَوْلِهِ: (قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِيَاءٍ أَفَلَا تَسْمَعُونَ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهَارَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلَا تُبْصِرُونَ وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ) [٢٨ \ ٧١، ٧٢، ٧٣] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Yüce Allah'ın: { وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ } [Bakara 2/164] “gece ile gündüzün birbiri ardınca gelmesinde...” buyruğunda, onların birbiri ardınca gelişinin nasıl bir ayet olduğu burada açıklanmamış, ancak başka yerlerde açıklanmıştır; nitekim şöyle buyurmaktadır: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِيَاءٍ أَفَلَا تَسْمَعُونَ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهَارَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلَا تُبْصِرُونَ وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } [Kasas 28/71-73] “De ki: 'Gördünüz mü, eğer Allah üzerinize geceyi kıyamet gününe kadar sürekli kılsaydı, Allah'tan başka size bir ışık getirecek ilah kimdir? Hâlâ işitmeyecek misiniz?' De ki: 'Gördünüz mü, eğer Allah üzerinize gündüzü kıyamet gününe kadar sürekli kılsaydı, Allah'tan başka içinde dinleneceğiniz bir geceyi getirecek ilah kimdir? Hâlâ görmeyecek misiniz?' O, dinlenesiniz ve lütfundan [rızkınızı] arayasınız diye ve şükredersiniz diye rahmetinden sizin için geceyi ve gündüzü var etti” ve benzeri diğer ayetlerde [olduğu gibi].