Binûn

Ahzâb — 2. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ تَحْرِيمَ الرَّجُلِ امْرَأَتَهُ فِيهِ لِلْعُلَمَاءِ عِشْرُونَ قَوْلًا، وَسَنَذْكُرُهَا هُنَا بِاخْتِصَارٍ وَنُبَيِّنُ مَا يَظْهَرُ لَنَا رُجْحَانُهُ بِالدَّلِيلِ مِنْهَا، إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.

Erkeğin hanımını haram kılması hususunda âlimlerin yirmi görüşü bulunduğunu daha önce belirtmiştik. İnşâallahu teâlâ burada onları kısaca zikredecek ve bunlardan delille bize göre racih görünenini açıklayacağız.

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: هُوَ أَنَّ تَحْرِيمَ الرَّجُلِ امْرَأَتَهُ لَغْوٌ بَاطِلٌ، لَا يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ شَيْءٌ. قَالَ ابْنُ الْقَيِّمِ فِي «إِعْلَامِ الْمُوَقِّعِينَ» : وَهُوَ إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَبِهِ قَالَ مَسْرُوقٌ، وَأَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَعَطَاءٌ، وَالشَّعْبِيُّ، وَدَاوُدُ، وَجَمِيعُ أَهْلِ الظَّاهِرِ، وَأَكْثَرُ أَصْحَابِ الْحَدِيثِ، وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيِ الْمَالِكِيَّةِ، اخْتَارَهُ أَصْبَغُ بْنُ الْفَرَجِ. وَفِي الصَّحِيحِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ أَنَّهُ سَمِعَ ابْنَ عَبَّاسٍ يَقُولُ: إِذَا حَرَّمَ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ، فَلَيْسَ بِشَيْءٍ لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ [٣٣ \ ٢١] ، وَصَحَّ عَنْ مَسْرُوقٍ أَنَّهُ قَالَ: مَا أُبَالِي أَحَرَّمْتُ امْرَأَتِي أَوْ قَصْعَةً مِنْ ثَرِيدٍ. وَصَحَّ عَنِ الشَّعْبِيِّ فِي تَحْرِيمِ الْمَرْأَةِ: لَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيَّ مِنْ نَعْلِي. وَقَالَ أَبُو سَلَمَةَ: مَا أُبَالِي أَحَرَّمْتُ امْرَأَتِي أَوْ حَرَّمْتُ مَاءَ النَّهْرِ. وَقَالَ الْحَجَّاجُ بْنُ مَنْهَالٍ: إِنَّ رَجُلًا جَعَلَ امْرَأَتَهُ عَلَيْهِ حَرَامًا، فَسَأَلَ عَنْ ذَلِكَ حُمَيْدَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، فَقَالَ حُمَيْدٌ: قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَإِذَا فَرَغْتَ فَانْصَبْ وَإِلَى رَبِّكَ فَارْغَبْ [٩٤ \ ٧ - ٨] ، وَأَنْتَ رَجُلٌ تَلْعَبُ، فَاذْهَبْ فَالْعَبْ، اهـ مِنْهُ.

Birinci görüş: Kişinin hanımını haram kılması lağv [ve] batıldır; üzerine hiçbir hüküm terettüp etmez. İbnü'l-Kayyim İ'lâmü'l-Muvakkıîn'de şöyle demiştir: Bu, İbn Abbâs'tan gelen iki rivayetten biridir. Mesrûk, Ebû Seleme b. Abdirrahmân, Atâ, Şa'bî, Dâvûd, Zâhirîlerin tamamı ve hadis ehlinin çoğu bu görüştedir. Bu, Mâlikîlerin iki görüşünden biri olup Asbağ b. el-Ferec bunu tercih etmiştir. Sahîh'te Saîd b. Cübeyr'in İbn Abbâs'ı şöyle derken işittiği rivayet edilmiştir: "Kişi hanımını haram kıldığında bu hiçbir şey değildir; “Andolsun ki sizin için Allah'ın Resulü'nde güzel bir örnek vardır” [el-Ahzâb 33/21]." Mesrûk'tan: "Hanımımı haram kılmışım veya bir tirit tabağını [haram kılmışım], aldırmam" dediği sahih olarak rivayet edilmiştir. Şa'bî'den kadını haram kılma hususunda: "Bu bana ayakkabımdan daha basittir" dediği sahih olarak rivayet edilmiştir. Ebû Seleme de: "Hanımımı haram kılmışım veya nehrin suyunu haram kılmışım, aldırmam" demiştir. Haccâc b. Minhâl şöyle demiştir: Bir adam hanımını kendisine haram kıldı ve bunu Humeyd b. Abdirrahmân'a sordu. Bunun üzerine Humeyd: "Allah Teâlâ: “Boş kaldın mı hemen [başka bir işe] koyul ve yalnız Rabbine yönel” [el-İnşirâh 94/7-8] buyurmuştur; sense oyun oynayan bir adamsın, git de oyna!" dedi. [İbnü'l-Kayyim'den nakil] burada sona erdi.

وَاسْتَدَلَّ أَهْلُ هَذَا الْقَوْلِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا حَرَامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ [١٦ \ ١١٦] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ [٥ \ ٨٧] ، وَعُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ هَلُمَّ شُهَدَاءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا فَإِنْ شَهِدُوا فَلَا تَشْهَدْ مَعَهُمْ [٦ \ ١٥٠] ، وَعُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ الْآيَةَ، وَعُمُومِ قَوْلِهِ ﷺ: «مَنْ عَمِلَ عَمَلًا لَيْسَ عَلَيْهِ أَمْرُنَا، فَهُوَ رَدٌّ» ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ تَحْرِيمَ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَيْسَ مِنْ أَمْرِنَا.

Bu görüş sahipleri, Allah Teâlâ'nın: “Dillerinizin yalan yere nitelendirmesinden ötürü 'Bu helaldir, bu haramdır' demeyin; yoksa Allah'a yalan iftira etmiş olursunuz. Şüphesiz Allah'a yalan iftira edenler kurtuluşa eremezler” [en-Nahl 16/116] sözüyle, Allah Teâlâ'nın: “Ey iman edenler! Allah'ın size helal kıldığı temiz şeyleri haram kılmayın” [el-Mâide 5/87] sözüyle, Allah Teâlâ'nın: “De ki: 'Allah'ın bunu haram kıldığına şahitlik edecek şahitlerinizi getirin!' Şayet şahitlik ederlerse sen onlarla beraber şahitlik etme” [el-En'âm 6/150] sözünün umumiyetiyle, Allah Teâlâ'nın: “Ey Peygamber! Allah'ın sana helal kıldığı şeyi niçin haram kılıyorsun?” ayetinin umumiyetiyle ve Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem-'in: «Kim bizim bu işimize [dinimize] uymayan bir amel işlerse o reddolunur» sözünün umumiyetiyle delil getirmişlerdir. Bilinmektedir ki Allah'ın helal kıldığını haram kılmak bizim işimizden [dinimizden] değildir.

الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ التَّحْرِيمَ ثَلَاثُ تَطْلِيقَاتٍ، قَالَ فِي «إِعْلَامِ الْمُوَقِّعِينَ» : وَبِهِ قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁، وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ، وَابْنُ عُمَرَ، وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى. وَقَضَى فِيهَا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيٌّ ﵁ بِالثَّلَاثِ فِي عَدِيِّ بْنِ قَيْسٍ الْكِلَابِيِّ، وَقَالَ: وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، لَئِنْ مَسَسْتَهَا قَبْلَ أَنْ تَتَزَوَّجَ غَيْرَكَ لَأَرْجُمَنَّكَ. وَقَالَ فِي «زَادِ الْمَعَادِ» : وَرُوِيَ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ عُتَيْبَةَ، ثُمَّ قَالَ: قُلْتُ: الثَّابِتُ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، وَابْنِ عُمَرَ أَنَّ فِي ذَلِكَ كَفَّارَةَ يَمِينٍ، وَذَكَرَ فِي «الزَّادِ» أَيْضًا: أَنَّ ابْنَ حَزْمٍ نَقَلَ عَنْ عَلِيٍّ الْوَقْفَ فِي ذَلِكَ، وَحُجَّةُ هَذَا الْقَوْلِ بِثَلَاثٍ أَنَّهَا لَا تَحْرُمُ عَلَيْهِ إِلَّا بِالثَّلَاثِ، فَكَانَ وُقُوعُ الثَّلَاثِ مِنْ ضَرُورَةِ كَوْنِهَا حَرَامًا عَلَيْهِ.

İkinci görüş: Haram kılmak üç talaktır. İ'lâmü'l-Muvakkıîn'de şöyle demiştir: Ali b. Ebî Tâlib -radıyallâhu anh-, Zeyd b. Sâbit, İbn Ömer, Hasan-ı Basrî ve Muhammed b. Abdirrahmân b. Ebî Leylâ bu görüştedir. Müminlerin emîri Ali -radıyallâhu anh- Adiyy b. Kays el-Kilâbî hakkında üç talakla hükmetmiş ve şöyle demiştir: "Nefsim elinde olana yemin olsun ki, o senden başka biriyle evlenmeden önce ona dokunursan seni muhakkak taşlarım." Zâdü'l-Me'âd'da: "Hakem b. Uteybe'den rivayet edilmiştir" dedikten sonra şöyle demiştir: "Ben derim ki: Zeyd b. Sâbit ve İbn Ömer'den sabit olan rivayet, bunda yemin kefareti olduğudur." Ayrıca Zâd'da İbn Hazm'ın Ali'den bu konuda tevakkuf ettiğini naklettiğini zikretmiştir. Üç talak diyen bu görüşün delili; kadının kocasına ancak üç talak ile haram olacağı, dolayısıyla kadının ona haram olmasının kaçınılmaz gereği olarak üç talakın vaki olmasıdır.

الْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّهَا حَرَامٌ عَلَيْهِ بِتَحْرِيمِهِ إِيَّاهَا، قَالَ فِي «إِعْلَامِ الْمُوَقِّعِينَ» : وَصَحَّ هَذَا أَيْضًا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَالْحَسَنِ، وَخِلَاسِ بْنِ عَمْرٍو، وَجَابِرِ بْنِ زَيْدٍ، وَقَتَادَةَ، وَلَمْ يَذْكُرْ هَؤُلَاءِ طَلَاقًا بَلْ أَمَرُوهُ بِاجْتِنَابِهَا فَقَطْ.

Üçüncü görüş: Kadın, adamın onu haram kılmasıyla ona haram olur. İ'lâmü'l-Muvakkıîn'de şöyle demiştir: Bu, Ebû Hureyre, Hasan, Hılâs b. Amr, Câbir b. Zeyd ve Katâde'den de sahih olarak rivayet edilmiştir. Bunlar talaktan söz etmemiş, sadece kadından uzak durmasını emretmişlerdir.

وَصَحَّ ذَلِكَ أَيْضًا عَنْ عَلِيٍّ ﵁، فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ عَنْهُ رِوَايَتَانِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ أَرَادَ تَحْرِيمَ الثَّلَاثِ، وَحُجَّةُ هَذَا الْقَوْلِ أَنَّ لَفْظَهُ إِنَّمَا اقْتَضَى التَّحْرِيمَ، وَلَمْ يَتَعَرَّضْ لِعَدَدِ الطَّلَاقِ، فَحَرُمَتْ عَلَيْهِ بِمُقْتَضَى تَحْرِيمِهِ.

Bu durum Ali -radıyallâhu anh-'tan da sahih olarak rivayet edilmiştir. Ya ondan iki rivayet vardır ya da o, üç talakın haram kılmasını kastetmiştir. Bu görüşün delili şudur: Sözü sadece haram kılmayı gerektirmiş ve talakın sayısına değinmemiştir; bu yüzden haram kılmasının gereği olarak kadın ona haram olmuştur.

الْقَوْلُ الرَّابِعُ: الْوَقْفُ. قَالَ فِي «إِعْلَامِ الْمُوَقِّعِينَ» : صَحَّ ذَلِكَ أَيْضًا عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيٍّ ﵁، وَهُوَ قَوْلُ الشَّعْبِيِّ، وَحُجَّةُ هَذَا الْقَوْلِ: أَنَّ التَّحْرِيمَ لَيْسَ بِطَلَاقٍ، وَهُوَ لَا يَمْلِكُ تَحْرِيمَ الْحَلَالِ، إِنَّمَا يَمْلِكُ إِنْشَاءَ السَّبَبِ الَّذِي يُحَرَّمُ بِهِ، وَهُوَ الطَّلَاقُ وَهَذَا لَيْسَ بِصَرِيحٍ فِي الطَّلَاقِ، وَلَا هُوَ مِمَّا ثَبَتَ لَهُ عُرْفُ الشَّرْعِ فِي تَحْرِيمِ الزَّوْجَةِ، فَاشْتَبَهَ الْأَمْرُ فِيهِ فَوَجَبَ الْوَقْفُ لِلِاشْتِبَاهِ.

Dördüncü görüş: Tevakkuf etmektir (hüküm vermemektir). İ'lâmü'l-Muvakkıîn'de şöyle demiştir: Bu da müminlerin emîri Ali -radıyallâhu anh-'tan sahih olarak rivayet edilmiştir ve Şa'bî'nin de görüşüdür. Bu görüşün delili şudur: Haram kılmak talak değildir; adam helali haram kılma yetkisine de sahip değildir, o sadece kadının haram kılındığı sebebi meydana getirme yetkisine sahiptir ki o da talaktır. Bu söz ise talakta sarih olmadığı gibi hanımın haram kılınmasında şer'î örf ile sabit olmuş bir lafız da değildir. Bu sebeple mesele şüpheli hale gelmiş ve şüpheden dolayı tevakkuf etmek vacip olmuştur.

الْقَوْلُ الْخَامِسُ: إِنْ نَوَى بِهِ الطَّلَاقَ فَهُوَ طَلَاقٌ، وَإِلَّا فَهُوَ يَمِينٌ. قَالَ فِي «الْإِعْلَامِ» : وَهَذَا قَوْلُ طَاوُسٍ، وَالزُّهْرِيِّ، وَالشَّافِعِيِّ، وَرِوَايَةٌ عَنِ الْحَسَنِ، اهـ.

Beşinci görüş: Bununla talakı kastetmişse talaktır, aksi halde yemindir. el-İ'lâm'da şöyle demiştir: Bu; Tâvûs, Zührî ve Şâfiî'nin görüşü olup Hasan'dan da bir rivayettir.

وَحُكِيَ هَذَا الْقَوْلُ أَيْضًا عَنِ النَّخَعِيِّ، وَإِسْحَاقَ، وَابْنِ مَسْعُودٍ، وَابْنِ عُمَرَ. وَحُجَّةُ هَذَا الْقَوْلِ: أَنَّ التَّحْرِيمَ كِنَايَةٌ فِي الطَّلَاقِ، فَإِنْ نَوَاهُ بِهِ كَانَ طَلَاقًا، وَإِنْ لَمْ يَنْوِهِ كَانَ يَمِينًا ; لِقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ، إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ فَرَضَ اللَّهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمَانِكُمْ.

Bu görüş Nahâî, İshâk, İbn Mes'ûd ve İbn Ömer'den de nakledilmiştir. Bu görüşün delili şudur: Haram kılmak talakta kinayedir. Dolayısıyla onunla talakı niyet etmişse talak olur; şayet niyet etmemişse Allah Teâlâ'nın: “Ey Peygamber! Allah'ın sana helal kıldığı şeyi niçin haram kılıyorsun?” ayetinden Allah Teâlâ'nın: “Allah size yeminlerinizi çözmeyi meşru kılmıştır” ayetine kadar olan buyruğu gereğince yemin olur.

الْقَوْلُ السَّادِسُ: أَنَّهُ إِنْ نَوَى بِهِ الثَّلَاثَ فَثَلَاثٌ، وَإِنْ نَوَى وَاحِدَةً فَوَاحِدَةٌ بَائِنَةٌ، وَإِنْ

Altıncı görüş: Eğer bununla üçü niyet etmişse üç, biri niyet etmişse bir bâin talaktır; eğer

نَوَى يَمِينًا فَهُوَ يَمِينٌ، وَإِنْ لَمْ يَنْوِ شَيْئًا هُوَ كِذْبَةٌ لَا شَيْءَ فِيهَا، قَالَهُ سُفْيَانُ، وَحَكَاهُ النَّخَعِيُّ عَنْ أَصْحَابِهِ، وَحُجَّةُ هَذَا الْقَوْلِ: أَنَّ اللَّفْظَ مُحْتَمَلٌ لِمَا نَوَاهُ مِنْ ذَلِكَ، فَيَتْبَعُ نِيَّتَهُ.

yemini niyet etmişse yemindir; hiçbir şey niyet etmemişse içinde hiçbir [hüküm] bulunmayan bir yalandır. Bunu Süfyân söylemiş, Nahâî de bunu ashabından nakletmiştir. Bu görüşün delili şudur: Lafız, bunlardan niyet ettiği şeye muhtemeldir; dolayısıyla niyetine tabi olur.

الْقَوْلُ السَّابِعُ: مِثْلُ هَذَا إِلَّا أَنَّهُ إِنْ لَمْ يَنْوِ شَيْئًا فَهُوَ يَمِينٌ يُكَفِّرُهَا، وَهُوَ قَوْلُ الْأَوْزَاعِيِّ. وَحُجَّةُ هَذَا الْقَوْلِ ظَاهِرُ قَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ فَرَضَ اللَّهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمَانِكُمْ.

Yedinci görüş: Bunun gibidir; ancak hiçbir şey niyet etmemişse kefaretini ödeyeceği bir yemindir. Bu, Evzâî'nin görüşüdür. Bu görüşün delili, Allah Teâlâ'nın: “Allah size yeminlerinizi çözmeyi meşru kılmıştır” sözünün zahiridir.

الْقَوْلُ الثَّامِنُ: مِثْلُ هَذَا أَيْضًا، إِلَّا أَنَّهُ إِنْ لَمْ يَنْوِ شَيْئًا فَوَاحِدَةٌ بَائِنَةٌ إِعْمَالًا لِلَّفْظِ التَّحْرِيمِ، هَكَذَا ذَكَرَ هَذَا الْقَوْلَ فِي «إِعْلَامِ الْمُوَقِّعِينَ» ، وَلَمْ يَعْزُهُ لِأَحَدٍ.

Sekizinci görüş: Bu da onun gibidir; ancak haram kılma lafzını işletmek adına, hiçbir şey niyet etmemişse bir bâin talaktır. Bu görüş İ'lâmü'l-Muvakkıîn'de böyle zikredilmiş fakat kimseye nispet edilmemiştir.

وَقَالَ صَاحِبُ «نَيْلِ الْأَوْطَارِ» : وَقَدْ حَكَاهُ ابْنُ حَزْمٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ.

Neylü'l-Evtâr sahibi şöyle demiştir: İbn Hazm bunu İbrâhîm en-Nahâî'den nakletmiştir.

الْقَوْلُ التَّاسِعُ: أَنَّ فِيهِ كَفَّارَةَ الظِّهَارِ. قَالَ فِي «إِعْلَامِ الْمُوَقِّعِينَ» : وَصَحَّ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا، وَأَبِي قِلَابَةَ، وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَوَهْبِ بْنِ مُنَبِّهِ، وَعُثْمَانَ الْبَتِّيِّ، وَهُوَ إِحْدَى الرِّوَايَاتِ عَنِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ. وَحُجَّةُ هَذَا الْقَوْلِ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ تَشْبِيهَ الْمَرْأَةِ بِأُمِّهِ الْمُحَرَّمَةِ عَلَيْهِ ظِهَارًا وَجَعَلَهُ مُنْكَرًا مِنَ الْقَوْلِ وَزُورًا، فَإِذَا كَانَ التَّشْبِيهُ بِالْمُحَرَّمَةِ يَجْعَلُهُ مُظَاهِرًا، فَإِذَا صَرَّحَ بِتَحْرِيمِهَا كَانَ أَوْلَى بِالظِّهَارِ، وَهَذَا أَقْيَسُ الْأَقْوَالِ وَأَفْقَهُهَا. وَيُؤَيِّدُهُ أَنَّ اللَّهَ لَمْ يَجْعَلْ لِلْمُكَلَّفِ التَّحْرِيمَ وَالتَّحْلِيلَ، وَإِنَّمَا ذَلِكَ إِلَيْهِ تَعَالَى، وَإِنَّمَا جَعَلَ لَهُ مُبَاشَرَةَ الْأَفْعَالِ وَالْأَقْوَالِ، الَّتِي يَتَرَتَّبُ عَلَيْهَا التَّحْرِيمُ وَالتَّحْلِيلُ، فَالسَّبَبُ إِلَى الْعَبْدِ وَحُكْمُهُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، فَإِذَا قَالَ: أَنْتِ عَلَيَّ كَظَهْرِ أُمِّي، أَوْ قَالَ: أَنْتِ عَلَيَّ حَرَامٌ، فَقَدْ قَالَ الْمُنْكَرَ مِنَ الْقَوْلِ وَالزُّورَ، وَقَدْ كَذَبَ، فَإِنَّ اللَّهَ لَمْ يَجْعَلْهَا كَظَهْرِ أُمِّهِ، وَلَا جَعَلَهَا عَلَيْهِ حَرَامًا، فَأَوْجَبَ عَلَيْهِ بِهَذَا الْقَوْلِ مِنَ الْمُنْكَرِ وَالزُّورِ أَغْلَظَ الْكَفَّارَتَيْنِ، وَهِيَ كَفَّارَةُ الظِّهَارِ.

Dokuzuncu görüş: Onda zıhar kefareti vardır. İ'lâmü'l-Muvakkıîn'de şöyle demiştir: Bu da İbn Abbâs, Ebû Kılâbe, Saîd b. Cübeyr, Vehb b. Münebbih ve Osmân el-Bettî'den sahih olarak rivayet edilmiştir; İmam Ahmed'den gelen rivayetlerden biri de budur. Bu görüşün delili şudur: Allah Teâlâ kadını kendisine haram olan annesine benzetmeyi zıhar kılmış ve bunu çirkin bir söz ve yalan saymıştır. Kendisine haram olan kadına benzetmek kişiyi zıhar yapmış kılıyorsa, kadını açıkça haram kılması zıhar olmaya daha evladır; kıyasa ve fıkha en uygun görüş budur. Bunu şu husus da desteklemektedir: Allah mükellefe haram kılma ve helal kılma yetkisi vermemiştir; bu yetki yalnızca Allah Teâlâ'ya aittir. Mükellefe ise ancak haramlığın ve helalliğin üzerine terettüp ettiği fiilleri ve sözleri doğrudan yapma yetkisini vermiştir. Dolayısıyla sebep kula, hüküm ise Allah Teâlâ'ya aittir. Kişi: "Sen bana annemin sırtı gibisin" dediğinde veya: "Sen bana haramsın" dediğinde çirkin bir söz ve yalan söylemiş, gerçeğe aykırı konuşmuş olur; zira Allah kadını annesinin sırtı gibi kılmadığı gibi ona haram da kılmamıştır. Bu sebeple Allah, söylediği bu çirkin ve asılsız sözden ötürü ona iki kefaretten en ağır olanını, yani zıhar kefaretini vacip kılmıştır.

الْقَوْلُ الْعَاشِرُ: أَنَّهُ تَطْلِيقَةٌ وَاحِدَةٌ، وَهِيَ إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁، وَقَوْلُ حَمَّادِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ شَيْخِ أَبِي حَنِيفَةَ، وَحُجَّةُ هَذَا الْقَوْلِ: أَنَّ تَطْلِيقَ التَّحْرِيمِ لَا يَقْتَضِي التَّحْرِيمَ بِالثَّلَاثِ، بَلْ يَصْدُقُ بِأَقَلِّهِ وَالْوَاحِدَةُ مُتَيَقَّنَةٌ، فَحُمِلَ اللَّفْظُ عَلَيْهَا ; لِأَنَّهَا الْيَقِينُ فَهُوَ نَظِيرُ التَّحْرِيمِ بِانْقِضَاءِ الْعِدَّةِ.

Onuncu görüş: Bir talaktır. Bu, Ömer b. el-Hattâb -radıyallâhu anh-'tan gelen iki rivayetten biri olup Ebû Hanîfe'nin hocası Hammâd b. Ebî Süleymân'ın görüşüdür. Bu görüşün delili şudur: Haram kılmanın boşaması üç talakla haram kılmayı gerektirmez; bilakis en azıyla da gerçekleşir ve bir talak kesindir. Dolayısıyla lafız kesin olduğu için bir talaka hamledilmiştir; bu da iddetin bitmesiyle haram olmanın benzeridir.

الْقَوْلُ الْحَادِي عَشَرَ: أَنَّهُ يَنْوِي فِيمَا أَرَادَ مِنْ ذَلِكَ، فَيَكُونُ لَهُ نِيَّتُهُ فِي أَصْلِ الطَّلَاقِ وَعَدَدِهِ، وَإِنْ نَوَى تَحْرِيمًا بِغَيْرِ طَلَاقٍ، فَيَمِينٌ مُكَفِّرَةٌ. قَالَ ابْنُ الْقَيِّمِ: وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ.

On birinci görüş: Bunlardan neyi kastetmişse ona niyet eder; talakın aslında ve sayısında niyeti geçerli olur. Eğer talaksız bir haram kılmayı niyet etmişse, kefaret gerektiren bir yemindir. İbnü'l-Kayyim: "Bu, Şâfiî'nin görüşüdür" demiştir.

وَحُجَّةُ هَذَا الْقَوْلِ: أَنَّ اللَّفْظَ صَالِحٌ لِذَلِكَ كُلِّهِ، فَلَا يَتَعَيَّنُ وَاحِدٌ مِنْهَا إِلَّا بِالنِّيَّةِ، فَإِنْ نَوَى تَحْرِيمًا مُجَرَّدًا كَانَ امْتِنَاعًا مِنْهَا بِالتَّحْرِيمِ كَامْتِنَاعِهِ بِالْيَمِينِ، وَلَا تَحْرُمُ عَلَيْهِ فِي

Bu görüşün delili şudur: Lafız bunların tamamına elverişlidir; bu sebeple bunlardan biri ancak niyetle belirlenir. Şayet sırf haram kılmayı niyet etmişse, tıpkı yeminle sakınması gibi haram kılma yoluyla ondan sakınmış olur ve her iki

الْمَوْضِعَيْنِ، اهـ. وَقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ مَذْهَبَ الشَّافِعِيِّ هُوَ الْقَوْلُ الْخَامِسُ.

durumda da kadın ona haram olmaz. Şâfiî'nin mezhebinin beşinci görüş olduğu daha önce geçmişti.

قَالَ فِي «نَيْلِ الْأَوْطَارِ» : وَهُوَ الَّذِي حَكَاهُ عَنْهُ فِي «فَتْحِ الْبَارِي» ، بَلْ حَكَاهُ عَنْهُ ابْنُ الْقَيِّمِ نَفْسُهُ.

Neylü'l-Evtâr'da şöyle demiştir: Fethu'l-Bârî'de ondan nakledilen de budur; hatta bunu ondan İbnü'l-Kayyim'in bizzat kendisi nakletmiştir.

الْقَوْلُ الثَّانِي عَشَرَ: أَنَّهُ يَنْوِي فِي أَصْلِ الطَّلَاقِ وَعَدَدِهِ، إِلَّا أَنَّهُ إِنْ نَوَى وَاحِدَةً كَانَتْ بَائِنَةً، وَإِنْ لَمْ يَنْوِ الطَّلَاقَ فَهُوَ مُؤَوَّلٌ، وَإِنْ نَوَى الْكَذِبَ فَلَيْسَ بِشَيْءٍ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ.

On ikinci görüş: Talakın aslında ve sayısında niyetine bakar; şu kadar var ki eğer biri niyet etmişse bâin talak olur, talak niyet etmemişse îlâ yapmış (mü'lî) sayılır, yalan söylemeyi niyet etmişse hiçbir şey sayılmaz. Bu, Ebû Hanîfe ve ashabının görüşüdür.

وَحُجَّةُ هَذَا الْقَوْلِ: احْتِمَالُ اللَّفْظِ لِمَا ذَكَرَهُ، إِلَّا أَنَّهُ إِنْ نَوَى وَاحِدَةً كَانَتْ بَائِنَةً، لِاقْتِضَاءِ التَّحْرِيمِ لِلْبَيْنُونَةِ، وَهِيَ صُغْرَى وَكُبْرَى، وَالصُّغْرَى هِيَ الْمُتَحَقِّقَةُ، فَاعْتُبِرَتْ دُونَ الْكُبْرَى. وَعَنْهُ رِوَايَةٌ أُخْرَى: إِنْ نَوَى الْكَذِبَ دِينَ، وَلَمْ يُقْبَلْ فِي الْحُكْمِ بَلْ كَانَ مُؤْلِيًا، وَلَا يَكُونُ ظِهَارًا عِنْدَهُ، نَوَاهُ أَوْ لَمْ يَنْوِهْ، وَلَوْ صَرَّحَ بِهِ فَقَالَ: أَعْنِي بِهَا الظِّهَارَ، لَمْ يَكُنْ مُظَاهِرًا، انْتَهَى مِنْ «إِعْلَامِ الْمُوَقِّعِينَ» .

Bu görüşün delili şudur: Lafız zikredilen manalara muhtemeldir; şu kadar var ki bir talak niyet etmişse haram kılmanın beynûneti (ayrılığı) gerektirmesinden ötürü bâin olur. Beynûnet ise küçük ve büyük olmak üzere iki kısımdır; kesin olanı küçük olandır, bu yüzden büyük olan değil o dikkate alınmıştır. Ondan gelen diğer bir rivayete göre: Yalan söylemeyi niyet etmişse diyaneten tasdik edilir fakat kazâen kabul edilmeyip îlâ yapmış sayılır. İster niyet etsin ister etmesin ona göre zıhar olmaz; hatta bunu açıkça söyleyip: "Bununla zıharı kastediyorum" dese bile zıhar yapmış sayılmaz. [İbnü'l-Kayyim'in] İ'lâmü'l-Muvakkıîn'deki sözü burada bitti.

وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي «نَيْلِ الْأَوْطَارِ» ، بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ كَلَامَ ابْنِ الْقَيِّمِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ آنِفًا، إِلَى قَوْلِهِ: وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ، هَكَذَا قَالَ ابْنُ الْقَيِّمِ. وَفِي «الْفَتْحِ» عَنِ الْحَنَفِيَّةِ: أَنَّهُ إِذَا نَوَى اثْنَتَيْنِ فَهِيَ وَاحِدَةٌ بَائِنَةٌ، وَإِنْ لَمْ يَنْوِ طَلَاقًا فَهِيَ يَمِينٌ وَيَصِيرُ مُؤْلِيًا، اهـ.

Şevkânî Neylü'l-Evtâr'da, İbnü'l-Kayyim'in az önce zikrettiğimiz: "Bu, Ebû Hanîfe ve ashabının görüşüdür" sözüne kadarki kelamını aktardıktan sonra şöyle demiştir: İbnü'l-Kayyim böyle demiştir. el-Feth'te ise Hanefîlerden şöyle nakledilmiştir: İki talak niyet ederse bu bir bâin talaktır; şayet talak niyet etmezse bu bir yemindir ve kişi îlâ yapmış olur.

الْقَوْلُ الثَّالِثَ عَشَرَ: أَنَّهُ يَمِينٌ يُكَفِّرُهُ مَا يُكَفِّرُ الْيَمِينَ. قَالَ ابْنُ الْقَيِّمِ فِي «إِعْلَامِ الْمُوَقِّعِينَ» : صَحَّ ذَلِكَ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ، وَعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَعَائِشَةَ، وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، وَابْنِ مَسْعُودٍ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، وَعِكْرِمَةَ، وَعَطَاءٍ، وَمَكْحُولٍ، وَقَتَادَةَ، وَالْحَسَنِ، وَالشَّعْبِيِّ، وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَسُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، وَجَابِرِ بْنِ زَيْدٍ، وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَنَافِعٍ، وَالْأَوْزَاعِيِّ، وَأَبِي ثَوْرٍ، وَخَلْقٍ سِوَاهُمْ ﵃.

On üçüncü görüş: Bu, yemin kefareti ile kefaretlenen bir yemindir. İbnü'l-Kayyim İ'lâmü'l-Muvakkıîn'de şöyle demiştir: Bu; Ebû Bekir es-Sıddîk, Ömer b. el-Hattâb, İbn Abbâs, Âişe, Zeyd b. Sâbit, İbn Mes'ûd, Abdullâh b. Ömer, İkrime, Atâ, Mekhûl, Katâde, Hasan, Şa'bî, Saîd b. el-Müseyyeb, Süleymân b. Yesâr, Câbir b. Zeyd, Saîd b. Cübeyr, Nâfi', Evzâî, Ebû Sevr ve bunların dışındaki pek çok kimseden -radıyallâhu anhüm- sahih olarak rivayet edilmiştir.

وَحُجَّةُ هَذَا الْقَوْلِ ظَاهِرُ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَكَرَ فَرْضَ تَحِلَّةِ الْأَيْمَانِ عَقِبَ تَحْرِيمِ الْحَلَالِ، فَلَا بُدَّ أَنْ يَتَنَاوَلَهُ يَقِينًا، فَلَا يَجُوزُ جَعْلُ تَحِلَّةِ الْأَيْمَانِ لِغَيْرِ الْمَذْكُورِ قَبْلَهَا، وَيَخْرُجُ الْمَذْكُورُ عَنْ حُكْمِ التَّحِلَّةِ الَّتِي قَصَدَ ذِكْرَهَا لِأَجْلِهِ، اهـ مِنْهُ.

Bu görüşün delili yüce Kur'an'ın zahiridir; zira Allah Teâlâ helali haram kılmanın hemen ardından yeminlerin kefaretle çözülmesini farz kıldığını zikretmiştir. Dolayısıyla kesin olarak onu kapsaması zorunludur; zira yeminlerin çözülmesini kendisinden önce zikredilenden başkasına hamletmek ve zikredilen hususu, sırf kendisi için zikredilmek istenen çözülme hükmünün dışına çıkarmak caiz değildir. [İbnü'l-Kayyim'den nakil] burada sona erdi.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ: الظَّاهِرُ أَنَّ ابْنَ الْقَيِّمِ أَرَادَ بِكَلَامِهِ هَذَا أَنَّ صُورَةَ سَبَبِ النُّزُولِ قَطْعِيَّةَ الدُّخُولِ، وَأَنَّ قَوْلَهُ: قَدْ فَرَضَ اللَّهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمَانِكُمْ، نَازِلٌ فِي تَحْرِيمِ الْحَلَالِ الْمَذْكُورِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ، وَمَا ذَكَرَهُ مِنْ

Kitabın müellifi -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Zahir olan şu ki İbnü'l-Kayyim bu sözüyle nüzul sebebinin suretinin [hükmün kapsamına] girişinin kesin olduğunu ve: “Allah size yeminlerinizi çözmeyi meşru kılmıştır” sözünün, Allah Teâlâ'nın: “Allah'ın sana helal kıldığı şeyi niçin haram kılıyorsun?” sözünde zikredilen helali haram kılma hakkında indiğini kastetmiştir. Onun,

شُمُولِ قَوْلِهِ: قَدْ فَرَضَ اللَّهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمَانِكُمْ، لِقَوْلِهِ: لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ، عَلَى سَبِيلِ الْيَقِينِ. وَالْجَزْمُ لَا يَخْلُو عِنْدِي مِنْ نَظَرٍ، لِمَا قَدَّمْنَا عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَنَّ قَوْلَهُ: قَدْ فَرَضَ اللَّهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمَانِكُمْ نَازِلٌ فِي حَلِفِ النَّبِيِّ ﷺ لَا يَعُودُ لِمَا حَرَّمَ عَلَى نَفْسِهِ لَا فِي أَصْلِ التَّحْرِيمِ، وَقَدْ أَشَرْنَا لِلرِّوَايَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى ذَلِكَ فِي أَوَّلِ هَذَا الْمَبْحَثِ.

“Allah size yeminlerinizi çözmeyi meşru kılmıştır” sözünün kesinlik ve katiyet yoluyla “Allah'ın sana helal kıldığı şeyi niçin haram kılıyorsun?” sözünü kapsadığına dair zikrettiği husus bana göre incelemeye muhtaçtır; zira ilim ehlinden bazılarından naklettiğimiz üzere “Allah size yeminlerinizi çözmeyi meşru kılmıştır” sözü bizzat haram kılma hakkında değil, Peygamber -sallallâhu aleyhi ve sellem-'in kendine haram kıldığı şeye bir daha dönmeyeceğine dair ettiği yemin hakkında inmiştir. Bu konunun başında buna delalet eden rivayetlere işaret etmiştik.

الْقَوْلُ الرَّابِعَ عَشَرَ: أَنَّهُ يَمِينٌ مُغَلَّظَةٌ يَتَعَيَّنُ فِيهَا عِتْقُ رَقَبَةٍ. قَالَ ابْنُ الْقَيِّمِ: وَصَحَّ ذَلِكَ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَأَبِي بَكْرٍ، وَعُمَرَ، وَابْنِ مَسْعُودٍ، وَجَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ.

On dördüncü görüş: Bu, içinde köle azat etmenin şart olduğu ağırlaştırılmış bir yemindir. İbnü'l-Kayyim şöyle demiştir: Bu da İbn Abbâs, Ebû Bekir, Ömer, İbn Mes'ûd ve tâbiînden bir topluluktan sahih olarak rivayet edilmiştir.

وَحُجَّةُ هَذَا الْقَوْلِ: أَنَّهُ لَمَّا كَانَ يَمِينًا مُغَلَّظَةً غُلِّظَتْ كَفَّارَتُهَا بِتَحَتُّمِ الْعِتْقِ، وَوَجْهُ تَغْلِيظِهَا تَضَمُّنُهَا تَحْرِيمَ مَا أَحَلَّ اللَّهُ، وَلَيْسَ إِلَى الْعَبْدِ. وَقَوْلُ الْمُنْكَرِ وَالزُّورِ وَإِنْ أَرَادَ الْخَبَرَ فَهُوَ كَاذِبٌ فِي إِخْبَارِهِ مُعْتَدٍ فِي إِقْسَامِهِ، فَغُلِّظَتْ كَفَّارَتُهُ بِتَحَتُّمِ الْعِتْقِ ; كَمَا غُلِّظَتْ كَفَّارَةُ الظِّهَارِ بِهِ أَوْ بِصِيَامِ شَهْرَيْنِ، أَوْ بِإِطْعَامِ سِتِّينَ مِسْكِينًا.

Bu görüşün delili şudur: Bu ağır bir yemin olunca, kefareti de köle azadının zorunlu kılınmasıyla ağırlaştırılmıştır. Ağırlaştırılmasının gerekçesi ise kulun yetkisinde olmayan bir şeyi, yani Allah'ın helal kıldığını haram kılmayı içermesidir. Ayrıca çirkin ve asılsız bir söz söylemesidir; şayet haber vermeyi kastetmişse haberinde yalancıdır, yemininde ise haddi aşmıştır. Bu sebeple zıhar kefaretinin köle azadıyla veya iki ay oruç tutmakla ya da altmış yoksulu doyurmakla ağırlaştırıldığı gibi bunun kefareti de köle azadının zorunlu kılınmasıyla ağırlaştırılmıştır.

الْقَوْلُ الْخَامِسَ عَشَرَ: أَنَّهُ طَلَاقٌ، ثُمَّ إِنَّهَا إِنْ كَانَتْ غَيْرَ مَدْخُولٍ بِهَا، فَهُوَ مَا نَوَاهُ مِنَ الْوَاحِدَةِ وَمَا فَوْقَهَا. وَإِنْ كَانَتْ مَدْخُولًا بِهَا، فَثَلَاثٌ. وَإِنْ نَوَى أَقَلَّ مِنْهَا، وَهُوَ إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ عَنْ مَالِكٍ.

On beşinci görüş: Bu talaktır; şayet kadınla zifafa girilmemişse, bir veya daha fazlasından niyet ettiği şeydir. Eğer zifafa girilmişse, daha azını niyet etse bile üç talaktır. Bu, Mâlik'ten gelen iki rivayetten biridir.

وَحُجَّةُ هَذَا الْقَوْلِ: أَنَّ اللَّفْظَ لَمَّا اقْتَضَى التَّحْرِيمَ وَجَبَ أَنْ يُرَتَّبَ عَلَيْهِ حُكْمُهُ، وَغَيْرُ الْمَدْخُولِ بِهَا تُحَرَّمُ بِوَاحِدَةٍ، وَالْمَدْخُولُ بِهَا لَا تُحَرَّمُ إِلَّا بِالثَّلَاثِ.

Bu görüşün delili şudur: Lafız haram kılmayı gerektirdiğinde onun hükmünün terettüp etmesi vacip olur; zifafa girilmemiş kadın tek talakla haram olur, zifafa girilmiş kadın ise ancak üç talakla haram olur.

وَبَعْدُ: فَفِي مَذْهَبِ مَالِكٍ خَمْسَةُ أَقْوَالٍ هَذَا أَحَدُهَا، وَهُوَ مَشْهُورُهَا.

Netice itibariyle Mâlik'in mezhebinde beş görüş vardır; bu, onlardan biridir ve en meşhur olanıdır.

وَالثَّانِي: أَنَّهَا ثَلَاثٌ بِكُلِّ حَالٍ نَوَى الثَّلَاثَ أَوْ لَمْ يَنْوِهَا، اخْتَارَهُ عَبْدُ الْمَلِكِ فِي مَبْسُوطِهِ.

İkincisi: İster üç talak niyet etsin ister etmesin her halükarda üç talaktır. Abdülmelik bunu Mebsût'unda tercih etmiştir.

وَالثَّالِثُ: أَنَّهَا وَاحِدَةٌ بَائِنَةٌ مُطْلَقًا، حَكَاهُ ابْنُ خُوَيْزِ مِنْدَادُ رِوَايَةً عَنْ مَالِكٍ.

Üçüncüsü: Mutlak olarak bir bâin talaktır; İbn Huveyzmindâd bunu Mâlik'ten bir rivayet olarak aktarmıştır.

وَالرَّابِعُ: أَنَّهُ وَاحِدَةٌ رَجْعِيَّةٌ، وَهُوَ قَوْلُ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ.

Dördüncüsü: Bir ric'î talaktır; bu, Abdülazîz b. Ebî Seleme'nin görüşüdür.

وَالْخَامِسُ: أَنَّهُ مَا نَوَاهُ مِنْ ذَلِكَ مُطْلَقًا، سَوَاءٌ قَبْلَ الدُّخُولِ أَوْ بَعْدَهُ، وَقَدْ عَرَفْتَ تَوْجِيهَ هَذِهِ الْأَقْوَالِ، انْتَهَى مِنْ «إِعْلَامِ الْمُوَقِّعِينَ» .

Beşincisi: İster zifaftan önce ister sonra olsun, mutlak olarak bunlardan neyi niyet etmişse odur. Bu görüşlerin gerekçelerini öğrenmiş bulunmaktasın. [İbnü'l-Kayyim'in] İ'lâmü'l-Muvakkıîn'deki sözü burada bitti.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ: الْمَعْرُوفُ أَنَّ الْمُعْتَمَدَ مِنْ هَذِهِ الْأَقْوَالِ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ: اثْنَانِ، وَهُمَا الْقَوْلُ بِالثَّلَاثِ وَبِالْوَاحِدَةِ الْبَائِنَةِ، وَقَدْ جَرَى الْعَمَلُ فِي مَدِينَةِ فَاسَ بِلُزُومِ الْوَاحِدَةِ الْبَائِنَةِ فِي التَّحْرِيمِ. قَالَ نَاظِمُ عَمَلِ فَاسَ:

Kitabın müellifi -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bilinen şudur ki Mâlikîler nezdinde bu görüşlerden muteber olanı ikisidir; onlar da üç talak ve bir bâin talak görüşüdür. Fes şehrinde haram kılmada bir bâin talakın gerekeceği yönünde amel yerleşmiştir. Fes ameli nazımı şöyle demiştir:

وَطَلْقَةٌ بَائِنَةٌ فِي التَّحْرِيمِ ... وَحَلِفٌ بِهِ لِعُرْفِ الْإِقْلِيمِ

Haram kılmada bir bâin talak gerekir... Bölgenin örfü sebebiyle onunla yemin edilir.

ثُمَّ قَالَ ابْنُ الْقَيِّمِ فِي «إِعْلَامِ الْمُوَقِّعِينَ» : وَأَمَّا تَحْرِيرُ مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ فَإِنَّهُ إِنْ نَوَى بِهِ الظِّهَارَ كَانَ ظِهَارًا، وَإِنْ نَوَى التَّحْرِيمَ كَانَ تَحْرِيمًا لَا يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ إِلَّا تَقَدُّمُ الْكَفَّارَةِ، وَإِنْ نَوَى الطَّلَاقَ كَانَ طَلَاقًا، وَكَانَ مَا نَوَاهُ. وَإِنْ أَطْلَقَ فَلِأَصْحَابِهِ فِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ:

Sonra İbnü'l-Kayyim İ'lâmü'l-Muvakkıîn'de şöyle demiştir: Şâfiî'nin mezhebinin tahkikine gelince; eğer bununla zıharı niyet etmişse zıhar olur; haram kılmayı niyet etmişse ancak kefaretin öne geçirilmesinin terettüp edeceği bir haram kılma olur; talakı niyet etmişse talak olur ve niyet ettiği şey vaki olur. Şayet mutlak bırakıp [bir şey niyet etmezse], ashabının onda üç görüşü vardır:

أَحَدُهَا: أَنَّهُ صَرِيحٌ فِي إِيجَابِ الْكَفَّارَةِ.

Birincisi: Kefaretin vacip kılınmasında sarihtir.

وَالثَّانِي: لَا يَتَعَلَّقُ بِهِ شَيْءٌ.

İkincisi: Buna hiçbir şey taalluk etmez.

وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ فِي حَقِّ الْأَمَةِ صَرِيحٌ فِي التَّحْرِيمِ الْمُوجِبِ لِلْكَفَّارَةِ، وَفِي حَقِّ الْحُرَّةِ كِنَايَةٌ، قَالُوا: إِنَّ أَصْلَ الْآيَةِ إِنَّمَا وَرَدَ فِي الْأَمَةِ، قَالُوا: فَلَوْ قَالَ: أَنْتِ عَلَيَّ حَرَامٌ، وَقَالَ: أَرَدْتُ بِهَا الظِّهَارَ وَالطَّلَاقَ. فَقَالَ ابْنُ الْحَدَّادِ: يُقَالُ لَهُ عَيِّنْ أَحَدَ الْأَمْرَيْنِ ; لِأَنَّ اللَّفْظَةَ الْوَاحِدَةَ لَا تَصْلُحُ لِلظِّهَارِ وَالطَّلَاقِ مَعًا. وَقِيلَ: يَلْزَمُهُ مَا بَدَأَ بِهِ مِنْهُمَا، قَالُوا: وَلَوِ ادَّعَى رَجُلٌ عَلَى رَجُلٍ حَقًّا أَنْكَرَهُ، فَقَالَ: الْحِلُّ عَلَيْكَ حَرَامٌ وَالنِّيَّةُ نِيَّتِي لَا نِيَّتُكَ مَا لِي عَلَيْكَ شَيْءٌ، فَقَالَ: الْحِلُّ عَلَيَّ حَرَامٌ وَالنِّيَّةُ فِي ذَلِكَ نِيَّتُكَ مَا لَكَ عِنْدِي شَيْءٌ، كَانَتِ النِّيَّةُ نِيَّةَ الْحَالِفِ لَا الْمُحَلَّفِ ; لِأَنَّ النِّيَّةَ إِنَّمَا تَكُونُ مِمَّنْ إِلَيْهِ الْإِيقَاعُ، ثُمَّ قَالَ: وَأَمَّا تَحْرِيرُ مَذْهَبِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ فَهُوَ أَنَّهُ ظِهَارٌ بِمُطْلَقِهِ، وَإِنْ لَمْ يَنْوِهِ إِلَّا أَنْ يَنْوِيَ الطَّلَاقَ أَوِ الْيَمِينَ، فَيَلْزَمُهُ مَا نَوَاهُ، وَعَنْهُ رِوَايَةٌ ثَانِيَةٌ أَنَّهُ يَمِينٌ بِمُطْلَقِهِ، إِلَّا أَنْ يَنْوِيَ بِهِ الطَّلَاقَ أَوِ الظِّهَارَ، فَيَلْزَمُهُ مَا نَوَاهُ.

Üçüncüsü: Cariye hakkında kefareti gerektiren haram kılmada sarihtir, hür kadın hakkında ise kinayedir. Şöyle demişlerdir: Ayetin aslı ancak cariye hakkında varit olmuştur. Yine şöyle demişlerdir: Bir kimse: "Sen bana haramsın" deyip ardından: "Bununla zıharı ve talakı kastettim" dese, İbnü'l-Haddâd şöyle demiştir: Ona: "İki durumdan birini belirle" denilir; çünkü tek bir lafız aynı anda hem zıhara hem de talaka elverişli olmaz. Bir görüşe göre ise bu ikisinden önce başladığı şey gerekir. Yine şöyle demişlerdir: Bir adam diğer bir adam üzerinde hakkı olduğunu iddia edip diğeri bunu inkâr etse ve: "Helal sana haram olsun ki -niyet de senin değil benim niyetimdir- senin bende hiçbir şeyin yoktur" dese, diğeri de: "Helal bana haram olsun ki -bu konudaki niyet senin niyetindir- senin bende hiçbir şeyin yoktur" dese, niyet yemin ettirenin değil yemin edenin niyeti olur; çünkü niyet ancak [hükmü] vaki kılacak kimseden geçerlidir. Sonra şöyle demiştir: İmam Ahmed'in mezhebinin tahkikine gelince; o, talak veya yemini niyet etmedikçe niyet etmese bile mutlak ifadesiyle zıhardır ve niyet ettiği şey gerekir. Ondan gelen ikinci bir rivayete göre ise; talakı veya zıharı niyet etmedikçe mutlak ifadesiyle yemindir ve neyi niyet etmişse o gerekir.

وَعَنْهُ رِوَايَةٌ ثَالِثَةٌ: أَنَّهُ ظِهَارٌ بِكُلِّ حَالٍ، وَلَوْ نَوَى بِهِ الطَّلَاقَ أَوِ الْيَمِينَ لَمْ يَكُنْ يَمِينًا وَلَا طَلَاقًا ; كَمَا لَوْ نَوَى الطَّلَاقَ أَوِ الْيَمِينَ، بِقَوْلِهِ: أَنْتِ عَلَيَّ كَظَهْرِ أُمِّي، فَإِنَّ اللَّفْظَيْنِ صَرِيحَانِ فِي الظِّهَارِ، فَعَلَى هَذِهِ الرِّوَايَةِ لَوْ وَصَلَهُ بِقَوْلِهِ: أَعْنِي بِهِ الطَّلَاقَ، فَهَلْ يَكُونُ طَلَاقًا أَوْ ظِهَارًا؟ عَلَى رِوَايَتَيْنِ، إِحْدَاهُمَا: يَكُونُ ظِهَارًا ; كَمَا لَوْ قَالَ: أَنْتِ عَلَيَّ كَظَهْرِ أُمِّي، أَعْنِي بِهِ الطَّلَاقَ أَوِ التَّحْرِيمَ، إِذِ التَّحْرِيمُ صَرِيحٌ فِي الظِّهَارِ. وَالثَّانِيَةُ: أَنَّهُ طَلَاقٌ ; لِأَنَّهُ قَدْ صَرَّحَ بِإِرَادَتِهِ بِلَفْظٍ يَحْتَمِلُهُ، وَغَايَتُهُ أَنَّهُ كِنَايَةٌ فِيهِ، فَعَلَى هَذِهِ الرِّوَايَةِ، إِنْ قَالَ: أَعْنِي بِهِ طَلَاقًا طُلِّقَتْ وَاحِدَةً، وَإِنْ قَالَ: أَعْنِي بِهِ الطَّلَاقَ، فَهَلْ تُطَلَّقُ ثَلَاثًا أَوْ وَاحِدَةً؟ وَعَلَى رِوَايَتَيْنِ مَأْخَذْهُمَا هَلِ اللَّامُ عَلَى الْجِنْسِ أَوِ الْعُمُومِ، وَهَذَا تَحْرِيرُ مَذْهَبِهِ وَتَقْرِيرِهِ، وَفِي الْمَسْأَلَةِ مَذْهَبٌ آخَرُ وَرَاءَ هَذَا كُلِّهِ، وَهُوَ أَنَّهُ إِنْ أَوْقَعَ التَّحْرِيمَ كَانَ ظِهَارًا، وَلَوْ نَوَى بِهِ الطَّلَاقَ، وَإِنْ حَلِفَ بِهِ كَانَ يَمِينًا مُكَفِّرَةً، وَهَذَا اخْتِيَارُ ابْنِ تَيْمِيَّةَ، وَعَلَيْهِ يَدُلُّ النَّصُّ وَالْقِيَاسُ، فَإِنَّهُ إِذَا أَوْقَعَهُ كَانَ قَدْ أَتَى مُنْكَرًا مِنَ الْقَوْلِ وَزُورًا، وَكَانَ أَوْلَى بِكَفَّارَةِ الظِّهَارِ مِمَّنْ شَبَّهَ امْرَأَتَهُ بِالْمُحَرَّمَةِ، وَإِذَا حَلَفَ بِهِ كَانَ يَمِينًا مِنَ الْأَيْمَانِ كَمَا لَوْ حَلَفَ بِالْتِزَامِ الْحَجِّ وَالْعِتْقِ وَالصَّدَقَةِ، وَهَذَا

Ondan gelen üçüncü bir rivayete göre ise: Her halükarda zıhardır; bununla talakı veya yemini niyet etse bile yemin veya talak olmaz. Nitekim: "Sen bana annemin sırtı gibisin" sözüyle talakı veya yemini niyet etse dahi geçerli olmaz; zira her iki lafız da zıharda sarihtir. Bu rivayete göre bu sözünü: "Bununla talakı kastediyorum" sözüne bitiştirirse talak mı yoksa zıhar mı olur? Bu hususta iki rivayet vardır. Birincisi: Zıhar olur; nitekim: "Sen bana annemin sırtı gibisin; bununla talakı veya haram kılmayı kastediyorum" dese de böyledir; zira haram kılmak zıharda sarihtir. İkincisi: Talaktır; çünkü kastını onu muhtemel olan bir lafızla açıkça belirtmiştir ve bu lafız en fazla onda kinaye olabilir. Bu rivayete göre: "Bununla bir talak kastediyorum" derse bir talakla boşanmış olur; şayet: "Bununla talakı kastediyorum" derse üç talakla mı yoksa bir talakla mı boşanmış olur? Bunun dayanağı lam-ı tarifin cins için mi yoksa umum için mi olduğuna dair iki rivayet üzerinedir. Bu, Ahmed'in mezhebinin tahkiki ve takriridir. Bu meselenin ardında bütün bunlardan başka bir görüş daha vardır ki o da şudur: Kişi haram kılmayı kesin olarak vaki kılarsa, bununla talakı niyet etse bile zıhar olur; şayet bununla yemin ederse kefaret gerektiren bir yemin olur. Bu, İbn Teymiyye'nin tercihidir; nass ve kıyas da buna delalet eder. Zira kişi onu vaki kıldığında çirkin ve asılsız bir söz söylemiş olur ve hanımını haram olan kadına benzeten kimseden zıhar kefaretine daha layık hale gelir. Bununla yemin ettiğinde ise hac, köle azadı ve sadaka yükümlülüğüyle yemin etmesi gibi yeminlerden bir yemin olur. Bu da

مَحْضُ الْقِيَاسِ وَالْفِقْهِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ إِذَا قَالَ: لِلَّهِ عَلَيَّ أَنْ أُعْتِقَ، أَوْ أَحُجَّ، أَوْ أَصُومَ، لَزِمَهُ. وَلَوْ قَالَ: إِنْ كَلَّمْتِ فُلَانًا فَلِلَّهِ عَلَيَّ ذَلِكَ عَلَى وَجْهِ الْيَمِينِ، فَهُوَ يَمِينٌ. وَكَذَلِكَ لَوْ قَالَ: هُوَ يَهُودِيٌّ أَوْ نَصْرَانِيٌّ كَفَرَ بِذَلِكَ، وَلَوْ قَالَ: إِنْ فَعَلَ كَذَا فَهُوَ يَهُودِيٌّ أَوْ نَصْرَانِيٌّ كَانَ يَمِينًا. وَطَرْدُ هَذَا بَلْ نَظِيرُهُ مِنْ كُلِّ وَجْهٍ، أَنَّهُ إِذَا قَالَ: أَنْتِ عَلَيَّ كَظَهْرِ أُمِّي كَانَ ظِهَارًا، فَلَوْ قَالَ: إِنْ فَعَلْتِ كَذَا، فَأَنْتِ عَلَيَّ كَظَهْرِ أُمِّي كَانَ يَمِينًا، وَطَرْدُ هَذَا أَيْضًا إِذَا قَالَ: أَنْتِ طَالِقٌ، كَانَ طَلَاقًا، وَلَوْ قَالَ: إِنْ فَعَلْتِ كَذَا فَأَنْتِ طَالِقٌ كَانَ يَمِينًا، فَهَذِهِ هِيَ الْأُصُولُ الصَّحِيحَةُ الْمُطَّرِدَةُ الْمَأْخُوذَةُ مِنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ وَالْمِيزَانِ، وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ. انْتَهَى كَلَامُ ابْنِ الْقَيِّمِ.

kıyasın ve fıkhın ta kendisidir. Görmez misin ki bir kimse: "Köle azat etmek, hacca gitmek veya oruç tutmak Allah için üzerime borç olsun" derse bu ona lazım gelir. Şayet: "Falanca ile konuşursan yemin olsun ki bunlar üzerime borç olsun" derse bu bir yemin olur. Aynı şekilde: "O Yahudi veya Hristiyandır" dese bununla kâfir olur; fakat: "Şunu yaparsa Yahudi veya Hristiyan olsun" derse bu bir yemin olur. Bunun devamı, hatta her bakımdan benzeri şudur: Bir kimse: "Sen bana annemin sırtı gibisin" derse zıhar olur; şayet: "Şunu yaparsan sen bana annemin sırtı gibisin" derse yemin olur. Bunun diğer bir devamı da şudur: "Sen boşsun" derse talak olur; "Şunu yaparsan sen boşsun" derse yemin olur. İşte Kitap'tan, Sünnet'ten ve ölçüden (mizandan) çıkarılan sahih ve tutarlı usul budur; muvaffakiyet Allah'tandır. İbnü'l-Kayyim'in sözü burada bitti.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ: أَظْهَرُ أَقْوَالِ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدِي مَعَ كَثْرَتِهَا وَانْتِشَارِهَا: أَنَّ التَّحْرِيمَ ظِهَارٌ، سَوَاءٌ كَانَ مُنْجَزًا أَوْ مُعَلَّقًا ; لِأَنَّ الْمُعَلَّقَ عَلَى شَرْطٍ مِنْ طَلَاقٍ أَوْ ظِهَارٍ يَجِبُ بِوُجُودِ الشَّرْطِ الْمُعَلَّقِ عَلَيْهِ، وَلَا يَنْصَرِفُ إِلَى الْيَمِينِ الْمُكَفَّرَةِ عَلَى الْأَظْهَرِ عِنْدِي، وَهُوَ قَوْلُ أَكَثُرِ أَهْلِ الْعِلْمِ.

Kitabın müellifi -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Çokluğuna ve yaygınlığına rağmen ilim ehlinin görüşleri arasında bana göre en zahir olanı; ister peşin ister şarta bağlı olsun, haram kılmanın zıhar olduğudur. Çünkü talaktan veya zıhardan bir şarta bağlanan şey, bağlandığı şartın gerçekleşmesiyle vacip olur ve bana göre en zahir olan görüşe göre kefaret gerektiren yemine dönüşmez; ilim ehlinin çoğunun görüşü de budur.

وَقَالَ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّإِ» : فَقَالَ الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ: إِنَّ رَجُلًا جَعَلَ امْرَأَةً عَلَيْهِ كَظَهْرِ أُمِّهِ إِنْ هُوَ تَزَوَّجَهَا، فَأَمَرَهُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ إِنْ هُوَ تَزَوَّجَهَا أَلَّا يَقْرَبَهَا حَتَّى يُكَفِّرَ كَفَّارَةَ الْمُتَظَاهِرِ، اهـ.

Mâlik el-Muvatta'da şöyle demiştir: Kāsım b. Muhammed şöyle demiştir: Bir adam evlendiği takdirde bir kadını kendisine annesinin sırtı gibi kıldı; bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb onunla evlenirse zıhar yapanın kefaretini ödeyene kadar ona yaklaşmamasını emretti.

ثُمَّ قَالَ: وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ: أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ الْقَاسِمَ بْنَ مُحَمَّدٍ وَسُلَيْمَانَ بْنَ يَسَارٍ، عَنْ رَجُلٍ تَظَاهَرَ مِنَ امْرَأَةٍ قَبْلَ أَنْ يَنْكِحَهَا، فَقَالَا: إِنْ نَكَحَهَا فَلَا يَمَسُّهَا حَتَّى يُكَفِّرَ كَفَّارَةَ الْمُتَظَاهِرِ، اهـ.

Sonra şöyle demiştir: Mâlik'ten bana rivayet edildiğine göre ona şu haber ulaşmıştır: Bir adam Kāsım b. Muhammed ve Süleymân b. Yesâr'a bir kadınla evlenmeden önce ondan zıhar yapan bir adam hakkında sordu; onlar da: "Şayet onunla evlenirse zıhar yapanın kefaretini ödeyene kadar ona dokunmasın" dediler.

وَالْمَعْرُوفُ عَنْ جَمَاهِيرِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الطَّلَاقَ الْمُعَلَّقَ يَقَعُ بِوُقُوعِ الْمُعَلَّقِ عَلَيْهِ، وَكَذَلِكَ الظِّهَارُ.

İlim ehlinin ekseriyetinden bilinen şudur ki; şarta bağlanan talak şartın gerçekleşmesiyle vaki olur, zıhar da böyledir.

وَأَمَّا الْأَمَةُ فَالْأَظْهَرُ أَنَّ فِي تَحْرِيمِهَا كَفَّارَةَ الْيَمِينِ أَوِ الِاسْتِغْفَارَ، كَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ آيَةُ سُورَةِ «التَّحْرِيمِ» كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Cariyeye gelince; daha önce açıklandığı üzere Tahrîm Suresi'ndeki ayetin delalet ettiği gibi onun haram kılınmasında yemin kefareti veya istiğfar bulunması en zahir olan görüştür. İlim Allah Teâlâ katındadır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ: اعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِي الْعَبْدِ وَالذِّمِّيِّ، هَلْ يَصِحُّ مِنْهُمَا ظِهَارٌ؟ وَأَظْهَرُ أَقْوَالِهُمْ عِنْدِي فِي ذَلِكَ: أَنَّ الْعَبْدَ يَصِحُّ مِنْهُ الظِّهَارُ ; لِأَنَّ الصَّحِيحَ دُخُولُهُ فِي عُمُومِ النُّصُوصِ الْعَامَّةِ، إِلَّا مَا أَخْرَجَهُ مِنْهُ دَلِيلٌ خَاصٌّ، كَمَا تَقَدَّمَ. وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِ صَاحِبٍ «مَرَاقِي السُّعُودِ» :

On ikinci mesele: Bil ki âlimler köle ve zimmîden zıharın sahih olup olmayacağı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bu konuda onların görüşleri arasında bana göre en zahir olanı; daha önce geçtiği üzere kölenin özel bir delille istisna edilmedikçe umumi nassların kapsamına dahil olması sahih kabul edildiğinden, köleden zıharın sahih olduğudur. Merâkı's-Su'ûd sahibinin şu sözüyle işaret ettiği husus da budur:

وَالْعَبْدُ وَالْمَوْجُودُ وَالَّذِي كَفَرْ ... مَشْمُولَةٌ لَهُ لَدَى ذَوِي النَّظَرْ

Köle, mevcut olan ve inkâr eden kimse... İnceleme ve basiret ehli nezdinde [bu genel hükmün] kapsamındadır.

وَعَلَيْهِ فَهُوَ دَاخِلٌ فِي عُمُومِ قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ يُظَاهِرُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ، وَلَا يَقْدَحُ فِي هَذَا أَنَّ قَوْلَهُ: فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ لَا يَتَنَاوَلُهُ ; لِأَنَّهُ مَمْلُوكٌ لَا يَقْدِرُ عَلَى الْعِتْقِ، لِدُخُولِهِ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ، فَالْأَظْهَرُ صِحَّةُ ظِهَارِ الْعَبْدِ، وَانْحِصَارُ كَفَّارَتِهِ فِي الصَّوْمِ ; لِعَدَمِ قُدْرَتِهِ عَلَى الْعِتْقِ وَالْإِطْعَامِ، وَأَنَّ الذِّمِّيَّ لَا يَصِحُّ ظِهَارُهُ، لِأَنَّ الظِّهَارَ مُنْكَرٌ مِنَ الْقَوْلِ وَزُورٌ يُكَفِّرُهُ اللَّهُ بِالْعِتْقِ، أَوِ الصَّوْمِ، أَوِ الْإِطْعَامِ، وَالذِّمِّيُّ كَافِرٌ، وَالْكَافِرُ لَا يُكَفِّرُ عَنْهُ الْعِتْقُ أَوِ الصَّوْمُ أَوِ الْإِطْعَامُ مَا ارْتَكَبَهُ مِنَ الْمُنْكَرِ وَالزُّورِ لِكُفْرِهِ لِأَنَّ الْكُفْرَ سَيِّئَةٌ لَا تَنْفَعُ مَعَهَا حَسَنَةٌ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Buna göre o, [Yüce Allah'ın]: “Kadınlarından zıhar yapanlar...” sözünün umumi kapsamına dahildir. “Bir köle azat etmek gerekir” ifadesinin onu kapsamaması bu duruma halel getirmez; zira o bizzat köledir ve azat etmeye gücü yetmez; [ancak] “Kim [buna imkân] bulamazsa iki ay peş peşe oruç tutsun” ifadesinin kapsamına girmektedir. Dolayısıyla en zahir olan görüş; kölenin zıharının sahih olması ve azat etmeye ve yedirmeye gücü yetmediğinden kefaretinin sadece oruca münhasır kalmasıdır. Zimmîye gelince; onun zıharı sahih değildir. Çünkü zıhar, Allah'ın azat, oruç veya yedirmek suretiyle kefaret kıldığı çirkin bir söz ve yalandır. Zimmî ise kâfirdir; kâfirin küfrü sebebiyle işlediği çirkin ve yalan söze azat, oruç veya yedirmek kefaret olamaz. Zira küfür, yanında hiçbir iyiliğin fayda vermeyeceği bir kötülüktür. İlim Allah Teâlâ katındadır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ: اعْلَمْ أَنَّ أَهْلَ الْعِلْمِ اخْتَلَفُوا فِي الظِّهَارِ الْمُؤَقَّتِ، كَأَنْ يَقُولُ: أَنْتِ عَلَيَّ كَظَهْرِ أُمِّي شَهْرًا، أَوْ حَتَّى يَنْسَلِخَ شَهْرُ رَمَضَانَ مَثَلًا، فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: يَصِحُّ الظِّهَارُ الْمُؤَقَّتُ، وَإِذَا مَضَى الْوَقْتُ زَالَ الظِّهَارُ وَحَلَّتِ الْمَرْأَةُ بِلَا كَفَّارَةٍ، وَلَا يَكُونُ عَائِدًا بِالْوَطْءِ بَعْدَ انْقِضَاءِ الْوَقْتِ.

On üçüncü mesele: Bil ki ilim ehli süreli zıhar hakkında ihtilaf etmişlerdir; örneğin bir kimsenin: “Bir ay boyunca veya ramazan ayı çıkana kadar sen bana annemin sırtı gibisin” demesi gibi. İlim ehlinden bazıları şöyle demiştir: Süreli zıhar sahih olur; süre bittiğinde zıhar sona erer ve kadın kefaretsiz olarak helal olur. Süre geçtikten sonraki cinsel ilişki ile de zıharından dönmüş sayılmaz.

قَالَ فِي «الْمُغْنِي» : وَهَذَا قَوْلُ أَحْمَدَ، وَبِهِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَعَطَاءٌ، وَقَتَادَةُ، وَالثَّوْرِيُّ، وَإِسْحَاقُ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَأَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ، وَقَوْلُهُ الْأَخِيرُ: لَا يَكُونُ ظِهَارًا، وَبِهِ قَالَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى، وَاللَّيْثُ ; لِأَنَّ الشَّرْعَ وَرَدَ بِلَفْظِ الظِّهَارِ مُطْلَقًا، وَهَذَا لَمْ يُطْلَقْ فَأَشْبَهَ مَا لَوْ شَبَّهَهَا بِمَنْ تَحْرُمُ عَلَيْهِ فِي وَقْتٍ دُونَ وَقْتٍ. وَقَالَ طَاوُسٌ: إِذَا ظَاهَرَ فِي وَقْتٍ فَعَلَيْهِ الْكَفَّارَةُ، وَإِنْ بَرَّ. وَقَالَ مَالِكٌ: يَسْقُطُ التَّوْقِيتُ وَيَكُونُ ظِهَارًا مُطْلَقًا ; لِأَنَّ هَذَا لَفْظٌ يُوجِبُ تَحْرِيمَ الزَّوْجَةِ، فَإِذَا وَقَّتَهُ لَمْ يَتَوَقَّتْ، كَالطَّلَاقِ.

el-Muğnî'de şöyle demiştir: Bu, Ahmed'in görüşüdür; İbn Abbâs, Atâ, Katâde, Sevrî, İshâk, Ebû Sevr ve Şâfiî'nin iki kavlinden biri de bu doğrultudadır. Şâfiî'nin son kavline göre ise bu zıhar sayılmaz; İbn Ebî Leylâ ve Leys de bu görüştedir. Zira şeriat zıhar lafzını mutlak olarak getirmiştir; bu ise mutlak bırakılmamıştır ve dolayısıyla kadını kendisine bir vakitte haram olup bir vakitte olmayan birine benzetmesi gibidir. Tâvûs şöyle demiştir: Bir vakitle sınırlayarak zıhar yaptığında, [sözünde] dursa bile kefaret gerekir. Mâlik ise şöyle demiştir: Vakit tayini düşer ve mutlak zıhar olur. Çünkü bu, eşin haram kılınmasını gerektiren bir lafızdır; dolayısıyla talakta olduğu gibi vakit tayin etse bile süreli olmaz.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ: أَقْرَبُ الْأَقْوَالِ عِنْدِي لِلصَّوَابِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ قَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّ الظِّهَارَ الْمُؤَقَّتَ يَصِحُّ وَيَزُولُ بِانْقِضَاءِ الْوَقْتِ ; لِأَنَّهُ جَاءَ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي حَدِيثٍ حَسَّنَهُ التِّرْمِذِيُّ، وَصَحَّحَهُ ابْنُ خُزَيْمَةَ، وَابْنُ الْجَارُودِ، وَبَعْضُ طُرُقِهِ لَا يَقِلُّ عَنْ دَرَجَةِ الْحَسَنِ، وَإِنْ أَعَلَّ عَبْدُ الْحَقِّ وَغَيْرُهُ بَعْضَ طُرُقِهِ بِالْإِرْسَالِ ; لِأَنَّ حَدِيثًا صَحَّحَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَقْرَبُ لِلصَّوَابِ مِمَّا لَمْ يَرِدْ فِيهِ شَيْءٌ أَصْلًا.

Kitabın müellifi -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bu meselede bana göre doğruya en yakın olan görüş; Tirmizî'nin hasen, İbn Huzeyme ve İbnü'l-Cârûd'un sahih kabul ettiği ve Abdülhak ile başkaları bazı tarîklerini irsal sebebiyle illetli saysa da bazı yolları hasen derecesinden aşağı olmayan bir hadiste Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den buna delalet eden rivayet geldiği için süreli zıharın sahih olduğu ve sürenin bitimiyle zail olacağını söyleyenlerin görüşüdür. Çünkü ilim ehlinden bazılarının sahih kabul ettiği bir hadis, hakkında hiçbir şey varit olmayan görüşten doğruya daha yakındır.

قَالَ أَبُو دَاوُدَ فِي «سُنَنِهِ» : حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْعَلَاءِ الْمَعْنِيُّ قَالَا: ثَنَا ابْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَطَاءٍ، قَالَ ابْنُ

Ebû Dâvûd Sünen'inde şöyle demiştir: Bize Osmân b. Ebî Şeybe ve Muhammed b. el-Alâ el-Ma'nî anlattılar ve dediler ki: Bize İbn İdrîs, Muhammed b. İshâk'tan, [o da] Muhammed b. Amr b. Atâ'dan nakletti. İbn

الْعَلَاءِ بْنِ عَلْقَمَةَ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ صَخْرٍ، قَالَ ابْنُ الْعَلَاءِ الْبَيَاضِيُّ، قَالَ: كُنْتُ امْرَأً أُصِيبُ مِنَ النِّسَاءِ مَا لَا يُصِيبُ غَيْرِي، فَلَمَّا دَخَلَ شَهْرُ رَمَضَانَ خِفْتُ أَنْ أُصِيبَ مِنِ امْرَأَتِي شَيْئًا يُتَابَعُ بِي حَتَّى أُصْبِحَ، فَظَاهَرْتُ مِنْهَا حَتَّى يَنْسَلِخَ شَهْرُ رَمَضَانَ، فَبَيْنَا هِيَ تَخْدِمُنِي ذَاتَ لَيْلَةٍ إِذْ تَكَشَّفَ لِي مِنْهَا شَيْءٌ، فَلَمْ أَلْبَثْ أَنْ نَزَوْتُ عَلَيْهَا فَلَمَّا أَصْبَحْتُ خَرَجْتُ إِلَى قَوْمِي، فَأَخْبَرْتُهُمُ الْخَبَرَ. . . الْحَدِيثَ بِطُولِهِ، وَفِيهِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَهُ بِعِتْقِ رَقَبَةٍ، فَذَكَرَ أَنَّهُ لَا يَجِدُ رَقَبَةً، فَأَمَرَهُ بِصِيَامِ شَهْرَيْنِ فَذَكَرَ أَنَّهُ لَا يَقْدِرُ، فَأَمَرَهُ بِإِطْعَامِ سِتِّينَ مِسْكِينًا فَذَكَرَ كَذَلِكَ، فَأَعْطَاهُ ﷺ صَدَقَةَ قَوْمِهِ بَنِي زُرَيْقٍ مِنَ التَّمْرِ، وَأَمَرَهُ أَنْ يُطْعِمَ وَسَقًا مِنْهَا سِتِّينَ مِسْكِينًا وَيَسْتَعِينُ بِالْبَاقِي، وَمَحِلُّ الشَّاهِدِ مِنَ الْحَدِيثِ: أَنَّهُ ظَاهَرَ مِنِ امْرَأَتِهِ ظِهَارًا مُؤَقَّتًا بِشَهْرِ رَمَضَانَ، وَجَامَعَ فِي نَفْسِ الشَّهْرِ الَّذِي جَعَلَهُ وَقْتًا لِظِهَارِهِ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الظِّهَارَ الْمُؤَقَّتَ يَصِحُّ، وَيَلْزَمُ وَلَوْ كَانَ تَوْقِيتُهُ لَا يَصِحُّ لَبَيَّنَ ﷺ ذَلِكَ، وَلَوْ كَانَ يَتَأَبَّدُ وَيَسْقُطُ حُكْمُ التَّوْقِيتِ لَبَيَّنَهُ ﷺ ; لِأَنَّ الْبَيَانَ لَا يَجُوزُ تَأْخِيرُهُ عَنْ وَقْتِ الْحَاجَةِ إِلَيْهِ.

el-Alâ [dedi ki, o da] Alkame b. Vakkâs'tan, [o da] Süleymân b. Yesâr'dan, [o da] Seleme b. Sahr'dan —İbnü'l-Alâ el-Beyâzî dedi— [o da] şöyle demiştir: Ben kadınlardan başkalarının elde edemediği kadar arzu duyan bir kimseydim. Ramazan ayı girdiğinde, sabaha kadar peşimi bırakmayacak bir şekilde eşime yaklaşmaktan korktum ve Ramazan ayı çıkana kadar ondan zıhar yaptım. Bir gece bana hizmet ederken birden vücudunun bir kısmı bana açıldı. Çok geçmeden üzerine atıldım. Sabah olunca kavmime gidip durumu haber verdim... Hadisi uzun uzadıya zikretti. Hadiste şu da yer almaktadır: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona bir köle azat etmesini emretti; o bir köle bulamayacağını belirtti. Bunun üzerine iki ay peş peşe oruç tutmasını emretti; o buna gücünün yetmeyeceğini belirtti. Bunun üzerine altmış yoksulu doyurmasını emretti; o yine aynı şekilde [gücünün yetmeyeceğini] belirtti. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona kavmi Benî Züreyk'in hurma zekâtını verdi ve altmış yoksula bundan bir vesak yedirmesini, kalanıyla da geçimini sağlamasını emretti. Hadisteki delil yeri şudur: O, hanımından Ramazan ayı ile süreli bir zıhar yapmış ve zıharına vakit kıldığı ayın içinde onunla cinsel ilişkide bulunmuştur. Bu da süreli zıharın sahih olduğuna ve bağlayıcı kılındığına delalet etmiştir. Şayet vakit belirlemesi sahih olmasaydı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu açıklardı; şayet müebbet olup vakit tayini hükmü düşseydi yine sallallâhu aleyhi ve sellem bunu açıklardı. Çünkü açıklamanın ihtiyaç vaktinden sonraya ertelenmesi caiz değildir.

وَقَالَ أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ فِي «جَامِعِهِ» : حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، ثَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْخَزَّازُ، ثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُبَارَكِ، ثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، ثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ: أَنَّ سَلْمَانَ بْنَ صَخْرٍ الْأَنْصَارِيَّ أَحَدَ بَنِي بَيَاضَةَ، جَعَلَ امْرَأَتَهُ عَلَيْهِ كَظَهْرِ أُمِّهِ حَتَّى يَمْضِيَ رَمَضَانَ. . . الْحَدِيثَ، ثُمَّ قَالَ التِّرْمِذِيُّ بَعْدَ أَنْ سَاقَهُ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ، يُقَالُ سَلْمَانُ بْنُ صَخْرٍ، وَيُقَالُ: سَلَمَةُ بْنُ صَخْرٍ الْبَيَاضِيُّ، وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي كَفَّارَةِ الظِّهَارِ، اهـ.

Ebû Îsâ et-Tirmizî Câmi'inde şöyle demiştir: Bize İshâk b. Mansûr anlattı, bize Hârûn b. İsmâîl el-Hazzâz anlattı, bize Ali b. el-Mubârek anlattı, bize Yahyâ b. Ebî Kesîr anlattı, bize Ebû Seleme ve Muhammed b. Abdirrahmân anlattılar: Benî Beyâza'dan biri olan Selmân b. Sahr el-Ensârî, Ramazan geçene kadar hanımını kendisine annesinin sırtı gibi kıldı... hadisi zikretti. Sonra Tirmizî hadisi naklettikten sonra şöyle dedi: Bu hasen bir hadistir; Selmân b. Sahr da denir, Seleme b. Sahr el-Beyâzî de denir. İlim ehli nezdinde zıhar kefareti konusunda amel bu hadis üzeredir.

وَهَذِهِ الطَّرِيقُ الَّتِي أَخْرَجَ بِهَا التِّرْمِذِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ غَيْرُ طَرِيقِ أَبِي دَاوُدَ الَّتِي أَخْرَجَهُ بِهَا، وَكِلْتَاهُمَا تُقَوِّي الْأُخْرَى، وَالظَّاهِرُ أَنَّ إِسْنَادَ التِّرْمِذِيِّ هَذَا لَا يَقِلُّ عَنْ دَرَجَةِ الْحَسَنِ، وَمَا ذَكَرُوهُ مِنْ أَنَّ عَلِيَّ بْنَ الْمُبَارَكِ الْمَذْكُورَ فِيهِ كَانَ لَهُ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ كِتَابَانِ أَحَدُهُمَا سَمَاعٌ، وَالْآخَرُ إِرْسَالٌ، وَأَنَّ حَدِيثَ الْكُوفِيِّينَ عَنْهُ فِيهِ شَيْءٌ لَا يَضُرُّ الْإِسْنَادَ الْمَذْكُورَ ; لِأَنَّ الرَّاوِيَ عَنْهُ فِيهِ وَهُوَ هَارُونُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْخَزَّازُ بَصْرِيٌّ لَا كُوفِيٌّ، وَلَمَّا سَاقَ الْمَجْدُ فِي «الْمُنْتَقَى» حَدِيثَ سَلَمَةَ بْنِ صَخْرٍ الْمَذْكُورَ، قَالَ: رَوَاهُ أَحْمَدُ وَأَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ، وَقَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ. وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي «نَيْلِ الْأَوْطَارِ» : وَأَخْرَجَهُ أَيْضًا الْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ ابْنُ خُزَيْمَةَ، وَابْنُ الْجَارُودِ، وَقَدْ أَعَلَّهُ عَبْدُ الْحَقِّ بِالِانْقِطَاعِ، وَأَنَّ سُلَيْمَانَ بْنَ يَسَارٍ لَمْ يُدْرِكْ سَلَمَةَ، وَقَدْ حَكَى ذَلِكَ التِّرْمِذِيُّ عَنِ الْبُخَارِيِّ، وَفِي إِسْنَادِهِ أَيْضًا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، اهـ كَلَامُ الشَّوْكَانِيِّ.

Tirmizî'nin bu hadisi tahriç ettiği tarîk, Ebû Dâvûd'un tahriç ettiği tarîkten farklıdır ve her ikisi birbirini takviye etmektedir. Zahir olan odur ki Tirmizî'nin bu isnadı hasen derecesinden aşağı değildir. Orada zikredilen Ali b. el-Mubârek'in Yahyâ b. Ebî Kesîr'den iki kitabı olduğu, birinin sema diğerinin irsal olduğu ve Kûfelilerin ondan rivayetinde bir kusur bulunduğu yönündeki zikrettikleri hususlar söz konusu isnada zarar vermez; çünkü ondan rivayet eden Hârûn b. İsmâîl el-Hazzâz Kûfeli değil Basralıdır. Mecd el-Müntekā'da adı geçen Seleme b. Sahr hadisini sevk ettiğinde: “Bunu Ahmed, Ebû Dâvûd ve Tirmizî rivayet etti ve Tirmizî ‘hasen hadistir’ dedi” demiştir. Şevkânî de Neylü'l-Evtâr'da şöyle demiştir: Bunu Hâkim de tahriç etmiş, İbn Huzeyme ve İbnü'l-Cârûd ise sahih görmüştür. Abdülhak hadisi inkıta ile illetli saymış ve Süleymân b. Yesâr'ın Seleme'ye yetişmediğini söylemiştir; Tirmizî bunu Buhârî'den nakletmiştir. İsnadında ayrıca Muhammed b. İshâk da vardır. Şevkânî'nin sözü bitti.

وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّ الْإِسْنَادَ الَّذِي ذَكَرْنَا عَنِ التِّرْمِذِيَّ لَيْسَ فِيهِ سُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ، وَلَا ابْنُ

Sen de bildin ki Tirmizî'den naklettiğimiz isnatta ne Süleymân b. Yesâr ne de İbn

إِسْحَاقَ، فَالظَّاهِرُ صَلَاحِيَةُ الْحَدِيثِ لِلِاحْتِجَاجِ، كَمَا ذَكَرَهُ التِّرْمِذِيُّ وَغَيْرُهُ.

İshâk vardır. Dolayısıyla Tirmizî ve başkalarının belirttiği gibi zahir olan, hadisin delil getirilmeye elverişli oluşudur.

وَبِذَلِكَ تَعْلَمُ أَنَّ الصَّوَابَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ هُوَ مَا ذَكَرْنَا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bununla anlaşılmaktadır ki inşallah bu meselede doğru olan zikrettiğimiz görüştür. İlim Allah Teâlâ katındadır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ: الْأَظْهَرُ عِنْدِي أَنَّهُ لَوْ قَالَ: أَنْتِ عَلَيَّ كَظَهْرِ أُمِّي إِنْ شَاءَ اللَّهُ أَسَاءَ الْأَدَبَ، وَلَا تَلْزَمُهُ الْكَفَّارَةُ، وَإِنَّ الِاسْتِثْنَاءَ بِالْمَشِيئَةِ يَرْفَعُ عَنْهُ حُكْمَ الْكَفَّارَةِ، كَمَا يَرْفَعُ كَفَّارَةَ الْيَمِينِ بِاللَّهِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

On dördüncü mesele: Bana göre en zahir olan görüş; şayet: “İnşallah sen bana annemin sırtı gibisin” derse edebe aykırı davranmış olur fakat kefaret gerekmez. Meşiet ile istisna, Allah adına yapılan yemin kefaretini düşürdüğü gibi zıhar kefareti hükmünü de üzerinden kaldırır. İlim Allah Teâlâ katındadır.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ: الْأَظْهَرُ أَنَّهُ إِنْ مَاتَ أَوْ مَاتَتْ أَوْ طَلَّقَهَا قَبْلَ التَّكْفِيرِ، لَمْ يَلْزَمْهُ شَيْءٌ، وَأَنَّهُ إِنْ عَادَ فَتَزَوَّجَهَا بَعْدَ الطَّلَاقِ لَا يَجُوزُ لَهُ مَسِيسُهَا حَتَّى يُكَفِّرَ ; لِأَنَّ اللَّهَ أَوْجَبَ الْكَفَّارَةَ عَلَى الْمُظَاهِرِ قَبْلَ الْحِنْثِ بِالْعَوْدِ، فَلَا يَعُودُ إِلَّا بَعْدَ التَّكْفِيرِ، وَلَا وَجْهَ لِسُقُوطِ الْكَفَّارَةِ بِالطَّلَاقِ فِيمَا يَظْهَرُ، مَعَ أَنَّ بَعْضَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَقُولُ: إِنْ كَانَ الطَّلَاقُ بَعْدَ الظِّهَارِ بَائِنًا، ثُمَّ تَزَوَّجَهَا لَمْ تَلْزَمْهُ كَفَّارَةٌ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ قَتَادَةَ. وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: إِنْ كَانَتِ الْبَيْنُونَةُ بِالثَّلَاثِ، ثُمَّ تَزَوَّجَهَا بَعْدَ زَوْجٍ لَمْ تَلْزَمْهُ الْكَفَّارَةُ لِسُقُوطِهَا بِالْبَيْنُونَةِ الْكُبْرَى، كَمَا أَسْقَطَهَا صَاحِبُ الْقَوْلِ الَّذِي قَبْلَهُ بِالْبَيْنُونَةِ الصُّغْرَى، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

On beşinci mesele: En zahir olan görüş; kefaret ödemeden önce adam ölürse veya kadın ölürse yahut onu boşarsa adama bir şey gerekmez. Şayet boşamadan sonra tekrar dönüp onunla evlenirse kefaret ödeyene kadar ona dokunması caiz olmaz. Çünkü Allah, dönmek suretiyle yemini bozmadan önce zıhar yapana kefareti farz kılmıştır; dolayısıyla ancak kefaretten sonra dönebilir. Boşamakla kefaretin düşmesi için zahiren hiçbir gerekçe yoktur. Bununla birlikte bazı ilim ehli: “Zıhardan sonraki talak bain talak olursa, ardından onunla evlenirse kefaret gerekmez” demektedir ki bu Katâde'den rivayet edilmiştir. Bazıları da: “Eğer ayrılık üç talakla olmuşsa ve başka bir koca ile [evlenip ayrıldıktan] sonra onunla evlenmişse, kendisinden önceki görüş sahibinin küçük ayrılık (beynûnet-i suğrâ) ile düşürdüğü gibi, büyük ayrılık (beynûnet-i kübrâ) ile düştüğü için kefaret gerekmez” demektedir. İlim Allah Teâlâ katındadır.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةَ عَشْرَةَ: إِذَا ظَاهَرَ مِنْ نِسَائِهِ الْأَرْبَعِ بِكَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ، كَأَنْ يَقُولُ لَهُنَّ: أَنْتُنَّ عَلَيَّ كَظَهْرِ أُمِّي، فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: تَكْفِي فِي ذَلِكَ كَفَّارَةٌ وَاحِدَةٌ.

On altıncı mesele: Dört hanımından tek bir sözle zıhar yaptığında, örneğin onlara: “Sizler bana annemin sırtı gibisiniz” derse, bazı ilim ehli şöyle demiştir: Bu durumda tek bir kefaret yeterlidir.

قَالَ فِي «الْمُغْنِي» : وَلَا خِلَافَ فِي هَذَا فِي مَذْهَبِ أَحْمَدَ، وَهُوَ قَوْلُ عَلِيٍّ، وَعُمَرَ، وَعُرْوَةَ، وَطَاوُسٍ، وَعَطَاءٍ، وَرَبِيعَةَ، وَمَالِكٍ، وَالْأَوْزَاعِيِّ، وَإِسْحَاقَ، وَأَبِي ثَوْرٍ، وَالشَّافِعِيِّ فِي الْقَدِيمِ. وَقَالَ الْحَسَنُ، وَالنَّخَعِيُّ، وَالزُّهْرِيُّ، وَيَحْيَى الْأَنْصَارِيُّ، وَالْحَكَمُ، وَالثَّوْرِيُّ، وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ، وَالشَّافِعِيُّ فِي الْجَدِيدِ: عَلَيْهِ لِكُلِّ امْرَأَةٍ كَفَّارَةٌ ; لِأَنَّهُ وُجِدَ الظِّهَارُ وَالْعَوْدُ فِي حَقِّ كُلِّ امْرَأَةٍ مِنْهُنَّ فَوَجَبَ عَلَيْهِ عَنْ كُلِّ وَاحِدَةٍ كَفَّارَةٌ، كَمَا لَوْ أَفْرَدَهَا بِهِ، وَلَنَا عُمُومُ قَوْلِ عُمَرَ وَعَلِيٍّ ﵄، رَوَاهُ عَنْهُمَا الْأَثْرَمُ، وَلَا يُعَرَفُ لَهُمَا مُخَالِفٌ فَكَانَ إِجْمَاعًا، وَلِأَنَّ الظِّهَارَ كَلِمَةٌ تَجِبُ بِمُخَالَفَتِهَا الْكَفَّارَةُ، فَإِذَا وُجِدَتْ فِي جَمَاعَةٍ أَوْجَبَتْ كَفَارَّةً وَاحِدَةً كَالْيَمِينِ بِاللَّهِ تَعَالَى، وَفَارَقَ مَا إِذَا ظَاهَرَ مِنْهَا بِكَلِمَاتٍ، فَإِنَّ كُلَّ كَلِمَةٍ تَقْتَضِي كَفَّارَةً تَرْفَعُهَا وَتُكَفِّرُ إِثْمَهَا، وَهَاهُنَا الْكَلِمَةُ وَاحِدَةٌ، فَالْكَفَّارَةُ وَاحِدَةٌ تَرْفَعُ حُكْمَهَا، وَتَمْحُو إِثْمَهَا، فَلَا يَبْقَى لَهَا حُكْمٌ. انْتَهَى مِنْهُ.

el-Muğnî'de şöyle demiştir: Ahmed'in mezhebinde bu hususta ihtilaf yoktur; bu Ali, Ömer, Urve, Tâvûs, Atâ, Rebîa, Mâlik, Evzâî, İshâk, Ebû Sevr ve eski kavlinde Şâfiî'nin görüşüdür. Hasan, Nehaî, Zührî, Yahyâ el-Ensârî, Hakem, Sevrî, re'y ehli ve yeni kavlinde Şâfiî ise şöyle demiştir: Her bir kadın için bir kefaret gerekir. Çünkü zıhar ve [cinsel ilişkiye] dönüş her bir kadının hakkında gerçekleşmiştir; dolayısıyla her bir kadını tek başına zikretmiş gibi her biri için bir kefaret gerekir. Bizim delilimiz ise Esrem'in Ömer ve Ali'den radıyallâhu anhümâ rivayet ettiği sözün umumudur; onlara muhalif olan bilinmemektedir, dolayısıyla icmadır. Ayrıca zıhar, muhalefet edilmesi halinde kefareti gerektiren bir kelimedir; bir topluluk hakkında gerçekleştiğinde Yüce Allah adına yapılan yemin gibi tek bir kefaret gerektirir. Ayrı kelimelerle zıhar yapması durumu bundan farklıdır; zira her kelime, onu ortadan kaldıracak ve günahını silecek ayrı bir kefaret gerektirir. Burada ise kelime birdir; dolayısıyla tek bir kefaret hükmünü kaldırır, günahını siler ve artık geriye bir hüküm kalmaz. el-Muğnî'den yapılan iktibas sona erdi.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ: أَقْيَسُ الْقَوْلَيْنِ الِاكْتِفَاءُ بِكَفَّارَةٍ وَاحِدَةٍ، وَأَحْوَطُهُمَا التَّكْفِيرُ عَنْ كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ. وَأَمَّا إِنْ ظَاهَرَ مِنْهُنَّ بِكَلِمَاتٍ مُتَعَدِّدَةٍ، بِأَنْ قَالَ لِكُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ بِانْفِرَادِهَا: أَنْتِ عَلَيَّ كَظَهْرِ أُمِّي، فَالْأَظْهَرُ تَعَدُّدُ الْكَفَّارَةِ ; لِأَنَّ كُلَّ كَلِمَةٍ مِنْ تِلْكَ الْكَلِمَاتِ مُنْكَرٌ مِنَ الْقَوْلِ وَزُورٌ، فَكُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهَا تَقْتَضِي كَفَّارَةً.

Kitabın müellifi -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: İki görüşten kıyasa en uygun olanı tek kefaretle yetinilmesidir; en ihtiyatlı olanı ise her biri için ayrı kefaret verilmesidir. Şayet birden çok kelimeyle zıhar yapmışsa, örneğin her birine ayrı ayrı: “Sen bana annemin sırtı gibisin” demişse, en zahir olan görüş kefaretin teaddüt etmesidir (çoğalmasıdır). Çünkü bu kelimelerin her biri çirkin bir söz ve yalandır; dolayısıyla her biri ayrı bir kefaret gerektirir.

قَالَ فِي «الْمُغْنِي» : وَهَذَا قَوْلُ عُرْوَةَ وَعَطَاءٍ. وَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَامِدٍ: الْمَذْهَبُ رِوَايَةٌ وَاحِدَةٌ فِي هَذَا. قَالَ الْقَاضِي: الْمَذْهَبُ عِنْدِي مَا ذَكَرَهُ الشَّيْخُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ. قَالَ أَبُو بَكْرٍ: فِيهِ رِوَايَةٌ أُخْرَى أَنَّهُ تُجْزِئُهُ كَفَارَّةٌ وَاحِدَةٌ، وَاخْتَارَ ذَلِكَ، وَقَالَ: هَذَا الَّذِي قُلْنَاهُ اتِّبَاعًا لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، وَالْحَسَنِ، وَعَطَاءٍ، وَإِبْرَاهِيمَ، وَرَبِيعَةَ، وَقَبِيصَةَ، وَإِسْحَاقَ ; لِأَنَّ كَفَّارَةَ الظِّهَارِ حَقٌّ لِلَّهِ تَعَالَى فَلَمْ تَتَكَرَّرْ بِتَكَرُّرِ سَبَبِهَا كَالْحَدِّ، وَعَلَيْهِ يَخْرُجُ الطَّلَاقُ. وَلَنَا بِهَا أَنَّهَا أَيْمَانٌ مُتَكَرِّرَةٌ عَلَى أَعْيَانٍ مُتَفَرِّقَةٍ، فَكَانَ لِكُلِّ وَاحِدَةٍ كَفَّارَةٌ كَمَا لَوْ كَفَّرَ ثُمَّ ظَاهَرَ، وَلِأَنَّهَا أَيْمَانٌ لَا يَحْنَثُ فِي إِحْدَاهَا بِالْحِنْثِ فِي الْأُخْرَى، فَلَا تُكَفِّرُهَا كَفَارَّةٌ وَاحِدَةٌ، وَلِأَنَّ الظِّهَارَ مَعْنًى يُوجِبُ الْكَفَّارَةَ، فَتَعَدُّدُ الْكَفَّارَةِ بِتَعَدُّدِهِ فِي الْمَحَالِّ الْمُخْتَلِفَةِ كَالْقَتْلِ، وَيُفَارِقُ الْحَدَّ، فَإِنَّهُ عُقُوبَةٌ تُدْرَأُ بِالشُّبُهَاتِ، انْتَهَى مِنْهُ.

el-Muğnî'de şöyle demiştir: Bu, Urve ve Atâ'nın görüşüdür. Ebû Abdillâh b. Hâmid: “Bu meselede mezhepte tek bir rivayet vardır” demiştir. Kādî: “Bana göre mezhep, Şeyh Ebû Abdillâh'ın zikrettiğidir” demiştir. Ebû Bekir ise: “Bu konuda tek bir kefaretin yeteceğine dair başka bir rivayet vardır” demiş, bunu tercih etmiş ve şöyle söylemiştir: Bu söylediğimiz Ömer b. el-Hattâb, Hasan, Atâ, İbrâhîm, Rebîa, Kabîsa ve İshâk'a tabi olmaktır; çünkü zıhar kefareti Allah Teâlâ'nın bir hakkıdır, had cezasında olduğu gibi sebebinin tekrarlanmasıyla tekrarlanmaz; talak da buna kıyas edilir. Bizim bu görüşe karşı delilimiz ise şudur: Bunlar farklı şahıslar üzerine tekrarlanan yeminlerdir; dolayısıyla kefaret verip sonra zıhar yapmış gibi her biri için bir kefaret gerekir. Ayrıca bunlar birinde yemini bozmanın diğerinde bozmayı gerektirmediği yeminlerdir; dolayısıyla onları tek bir kefaret karşılayamaz. Yine zıhar, kefareti gerektiren bir manadır; adam öldürmede olduğu gibi farklı mahallerde tekrarlanmasıyla kefaret de tekrarlanır. Had cezasından farklıdır; zira had şüphelerle düşürülen bir cezadır. el-Muğnî'den yapılan iktibas sona erdi.

وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّ أَظْهَرَ الْأَقْوَالِ عِنْدَنَا تَعَدُّدُ الْكَفَّارَةِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ. وَأَمَّا إِنْ كَرَّرَ الظِّهَارُ مِنْ زَوْجَتِهِ الْوَاحِدَةِ، فَالظَّاهِرُ الَّذِي لَا يَنْبَغِي الْعُدُولُ عَنْهُ: أَنَّهُ إِنْ كَانَ كَرَّرَهُ قَبْلَ أَنْ يُكَفِّرَ عَنِ الظِّهَارِ الْأَوَّلِ، فَكَفَّارَةٌ وَاحِدَةٌ تَكْفِي، وَإِنْ كَانَ كَفَّرَ عَنْ ظِهَارِهِ الْأَوَّلِ، ثُمَّ ظَاهَرَ بَعْدَ التَّكْفِيرِ، فَعَلَيْهِ كَفَّارَةٌ أُخْرَى لِظِهَارِهِ الْوَاقِعِ بَعْدَ التَّكْفِيرِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bilesin ki bu meselede bize göre en zahir olan görüş kefaretin tekrarlanmasıdır. Şayet bir tek zevcesinden zıharı tekrarlarsa, dönülmemesi gereken zahir olan görüş şudur: Şayet birinci zıharın kefaretini ödemeden önce tekrarlamışsa tek bir kefaret yeterlidir; şayet birinci zıharın kefaretini ödemiş ve kefaretten sonra tekrar zıhar yapmışsa, kefaretten sonra vaki olan zıharı için üzerine başka bir kefaret gerekir. İlim Allah Teâlâ katındadır.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةَ عَشْرَةَ: اعْلَمْ أَنَّ كَفَّارَةَ الظِّهَارِ هِيَ الَّتِي أَوْضَحَهَا اللَّهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ إِلَى قَوْلِهِ: فَإِطْعَامُ سِتِّينَ مِسْكِينًا [٥٨ \ ٣ - ٤] .

On yedinci mesele: Bil ki zıhar kefareti, Allah Teâlâ'nın: { فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ } “bir köle azat etmektir” ayetinden { فَإِطْعَامُ سِتِّينَ مِسْكِينًا } “altmış yoksulu doyurmaktır” [Mücâdele 58/3-4] sözüne kadar açıkladığı kefarettir.

فُرُوعٌ تَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ.

Bu mesele ile ilgili fer'î meseleler.

الْفَرْعُ الْأَوَّلُ: اعْلَمْ أَنَّ أَهْلَ الْعِلْمِ اخْتَلَفُوا فِي الرَّقَبَةِ فِي كَفَّارَةِ الظِّهَارِ، هَلْ يُشْتَرَطُ فِيهَا الْإِيمَانُ أَوْ لَا يُشْتَرَطُ فِيهَا؟ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَا يُشْتَرَطُ فِيهَا الْإِيمَانُ، فَلَوْ أَعْتَقَ الْمُظَاهِرُ عَبْدًا ذِمِّيًّا مَثَلًا أَجْزَأَهُ، وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا الْقَوْلِ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ، وَعَطَاءٌ، وَالثَّوْرِيُّ، وَالنَّخَعِيُّ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَهُوَ إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ عَنْ أَحْمَدَ، قَالَهُ فِي «الْمُغْنِي» .

Birinci fer': Bil ki ilim ehli zıhar kefaretindeki kölede mümin olma şartının aranıp aranmayacağı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Onda mümin olma şartı aranmaz; zıhar yapan kimse örneğin zimmî bir köleyi azat etse caiz olur. Bu görüşü savunanlar arasında Ebû Hanîfe ve arkadaşları, Atâ, Sevrî, Nehaî, Ebû Sevr ve İbnü'l-Münzir yer alır; el-Muğnî'de belirtildiğine göre Ahmed'den gelen iki rivayetten biri de budur.

وَحُجَّةُ أَهْلِ هَذَا الْقَوْلِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ،

Bu görüş sahiplerinin delili şudur: Allah Teâlâ bu kerim ayette: { فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ } “bir köle azat etmek gerekir” buyurmuş,

وَلَمْ يُقَيِّدْهَا بِالْإِيمَانِ، فَوَجَبَ أَنْ يُجْزِئَ مَا تَنَاوَلَهُ إِطْلَاقُ الْآيَةِ، قَالُوا: وَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يُقَيِّدَ مَا أَطْلَقَهُ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ، إِلَّا بِدَلِيلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ. وَمِمَّنْ قَالَ بِاشْتِرَاطِ الْإِيمَانِ فِي رَقَبَةِ كَفَّارَةِ الظِّهَارِ: مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَالْحَسَنُ، وَإِسْحَاقُ، وَأَبُو عُبَيْدَةَ، وَهُوَ ظَاهِرُ مَذْهَبِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ، قَالَهُ فِي «الْمُغْنِي» . وَاحْتَجَّ لِأَهْلِ هَذَا الْقَوْلِ بِمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ مِنْ حَمْلِ الْمُطْلَقِ عَلَى الْمُقَيَّدِ.

onu iman ile kayıtlamamıştır. Dolayısıyla ayetin mutlaklığının kapsadığı şeyin geçerli olması vaciptir. Dediler ki: Hiç kimsenin, başvurulması zorunlu bir delil olmaksızın Allah'ın Kitabı'nda mutlak bıraktığı hükmü kayıtlamaya hakkı yoktur. Zıhar kefaretindeki kölede iman şartını koşanlar ise Mâlik, Şâfiî, Hasan, İshâk, Ebû Ubeyde'dir ve el-Muğnî'de belirtildiğine göre İmam Ahmed'in mezhebinin zahiri de budur. Bu görüş sahipleri, usul ilminde yerleşmiş olan mutlakın mukayyede hamledilmesi kuralını delil getirmişlerdir.

وَقَدْ بَيَّنَّا مَسْأَلَةَ حَمْلِ الْمُطْلَقِ عَلَى الْمُقَيَّدِ فِي كِتَابِنَا «دَفْعُ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ» ، فِي سُورَةِ «النِّسَاءِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى فِي كَفَّارَةِ الْقَتْلِ الْخَطَأِ: وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ الْآيَةَ [٤ \ ٩٢] ، بِقَوْلِنَا فِيهِ وَحَاصِلُ تَحْرِيرِ الْمَقَامِ فِي مَسْأَلَةِ تَعَارُضِ الْمُطْلَقِ وَالْمُقَيَّدِ: أَنَّ لَهَا أَرْبَعَ حَالَاتٍ: الْأُولَى: أَنْ يَتَّحِدَ حُكْمُهُمَا وَسَبَبُهُمَا مَعًا كَتَحْرِيرِ الدَّمِ، فَإِنَّ اللَّهَ قَيَّدَهُ فِي سُورَةِ «الْأَنْعَامِ» ، بِكَوْنِهِ مَسْفُوحًا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا [٦ \ ١٤٥] ، وَأَطْلَقَهُ عَنِ الْقَيْدِ بِكَوْنِهِ مَسْفُوحًا فِي سُورَةِ «النَّحْلِ» وَ «الْبَقَرَةِ» وَ «الْمَائِدَةِ» . قَالَ فِي «النَّحْلِ» : إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ [٢ \ ١١٥] ، وَقَالَ فِي «الْبَقَرَةِ» : إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ [٢ \ ١٧٣] ، وَقَالَ فِي «الْمَائِدَةِ» : حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ الْآيَةَ [٦ \ ٣] . وَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ يَقُولُونَ بِحَمْلِ الْمُطْلَقِ عَلَى الْمُقَيَّدِ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ الَّتِي هِيَ اتِّحَادُ السَّبَبِ وَالْحُكْمِ مَعًا، وَلِذَلِكَ كَانُوا لَا يَرَوْنَ بِالْحُمْرَةِ الَّتِي تَعْلُو الْقِدْرَ مِنْ أَثَرِ تَقْطِيعِ اللَّحْمِ بَأْسًا ; لِأَنَّهُ دَمٌ غَيْرُ مَسْفُوحٍ، قَالُوا: وَحَمْلُهُ عَلَيْهِ أُسْلُوبٌ مِنْ أَسَالِيبِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ، لِأَنَّهُمْ يُثْبِتُونَ ثُمَّ يَحْذِفُونَ اتِّكَالًا عَلَى الْمُثْبَتِ، وَمِنْهُ قَوْلُ قَيْسِ بْنِ الْخُطَيْمِ الْأَنْصَارِيِّ:

Mutlakın mukayyede hamli meselesini Def'u Îhâmi'l-Iztırâb an Âyâti'l-Kitâb adlı kitabımızda, Nisâ Suresi'nde, hataen öldürme kefareti hakkındaki: { وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ } “Kim bir mümini yanlışlıkla öldürürse mümin bir köle azat etmesi gerekir...” [Nisâ 4/92] ayetini açıklarken şu sözlerimizle izah etmiştik: Mutlak ve mukayyedin tearuzu meselesinde konunun özeti şudur ki bunun dört durumu vardır: Birincisi: Kanın haram kılınmasında olduğu gibi hüküm ve sebeplerinin her ikisinin de bir olmasıdır. Zira Allah Teâlâ En'âm Suresi'nde: { إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا } “Ölmüş hayvan veya akıtılmış kan olması müstesna...” [En'âm 6/145] ayetinde kanı akıtılmış olmakla kayıtlamış; Nahl, Bakara ve Mâide surelerinde ise akıtılmış olma kaydından mutlak bırakmıştır. Nahl Suresi'nde: { إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ } “O size ancak leşi, kanı, domuz etini ve Allah'tan başkası adına kesileni haram kıldı” [Nahl 16/115] buyurmuş; Bakara Suresi'nde: { إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ } “O size ancak leşi, kanı, domuz etini ve Allah'tan başkası adına kesileni haram kıldı” [Bakara 2/173] buyurmuş; Mâide Suresi'nde de: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ } “Leş, kan, domuz eti... size haram kılındı” [Mâide 5/3] buyurmuştur. Âlimlerin cumhuru hem sebebin hem de hükmün bir olduğu bu durumda mutlakın mukayyede hamledileceğini söylemişlerdir. Bu yüzden etin doğranması neticesinde tencerenin üzerine çıkan kırmızılıkta bir sakınca görmemişlerdir; çünkü o, akıtılmış kan değildir. Şöyle demişlerdir: Mutlakı mukayyede hamletmek Arap dilinin üsluplarından biridir; zira onlar önce bir şeyi zikreder, sonra zikredilene güvenerek hazfederler (düşürürler). Kays b. el-Hutaym el-Ensârî'nin şu beyti bundandır:

نَحْنُ بِمَا عِنْدَنَا وَأَنْتَ بِمَا ... عِنْدَكَ رَاضٍ وَالرَّأْيُ مُخْتَلَفُ

“Biz elimizdekine, sen de elindekine razısın; fikirler ise farklı farklıdır.”

فَحَذَفَ رَاضُونَ لِدَلَالَةِ رَاضٍ عَلَيْهِ. وَقَوْلُ ضَابِئِ بْنِ الْحَارِثِ الْبَرْجَمِيِّ:

Burada [tekil olan] râdın (razıdır) kelimesinin delaletine dayanarak [çoğul olan] râdûne (razıyız) kelimesini hazfetmiştir. Dâbi' b. el-Hâris el-Bürcümî'nin şu beyti de bundandır:

فَمَنْ يَكُ أَمْسَى بِالْمَدِينَةِ رَحْلُهُ ... فَإِنِّي وَقَيَّارٌ بِهَا لَغَرِيبُ

“Kimin yükü Medine'de konaklamış olursa olsun; şüphesiz ben ve Kayyâr orada birer garibiz.”

وَالْأَصْلُ: فَإِنِّي غَرِيبٌ وَقَيَّارٌ أَيْضًا غَرِيبٌ، فَحَذَفَ إِحْدَى الْكَلِمَتَيْنِ لِدَلَالَةِ الْأُخْرَى عَلَيْهَا. وَقَوْلُ عَمْرِو بْنِ أَحْمَرَ الْبَاهِلِيِّ:

Aslı: “Şüphesiz ben garibim, Kayyâr da garibtir” şeklindedir; birinin diğerine delalet etmesinden ötürü iki kelimeden birini hazfetmiştir. Amr b. Ahmer el-Bâhilî'nin şu beyti de bundandır:

رَمَانِي بِأَمْرٍ كُنْتُ مِنْهُ وَوَالِدِي ... بَرِيئًا وَمِنْ أَجْلِ الطَّوَى رَمَانِي

“Beni, kendisinden benim de babamın da beri olduğu bir işle itham etti; açlık yüzünden beni itham etti.”

يَعْنِي: كُنْتُ بَرِيئًا مِنْهُ، وَكَانَ وَالِدِي بَرِيئًا مِنْهُ أَيْضًا. وَقَوْلُ النَّابِغَةِ الْجَعْدِيِّ:

Yani: “Ben ondan beriydim, babam da ondan beriydi” demektir. Nâbiğa el-Ca'dî'nin şu beyti de bundandır:

وَقَدْ زَعَمَتْ بَنُو سَعْدٍ بِأَنِّي ... وَمَا كَذَبُوا كَبِيرُ السِّنِّ فَانِي

“Benû Sa'd benim —ki yalan da söylemediler— yaşlı ve fani olduğumu sandı.”

يَعْنِي: زَعَمَتْ بَنُو سَعْدٍ أَنِّي فَانٍ وَمَا كَذَبُوا. . إِلَخْ.

Yani: “Benû Sa'd benim fani olduğumu sandı, yalan da söylemediler...” demektir.

وَقَالَتْ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْأُصُولِ: إِنَّ حَمْلَ الْمُطْلَقِ عَلَى الْمُقَيَّدِ بِالْقِيَاسِ، لَا بِدَلَالَةِ اللَّفْظِ وَهُوَ أَظْهَرُهَا. وَقِيلَ: بِالْعَقْلِ، وَهُوَ أَضْعَفُهَا وَأَبْعَدُهَا.

Usul ehlinden bir cemaat: “Mutlakın mukayyede hamli lafzın delaletiyle değil, kıyas yoluyladır” demiştir ki en zahir görüş budur. “Akıl yoluyladır” da denilmiştir ki bu en zayıf ve en uzak olanıdır.

الْحَالَةُ الثَّانِيَةُ: هِيَ أَنْ يَتَّحِدَ الْحُكْمُ، