Binûn

Bakara — 4. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ) لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا كَيْفِيَّةَ تَسْخِيرِهِ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ ذَلِكَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَقَوْلِهِ: (وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالًا سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنَا بِهِ الْمَاءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ) [٧ \ ٥٧] ، وَقَوْلِهِ: (أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحَابًا ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكَامًا فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ) [٢٤ \ ٤٣] .

Yüce Allah'ın: { وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ } [Bakara 2/164] “gök ile yer arasında boyun eğdirilmiş bulutlarda...” buyruğunda, onun nasıl boyun eğdirildiği burada açıklanmamış, ancak başka yerlerde açıklanmıştır; nitekim şöyle buyurmaktadır: { وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالًا سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنَا بِهِ الْمَاءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } [A'râf 7/57] “O, rüzgârları rahmetinin önünde müjdeci olarak gönderendir. Nihayet onlar ağır bulutları yüklendiği zaman, onu ölü bir beldeye sevk ederiz; onunla suyu indirir ve onunla her türlü ürünü çıkarırız. İşte ölüleri de böyle çıkaracağız, umulur ki ibret alırsınız” ve şöyle buyurmaktadır: { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحَابًا ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكَامًا فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ } [Nûr 24/43] “Görmedin mi ki Allah bulutları sürer, sonra aralarını birleştirir, sonra da onu üst üste yığar; nihayet onun arasından yağmurun çıktığını görürsün”.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ) الْآيَةَ، الْمُرَادُ بِالَّذِينَ ظَلَمُوا الْكُفَّارُ، وَقَدْ بَيَّنَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ فِي آخِرِ الْآيَةِ: (وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ) [١٦٧] وَيَدُلُّ لِذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى عَنْ لُقْمَانَ مُقَرِّرًا لَهُ: (يَابُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ) [٣١ \ ٣١] .

Yüce Allah'ın: { وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ } [Bakara 2/165] “O zulmedenler azabı görecekleri zaman...” ayetindeki "zulmedenler"den kasıt, kâfirlerdir. Nitekim bunu, ayetin sonunda yer alan: { وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ } [Bakara 2/167] “ve onlar ateşten çıkacak da değillerdir” buyruğuyla açıklamıştır. Yüce Allah'ın Lokman'dan aktarıp onayladığı şu sözü de buna delalet eder: { يَابُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } [Lokmân 31/13] “Yavrucuğum! Allah'a ortak koşma; çünkü şirk, gerçekten büyük bir zulümdür”.

قَوْلُهُ جَلَّ وَعَلَا: (وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ) [٢ \ ٢٥٤] ، وَقَوْلِهِ: (وَلَا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكَ وَلَا يَضُرُّكَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذًا مِنَ الظَّالِمِينَ) [١٠ \ ١٠٦] .

Yüce Allah'ın şu buyrukları [da buna delalet eder]: { وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ } [Bakara 2/254] “Kâfirler ise zalimlerin ta kendileridir” ve: { وَلَا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكَ وَلَا يَضُرُّكَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذًا مِنَ الظَّالِمِينَ } [Yûnus 10/106] “Allah'ı bırakıp da sana fayda da zarar da vermeyecek şeylere yalvarma! Eğer böyle yaparsan, o takdirde sen muhakkak zalimlerden olursun”.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا) الْآيَةَ، أَشَارَ هُنَا إِلَى تَخَاصُمِ أَهْلِ النَّارِ، وَقَدْ بَيَّنَ مِنْهُ غَيْرَ مَا ذُكِرَ هُنَا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَقَوْلِهِ: (وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلَا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْنَاكُمْ عَنِ الْهُدَى بَعْدَ إِذْ جَاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ وَقَالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْدَادًا) [٣٤ \ ٣١، ٣٢، ٣٣] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Yüce Allah'ın: { إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا } [Bakara 2/166] “Hani kendilerine uyulanlar, uyanlardan uzaklaşıp kaçmışlardı...” ayeti, cehennem ehlinin birbirleriyle tartışıp çekişmesine işaret etmektedir. Nitekim burada zikredilenin dışındaki durumları başka yerlerde açıklamıştır; tıpkı şöyle buyurduğu gibi: { وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلَا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْنَاكُمْ عَنِ الْهُدَى بَعْدَ إِذْ جَاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ وَقَالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْدَادًا } [Sebe' 34/31-33] “O zalimleri, Rablerinin huzurunda tutuklanmış, birbirlerine söz atarlarken bir görsen! Güçsüz sayılanlar büyüklük taslayanlara: 'Siz olmasaydınız biz muhakkak mümin olurduk' derler. Büyüklük taslayanlar ise güçsüz sayılanlara: 'Size hidayet geldikten sonra sizi ondan biz mi alıkoyduk? Hayır, siz kendiniz suçlu kimselerdiniz' derler. Güçsüz sayılanlar da büyüklük taslayanlara: 'Hayır, gece ve gündüzün tuzağı [bizi bu hale getirdi]; hani siz bize Allah'ı inkâr etmemizi ve O'na eşler koşmamızı emrediyordunuz' derler” ve benzeri diğer ayetlerde [olduğu gibi].

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ) لَمْ يَذْكُرْ هُنَا مَا يَتَرَتَّبُ عَلَى اتِّبَاعِ خُطُوَاتِهِ مِنَ الضَّرَرِ، وَلَكِنَّهُ أَشَارَ إِلَى ذَلِكَ فِي سُورَةِ «النُّورِ» بِقَوْلِهِ: (وَمَنْ يَتَّبِعْ خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ فَإِنَّهُ يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ) الْآيَةَ [٢٤ \ ٢١] .

Yüce Allah'ın: { وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ } [Bakara 2/168] “ve şeytanın adımlarına uymayın” buyruğunda, onun adımlarına uymaktan doğacak zarar burada zikredilmemiş, fakat buna Nûr Suresi'nde şu buyruğuyla işaret edilmiştir: { وَمَنْ يَتَّبِعْ خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ فَإِنَّهُ يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ } [Nûr 24/21] “Kim şeytanın adımlarına uyarsa, şüphesiz o hayasızlığı ve kötülüğü emreder”.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ) لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا هَذَا الَّذِي يَقُولُونَهُ عَلَيْهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ، وَلَكِنَّهُ فَصَّلَهُ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، فَذَكَرَ أَنَّ ذَلِكَ الَّذِي يَقُولُونَهُ بِغَيْرِ عِلْمٍ؛ هُوَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ الْبَحَائِرَ وَالسَّوَائِبَ وَنَحْوَهَا، وَأَنَّ لَهُ أَوْلَادًا، وَأَنَّ لَهُ شُرَكَاءَ ﷾ عَنْ ذَلِكَ عُلُوًّا كَبِيرًا - فَصَرَّحَ بِأَنَّهُ لَمْ يُحَرِّمْ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: (مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ وَلَكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ) [٥ \ ١٠٣] ، وَقَوْلِهِ: (وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ افْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ) الْآيَةَ [٦ \ ١٤٠] ، وَقَوْلِهِ: (قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا) الْآيَةَ [١٠ \ ٥٩] ، وَقَوْلِهِ: (وَلَا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا حَرَامٌ) [١٦ \ ١١٦] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَنَزَّهَ نَفْسَهُ عَنِ الشُّرَكَاءِ الْمَزْعُومَةِ بِقَوْلِهِ: (سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ) [١٠ \ ١٨ وَنَحْوَهَا مِنَ الْآيَاتِ وَنَزَّهَ نَفْسَهُ عَنِ الْأَوْلَادِ الْمَزْعُومَةِ بِقَوْلِهِ: (قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ) [٢ \ ١١٦] وَنَحْوَهَا مِنَ الْآيَاتِ فَظَهَرَ مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ تَفْصِيلُ (مَا) أُجْمِلَ فِي اسْمِ الْمَوْصُولِ الَّذِي هُوَ (مَا) مِنْ قَوْلِهِ: (وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ) .

Yüce Allah'ın: { وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } [Bakara 2/169] “ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi [emreder]” buyruğunda, onların Allah hakkında bilgisizce söyledikleri bu şey burada açıklanmamış, fakat başka yerlerde tafsilatıyla anlatılmıştır. Nitekim onların bilgisizce söyledikleri bu şeyin; Allah'ın bahîre, sâibe ve benzeri hayvanları haram kıldığı, O'nun çocukları olduğu ve O'nun ortakları bulunduğu iddiaları olduğunu zikretmiştir -ki Allah bundan çok yücedir, pek münezzehtir-. Allah bunları haram kılmadığını açıkça belirterek şöyle buyurmuştur: { مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ وَلَكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } [Mâide 5/103] “Allah bahîre, sâibe, vasîle ve hâm diye bir şey meşru kılmamıştır; fakat kâfirler Allah'a yalan uydurmaktadırlar”; ve şöyle buyurmuştur: { وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ افْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ } [En'âm 6/140] “Allah'a iftira ederek, Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiklerini haram kıldılar”; ve şöyle buyurmuştur: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا } [Yûnus 10/59] “De ki: 'Gördünüz mü, Allah'ın sizin için indirdiği rızkı tutup da onun bir kısmını haram, bir kısmını helal kıldınız?'”; ve şöyle buyurmuştur: { وَلَا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا حَرَامٌ } [Nahl 16/116] “Dillerinizin uydurduğu yalana dayanarak: 'Bu helaldir, bu haramdır' demeyin” ve benzeri ayetler. Ayrıca kendisini iddia edilen ortaklardan tenzih ederek şöyle buyurmuştur: { سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ } [Yûnus 10/18] “O, onların koştukları ortaklardan münezzehtir ve yücedir” ve benzeri ayetler; ve yine kendisini iddia edilen çocuklardan tenzih ederek şöyle buyurmuştur: { قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ } [Bakara 2/116] “'Allah çocuk edindi' dediler. Hâşâ, O bundan münezzehtir” ve benzeri ayetler. Böylece bu ayetlerden anlaşılmıştır ki, { وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } [Bakara 2/169] buyruğundaki ism-i mevsul olan { مَا } “şeyler” ifadesindeki kapalılık açıklığa kavuşmuştur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ) الْآيَةَ، ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ جَمِيعَ أَنْوَاعِ الْمَيْتَةِ وَالدَّمِ حَرَامٌ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ مَيْتَةَ الْبَحْرِ خَارِجَةٌ عَنْ ذَلِكَ التَّحْرِيمِ وَهُوَ قَوْلُهُ: (أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ) الْآيَةَ [٥ \ ٩٦] ، إِذْ لَيْسَ لِلْبَحْرِ طَعَامٌ غَيْرُ الصَّيْدِ إِلَّا مَيْتَتُهُ. وَمَا ذَكَرَهُ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ مِنْ أَنَّ الْمُرَادَ بِطَعَامِهِ قَدِيدُهُ الْمُجَفَّفُ بِالْمِلْحِ مَثَلًا، وَأَنَّ الْمُرَادَ بِصَيْدِهِ الطَّرِيُّ مِنْهُ، فَهُوَ خِلَافُ الظَّاهِرِ ; لِأَنَّ الْقَدِيدَ مِنْ صَيْدِهِ فَهُوَ صَيْدٌ جُعِلَ قَدِيدًا، وَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِطَعَامِهِ مَيْتَتُهُ مِنْهُمْ: أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ، وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، وَأَبُو أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيُّ ﵃ أَجْمَعِينَ وَعِكْرِمَةُ، وَأَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ، وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَغَيْرُهُمْ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَأَشَارَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ إِلَى أَنَّ غَيْرَ الْمَسْفُوحِ مِنَ الدِّمَاءِ لَيْسَ بِحَرَامٍ وَهُوَ قَوْلُهُ: (إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا) [٦ \ ١٤٥] فَيُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّ غَيْرَ الْمَسْفُوحِ كَالْحُمْرَةِ الَّتِي تَعْلُو الْقِدْرَ مِنْ أَثَرِ تَقْطِيعِ اللَّحْمِ لَيْسَ بِحَرَامٍ، إِذْ لَوْ كَانَ كَالْمَسْفُوحِ لَمَا كَانَ فِي التَّقْيِيدِ بِقَوْلِهِ: (مَسْفُوحًا) .

Yüce Allah'ın: { إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ } [Bakara 2/173] “O size ancak leşi ve kanı haram kıldı...” ayetinin zahiri, leşin ve kanın bütün türlerinin haram olduğunu göstermektedir. Ancak başka bir yerde deniz leşinin bu haramlığın dışında kaldığını açıklamış ve şöyle buyurmuştur: { أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ } [Mâide 5/96] “Size deniz avı ve onun yiyeceği helal kılındı”; çünkü denizin, avlananından başka yiyeceği ancak leşidir. Bazı âlimlerin, ayette geçen "yiyeceği"nden maksadın tuzlanarak kurutulmuş olanı, "avı"ndan maksadın ise taze olanı olduğunu söylemeleri ise zahire aykırıdır; çünkü kurutulmuş olan da onun avındandır, yani avlanıp kurutulmuş olandır. Âlimlerin çoğunluğu, deniz yiyeceğinden maksadın onun leşi olduğu görüşündedir; bunların arasında Ebû Bekir es-Sıddîk, Zeyd b. Sâbit, Abdullah b. Ömer, Ebû Eyyûb el-Ensârî radıyallâhu anhüm ecmaîn, İkrime, Ebû Seleme b. Abdirrahman, İbrâhim en-Nehaî, Hasen-i Basrî ve İbn Kesîr'in kendilerinden naklettiği diğer kimseler yer alır. Başka bir yerde de akıtılmamış kanın haram olmadığına işaret etmiş ve şöyle buyurmuştur: { إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا } [En'âm 6/145] “meğerki leş veya akıtılmış kan olsun”. Bundan anlaşılmaktadır ki, et doğramaktan dolayı tencerenin üzerine çıkan kızıllık gibi akıtılmamış kan haram değildir; zira şayet o da akıtılmış kan gibi olsaydı, { مَسْفُوحًا } “akıtılmış” kaydı getirilmesinin bir anlamı olmazdı.

فَائِدَةٌ

Faydalı Bir Bilgi

وَقَدْ جَاءَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّ اللَّهَ أَحَلَّ لَهُ وَلِأُمَّتِهِ مَيْتَتَيْنِ وَدَمَيْنِ، أَمَّا الْمَيْتَتَانِ: فَالسَّمَكُ وَالْجَرَادُ، وَأَمَّا الدَّمَانِ: فَالْكَبِدُ وَالطِّحَالُ، وَسَيَأْتِي الْكَلَامُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ فِي الْأَنْعَامِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.

Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edildiğine göre Allah, kendisine ve ümmetine iki leşi ve iki kanı helal kılmıştır. İki leş; balık ve çekirgedir. İki kan ise; karaciğer ve dalaktır. Bu hadis hakkındaki açıklama, inşâallahu teâlâ En'âm Suresi'nde gelecektir.

وَعَنْهُ ﷺ فِي الْبَحْرِ «هُوَ الْحِلُّ مَيْتَتُهُ» أَخْرَجَهُ مَالِكٌ وَأَصْحَابُ «السُّنَنِ» وَالْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَالْبَيْهَقِيُّ وَالدَّارَقُطْنِيُّ فِي سُنَنِهِمَا، وَالْحَاكِمُ فِي «الْمُسْتَدْرَكِ» ، وَابْنُ الْجَارُودِ فِي «الْمُنْتَقَى» ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَصَحَّحَهُ التِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ خُزَيْمَةَ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالْبُخَارِيُّ.

Yine Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem deniz hakkında: «Onun leşi helaldir» buyurduğu rivayet edilmiştir. Bunu Mâlik, Sünen sahipleri, İmam Ahmed, Beyhakî ve Dârekutnî kendi Sünen'lerinde, Hâkim el-Müstedrek'te, İbnü'l-Cârûd el-Müntekā'da ve İbn Ebî Şeybe rivayet etmiş; Tirmizî, İbn Huzeyme, İbn Hibbân ve Buhârî ise sahih olduğunu belirtmişlerdir.

وَظَاهِرُ عُمُومِ هَذَا الْحَدِيثِ وَعُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: (وَطَعَامُهُ) يَدُلُّ عَلَى إِبَاحَةِ مَيْتَةِ الْبَحْرِ مُطْلَقًا، وَقَدْ ثَبَتَ عَنْهُ ﷺ فِي الْحَدِيثِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ أَنَّهُ أَكَلَ مِنَ الْعَنْبَرِ، وَهُوَ حُوتٌ أَلْقَاهُ الْبَحْرُ مَيْتًا وَقِصَّتُهُ مَشْهُورَةٌ.

Bu hadisin genel ifadesinin ve Yüce Allah'ın: { وَطَعَامُهُ } [Mâide 5/96] “ve onun yiyeceği” buyruğunun genel kapsamının zahiri, deniz leşinin mutlak olarak mubah olduğuna delalet eder. Nitekim Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem -müttefekun aleyh olan hadiste sabit olduğu üzere- denizin karaya ölü olarak attığı bir balık olan amberden yediği sabittir ve bu kıssa meşhurdur.

وَحَاصِلُ تَحْرِيرِ فِقْهِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: أَنَّ مَيْتَةَ الْبَحْرِ عَلَى قِسْمَيْنِ: قِسْمٌ لَا يَعِيشُ إِلَّا فِي الْمَاءِ، وَإِنْ أُخْرِجَ مِنْهُ مَاتَ كَالْحُوتِ، وَقِسْمٌ يَعِيشُ فِي الْبَرِّ، كَالضَّفَادِعِ وَنَحْوِهَا.

Bu meselenin fıkhî tahlilinin özeti şudur: Deniz leşi iki kısımdır: Birincisi, balık gibi sadece suda yaşayan ve sudan çıkarıldığında ölen kısım; ikincisi ise kurbağa ve benzerleri gibi karada da yaşayan kısımdır.

أَمَّا الَّذِي لَا يَعِيشُ إِلَّا فِي الْمَاءِ كَالْحُوتِ فَمَيْتَتُهُ حَلَالٌ عِنْدَ جَمِيعِ الْعُلَمَاءِ،

Balık gibi sadece suda yaşayan hayvanlara gelince; bunların leşi bütün âlimlere göre helaldir.

وَخَالَفَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ فِيمَا مَاتَ مِنْهُ فِي الْبَحْرِ، وَطَفَا عَلَى وَجْهِ الْمَاءِ فَقَالَ فِيهِ: هُوَ مَكْرُوهُ الْأَكْلِ، بِخِلَافِ مَا قَتَلَهُ إِنْسَانٌ أَوْ حَسِرَ عَنْهُ الْبَحْرُ فَمَاتَ، فَإِنَّهُ مُبَاحُ الْأَكْلِ عِنْدَهُ.

Ebû Hanîfe rahimehullâh ise bunlardan denizde [kendiliğinden] ölüp suyun yüzeyine çıkan (yüzen) konusunda farklı görüş belirtmiş ve onun hakkında: 'Yenilmesi mekruhtur' demiştir; bir insanın öldürdüğü veya denizin çekilmesiyle susuz kalıp ölen ise böyle değildir, zira bu ona göre yenmesi mubahtır.

وَأَمَّا الَّذِي يَعِيشُ فِي الْبَرِّ مِنْ حَيَوَانِ الْبَحْرِ: كَالضَّفَادِعِ وَالسُّلَحْفَاةِ وَالسَّرَطَانِ وَتُرْسِ الْمَاءِ فَقَدِ اخْتَلَفَ فِيهِ الْعُلَمَاءُ؛ فَذَهَبَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ إِلَى أَنَّ مَيْتَةَ الْبَحْرِ مِنْ ذَلِكَ كُلِّهِ مُبَاحَةُ الْأَكْلِ، وَسَوَاءٌ مَاتَ بِنَفْسِهِ أَوْ وُجِدَ طَافِيًا أَوْ بِاصْطِيَادٍ، أَوْ أُخْرِجَ حَيًّا، أَوْ أُلْقِيَ فِي النَّارِ، أَوْ دُسَّ فِي طِينٍ.

Deniz hayvanlarından karada da yaşayanlara (kurbağa, kaplumbağa, yengeç ve su kaplumbağası gibi) gelince; âlimler bu konuda ihtilaf etmişlerdir: Mâlik b. Enes, deniz leşinden olan bütün bu hayvanların yenilmesinin mubah olduğu görüşüne varmıştır; ister kendiliğinden ölmüş, ister su yüzünde bulunmuş, ister avlanmış, ister diri olarak çıkarılmış, ister ateşe atılmış, isterse çamura gömülmüş olsun fark etmez.

وَقَالَ ابْنُ نَافِعٍ، وَابْنُ دِينَارٍ: مَيْتَةُ الْبَحْرِ مِمَّا يَعِيشُ فِي الْبَرِّ نَجِسَةٌ.

İbn Nâfi' ve İbn Dînâr ise şöyle demiştir: 'Karada yaşayan deniz hayvanlarının leşi necistir.'

وَنَقَلَ ابْنُ عَرَفَةَ قَوْلًا ثَالِثًا بِالْفَرْقِ بَيْنَ أَنْ يَمُوتَ فِي الْمَاءِ، فَيَكُونُ طَاهِرًا، أَوْ فِي الْبَرِّ فَيَكُونُ نَجِسًا، وَعَزَاهُ لِعِيسَى، عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ. وَالضَّفَادِعُ الْبَحْرِيَّةُ عِنْدَ مَالِكٍ مُبَاحَةُ الْأَكْلِ، وَإِنْ مَاتَتْ فِيهِ.

İbn Afe ise üçüncü bir görüş aktararak suda ölmesi ile karada ölmesi arasında ayrım yapıldığını; suda ölürse temiz, karada ölürse necis olacağını nakletmiş ve bunu Îsâ yoluyla İbnü'l-Kāsım'a nispet etmiştir. Deniz kurbağaları ise Mâlik'e göre, suyun içinde ölmüş olsalar bile yenilmesi mubahtır.

وَفِي «الْمُدَوَّنَةِ» : وَلَا بَأْسَ بِأَكْلِ الضَّفَادِعِ وَإِنْ مَاتَتْ ; لِأَنَّهَا مِنْ صَيْدِ الْمَاءِ. اهـ.

el-Müdevvene'de şöyle geçmektedir: 'Ölmüş olsalar bile kurbağaları yemekte bir beis yoktur; çünkü onlar su avındandır.' [Alıntı sonu].

أَمَّا مَيْتَةُ الضَّفَادِعِ الْبَرِّيَّةِ فَهِيَ حَرَامٌ بِلَا خِلَافٍ بَيْنِ الْعُلَمَاءِ، وَأَظْهَرُ الْأَقْوَالِ مَنْعُ الضَّفَادِعِ مُطْلَقًا وَلَوْ ذُكِّيَتْ، لِقِيَامِ الدَّلِيلِ عَلَى ذَلِكَ، كَمَا سَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.

Kara kurbağasının leşine gelince; âlimler arasında ihtilaf olmaksızın haramdır. En zahir olan görüş ise, buna dair delil bulunduğu için boğazlansa bile kurbağanın mutlak olarak menedilmesidir; nitekim inşâallahu teâlâ gelecektir.

أَمَّا كَلْبُ الْمَاءِ وَخِنْزِيرُهُ فَالْمَشْهُورُ مِنْ مَذْهَبِ مَالِكٍ فِيهِمَا الْكَرَاهَةُ.

Su iti (su samuru) ve deniz domuzuna gelince; Mâlik'in mezhebinde bunlar hakkında meşhur olan görüş kerahettir.

قَالَ خَلِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ الْمَالِكِيُّ فِي «مُخْتَصَرِهِ» عَاطِفًا عَلَى مَا يُكْرَهُ، وَكَلْبُ مَاءٍ وَخِنْزِيرُهُ.

Mâlikî fakihi Halîl b. İshâk, Muhtasar'ında mekruh olanlara atıf yaparak: 'Su iti ve su domuzu da [mekruhtur]' demiştir.

وَقَالَ الْبَاجِيُّ: أَمَّا كَلْبُ الْبَحْرِ وَخِنْزِيرُهُ، فَرَوَى ابْنُ شَعْبَانَ أَنَّهُ مَكْرُوهٌ، وَقَالَهُ ابْنُ حَبِيبٍ.

Bâcî şöyle demiştir: 'Deniz köpeği ve deniz domuzuna gelince; İbn Şa'bân onun mekruh olduğunu rivayet etmiştir, İbn Habîb de böyle söylemiştir.'

وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ فِي «الْمُدَوَّنَةِ» : لَمْ يَكُنْ مَالِكٌ يُجِيبُنَا فِي خِنْزِيرِ الْمَاءِ بِشَيْءٍ، وَيَقُولُ: أَنْتُمْ تَقُولُونَ خِنْزِيرًا.

İbnü'l-Kāsım el-Müdevvene'de şöyle demiştir: 'Mâlik, su domuzu hakkında bize kesin bir cevap vermez ve: «Siz ona domuz diyorsunuz» derdi.'

وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: وَأَنَا أَتَّقِيهِ وَلَوْ أَكَلَهُ رَجُلٌ لَمْ أَرَهُ حَرَامًا، هَذَا هُوَ حَاصِلُ مَذْهَبِ مَالِكٍ فِي الْمَسْأَلَةِ، وَحُجَّتَهُ فِي إِبَاحَةِ مَيْتَةِ الْحَيَوَانِ الْبَحْرِيِّ كَانَ يَعِيشُ فِي الْبَرِّ أَوْ لَا.

İbnü'l-Kāsım şöyle demiştir: 'Ben ondan sakınırım; ancak bir kimse onu yese haram olduğunu söylemem.' Mâlik'in bu meseledeki mezhebinin özeti ve karada yaşasın yaşamasın deniz hayvanının leşini mubah saymadaki dayanağı şudur:

قَوْلُهُ تَعَالَى: (أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ) [٥ \ ٩٦] وَلَا طَعَامَ لَهُ غَيْرُ صَيْدِهِ إِلَّا مَيْتَتُهُ، كَمَا قَالَهُ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ، وَهُوَ الْحَقُّ وَيُؤَيِّدُهُ قَوْلُهُ ﷺ فِي الْبَحْرِ:

Yüce Allah'ın: { أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ } [Mâide 5/96] “Size deniz avı ve onun yiyeceği helal kılındı” buyruğudur. Âlimlerin çoğunluğunun belirttiği gibi, denizin avından başka yiyeceği ancak onun leşidir ve hak olan da budur. Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem deniz hakkındaki şu buyruğu da bunu desteklemektedir:

«هُوَ الطَّهُورُ مَاؤُهُ الْحِلُّ مَيْتَتُهُ» وَقَدْ قَدَّمْنَا ثُبُوتَ هَذَا الْحَدِيثِ وَفِيهِ التَّصْرِيحُ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ بِأَنَّ مَيْتَةَ الْبَحْرِ حَلَالٌ، وَهُوَ فَصْلٌ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ. وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ أَنَّ الْمُفْرَدَ إِذَا أُضِيفَ إِلَى مَعْرِفَةٍ كَانَ مِنْ صِيَغِ الْعُمُومِ. كَقَوْلِهِ: (فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ) [٢٤ \ ٦٣] ، وَقَوْلِهِ: (وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا) [١٤ \ ٣٤] .

«Onun suyu temiz, leşi helaldir». Bu hadisin sabit olduğunu daha önce belirtmiştik ve bu hadiste Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem deniz leşinin helal olduğuna dair açık ifade yer almaktadır ki bu da ihtilaf konusunu kesin biçimde çözer. Usul ilminde yerleştiği üzere, tekil isim marifeye (belirli isme) izafe edildiğinde umum (genellik) lafızlarından olur; tıpkı Yüce Allah'ın: { فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ } [Nûr 24/63] “O'nun emrine aykırı davrananlar sakınsınlar” ve: { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا } [İbrâhîm 14/34] “Eğer Allah'ın nimetini sayacak olsanız sayamazsınız” buyruklarında olduğu gibi.

وَإِلَيْهِ أَشَارَ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» بِقَوْلِهِ عَاطِفًا عَلَى صِيَغِ الْعُمُومِ: [الرَّجَزُ] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Merâkı's-Su'ûd'da umum lafızlarına atıfta bulunarak recez vezninde buna şöyle işaret etmiştir:

وَمَا مُعَرَّفًا بِأَلْ قَدْ وُجِدَا

«Harf-i tarif (el-) ile belirlenmiş olarak bulunan,

أَوْ بِإِضَافَةٍ إِلَى مُعَرَّفٍ إِذَا تَحَقَّقَ الْخُصُوصُ قَدْ نَفَى

Yahut belirlenmiş bir isme izafe edilen lafız, hususilik gerçekleşmediğinde genellik ifade eder.»

وَبِهِ نَعْلَمُ أَنَّ قَوْلَهُ ﷺ «مَيْتَتُهُ» يَعُمُّ بِظَاهِرِهِ كُلَّ مَيْتَةٍ مِمَّا فِي الْبَحْرِ.

Bununla anlıyoruz ki, Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Onun leşi» sözü, zahiriyle denizde bulunan her leşi kapsamaktadır.

وَمَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ ﵀ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ هُوَ أَنَّ مَا لَا يَعِيشُ إِلَّا فِي الْبَحْرِ فَمَيْتَتُهُ حَلَالٌ بِلَا خِلَافٍ، سَوَاءً كَانَ طَافِيًا عَلَى الْمَاءِ أَمْ لَا.

İmam Şâfiî'nin rahimehullâh bu meseledeki mezhebi ise; sadece denizde yaşayan hayvanların leşinin, ister su yüzeyinde yüzer olsun ister olmasın, ihtilafsız bir şekilde helal olduğudur.

وَأَمَّا الَّذِي يَعِيشُ فِي الْبَرِّ مِنْ حَيَوَانِ الْبَحْرِ فَأَصَحُّ الْأَقْوَالِ فِيهِ وَهُوَ الْمَنْصُوصُ عَنِ الشَّافِعِيِّ فِي «الْأُمِّ» وَ «مُخْتَصَرِ الْمُزَنِيِّ» ، وَاخْتِلَافِ الْعِرَاقِيِّينِ: أَنَّ مَيْتَتَهُ كُلَّهُ حَلَالٌ ; لِلْأَدِلَّةِ الَّتِي قَدَّمْنَا آنِفًا، وَمُقَابِلُهُ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: مَنْعُ مَيْتَةِ الْبَحْرِيِّ الَّذِي يَعِيشُ فِي الْبَرِّ مُطْلَقًا.

Deniz hayvanlarından karada da yaşayanlara gelince; bu konudaki görüşlerin en sahihi ve Şâfiî'den el-Ümm'de, Muhtasaru'l-Müzenî'de ve İhtilâfü'l-Irâkıyyîn'de açıkça nakledilen şudur: Az önce sunduğumuz delillerden ötürü bunların hepsinin leşi helaldir. Bunun karşısında iki görüş daha vardır: Birincisi: Karada da yaşayan deniz hayvanının leşini mutlak olarak yasaklamak.

الثَّانِي: التَّفْصِيلُ بَيْنَ مَا يُؤْكَلُ نَظِيرُهُ فِي الْبَرِّ، كَالْبَقَرَةِ وَالشَّاةِ فَتُبَاحُ مَيْتَةُ الْبَحْرِيِّ مِنْهُ، وَبَيْنَ مَا لَا يُؤْكَلُ نَظِيرُهُ فِي الْبَرِّ كَالْخِنْزِيرِ وَالْكَلْبِ فَتُحْرَمُ مَيْتَةُ الْبَحْرِيِّ مِنْهُ، وَلَا يَخْفَى أَنَّ حُجَّةَ الْأَوَّلِ أَظْهَرُ لِعُمُومِ قَوْلِهِ ﷺ: «الْحِلُّ مَيْتَتُهُ» وَقَوْلِهِ تَعَالَى: (وَطَعَامُهُ) كَمَا تَقَدَّمَ.

İkincisi ise: Karadaki benzeri yenen (sığır ve koyun gibi) hayvanlar ile benzeri yenmeyen (domuz ve köpek gibi) hayvanlar arasında ayrım yapmaktır; benzeri yenenlerin denizdeki türünün leşi helal, benzeri yenmeyenlerin denizdeki türünün leşi ise haram olur. Gizli değildir ki, daha önce geçtiği üzere Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Onun leşi helaldir» buyruğunun ve Yüce Allah'ın: { وَطَعَامُهُ } [Mâide 5/96] “ve onun yiyeceği” ayetinin umum ifade etmesi sebebiyle birinci görüşün delili daha zahirdir.

وَأَمَّا مَذْهَبُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ ﵀ فَهُوَ أَنْ كُلَّ مَا لَا يَعِيشُ إِلَّا فِي الْمَاءِ فَمَيْتَتُهُ حَلَالٌ، وَالطَّافِي مِنْهُ وَغَيْرُهُ سَوَاءٌ، وَأَمَّا مَا يَعِيشُ فِي الْبَرِّ مِنْ حَيَوَانِ الْبَحْرِ فَمَيْتَتُهُ عِنْدَهُ حَرَامٌ، فَلَا بُدَّ مِنْ ذَكَاتِهِ إِلَّا مَا لَا دَمَ فِيهِ، كَالسَّرَطَانِ فَإِنَّهُ يُبَاحُ عِنْدَهُ مِنْ غَيْرِ ذَكَاةٍ، وَاحْتَجَّ لِعَدَمِ إِبَاحَةِ مَيْتَةِ مَا يَعِيشُ فِي الْبَرِّ ; بِأَنَّهُ حَيَوَانٌ يَعِيشُ فِي الْبَرِّ لَهُ نَفْسٌ سَائِلَةٌ فَلَمْ يَبُحْ بِغَيْرِ ذَكَاةٍ، كَالطَّيْرِ. وَحَمَلَ الْأَدِلَّةَ الَّتِي ذَكَرْنَا عَلَى خُصُوصِ مَا لَا يَعِيشُ إِلَّا فِي الْبَحْرِ. اهـ.

İmam Ahmed'in rahimehullâh mezhebine gelince; sadece suda yaşayan her canlının leşi helaldir, su yüzünde yüzenle diğerleri birdir. Ancak deniz hayvanlarından karada da yaşayanların leşi ona göre haramdır ve -kan akıtıcı damarı olmayan yengeç gibi hayvanlar müstesna- mutlaka boğazlanması gerekir; zira yengeç ona göre boğazlanmaksızın mubahtır. Karada yaşayanların leşinin mubah olmamasına dair delil olarak; onun karada yaşayan ve akıcı kanı olan bir hayvan olduğunu, dolayısıyla kuş gibi boğazlanmadan helal olmayacağını öne sürmüştür. Zikrettiğimiz delilleri ise sadece denizde yaşayanlara tahsis etmiştir. [Alıntı sonu].

وَكَلْبُ الْمَاءِ عِنْدَهُ إِذَا ذُكِّيَ حَلَالٌ، وَلَا يُخْفَى أَنَّ تَخْصِيصَ الْأَدِلَّةِ الْعَامَّةِ يَحْتَاجُ

Ona göre su iti (su samuru) boğazlandığı takdirde helaldir. Şurası gizli değildir ki, genel delilleri tahsis etmek

إِلَى نَصٍّ، فَمَذْهَبُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ أَظْهَرُ دَلِيلًا، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

bir nassa ihtiyaç duyar; bu sebeple delil yönünden Mâlik ve Şâfiî'nin mezhebi daha zahirdir. Doğrusunu en iyi Yüce Allah bilir.

وَمَذْهَبُ الْإِمَامِ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ أَنَّ كُلَّ مَا يَعِيشُ فِي الْبَرِّ لَا يُؤْكَلُ الْبَحْرِيُّ مِنْهُ أَصْلًا ; لِأَنَّهُ مُسْتَخْبَثٌ، وَأَمَّا مَا لَا يَعِيشُ إِلَّا فِي الْبَحْرِ وَهُوَ الْحُوتُ بِأَنْوَاعِهِ فَمَيْتَتُهُ عِنْدَهُ حَلَالٌ، إِلَّا إِذَا مَاتَ حَتْفَ أَنْفِهِ فِي الْبَحْرِ وَطَفَا عَلَى وَجْهِ الْمَاءِ، فَإِنَّهُ يُكْرَهُ أَكْلُهُ عِنْدَهُ، فَمَا قَتَلَهُ إِنْسَانٌ، أَوْ حَسَرَ عَنْهُ الْبَحْرُ فَمَاتَ؛ حَلَالٌ عِنْدَهُ، بِخِلَافِ الطَّافِي عَلَى وَجْهِ الْمَاءِ، وَحُجَّتُهُ فِيمَا يَعِيشُ فِي الْبَرِّ مِنْهُ: أَنَّهُ مُسْتَخْبَثٌ، وَاللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: (وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ) [٧ \ ١٥٧] وَحُجَّتُهُ فِي كَرَاهَةِ السَّمَكِ الطَّافِي مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ فِي «سُنَنِهِ» : حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبَدَةَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمٍ الطَّائِفِيُّ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أُمَيَّةَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَا أَلْقَى الْبَحْرُ أَوْ جَزَرَ عَنْهُ فَكُلُوهُ، وَمَا مَاتَ فِيهِ وَطَفَا فَلَا تَأْكُلُوهُ» اهـ.

İmam Ebû Hanîfe'nin rahimehullâh mezhebine gelince; karada yaşayan hayvanların denizdeki türleri habîs (pis/tiksindirici) olduğu için asla yenmez. Sadece denizde yaşayan balık türlerine gelince; denizde kendi eceliyle ölüp suyun yüzüne çıkmış olmadıkça bunların leşi ona göre helaldir; zira su yüzünde yüzen balığı yemek ona göre mekruhtur. Bir insanın öldürdüğü yahut denizin çekilmesiyle ölen balık ise ona göre helaldir, su yüzünde yüzen böyle değildir. Karada yaşayan türler konusundaki delili; onların pis/tiksindirici olmasıdır; zira Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ } [A'râf 7/157] “ve onlara pis şeyleri haram kılar”. Su yüzünde yüzen balığın mekruhluğu hususundaki delili ise Ebû Dâvûd'un Sünen'inde rivayet ettiği şu hadistir: Bize Ahmed b. Abdeh rivayet etti, bize Yahyâ b. Süleym et-Tâifî rivayet etti, bize İsmâil b. Ümeyye, Ebü'z-Zübeyr'den, o da Câbir b. Abdullah'tan rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Denizin dışarı attığını veya suyun çekilmesiyle açıkta bıraktığını yiyin; denizde ölüp de su üstüne çıkanı ise yemeyin». [Alıntı sonu].

قَالَ أَبُو دَاوُدَ: رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، وَأَيُّوبُ، وَحَمَّادٌ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ أَوْقَفُوهُ عَلَى جَابِرٍ. وَقَدْ أُسْنِدَ هَذَا الْحَدِيثُ أَيْضًا مِنْ وَجْهٍ ضَعِيفٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. اهـ.

Ebû Dâvûd demiştir ki: 'Bu hadisi Süfyân es-Sevrî, Eyyûb ve Hammâd, Ebü'z-Zübeyr'den rivayet etmiş ve Câbir'in sözü olarak mevruf kılmışlardır. Bu hadis ayrıca zayıf bir tarikle İbn Ebî Zi'b'den, o Ebü'z-Zübeyr'den, o Câbir'den, o da Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem merfû olarak isnad edilmiştir.' [Alıntı sonu].

وَأَجَابَ الْجُمْهُورُ عَنِ الِاحْتِجَاجِ الْأَوَّلِ بِأَنَّ أَلْفَاظَ النُّصُوصِ عَامَّةٌ فِي مَيْتَةِ الْبَحْرِ، وَأَنَّ تَخْصِيصَ النَّصِّ الْعَامِّ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ دَلِيلٍ مِنْ كِتَابٍ أَوْ سُنَّةٍ يَدُلُّ عَلَى التَّخْصِيصِ، كَمَا تَقَدَّمَ.

Âlimlerin çoğunluğu, ilk delil getirmeye şöyle cevap vermiştir: Nassan gelen lafızlar deniz leşi konusunda geneldir; genel nassın tahsis edilmesi için ise, daha önce geçtiği gibi Kitap veya Sünnet'ten tahsise delalet eden bir delil bulunması zorunludur.

وَمُطْلَقُ ادِّعَاءِ أَنَّهُ خَبِيثٌ لَا يَرُدُّ بِهِ عُمُومَ الْأَدِلَّةِ الصَّرِيحَةِ فِي عُمُومِ مَيْتَةِ الْبَحْرِ، وَعَنِ الِاحْتِجَاجِ الثَّانِي بِتَضْعِيفِ حَدِيثِ جَابِرٍ الْمَذْكُورِ.

Kuru bir habis (pis) olma iddiasıyla, deniz leşinin genelliği hususundaki açık delillerin umumu reddedilemez. İkinci delil getirmeye ise, adı geçen Câbir hadisinin zayıflığı belirtilerek cevap verilmiştir.

قَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» مَا نَصُّهُ: وَأَمَّا الْجَوَابُ عَنْ حَدِيثِ جَابِرٍ الَّذِي احْتَجَّ بِهِ الْأَوَّلُونَ، فَهُوَ أَنَّهُ حَدِيثٌ ضَعِيفٌ بِاتِّفَاقِ الْحُفَّاظِ، لَا يَجُوزُ الِاحْتِجَاجُ بِهِ لَوْ لَمْ يُعَارِضْهُ شَيْءٌ، فَكَيْفَ وَهُوَ مُعَارَضٌ بِمَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ دَلَائِلِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، وَأَقَاوِيلِ الصَّحَابَةِ ﵃ الْمُنْتَشِرَةِ؟

Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de aynen şöyle demiştir: 'Öncekilerin delil getirdiği Câbir hadisine verilecek cevaba gelince; bu hadis hâfızların ittifakıyla zayıftır. Kendisine zıt bir delil bulunmasaydı bile onunla delil getirilmesi caiz olmazdı; kaldı ki zikrettiğimiz Kitap, Sünnet ve sahâbenin radıyallâhu anhüm yaygın görüşleriyle çelişmektedir!'

وَهَذَا الْحَدِيثُ مِنْ رِوَايَةِ يَحْيَى بْنُ سُلَيْمٍ الطَّائِفِيِّ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أُمَيَّةَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ.

Bu hadis, Yahyâ b. Süleym et-Tâifî'nin İsmâil b. Ümeyye'den, onun Ebü'z-Zübeyr'den, onun da Câbir'den rivayetidir.

قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: يَحْيَى بْنُ سُلَيْمٍ الطَّائِفِيُّ كَثِيرُ الْوَهْمِ سَيِّئُ الْحِفْظِ، قَالَ: وَقَدْ رَوَاهُ

Beyhakî demiştir ki: 'Yahyâ b. Süleym et-Tâifî çok vehmeden ve hıfzı zayıf olan biridir.' Devamında şöyle demiştir: 'Bunu

غَيْرُهُ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أُمَيَّةَ مَوْقُوفًا عَلَى جَابِرٍ قَالَ: وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ: سَأَلْتُ الْبُخَارِيَّ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ، فَقَالَ: لَيْسَ هُوَ بِمَحْفُوظٍ، وَيُرْوَى عَنْ جَابِرٍ خِلَافُهُ قَالَ: وَلَا أَعْرِفُ لِأَثَرِ ابْنِ أُمَيَّةَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ شَيْئًا.

başkası İsmâil b. Ümeyye'den, Câbir'in sözü olarak (mevkuf) rivayet etmiştir.' Beyhakî devamla der ki: 'Tirmizî şöyle demiştir: Buhârî'ye bu hadisi sordum; o da: «Mahfuz değildir, Câbir'den bunun aksi rivayet edilmektedir» dedi ve ekledi: «İbn Ümeyye'nin Ebü'z-Zübeyr'den yaptığı rivayete dair sahih bir şey bilmiyorum».'

قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: وَقَدْ رَوَاهُ أَيْضًا يَحْيَى بْنُ أَبِي أُنَيْسَةَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ مَرْفُوعًا، وَيَحْيَى بْنُ أَبِي أُنَيْسَةَ مَتْرُوكٌ لَا يُحْتَجُّ بِهِ، قَالَ: وَرَوَاهُ عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ وَهْبِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنْ جَابِرٍ مَرْفُوعًا، وَعَبْدُ الْعَزِيزِ ضَعِيفٌ لَا يُحْتَجُّ بِهِ، قَالَ: وَرَوَاهُ بَقِيَّةُ بْنُ الْوَلِيدِ، عَنِ الْأَوْزَاعِيِّ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ مَرْفُوعًا، وَلَا يُحْتَجُّ بِمَا يَنْفَرِدُ بِهِ بَقِيَّةُ، فَكَيْفَ بِمَا يُخَالِفُ؟ قَالَ: وَقَوْلُ الْجَمَاعَةِ مِنَ الصَّحَابَةِ عَلَى خِلَافِ قَوْلِ جَابِرٍ مَعَ مَا رَوَيْنَاهُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ فِي الْبَحْرِ: «هُوَ الطَّهُورُ مَاؤُهُ الْحِلُّ مَيْتَتُهُ» اهـ.

Beyhakî demiştir ki: 'Bunu ayrıca Yahyâ b. Ebî Üneyse, Ebü'z-Zübeyr'den merfû olarak rivayet etmiştir; oysa Yahyâ b. Ebî Üneyse metrûk olup onunla delil getirilmez.' Devamla der ki: 'Bunu Abdülazîz b. Ubeydillâh, Vehb b. Keysân'dan, o da Câbir'den merfû olarak rivayet etmiştir; oysa Abdülazîz zayıftır, onunla delil getirilmez.' Devamla der ki: 'Bunu Bakıyye b. Velîd, Evzâî'den, o Ebü'z-Zübeyr'den, o da Câbir'den merfû olarak rivayet etmiştir; oysa Bakıyye'nin tek kaldığı rivayetle delil getirilmez, nerede kaldı ki [sahih rivayetlere] muhalif olsun?' Devamla der ki: 'Sahâbe cemaatinin görüşü, Câbir'in bu sözünün aksinedir; nitekim Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem deniz hakkında: «Onun suyu temiz, leşi helaldir» buyurduğunu rivayet etmiş bulunmaktayız.' [Alıntı sonu].

وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ فِي «السُّنَنِ الْكُبْرَى» فِي بَابِ «مَنْ كَرِهَ أَكْلَ الطَّافِي» مَا نَصُّهُ: أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ الْحَارِثِ الْفَقِيهُ، أَنْبَأَنَا عَلِيُّ بْنُ عُمَرَ الْحَافِظُ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ فَيْرُوزَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْحَسَّانِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ ﵁ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ: «مَا ضَرَبَ بِهِ الْبَحْرُ، أَوْ جَزَرَ عَنْهُ، أَوْ صِيدَ فِيهِ فَكُلْ، وَمَا مَاتَ فِيهِ، ثُمَّ طَفَا فَلَا تَأْكُلْ» وَبِمَعْنَاهُ رَوَاهُ أَبُو أَيُّوبَ السَّخْتِيَانِيُّ، وَابْنُ جُرَيْجٍ، وَزُهَيْرُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، وَحَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، وَغَيْرُهُمْ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ مَوْقُوفًا، وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْوَلِيدِ الْعَدَنِيُّ، وَأَبُو عَاصِمٍ، وَمُؤَمَّلُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، وَغَيْرُهُمْ عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ مَوْقُوفًا، وَخَالَفَهُمْ أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ فَرَوَاهُ عَنِ الثَّوْرِيِّ مَرْفُوعًا وَهُوَ وَاهِمٌ فِيهِ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ بْنُ عَبْدَانَ، أَنْبَأَ سُلَيْمَانُ بْنُ أَحْمَدَ اللَّخْمِيُّ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ إِسْحَاقَ الْأَصْبَهَانِيُّ، حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «إِذَا طَفَا السَّمَكُ عَلَى الْمَاءِ فَلَا تَأْكُلْهُ، وَإِذَا جَزَرَ عَنْهُ الْبَحْرُ فَكُلْهُ، وَمَا كَانَ عَلَى حَافَّتِهِ فَكُلْهُ» قَالَ سُلَيْمَانُ: لَمْ يَرْفَعْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ سُفْيَانَ إِلَّا أَبُو أَحْمَدَ، ثُمَّ ذَكَرَ الْبَيْهَقِيُّ بَعْدَ هَذَا الْكَلَامِ حَدِيثَ أَبِي دَاوُدَ الَّذِي قَدَّمْنَا، وَالْكَلَامُ الَّذِي نَقَلْنَاهُ عَنِ النَّوَوِيِّ.

Beyhakî es-Sünenü'l-Kübrâ'da 'Su Yüzünde Yüzen Balığı Yemeyi Mekruh Görenler' bâbında aynen şöyle demiştir: Bize Ebû Bekr b. el-Hâris el-Fakîh haber verdi, bize Hafız Ali b. Ömer bildirdi, bize Muhammed b. İbrâhim b. Feyrûz rivayet etti, bize Muhammed b. İsmâil el-Hassânî rivayet etti, bize İbn Nümeyr rivayet etti, bize Ubeydullâh b. Ömer, Ebü'z-Zübeyr'den rivayet etti; o Câbir'in radıyallâhu anh şöyle dediğini nakletti: «Denizin kıyıya attığını veya suyun çekilerek açıkta bıraktığını yahut içinde avlananı ye; denizde ölüp sonra suyun yüzüne çıkanı ise yeme». Bu anlamda Ebû Eyyûb es-Sahtiyânî, İbn Cüreyc, Züheyr b. Muâviye, Hammâd b. Seleme ve başkaları Ebü'z-Zübeyr'den, o da Câbir'den mevkuf olarak rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk, Abdullah b. el-Velîd el-Adenî, Ebû Âsım, Müemmel b. İsmâil ve başkaları da Süfyân es-Sevrî'den mevkuf olarak rivayet etmişlerdir. Ebû Ahmed ez-Zübeyrî ise onlara muhalefet ederek bunu Sevrî'den merfû olarak rivayet etmiştir ki o bu rivayetinde vehme düşmüştür. Bize Ebu'l-Hasen b. Abdân haber verdi, bize Süleymân b. Ahmed el-Lahmî bildirdi, bize Ali b. İshâk el-Asbahânî rivayet etti, bize Nasr b. Ali rivayet etti, bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî rivayet etti, bize Süfyân, Ebü'z-Zübeyr'den, o Câbir'den, o da Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etti; şöyle buyurdu: «Balık suyun yüzüne çıktığı zaman onu yeme; denizin suyunun çekilerek bıraktığını ise ye; sahilinde olanı da ye». Süleymân demiştir ki: 'Bu hadisi Sevrî'den Ebû Ahmed'den başkası merfû kılmamıştır.' Ardından Beyhakî bu sözden sonra az önce sunduğumuz Ebû Dâvûd'un hadisini ve Nevevî'den naklettiğimiz sözü zikretmiştir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ - فَتَحَصَّلَ: أَنَّ حَدِيثَ جَابِرٍ فِي النَّهْيِ عَنْ أَكْلِ السَّمَكِ الطَّافِي ذَهَبَ كَثِيرٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ إِلَى تَضْعِيفِهِ وَعَدَمِ الِاحْتِجَاجِ بِهِ. وَحَكَى النَّوَوِيُّ اتِّفَاقَ الْحُفَّاظِ عَلَى ضَعْفِهِ كَمَا قَدَّمْنَا عَنْهُ، وَحَكَمُوا بِأَنَّ وَقْفَهُ عَلَى جَابِرٍ أَثْبَتُ. وَإِذَنْ فَهُوَ قَوْلُ صَحَابِيٍّ مُعَارَضٌ بِأَقْوَالِ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ مِنْهُمْ: أَبُو بَكْرٍ الصَّدِّيقُ ﵁ -

Bu eseri kaleme alan [Şinkîtî] -Allah onu bağışlasın- der ki: Netice olarak; su yüzünde yüzen balığın yenilmesinin yasaklanmasına dair Câbir hadisini birçok âlim zayıf saymış ve onunla delil getirilemeyeceğini belirtmiştir. Nevevî de az önce kendisinden naklettiğimiz üzere hâfızların bu hadisin zayıflığı üzerinde ittifak ettiklerini nakletmiş ve hadisin Câbir'in kendi sözü (mevkuf) olmasının daha sabit olduğuna hükmetmişlerdir. Dolayısıyla bu durum, Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh başta olmak üzere bir grup sahâbînin sözlerine karşıt olan bir sahâbî sözü konumundadır -

وَبِالْآيَةِ وَالْحَدِيثِ الْمُتَقَدِّمَيْنِ. وَقَدْ يَظْهَرُ لِلنَّاظِرِ أَنَّ صِنَاعَةَ عِلْمِ الْحَدِيثِ وَالْأُصُولِ لَا تَقْتَضِي الْحُكْمَ بَرَدِّ حَدِيثِ جَابِرٍ الْمَذْكُورِ ; لِأَنَّ رَفْعَهُ جَاءَ مِنْ طُرُقٍ مُتَعَدِّدَةٍ وَبَعْضِهَا صَحِيحٌ، فَرِوَايَةُ أَبِي دَاوُدَ لَهُ مَرْفُوعًا الَّتِي قَدَّمْنَا ضَعَّفُوهَا بِأَنَّ فِي إِسْنَادِهَا يَحْيَى بْنَ سُلَيْمٍ الطَّائِفِيَّ، وَأَنَّهُ سَيِّئُ الْحِفْظِ.

ve yukarıda geçen ayet ile hadise de muhaliftir. İnceleyen bir kimseye hadis ve usul ilminin kaideleri gereğince, adı geçen Câbir hadisinin bütünüyle reddedilmesini gerektirmediği de zahir olabilir; zira onun merfû oluşu birden çok tarikten gelmiştir ve bunların bir kısmı sahihtir. Ebû Dâvûd'un daha önce zikrettiğimiz merfû rivayetini; isnadında Yahyâ b. Süleym et-Tâifî bulunduğu ve onun hıfzının zayıf olduğu gerekçesiyle zayıf saymışlardır.

وَقَدْ رَوَاهُ غَيْرُهُ مَرْفُوعًا مَعَ أَنَّ يَحْيَى بْنَ سُلَيْمٍ الْمَذْكُورَ مِنْ رِجَالِ الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ فِي «صَحِيحَيْهِمَا» ، وَرِوَايَةُ أَبِي أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيِّ لَهُ عَنِ الثَّوْرِيِّ مَرْفُوعًا عِنْدَ الْبَيْهَقِيِّ وَالدَّارْقُطْنِيِّ، ضَعَّفُوهَا بِأَنَّهُ وَاهِمٌ فِيهَا، قَالُوا: خَالَفَهُ فِيهَا وَكِيعٌ وَغَيْرُهُ، فَرَوَوْهُ عَنِ الثَّوْرِيِّ مَوْقُوفًا.

Oysa zikri geçen Yahyâ b. Süleym, Buhârî ve Müslim'in Sahîh'lerindeki râvilerden olmasına rağmen, onu merfû olarak başkaları da rivayet etmiştir. Ebû Ahmed ez-Zübeyrî'nin Beyhakî ve Dârekutnî nezdinde Sevrî'den merfû olarak yaptığı rivayeti de, onun bu rivayette vehme düştüğünü ileri sürerek zayıf saymışlar; Vekî' ve başkalarının ona muhalefet ederek bunu Sevrî'den mevkuf olarak rivayet ettiklerini söylemişlerdir.

وَمَعْلُومٌ أَنَّ أَبَا أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيَّ الْمَذْكُورَ وَهُوَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ بْنِ عَمْرِو بْنِ دِرْهَمٍ الْأَسْدِيُّ ثِقَةٌ ثَبَتٌ، وَإِنْ قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّقْرِيبِ» : إِنَّهُ قَدْ يُخْطِئُ فِي حَدِيثِ الثَّوْرِيِّ فَهَاتَانِ الرِّوَايَتَانِ بِرَفْعِهِ تُعَضِّدَانِ بِرِوَايَةِ بَقِيَّةِ بْنِ الْوَلِيدِ لَهُ مَرْفُوعًا عِنْدَ الْبَيْهَقِيِّ وَغَيْرِهِ، وَبَقِيَّةُ الْمَذْكُورُ مِنْ رِجَالِ مُسْلِمٍ فِي «صَحِيحِهِ» وَإِنْ تَكَلَّمَ فِيهِ كَثِيرٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ. وَيَعْتَضِدُ ذَلِكَ أَيْضًا بِرِوَايَةِ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ لَهُ، عَنْ وَهْبِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ مَرْفُوعًا.

Malumdur ki adı geçen Ebû Ahmed ez-Zübeyrî -ki o Muhammed b. Abdillâh b. ez-Zübeyr b. Amr b. Dirhem el-Esedî'dir- sika ve sebt (sağlam) bir râvidir; her ne kadar İbn Hacer et-Takrîb'de onun Sevrî'nin hadislerinde hata edebildiğini söylemişse de. Hadisi merfû kılan bu iki rivayet, Beyhakî ve başkaları nezdinde Bakıyye b. el-Velîd'in merfû rivayetiyle desteklenmektedir. Adı geçen Bakıyye, -her ne kadar birçok âlim kendisi hakkında tenkitte bulunmuşsa da- Müslim'in Sahîh'indeki râvilerdendir. Bu durum ayrıca, Abdülazîz b. Ubeydillâh'ın Vehb b. Keysân'dan, onun Ebü'z-Zübeyr'den, onun da Câbir'den yaptığı merfû rivayetle de güç kazanmaktadır.

وَرِوَايَةُ يَحْيَى بْنِ أَبِي أُنَيْسَةَ لَهُ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ مَرْفُوعًا، وَإِنْ كَانَ عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ، وَيَحْيَى بْنُ أَبِي أُنَيْسَةَ الْمَذْكُورَانِ ضَعِيفَيْنِ؛ لِاعْتِضَادِ رِوَايَتِهِمَا بِرِوَايَةِ الثِّقَةِ، وَيَعْتَضِدُ ذَلِكَ أَيْضًا بِرِوَايَةِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ لَهُ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ مَرْفُوعًا عِنْدَ التِّرْمِذِيِّ وَغَيْرِهِ، فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ لَا يَنْبَغِي أَنْ يُحْكُمَ عَلَى حَدِيثِ جَابِرٍ الْمَذْكُورِ بِأَنَّهُ غَيْرُ ثَابِتٍ ; لِمَا رَأَيْتَ مِنْ طُرُقِ الرَّفْعِ الَّتِي رُوِيَ بِهَا وَبَعْضِهَا صَحِيحٌ، كَرِوَايَةِ أَبِي أَحْمَدَ الْمَذْكُورَةِ، وَالرَّفْعُ زِيَادَةٌ، وَزِيَادَةُ الْعَدْلِ مَقْبُولَةٌ.

Ve Yahyâ b. Ebî Üneyse'nin Ebü'z-Zübeyr'den, onun da Câbir'den yaptığı merfû rivayetidir. Her ne kadar zikri geçen Abdülazîz b. Ubeydillâh ile Yahyâ b. Ebî Üneyse zayıf râviler olsalar da, onların rivayetleri sika râvinin rivayetiyle destek bulmaktadır. Bu durum ayrıca, Tirmizî ve başkaları nezdinde İbn Ebî Zi'b'in Ebü'z-Zübeyr'den, onun da Câbir'den merfû olarak naklettiği rivayetle de güç kazanmaktadır. Zahir olan şudur ki, zikredilen merfû tarikleri gördükten sonra -ve zikri geçen Ebû Ahmed'in rivayeti gibi bunların bazısı sahih iken- Câbir'in bu hadisi hakkında «sabit değildir» hükmü verilmemelidir. Merfû kılmak bir ziyadedir [ek bilgidir] ve âdil râvinin ziyadesi makbuldür.

قَالَ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» : [الرَّجَزُ]

Merâkı’s-Su‘ûd adlı eserde [recez bahrinde] şöyle denilmiştir:

وَالرَّفْعُ وَالْوَصْلُ وَزِيدَ اللَّفْظُ ... مَقْبُولَةٌ عِنْدَ إِمَامِ الْحِفْظِ

[Hadisi] merfû ve mevsûl kılmak ile lafızdaki fazlalık, / Hıfz imamının [hadis otoritelerinin] nezdinde makbuldür.

إِلَخْ. . . نَعَمْ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: هُوَ مُعَارَضٌ بِمَا هُوَ أَقْوَى مِنْهُ ; لِأَنَّ عُمُومَ قَوْلِهِ تَعَالَى: (أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ) ، وَقَوْلِهِ ﷺ فِي الْبَحْرِ: «هُوَ الطَّهُورُ مَاؤُهُ، الْحِلُّ مَيْتَتُهُ» أَقْوَى مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ هَذَا، وَيُؤَيِّدُ ذَلِكَ اعْتِضَادُهُ بِالْقِيَاسِ ; لِأَنَّهُ لَا فَرْقَ فِي الْقِيَاسِ بَيْنَ الطَّافِي وَغَيْرِهِ. وَقَدْ يُجَابُ عَنْ هَذَا بِأَنَّهُ لَا يَتَعَارَضُ عَامٌّ وَخَاصٌّ،

ilâ âhirihî... Evet, bir kimsenin şöyle demesi mümkündür: Bu hadis, kendisinden daha kuvvetli olan delillerle tearuz halindedir; zira Yüce Allah'ın: {(أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ)} “Size deniz avı ve onu yemek helal kılındı” buyruğunun umumiyeti ile Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem deniz hakkında buyurduğu: «Onun suyu temiz, ölüsü helaldir» hadisi, bu Câbir hadisinden daha kuvvetlidir. Bunu, kıyasla desteklenmiş olması da teyit eder; zira kıyasa göre [deniz üstüne] vuran ile diğerleri arasında hiçbir fark yoktur. Buna şöyle cevap verilebilir: Âmm ile hâss tearuz etmez (çatışmaz),

وَحَدِيثُ جَابِرٍ فِي خُصُوصِ الطَّافِي فَهُوَ مُخَصِّصٌ لِعُمُومِ أَدِلَّةِ الْإِبَاحَةِ.

Câbir hadisi ise bizzat su yüzüne vuran [ölü balık] hakkındadır; dolayısıyla mubahlık bildiren delillerin umumunu tahsis etmektedir [özelleştirmektedir].

فَالدَّلِيلُ عَلَى كَرَاهَةِ أَكْلِ السَّمَكِ الطَّافِي لَا يَخْلُو مِنْ بَعْضِ قُوَّةٍ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. وَالْمُرَادُ بِالسَّمَكِ الطَّافِي هُوَ الَّذِي يَمُوتُ فِي الْبَحْرِ، فَيَطْفُو عَلَى وَجْهِ الْمَاءِ وَكُلُّ مَا عَلَا عَلَى وَجْهِ الْمَاءِ، وَلَمْ يَرْسُبْ فِيهِ تُسَمِّيهِ الْعَرَبُ طَافِيًا. وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَوَاحَةَ ﵁: [الْوَافِرُ]

Böylece su yüzüne vuran balığın yenilmesinin mekruh olduğuna dair delil, bir dereceye kadar kuvvetten hali değildir; en doğrusunu Yüce Allah bilir. Su yüzüne vuran (tâfî) balıktan kasıt; denizde ölüp suyun yüzüne çıkan balıktır. Suyun yüzüne çıkan ve batmayan her şeye Araplar «tâfî» adını verirler. Abdullah b. Revâha'nın radıyallâhu anh [vâfir bahrindeki] şu sözü de bu kabildendir:

وَأَنَّ الْعَرْشَ فَوْقَ الْمَاءِ طَافٍ ... وَفَوْقَ الْعَرْشِ رَبُّ الْعَالَمِينَ

Ve muhakkak ki Arş suyun üzerinde yüzmektedir, / Ve Arş'ın üzerinde de âlemlerin Rabbi vardır.

وَيُحْكَى فِي نَوَادِرِ الْمَجَانِينِ أَنَّ مَجْنُونًا مَرَّ بِهِ جَمَاعَةٌ مِنْ بَنِي رَاسِبٍ، وَجَمَاعَةٌ مِنْ بَنِي طُفَاوَةَ يَخْتَصِمُونَ فِي غُلَامٍ، فَقَالَ لَهُمُ الْمَجْنُونُ: أَلْقُوا الْغُلَامَ فِي الْبَحْرِ فَإِنْ رَسَبَ فِيهِ فَهُوَ مِنْ بَنِي رَاسِبٍ، وَإِنْ طَفَا عَلَى وَجْهِهِ فَهُوَ مِنْ بَنِي طُفَاوَةَ.

Mecnunların [akıl hastalarının] latifeleri arasında şöyle bir olay anlatılır: Benî Râsib kabilesinden bir grup ile Benî Tufâve kabilesinden bir grup, bir çocuk hakkında tartışarak bir mecnunun yanından geçerler. Mecnun onlara şöyle der: «Çocuğu denize atın; şayet dibe batarsa (resebe) Benî Râsib'dendir, yok eğer su yüzünde yüzerse (tafâ) Benî Tufâve'dendir.»

وَقَالَ الْبُخَارِيُّ فِي «صَحِيحِهِ» بَابُ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: (أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ مَتَاعًا لَكُمْ) [٥ \ ٩٦] . قَالَ عُمَرُ: صَيْدُهُ مَا اصْطِيدَ، وَطَعَامُهُ مَا رَمَى بِهِ.

Buhârî Sahîh'inde şöyle demiştir: «Yüce Allah'ın: {(أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ مَتَاعًا لَكُمْ)} “Hem size hem de yolculara bir geçimlik olmak üzere deniz avı ve onu yemek size helal kılındı” [el-Mâide 5/96] buyruğu babı.» Ömer [b. el-Hattâb] şöyle demiştir: «Onun avı (sayduhû), avlanan şeydir; yiyeceği (taâmuhû) ise [denizin karaya] attığı şeydir.»

وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: الطَّافِي حَلَالٌ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: طَعَامُهُ مَيْتَتُهُ إِلَّا مَا قَذُرَتْ مِنْهَا، وَالْجَرِّيُّ لَا تَأْكُلُهُ الْيَهُودُ وَنَحْنُ نَأْكُلُهُ.

Ebû Bekir şöyle demiştir: «[Su yüzüne] vuran helaldir.» İbn Abbâs ise şöyle demiştir: «Onun yiyeceği, iğrendiğin müstesna olmak üzere onun ölüsüdür. Cerrî balığını Yahudiler yemez, fakat biz yeriz.»

وَقَالَ شُرَيْحٌ صَاحِبُ النَّبِيِّ ﷺ: كُلُّ شَيْءٍ فِي الْبَحْرِ مَذْبُوحٌ، وَقَالَ عَطَاءٌ: أَمَّا الطَّيْرُ فَأَرَى أَنْ نَذْبَحَهُ.

Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından olan Şüreyh şöyle demiştir: «Denizdeki her şey boğazlanmış [hükmünde]dir.» Atâ ise: «Kuşa gelince, onun boğazlanması gerektiği görüşündeyim» demiştir.

وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: قُلْتُ لِعَطَاءٍ: صَيْدُ الْأَنْهَارِ وَقِلَاتُ السَّيْلِ أَصَيْدُ بَحْرٍ هُوَ؟ قَالَ: نَعَمْ، ثُمَّ تَلَا: (هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ سَائِغٌ شَرَابُهُ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ وَمِنْ كُلٍّ تَأْكُلُونَ لَحْمًا طَرِيًّا) [٣٥ \ ١٢] وَرَكِبَ الْحَسَنُ عَلَى سَرْجٍ مِنْ جُلُودِ كِلَابِ الْمَاءِ. وَقَالَ الشَّعْبِيُّ: لَوْ أَنَّ أَهْلِي أَكَلُوا الضَّفَادِعَ لَأَطْعَمْتُهُمْ. وَلَمْ يَرَ الْحَسَنُ بِالسُّلَحْفَاةِ بَأْسًا.

İbn Cüreyc dedi ki: Atâ'ya: «Nehir avı ile sel birikintilerindeki balıklar deniz avı sayılır mı?» diye sordum. O: «Evet» dedi ve ardından şu ayeti okudu: {(هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ سَائِغٌ شَرَابُهُ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ وَمِنْ كُلٍّ تَأْكُلُونَ لَحْمًا طَرِيًّا)} “Şu tatlı, susuzluğu keser, içimi kolaydır; bu ise tuzlu ve acıdır. Her birinden de taze et yersiniz” [Fâtır 35/12]. el-Hasan, su köpeklerinin derisinden [yapılmış] bir eğer üzerine binerdi. eş-Şa'bî: «Ailem kurbağa yeseydi, onlara yedirirdim» demiştir. el-Hasan da kaplumbağada bir sakınca görmezdi.

وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كُلْ مِنْ صَيْدِ الْبَحْرِ نَصْرَانِيٍّ أَوْ يَهُودِيٍّ أَوْ مَجُوسِيٍّ. وَقَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ فِي الْمُرِيِّ: ذَبَحَ الْخَمْرَ النِّينَانُ وَالشَّمْسُ. انْتَهَى مِنَ الْبُخَارِيِّ بِلَفْظِهِ. وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْبُخَارِيَّ ﵀ لَا يُعَلِّقُ بِصِيغَةِ الْجَزْمِ إِلَّا مَا كَانَ صَحِيحًا ثَابِتًا عِنْدَهُ.

İbn Abbâs şöyle demiştir: «Hristiyan, Yahudi yahut Mecusî'nin denizden avladığı şeyden ye.» Ebü'd-Derdâ da mürrî [denilen sos] hakkında: «Şarabı, balıklar ve güneş boğazlamıştır [temiz kılmıştır]» demiştir. Buhârî'den yapılan alıntı lafzıyla burada bitti. Malumdur ki Buhârî rahimehullâh, kendi nezdinde sahih ve sabit olmayan hiçbir rivayeti cezm sîgasıyla (kesinlik bildiren lafızla) muallak olarak zikretmez.

وَقَالَ الْحَافِظُ ابْنُ حَجَرٍ فِي «فَتْحِ الْبَارِي» فِي الْكَلَامِ عَلَى هَذِهِ الْمُعَلَّقَاتِ الَّتِي ذَكَرَهَا الْبُخَارِيُّ مَا نَصُّهُ: قَوْلُهُ: قَالَ عُمَرُ - هُوَ ابْنُ الْخَطَّابِ - «صَيْدُهُ» مَا اصْطِيدَ، وَ «طَعَامُهُ» مَا رَمَى بِهِ. وَصَلَهُ الْمُصَنِّفُ فِي «التَّارِيخِ» وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ مِنْ طَرِيقِ

Hâfız İbn Hacer, Buhârî'nin zikrettiği bu muallak rivayetleri açıklarken Fethu'l-Bârî'de aynen şöyle demiştir: «Ömer -ki o İbnü'l-Hattâb'dır- dedi ki:

عُمَرَ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: لَمَّا قَدِمْتُ الْبَحْرَيْنِ سَأَلَنِي أَهْلُهَا عَمَّا قَذَفَ الْبَحْرُ؟ فَأَمَرْتُهُمْ أَنْ يَأْكُلُوهُ، فَلَمَّا قَدِمْتُ عَلَى عُمَرَ فَذَكَرَ قِصَّةً قَالَ: فَقَالَ عُمَرُ: قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي كِتَابِهِ: (أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ) [٥ \ ٩٦] فَصَيْدُهُ: مَا صِيدَ، وَطَعَامُهُ: مَا قَذَفَ بِهِ. قَوْلُهُ: وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ - هُوَ الصَّدِّيقُ -: الطَّافِي حَلَالٌ، وَصَلَهُ أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَالطَّحَاوِيُّ وَالدَّارَقُطْنِيُّ مِنْ رِوَايَةِ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي بَشِيرٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أَشْهَدُ عَلَى أَبِي بَكْرٍ أَنَّهُ قَالَ: السَّمَكَةُ الطَّافِيَةُ حَلَالٌ. زَادَ الطَّحَاوِيُّ: لِمَنْ أَرَادَ أَكْلَهُ، وَأَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ، وَكَذَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالطَّبَرِيُّ مِنْهَا. وَفِي بَعْضِهَا أَشْهَدُ عَلَى أَبِي بَكْرٍ أَنَّهُ أَكَلَ السَّمَكَ الطَّافِي عَلَى الْمَاءِ، وَلِلدَّارَقُطْنِيِّ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ: أَنَّ اللَّهَ ذَبَحَ لَكُمْ مَا فِي الْبَحْرِ فَكُلُوهُ كُلُّهُ فَإِنَّهُ ذَكِيٌّ.

Ömer b. Ebî Seleme'den, o babasından, o da Ebû Hüreyre'den: 'Bahreyn'e vardığımda oranın ahalisi bana denizin dışarı attığı şeyler hakkında sordu; ben de onlara onu yemelerini emrettim. Ömer'in huzuruna vardığımda...' diyerek kıssayı zikretti ve dedi ki: Ömer şöyle dedi: Yüce Allah Kitabı'nda: {(أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ)} “Size deniz avı ve onu yemek helal kılındı” [el-Mâide 5/96] buyurmuştur. Dolayısıyla onun avı, avlanan şeydir; yiyeceği ise [denizin] dışarı attığıdır. Buhârî'nin: «Ebû Bekir -ki o es-Sıddîk'tır- dedi ki: [Su yüzüne] vuran helaldir» sözüne gelince; bunu Ebû Bekir b. Ebî Şeybe, Tahâvî ve Dârekutnî, Abdülmelik b. Ebî Beşîr tarikinden, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan mevsûl olarak rivayet etmişlerdir. İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Ebû Bekir'in: Su yüzüne vuran balık helaldir, dediğine şehadet ederim.' Tahâvî: 'Onu yemek isteyen kimse için' ziyadesini eklemiştir. Dârekutnî ve aynı şekilde Abd b. Humeyd ile Taberî de bu tariklerden rivayet etmişlerdir. Bazı rivayetlerde: 'Ebû Bekir'in su yüzüne vuran balığı yediğine şehadet ederim' lafzı yer alır. Dârekutnî'de başka bir tarikten İbn Abbâs yoluyla Ebû Bekir'den şöyle rivayet edilmiştir: 'Muhakkak ki Allah denizdeki şeyleri sizin için boğazlamıştır [temiz kılmıştır], binaenaleyh onun hepsini yiyiniz; çünkü o tezkiye edilmiştir (temizdir).'

قَوْلُهُ: وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: طَعَامُهُ مَيْتَتُهُ إِلَّا مَا قَذِرْتَ مِنْهَا، وَصَلَهُ الطَّبَرِيُّ مِنْ طَرِيقِ أَبِي بَكْرِ بْنِ حَفْصٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: (أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ) ، قَالَ طَعَامُهُ: مَيْتَتُهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَذَكَرَ صَيْدَ الْبَحْرِ: لَا تَأْكُلْ مِنْهُ طَافِيًا، فِي سَنَدِهِ الْأَجْلَحُ وَهُوَ لَيِّنٌ، وَيُوَهِّنُهُ حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمَاضِي قَبْلَهُ، قَوْلُهُ: وَالْجَرِّيُّ لَا تَأْكُلُهُ الْيَهُودُ وَنَحْنُ نَأْكُلُهُ، وَصَلَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنِ الثَّوْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ الْكَرِيمِ الْجَزَرِيِّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْجَرِّيِّ فَقَالَ: لَا بَأْسَ بِهِ، إِنَّمَا هُوَ شَيْءٌ كَرِهَتْهُ الْيَهُودُ. وَأَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، عَنْ وَكِيعٍ، عَنِ الثَّوْرِيِّ بِهِ، وَقَالَ فِي رِوَايَتِهِ: سَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ عَنِ الْجَرِّيِّ، فَقَالَ: لَا بَأْسَ بِهِ ; إِنَّمَا تُحَرِّمُهُ الْيَهُودُ وَنَحْنُ نَأْكُلُهُ، وَهَذَا عَلَى شَرْطِ الصَّحِيحِ. وَأَخْرَجَ عَنْ عَلِيٍّ وَطَائِفَةٍ نَحْوَهُ. وَالْجَرِّيُّ بِفَتْحِ الْجِيمِ قَالَ ابْنُ التِّينِ: وَفِي نُسْخَةٍ بِالْكَسْرِ، وَهُوَ ضَبْطُ الصِّحَاحِ، وَكَسْرُ الرَّاءِ الثَّقِيلَةِ قَالَ: وَيُقَالُ لَهُ أَيْضًا: الْجَرِّيتُ وَهُوَ مَا لَا قِشْرَ لَهُ.

Buhârî'nin: «İbn Abbâs dedi ki: Onun yiyeceği, iğrendiğin müstesna olmak üzere onun ölüsüdür» sözüne gelince; bunu Taberî, Ebû Bekir b. Hafs tarikinden, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın: {(أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ)} “Size deniz avı ve onu yemek helal kılındı” buyruğu hakkında mevsûl olarak rivayet etmiştir; o: 'Onun yiyeceği, ölüsüdür' demiştir. Abdürrezzâk ise başka bir tarikten İbn Abbâs'tan deniz avını zikrederek: 'Ondan su yüzüne vuranı yeme' şeklinde rivayet etmiştir; ancak senedinde el-Eclah vardır ve o leyyindir (zayıftır). Kendisinden önceki İbn Abbâs hadisi de onu zayıflatmaktadır. Buhârî'nin: «Cerrî balığını Yahudiler yemez, fakat biz yeriz» sözüne gelince; bunu Abdürrezzâk, Sevrî'den, o Abdülkerîm el-Cezerî'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan mevsûl olarak rivayet etmiştir; kendisine cerrî balığı sorulunca şöyle demiştir: 'Onda bir sakınca yoktur; o ancak Yahudilerin hoşlanmadığı bir şeydir.' İbn Ebî Şeybe de bunu Vekî'den, o Sevrî'den aynı isnadla rivayet etmiş ve rivayetinde şöyle demiştir: 'İbn Abbâs'a cerrî balığını sordum, o da: «Onda bir sakınca yoktur; onu sadece Yahudiler haram sayar, biz ise yeriz» dedi.' Bu rivayet Sahîh'in şartına uygundur. Ali'den ve bir gruptan da buna benzer rivayetler nakledilmiştir. el-Cerrî kelimesi cîm harfinin fethasıyladır. İbnü't-Tîn: 'Bir nüshada kesre iledir ki es-Sıhâh'ın zabtı da böyledir, şeddeli râ harfinin kesresiyledir' demiştir. Ayrıca: 'Ona cerrît de denilir ve o, pulsuz olan balıktır' demiştir.

وَقَالَ ابْنُ حَبِيبٍ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ: إِنَّمَا أَكْرَهُهُ ; لِأَنَّهُ يُقَالُ: إِنَّهُ مِنَ الْمَمْسُوخِ. وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ: الْجَرِّيتُ نَوْعٌ مِنَ السَّمَكِ يُشْبِهُ الْحَيَّاتِ. وَقِيلَ: سَمَكٌ لَا قِشْرَ لَهُ، وَيُقَالُ لَهُ أَيْضًا: الْمَرْمَاهِيُّ، وَالسَّلُّورُ مِثْلُهُ. وَقَالَ الْخَطَّابِيُّ: هُوَ ضَرْبٌ مِنَ السَّمَكِ يُشْبِهُ الْحَيَّاتِ، وَقَالَ غَيْرُهُ: نَوْعٌ عَرِيضُ الْوَسَطِ، دَقِيقُ الطَّرَفَيْنِ. قَوْلُهُ: وَقَالَ شُرَيْحٌ صَاحِبُ النَّبِيِّ ﷺ: كُلُّ شَيْءٍ فِي الْبَحْرِ مَذْبُوحٌ، وَقَالَ عَطَاءٌ: أَمَّا الطَّيْرُ فَأَرَى أَنْ تَذْبَحَهُ، وَصَلَهُ الْمُصَنِّفُ فِي «التَّارِيخِ» وَابْنُ مَنْدَهْ فِي

Mâlikîlerden İbn Habîb şöyle demiştir: 'Ben ondan ancak sûretleri değiştirilen (mesh edilmiş) varlıklardan olduğu söylendiği için hoşlanmıyorum.' Ezherî ise: 'Cerrît, yılana benzeyen bir balık türüdür' demiştir. Pulsuz bir balık olduğu da söylenmiştir; ona 'mermâhî' de denilir ve 'sellûr' (yayın balığı) da onun gibidir. Hattâbî: 'O, yılana benzeyen bir balık cinsidir' demiş, bir başkası ise: 'Orta kısmı geniş, iki ucu ince bir türdür' demiştir. Buhârî'nin: «Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından olan Şüreyh:

«الْمَعْرِفَةِ» مِنْ رِوَايَةِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، وَأَبِي الزُّبَيْرِ أَنَّهُمَا سَمِعَا شُرَيْحًا صَاحِبَ النَّبِيِّ ﷺ يَقُولُ: كُلُّ شَيْءٍ فِي الْبَحْرِ مَذْبُوحٌ. قَالَ: فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِعَطَاءٍ. فَقَالَ: أَمَّا الطَّيْرُ فَأَرَى أَنْ تَذْبَحَهُ، وَأَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي «الصَّحَابَةِ» مَرْفُوعًا مِنْ حَدِيثِ شُرَيْحٍ، وَالْمَوْقُوفُ أَصَحُّ.

el-Ma'rife adlı eserinde İbn Cüreyc tarikinden, o Amr b. Dînâr ile Ebü'z-Zübeyr'den mevsûl olarak rivayet etmişlerdir; her ikisi de Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından olan Şüreyh'i: 'Denizdeki her şey boğazlanmıştır' derken işitmişlerdir. [İbn Cüreyc] dedi ki: 'Bunu Atâ'ya zikrettim; o da: Kuşa gelince, onun boğazlanması gerektiği görüşündeyim, dedi.' Bunu Dârekutnî ve es-Sahâbe'de Ebû Nuaym merfû olarak Şüreyh hadisinden tahric etmişlerdir; ancak mevkuf olanı daha sahihtir.

وَأَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي عَاصِمٍ فِي الْأَطْعِمَةِ مِنْ طَرِيقِ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، سَمِعْتُ شَيْخًا كَبِيرًا يَحْلِفُ بِاللَّهِ مَا فِي الْبَحْرِ دَابَّةٌ إِلَّا قَدْ ذَبَحَهَا اللَّهُ لِبَنِي آدَمَ، وَأَخْرَجَ الدَّارَقُطْنِيُّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَرْجِسٍ رَفَعَهُ: «أَنَّ اللَّهَ قَدْ ذَبَحَ كُلَّ مَا فِي الْبَحْرِ لِبَنِي آدَمَ» وَفِي سَنَدِهِ ضَعْفٌ، وَالطَّبَرَانِيُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ رَفَعَهُ نَحْوَهُ، وَسَنَدُهُ ضَعِيفٌ أَيْضًا، وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ بِسَنَدَيْنِ جَيِّدَيْنِ عَنْ عُمَرَ، ثُمَّ عَنْ عَلِيٍّ: الْحُوتُ ذَكِيٌّ كُلُّهُ، قَوْلُهُ، وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: قُلْتُ لِعَطَاءٍ: صَيْدُ الْأَنْهَارِ وَقِلَاتُ السَّيْلِ أَصَيْدُ بَحْرٍ هُوَ؟ قَالَ: نَعَمْ، ثُمَّ تَلَا: (هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ سَائِغٌ شَرَابُهُ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ وَمِنْ كُلٍّ تَأْكُلُونَ لَحْمًا طَرِيًّا) [٣٥ \ ١٢] ، وَصَلَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ فِي «التَّفْسِيرِ» عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ بِهَذَا سَوَاءٌ، وَأَخْرَجَهُ الْفَاكِهِيُّ فِي كِتَابِ «مَكَّةَ» مِنْ رِوَايَةِ عَبْدِ الْمَجِيدِ بْنِ أَبِي رَوَّادٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ أَتَمَّ مِنْ هَذَا، وَفِيهِ: وَسَأَلْتُهُ عَنْ حِيتَانِ بِرْكَةِ الْقُشَيْرِيِّ - وَهِيَ بِئْرٌ عَظِيمَةٌ فِي الْحَرَمِ - أَتُصَادُ؟ قَالَ: نَعَمْ، وَسَأَلْتُهُ عَنِ ابْنِ الْمَاءِ وَأَشْبَاهِهِ أَصَيْدُ بَحْرٍ أَمْ صَيْدُ بَرٍّ؟ فَقَالَ: حَيْثُ يَكُونُ أَكْثَرَ فَهُوَ صَيْدٌ.

Bunu İbn Ebî Âsım el-Et'ime'de Amr b. Dînâr tarikinden tahric etmiştir: Yaşlı bir ihtiyarın: 'Allah'a yemin olsun ki denizde Allah'ın âdemoğulları için boğazlamamış olduğu hiçbir canlı yoktur' dediğini işittim. Dârekutnî, Abdullah b. Sercis hadisinden merfû olarak: «Şüphesiz Allah denizdeki her şeyi âdemoğulları için boğazlamıştır» şeklinde tahric etmiştir; isnadında zayıflık vardır. Taberânî de İbn Ömer hadisinden merfû olarak buna benzer bir rivayet nakletmiştir; onun senedi de zayıftır. Abdürrezzâk iki ceyyid (sağlam) senetle önce Ömer'den, sonra da Ali'den: 'Balığın tamamı tezkiye edilmiştir (boğazlanmış gibidir)' rivayetini tahric etmiştir. Buhârî'nin: «İbn Cüreyc dedi ki: Atâ'ya:

وَقِلَاتٌ: بِكَسْرِ الْقَافِ وَتَخْفِيفِ اللَّامِ وَآخِرُهُ مُثَنَّاةٌ، وَوَقَعَ فِي رِوَايَةِ الْأَصِيلِيِّ مُثَلَّثَةٌ. وَالصَّوَابُ الْأَوَّلُ: جَمْعُ قَلْتٍ بِفَتْحِ أَوَّلِهِ مِثْلَ: بَحْرٌ وَبِحَارٌ، وَهُوَ النَّقْرَةُ فِي الصَّخْرَةِ، يُسْتَنْقَعُ فِيهَا الْمَاءُ. قَوْلُهُ: وَرَكِبَ الْحَسَنُ عَلَى سَرْجٍ مِنْ جُلُودِ كِلَابِ الْمَاءِ، وَقَالَ الشَّعْبِيُّ: لَوْ أَنَّ أَهْلِي أَكَلُوا الضَّفَادِعَ لَأَطْعَمْتُهُمْ، وَلَمْ يَرَ الْحَسَنُ بِالسُّلَحْفَاةِ بَأْسًا. أَمَّا قَوْلُ الْحَسَنِ الْأَوَّلِ فَقِيلَ إِنَّهُ ابْنُ عَلِيٍّ، وَقِيلَ: الْبَصْرِيُّ، وَيُؤَيِّدُ الْأَوَّلُ أَنَّهُ وَقَعَ فِي رِوَايَةٍ: وَرَكِبَ الْحَسَنُ ﵇ وَقَوْلِهِ: عَلَى سَرْجٍ مِنْ جُلُودٍ، أَيْ: مُتَّخَذٍ مِنْ جُلُودِ كِلَابِ الْمَاءِ. وَأَمَّا قَوْلُ الشَّعْبِيِّ: فَالضَّفَادِعُ جَمْعُ ضِفْدَعٍ، بِكَسْرِ أَوَّلِهِ وَفَتَحِ الدَّالِ وَبِكَسْرِهَا أَيْضًا، وَحُكِيَ ضَمُّ أَوَّلِهِ مَعَ فَتْحِ الدَّالِ، وَالضَّفَادِي بِغَيْرِ عَيْنٍ لُغَةٌ فِيهِ، قَالَ ابْنُ التِّينِ: لَمْ يُبَيِّنِ الشَّعْبِيُّ هَلْ تُذَكَّى أَمْ لَا؟ وَمَذْهَبُ مَالِكٍ أَنَّهَا تُؤْكَلُ بِغَيْرِ تَذْكِيَةٍ، وَمِنْهُمْ مَنْ فَصَلَ بَيْنَ مَا مَأْوَاهُ الْمَاءُ وَغَيْرُهُ، وَعَنِ الْحَنَفِيَّةِ وَرِوَايَةٌ عَنِ الشَّافِعِيِّ: لَا بُدَّ مِنَ التَّذْكِيَةِ.

«Kılât» kelimesi: Kāf harfinin kesresi, lâm harfinin şeddesiz oluşu ve sonunun iki noktalı tâ ile yazılmasıyladır; Asîlî'nin rivayetinde ise üç noktalı sâ ile yer almıştır. Doğru olan birincisidir: İlk harfinin fethasıyla «kalt» kelimesinin çoğuludur; tıpkı «bahr» ve «bihâr» gibi. O da, kayada bulunan ve içinde suyun biriktiği çukurdur. Buhârî'nin: «el-Hasan su köpeklerinin derisinden bir eyer üzerine bindi; Şa'bî ise: Ailem kurbağaları yeseydi onlara yedirirdim, dedi; el-Hasan da kaplumbağada bir sakınca görmezdi» sözüne gelince; el-Hasan'ın ilk sözündeki şahsın [Hz.] Ali'nin oğlu [Hasan] olduğu söylenmiş, el-Hasan el-Basrî olduğu da söylenmiştir. Bir rivayette: 'el-Hasan aleyhisselâm bindi' şeklinde geçmiş olması birinci görüşü teyit eder. 'Derilerden bir eyer üzerine' sözü ise: Su köpeklerinin derisinden yapılmış demektir. Şa'bî'nin sözüne gelince: «Dafâdi'» kelimesi «dıfda'»ın çoğuludur; ilk harfinin kesresi ve dâl harfinin fethasıyla, ayrıca kesresiyle de okunur. İlk harfinin dammesi ve dâl harfinin fethasıyla okunduğu da nakledilmiştir. Ayn harfi olmaksızın «dafâdî» denilmesi de onda bir lehçedir. İbnü't-Tîn şöyle demiştir: Şa'bî onun boğazlanıp boğazlanmayacağını açıklamamıştır. Mâlik'in mezhebi, boğazlanmaksızın yeneceği yönündedir. Onlardan barınağı su olan ile olmayanı birbirinden ayıranlar da vardır. Hanefîlerden ve Şâfiî'den gelen bir rivayette ise mutlaka boğazlanması gerektiği belirtilmiştir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: مَيْتَةُ الضَّفَادِعِ الْبَرِّيَّةِ لَا يَنْبَغِي أَنْ يُخْتَلَفَ فِي نَجَاسَتِهَا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: (حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ) [٥ \ ٣] وَهِيَ لَيْسَتْ مِنْ حَيَوَانِ الْبَحْرِ ; لِأَنَّهَا بَرِّيَّةٌ، كَمَا صَرَّحَ عَبْدُ الْحَقِّ بِأَنَّ مَيْتَتَهَا نَجِسَةٌ فِي مَذْهَبِ مَالِكٍ. نَقَلَهُ عَنْهُ الْحَطَّابُ وَالْمَوَّاقُ وَغَيْرُهُمَا فِي شَرْحِ قَوْلِ خَلِيلٍ: وَالْبَحْرِيُّ وَلَوْ طَالَتْ حَيَاتُهُ بِبَرٍّ، وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ مُتَّصِلًا بِالْكَلَامِ السَّابِقِ: وَأَمَّا قَوْلُ الْحَسَنِ فِي السُّلَحْفَاةِ فَوَصَلَهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ مِنْ طَرِيقِ ابْنِ طَاوُسَ، عَنْ أَبِيهِ أَنَّهُ كَانَ لَا يَرَى بِأَكْلِ السُّلَحْفَاةِ بَأْسًا، وَمِنْ طَرِيقِ مُبَارَكِ بْنِ فَضَالَةَ، عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: لَا بَأْسَ بِأَكْلِهَا، وَالسُّلَحْفَاةُ بِضَمِّ الْمُهْمَلَةِ وَفَتْحِ اللَّامِ وَسُكُونِ الْمُهْمَلَةِ بَعْدَهَا فَاءٌ ثُمَّ أَلِفٌ ثُمَّ هَاءٌ، وَيَجُوزُ بَدَلُ الْهَاءِ هَمْزَةً حَكَاهُ ابْنُ سِيدَهْ، وَهِيَ رِوَايَةُ عَبْدُوسٍ.

Bu eseri yazan [Şankîtî] -Allah onu affetsin- der ki: Kara kurbağalarının leşinin necis olduğu hususunda ihtilaf edilmemesi gerekir; zira Yüce Allah: {(حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ)} “Ölü eti (leş) size haram kılındı” [el-Mâide 5/3] buyurmuştur. O, deniz hayvanlarından değildir; çünkü karasaldır. Nitekim Abdülhak, Mâlik'in mezhebinde onun ölüsünün necis olduğunu açıkça belirtmiştir. Hattâb, Mevvâk ve başkaları, Halîl'in: «Deniz hayvanı, karada hayatı uzasa bile...» sözünün şerhinde bunu ondan nakletmişlerdir. İbn Hacer önceki söze bitişik olarak şöyle demiştir: el-Hasan'ın kaplumbağa hakkındaki sözünü ise İbn Ebî Şeybe, İbn Tâvûs tarikinden, o da babasından, onun kaplumbağa yemekte bir beis görmediği şeklinde mevsûl olarak rivayet etmiştir; ayrıca Mübârek b. Fedâle tarikinden el-Hasan'dan: 'Onun yenilmesinde bir beis yoktur' dediğini rivayet etmiştir. «es-Sulhafâh» kelimesi; noktasız sîn harfinin dammesi, lâm harfinin fethası, sonrasındaki noktasız hâ harfinin sükûnu, ardından fâ, sonra elif ve sonra he iledir. He yerine hemze okunması da caizdir; bunu İbn Sîde nakletmiştir ve bu Abdûs'un rivayetidir.

وَحُكِيَ أَيْضًا فِي الْمُحْكَمِ: بِسُكُونِ اللَّامِ وَفَتْحِ الْحَاءِ.

el-Muhkem'de ayrıca lâm harfinin sükûnu ve hâ harfinin fethasıyla da nakledilmiştir.

وَحُكِيَ أَيْضًا: سُلَحْفِيَةٌ كَالْأَوَّلِ لَكِنْ بِكَسْرِ الْفَاءِ بَعْدَهَا تَحْتَانِيَّةٌ مَفْتُوحَةٌ.

Ayrıca birincisi gibi olup ancak fâ harfinin kesresi ve sonrasında fethalı yâ ile «sulhafiyyetün» şeklinde de nakledilmiştir.

قَوْلُهُ: وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كُلْ مِنْ صَيْدِ الْبَحْرِ نَصْرَانِيٌّ أَوْ يَهُودِيٌّ أَوْ مَجُوسِيٌّ.

Buhârî'nin: «İbn Abbâs dedi ki: Hristiyan, Yahudi yahut Mecusî'nin denizden avladığı şeyden ye» sözüne gelince;

قَالَ الْكِرْمَانِيُّ: كَذَا فِي النُّسَخِ الْقَدِيمَةِ وَفِي بَعْضِهَا «مَا صَادَهُ» قَبْلَ لَفْظِ «نَصْرَانِيٌّ» . قُلْتُ: وَهَذَا التَّعْلِيقُ وَصَلَهُ الْبَيْهَقِيُّ مِنْ طَرِيقِ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. قَالَ: كُلْ مَا أَلْقَى الْبَحْرُ وَمَا صِيدَ مِنْهُ؛ صَادَهُ يَهُودِيٌّ أَوْ نَصْرَانِيٌّ أَوْ مَجُوسِيٌّ.

Kirmânî şöyle demiştir: 'Eski nüshalarda böyledir; bazılarında ise «Nasrânî» lafzından önce «mâ sâdehû» (onun avladığı şey) ibaresi yer alır.' Derim ki: Bu muallak rivayeti Beyhakî, Simâk b. Harb tarikinden, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan mevsûl olarak rivayet etmiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Denizin dışarı attığı ve ondan avlanan her şeyi ye; ister onu bir Yahudi, ister bir Hristiyan, ister bir Mecusî avlamış olsun.'

قَالَ ابْنُ التِّينِ: مَفْهُومُهُ أَنَّ صَيْدَ الْبَحْرِ لَا يُؤْكَلُ إِنْ صَادَهُ غَيْرُ هَؤُلَاءِ وَهُوَ كَذَلِكَ عِنْدَ قَوْمٍ.

İbnü't-Tîn şöyle demiştir: 'Bunun mefhumu; deniz avını bunların dışındakiler avlarsa yenmeyeceğidir; nitekim bir topluluğun görüşü de bu doğrultudadır.'

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ بِسَنَدٍ صَحِيحٍ عَنْ عَطَاءٍ، وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَبِسَنَدٍ آخَرَ عَنْ عَلِيٍّ كَرَاهِيَةَ صَيْدِ الْمَجُوسِيِّ السَّمَكَ. انْتَهَى مِنْ «فَتْحِ الْبَارِي» بِلَفْظِهِ.

İbn Ebî Şeybe sahih bir senetle Atâ ile Saîd b. Cübeyr'den, başka bir senetle de Ali'den, Mecusî'nin balık avlamasının mekruh olduğuna dair rivayet tahric etmiştir. Fethu'l-Bârî'den yapılan nakil lafzıyla burada bitti.

وَقَوْلُ أَبِي الدَّرْدَاءِ: فِي الْمُرْيِ ذَبَحَ الْخَمْرَ النِّينَانُ وَالشَّمْسُ فِي لَفْظِهِ أَنَّ ذَبَحَ فِعْلٌ مَاضٍ، وَالْخَمْرَ مَفْعُولٌ بِهِ، وَالنِّينَانُ فَاعِلُ ذَبَحَ، وَالشَّمْسُ بِالرَّفْعِ مَعْطُوفٌ عَلَى الْفَاعِلِ الَّذِي هُوَ النِّينَانُ، وَهِيَ جَمْعُ نُونٍ وَهُوَ: الْحُوتُ وَالْمُرْيُ بِضَمِّ الْمِيمِ وَسُكُونِ الرَّاءِ بَعْدَهَا تَحْتَانِيَّةٌ عَلَى الصَّحِيحِ، خِلَافًا لِصَاحِبِ «الصِّحَاحِ» وَ «النِّهَايَةِ» فَقَدْ ضَبَطَاهُ بِضَمِّ الْمِيمِ وَكَسْرِ الرَّاءِ الْمُشَدَّدَةِ نِسْبَةً إِلَى الْمُرِّ وَهُوَ الطَّعْمُ الْمَشْهُورُ، وَالْمُرْيُ الْمَذْكُورُ طَعَامٌ كَانَ يُعْمَلُ بِالشَّامِ، يُؤْخَذُ الْخَمْرُ فَيُجْعَلُ فِيهِ الْمِلْحُ وَالسَّمَكُ، وَيُوضَعُ فِي

Ebü'd-Derdâ'nın mürrî hakkındaki: «Şarabı balıklar ve güneş boğazlamıştır» sözünün lafzında yer alan «zebeha» (boğazladı) mazi bir fiildir, «el-hamra» (şarabı) mef'ûlün bihtir (nesnedir), «en-nînânu» ise «zebeha» fiilinin fâilidir (öznesidir); merfû olan «eş-şemsu» (güneş) kelimesi de fâil olan «en-nînân» üzerine matuftur. «Nînân» kelimesi «nûn»un çoğuludur; o da balık demektir. «el-Müry» ise doğru olan görüşe göre mîm harfinin dammesi, râ harfinin sükûnu ve sonrasında yâ iledir. es-Sıhâh ve en-Nihâye müelliflerinin aksine; zira onlar meşhur bir tat olan acıya (mürr) nispetle mîm harfinin dammesi ve şeddeli râ harfinin kesresiyle zabt etmişlerdir. Zikri geçen mürrî, Şam'da yapılan bir yiyecek türüdür; şarap alınır, içine tuz ve balık konulur, sonra da güneşe

الشَّمْسِ فَيَتَغَيَّرُ عَنْ طَعْمِ الْخَمْرِ وَيَصِيرُ خَلًّا، وَتَغْيِيرُ الْحُوتِ وَالْمِلْحِ وَالشَّمْسِ لَهُ عَنْ طَعْمِ الْخَمْرِ إِزَالَةُ الْإِسْكَارِ عَنْهُ، هُوَ مُرَادُ أَبِي الدَّرْدَاءِ بِذَبْحِ الْحِيتَانِ وَالشَّمْسِ لَهُ، فَاسْتَعَارَ الذَّبْحَ لِإِذْهَابِ الشِّدَّةِ الْمُطْرِبَةِ الَّتِي بِهَا الْإِسْكَارُ، وَأَثَرُ أَبِي الدَّرْدَاءِ هَذَا وَصَلَهُ إِبْرَاهِيمُ الْحَرْبِيُّ فِي غَرِيبِ الْحَدِيثِ لَهُ، مِنْ طَرِيقِ أَبِي الزَّاهِرِيَّةِ، عَنْ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، فَذَكَرَهُ سَوَاءً.

bırakılır; böylece şarap tadından değişip sirke haline gelir. Balığın, tuzun ve güneşin onu şarap tadından değiştirmesi, ondan sarhoşluk verme özelliğini gidermesidir; işte Ebü'd-Derdâ'nın balıkların ve güneşin onu boğazlamasından kastı budur. Sarhoşluk veren o coşturucu şiddetin giderilmesini istiare yoluyla «boğazlama» (zebh) olarak ifade etmiştir. Ebü'd-Derdâ'nın bu eserini İbrâhim el-Harbî Garîbü'l-Hadîs adlı eserinde Ebü'z-Zâhiriyye tarikinden, o Cübeyr b. Nüfeyr'den, o da Ebü'd-Derdâ'dan mevsûl olarak aynen böyle zikretmiştir.

وَكَانَ أَبُو الدَّرْدَاءِ ﵁ يَرَى إِبَاحَةَ تَخْلِيلِ الْخَمْرِ، وَكَثِيرٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ يَرَوْنَ مَنْعَ تَخْلِيلِهَا، فَإِنْ تَخَلَّلَتْ بِنَفْسِهَا مِنْ غَيْرِ تَسَبُّبٍ لَهَا فِي ذَلِكَ فَهِيَ حَلَالٌ إِجْمَاعًا، قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ: وَكَانَ أَبُو الدَّرْدَاءِ وَجَمَاعَةٌ يَأْكُلُونَ هَذَا الْمُرْيَ الْمَعْمُولَ بِالْخَمْرِ. وَأَدْخَلَهُ الْبُخَارِيُّ فِي طَهَارَةِ صَيْدِ الْبَحْرِ، يُرِيدُ أَنَّ السَّمَكَ طَاهِرٌ حَلَالٌ، وَأَنَّ طَهَارَتَهُ وَحِلَّهُ يَتَعَدَّى إِلَى غَيْرِهِ كَالْمِلْحِ حَتَّى يَصِيرَ الْحَرَامُ النَّجِسُ بِإِضَافَتِهَا إِلَيْهِ طَاهِرًا حَلَالًا، وَهَذَا رَأْيُ مَنْ يُجَوِّزُ تَخْلِيلَ الْخَمْرِ وَهُوَ قَوْلُ أَبِي الدَّرْدَاءِ وَجَمَاعَةٍ.

Ebü'd-Derdâ radıyallâhu anh şarabın sirkeye dönüştürülmesini mubah görürdü; âlimlerin çoğu ise onun [müdahaleyle] sirkeye dönüştürülmesini menetmektedir. Şayet şarap, hiçbir müdahale olmaksızın kendiliğinden sirkeleşirse, icma ile helaldir. İbn Hacer el-Feth'te şöyle demiştir: «Ebü'd-Derdâ ve bir grup, şarapla yapılan bu mürrîyi yerlerdi. Buhârî bunu deniz avının temizliği bahsine dahil etmiştir; bununla balığın temiz ve helal olduğunu, onun temizlik ve helalliğinin tuz gibi diğer şeylere de sirayet ettiğini, hatta haram ve necis olan şeyin bunlara karışmasıyla temiz ve helal hale geldiğini kastetmektedir. Bu, şarabın sirkeye dönüştürülmesini caiz gören kimselerin görüşüdür ki o da Ebü'd-Derdâ ve bir grubun kavlidir.»

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَالظَّاهِرُ مَنْعُ أَكْلِ الضَّفَادِعِ مُطْلَقًا ; لِثُبُوتِ النَّهْيِ عَنْ قَتْلِهَا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فَقَدْ قَالَ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عُثْمَانَ: أَنَّ طَبِيبًا سَأَلَ النَّبِيَّ ﷺ عَنْ ضِفْدَعٍ يَجْعَلُهَا فِي دَوَاءٍ فَنَهَاهُ النَّبِيُّ ﷺ عَنْ قَتْلِهَا.

Bu eseri yazan [Şankîtî] -Allah onu affetsin- der ki: Zahir olan, kurbağaların mutlak olarak yenilmesinin yasak oluşudur; zira Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem onların öldürülmesini nehyettiği sabit olmuştur. Nitekim Ebû Dâvûd Sünen'inde şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Kesîr rivayet etti, bize Süfyân, İbn Ebî Zi'b'den, o Saîd b. Hâlid'den, o Saîd b. el-Müseyyeb'den, o da Abdurrahman b. Osmân'dan haber verdi: Bir tabip Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem kurbağayı ilaca katıp katamayacağını sordu; bunun üzerine Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu öldürmeyi yasakladı.

وَقَالَ النَّسَائِيُّ فِي «سُنَنِهِ» : أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ قَالَ: حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عُثْمَانَ، أَنَّ طَبِيبًا ذَكَرَ ضِفْدَعًا فِي دَوَاءٍ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَنَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ قَتْلِهِ.

Nesâî Sünen'inde şöyle demiştir: Bize Kuteybe haber verdi, dedi ki: Bize İbn Ebî Füdeyk, İbn Ebî Zi'b'den, o Saîd b. Hâlid'den, o Saîd b. el-Müseyyeb'den, o da Abdurrahman b. Osmân'dan rivayet etti: Bir tabip Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanında bir ilaçta kurbağadan bahsetti; bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu öldürmeyi yasakladı.

وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» : وَأَمَّا حَدِيثُ النَّهْيِ عَنْ قَتْلِ الضِّفْدَعِ فَرَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ بِإِسْنَادٍ حَسَنٍ، وَالنَّسَائِيُّ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ مِنْ رِوَايَةِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عُثْمَانَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ التَّيْمِيِّ الصَّحَابِيِّ وَهُوَ ابْنُ أَخِي طَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، قَالَ: سَأَلَ طَبِيبٌ النَّبِيَّ ﷺ عَنْ ضِفْدَعٍ يَجْعَلُهَا فِي دَوَاءٍ فَنَهَاهُ عَنْ قَتْلِهَا، وَسَيَأْتِي لِتَحْرِيمِ أَكْلِ الضِّفْدَعِ زِيَادَةُ بَيَانٍ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فِي سُورَةِ «الْأَنْعَامِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: (قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ) الْآيَةَ [٦ \ ١٤٥] .

Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: «Kurbağanın öldürülmesini nehyeden hadise gelince; bunu Ebû Dâvûd hasen bir isnadla, Nesâî ise Talha b. Ubeydillâh'ın kardeşinin oğlu olan sahâbî Abdurrahman b. Osmân b. Ubeydillâh et-Teymî rivayetinden sahih bir isnadla rivayet etmişlerdir. O şöyle demiştir: Bir tabip Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem ilaca koyacağı kurbağayı sordu; o da onu öldürmeyi yasakladı.» Kurbağanın yenilmesinin haramlığına dair daha geniş açıklama, inşâallâh el-En'âm sûresinde: {(قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ)} “De ki: Bana vahyolunanlar içinde bulamıyorum...” ayetinin [el-En'âm 6/145] tefsirinde gelecektir.

وَمَا ذَكَرْنَا مِنْ تَحْرِيمِ الضِّفْدَعِ مُطْلَقًا قَالَ بِهِ الْإِمَامُ أَحْمَدُ وَجَمَاعَةٌ، وَهُوَ الصَّحِيحُ مِنْ مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ، وَنَقَلَ الْعَبْدَرِيُّ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصَّدِّيقِ، وَعُمَرَ، وَعُثْمَانَ، وَابْنِ عَبَّاسٍ

Kurbağanın mutlak olarak haram olduğuna dair zikrettiğimiz görüşü İmam Ahmed ve bir grup âlim benimsemiştir; Şâfiî mezhebinde sahih olan görüş de budur. el-Abderî; Ebû Bekir es-Sıddîk, Ömer, Osmân ve İbn Abbâs'tan

رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ: أَنَّ جَمِيعَ مَيْتَاتِ الْبَحْرِ كُلَّهَا حَلَالٌ إِلَّا الضِّفْدَعَ، قَالَهُ النَّوَوِيُّ.

-radıyallâhu anhüm- deniz ölülerinin tamamının kurbağa müstesna helal olduğunu nakletmiştir; bunu Nevevî söylemiştir.

وَنُقِلَ عَنْ أَحْمَدَ ﵀ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ التِّمْسَاحَ لَا يُؤْكَلُ، وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: لَا بَأْسَ بِهِ لِمَنِ اشْتَهَاهُ.

Ahmed'den rahimehullâh timsahın yenmeyeceğine delalet eden bir görüş nakledilmiştir. Evzâî ise: «Canı çeken kimse için onda bir sakınca yoktur» demiştir.

وَقَالَ ابْنُ حَامِدٍ: لَا يُؤْكَلُ التِّمْسَاحُ وَلَا الْكَوْسَجُ ; لِأَنَّهُمَا يَأْكُلَانِ النَّاسَ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ وَغَيْرِهِ: أَنَّهُ قَالَ: كَانُوا يَكْرَهُونَ سِبَاعَ الْبَحْرِ كَمَا يَكْرَهُونَ سِبَاعَ الْبَرِّ، وَذَلِكَ لِنَهْيِ النَّبِيِّ ﷺ عَنْ كُلِّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ.

İbn Hâmid şöyle demiştir: «Timsah da kılıçbalığı (yahut köpekbalığı/kevsec) da yenmez; zira onlar insanı yerler.» İbrâhim en-Nehaî ve başkalarından şöyle rivayet edilmiştir: «Onlar, kara yırtıcılarından hoşlanmadıkları gibi deniz yırtıcılarından da hoşlanmazlardı; bu da Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem köpek dişi bulunan her yırtıcı hayvanı yasaklamış olmasından ötürüdür.»

وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ النَّجَّادُ: مَا حَرُمَ نَظِيرُهُ فِي الْبَرِّ فَهُوَ حَرَامٌ فِي الْبَحْرِ كَكَلْبِ الْمَاءِ وَخِنْزِيرِهِ وَإِنْسَانِهِ، وَهُوَ قَوْلُ اللَّيْثِ إِلَّا فِي الْكَلْبِ ; فَإِنَّهُ يَرَى إِبَاحَةَ كَلْبِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ قَالَهُ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» وَمَنَعَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ أَكْلَ السُّلَحْفَاةِ الْبَحْرِيَّةِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Ebû Alî en-Neccâd şöyle demiştir: «Karada benzeri haram olan şey, denizde de haramdır; su köpeği (samuru), su domuzu ve su insanı gibi.» Bu, Leys'in de kavlidir; ancak o köpek müstesna demiştir; zira o hem kara köpeğini hem deniz köpeğini mubah görmektedir. Bunu İbn Kudâme el-Muğnî'de söylemiştir. Bazı âlimler deniz kaplumbağasının yenmesini de men etmişlerdir. İlim Yüce Allah katındadır.

تَنْبِيهٌ

BİR UYARI

الدَّمُ أَصْلُهُ دَمِيَ، يَائِيُّ اللَّامِ وَهُوَ مِنَ الْأَسْمَاءِ الَّتِي حَذَفَتِ الْعَرَبُ لَامَهَا، وَلَمْ تُعَوِّضْ عَنْهَا شَيْئًا، وَأَعْرَبَتْهَا عَلَى الْعَيْنِ، وَلَامُهُ تَرْجِعُ عِنْدَ التَّصْغِيرِ، فَتَقُولُ: دُمَيٌّ بِإِدْغَامِ يَاءِ التَّصْغِيرِ فِي يَاءِ لَامِ الْكَلِمَةِ، وَتَرْجِعُ أَيْضًا فِي جَمْعِ التَّكْسِيرِ، فَالْهَمْزَةُ فِي الدِّمَاءِ مُبْدَلَةٌ مِنَ الْيَاءِ الَّتِي هِيَ لَامُ الْكَلِمَةِ، وَرُبَّمَا ثَبَتَتْ أَيْضًا فِي التَّثْنِيَةِ، وَمِنْهُ قَوْلُ سُحَيْمٍ الرِّيَاحِيِّ: [الْوَافِرِ]

«Dem» (kan) kelimesinin aslı, lâm harfi yâ olan «demiye»dir. Bu, Arapların son harfini (lâmü'l-fiilini) hazfedip yerine herhangi bir şey koymadıkları ve irabını ayn harfi üzerine verdikleri isimlerdendir. İsmi tasğir (küçültme) yapıldığında onun lâm harfi geri döner; böylece tasğir yâ'sının kelimenin lâm'ı olan yâ harfine idğam edilmesiyle «dümeyy» dersin. Kırık çoğulunda da [aslına] geri döner; dolayısıyla «dimâ’» kelimesindeki hemze, kelimenin lâm'ı olan yâ harfinden dönüştürülmüştür. Bazen tesniye (ikil) halinde de sabit kalır; Sühaym er-Riyâhî'nin [vâfir bahrindeki] şu sözü bu kabildendir:

وَلَوْ أَنَّا عَلَى حَجَرٍ ذَبَحْنَا ... جَرَى الدَّمَيَانِ بِالْخَبَرِ الْيَقِينِ

Taş üzerinde boğazlasaydık bile / İki kan kesin haberi akıtırdı.

وَكَذَلِكَ تَثْبُتُ لَامُهُ فِي الْمَاضِي وَالْمُضَارِعِ، وَالْوَصْفِ فِي حَالَةِ الِاشْتِقَاقِ مِنْهُ فَتَقُولُ: فِي الْمَاضِي دَمِيَتْ يَدُهُ كَرَضِيَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: [الرَّجَزِ]

Aynı şekilde ondan türetme yapıldığı durumda mazi, muzari ve vasıfta da onun lâm harfi sabit kalır. Mazide, «radıye» vezninde «demiyet yedühû» (eli kanadı) dersin. Şairin [recez bahrindeki] şu sözü de bundandır:

هَلْ أَنْتَ إِلَّا إِصْبَعٌ دَمِيتِ ... وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ مَا لَقِيتِ

Sen kanayan bir parmaktan başka nesin ki? / Ve uğradığın bu durum da Allah yolundadır!

وَتَقُولُ فِي الْمُضَارِعِ: يَدْمَى بِإِبْدَالِ الْيَاءِ أَلِفًا كَمَا فِي يَرْضَى، وَيَسْعَى، وَيَخْشَى، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ: [الطَّوِيلِ]

Muzaride ise; tıpkı «yerdâ», «yes'â» ve «yahşâ» fiillerinde olduğu gibi yâ harfinin elife dönüştürülmesiyle «yedmâ» (kanar) dersin. Şairin [tavîl bahrindeki] şu sözü bu kabildendir:

وَلَسْنَا عَلَى الْأَعْقَابِ تَدْمَى كُلُومُنَا ... وَلَكِنْ عَلَى أَقْدَامِنَا تَقْطُرُ الدَّمَا

Yaralarımız ökçelerimiz üzerine kanamaz, / Fakat kanlar ayaklarımızın üzerine damlar.

وَتَقُولُ فِي الْوَصْفِ: أَصْبَحَ جُرْحُهُ دَامِيًا، وَمِنْهُ قَوْلُ الرَّاجِزِ: [الرَّاجِزِ]

Vasıfta ise: «Asbaha cürhuhû dâmiyen» (yarası kanar hale geldi) dersin. Recez şairinin şu sözü de bundandır:

نَرُدُّ أُولَاهَا عَلَى أُخْرَاهَا ... نَرُدُّهَا دَامِيَةً كُلَاهَا

Öndekileri arkadakilerin üzerine geri çeviririz, / Her ikisini de kan revan içinde geri çeviririz.

وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ لَامَهُ أَصْلُهَا يَاءٌ، وَقِيلَ أَصْلُهَا: وَاوٌ وَإِنَّمَا أُبْدِلَتْ يَاءً فِي الْمَاضِي ; لِتَطَرُّفِهَا بَعْدَ الْكَسْرِ كَمَا فِي قَوِيَ، وَرَضِيَ، وَشَجِيَ، الَّتِي هِيَ وَاوِيَّاتُ اللَّامِ فِي الْأَصْلِ ; لِأَنَّهَا مِنَ الرِّضْوَانِ، وَالْقُوَّةِ، وَالشَّجْوِ.

Tahkike göre onun lâm harfinin aslı yâ'dır. Aslının vâv olduğu da söylenmiştir; tıpkı rıdvân, kuvvet ve şecv köklerinden geldikleri için asıllarında lâm harfleri vâv olan «kaviye», «radıye» ve «şaciye» kelimelerinde olduğu gibi, mazide kesreden sonra kelime sonunda yer aldığı için yâ'ya dönüştürülmüştür.

وَقَالَ بَعْضُهُمُ: الْأَصْلُ فِيهِ دَمَى بِفَتْحِ الْمِيمِ، وَقِيلَ: بِإِسْكَانِهَا، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Bazıları ise onda aslın mîm harfinin fethasıyla «demâ» olduğunu söylemiş, mîm'in sükûnuyla olduğu da ifade edilmiştir. En doğrusunu Yüce Allah bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: (فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَلَا إِثْمَ) ، لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا سَبَبَ اضْطِرَارِهِ، وَلَمْ يُبَيِّنِ الْمُرَادَ بِالْبَاغِي وَالْعَادِي، وَلَكِنَّهُ أَشَارَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ إِلَى أَنَّ سَبَبَ الِاضْطِرَارِ الْمَذْكُورَ الْمَخْمَصَةُ، وَهِيَ الْجُوعُ وَهُوَ قَوْلُهُ: (فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ) [٥ \ ٣] وَأَشَارَ إِلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْبَاغِي وَالْعَادِي الْمُتَجَانِفُ لِلْإِثْمِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: (فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِإِثْمٍ) . وَالْمُتَجَانِفُ: الْمَائِلُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْأَعْشَى: [الطَّوِيلِ]

Yüce Allah'ın: {(فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَلَا إِثْمَ)} “Kim mecbur kalırsa, [başkasına] saldırmaksızın ve haddi aşmaksızın... ona hiçbir günah yoktur” buyruğunda; burada onun mecbur kalma sebebi açıklanmamış, «bâğî» (haksızlık eden/isteyen) ve «âdî» (haddi aşan) ile ne kastedildiği de belirtilmemiştir. Fakat başka bir yerde zikredilen bu muztarlık sebebinin «mahmese» yani açlık olduğuna işaret etmiştir ki o da: {(فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ)} “Kim açlık sebebiyle mecbur kalırsa...” [el-Mâide 5/3] buyruğudur. «Bâğî» ve «âdî» ile günaha meyleden kimsenin kastedildiğine de şu ayette işaret etmiştir: {(فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِإِثْمٍ)} “Kim günaha meyletmeksizin açlık sebebiyle mecbur kalırsa...” Mütecânif; meyleden demektir. el-A'şâ'nın [tavîl bahrindeki] şu sözü de bu kabildendir: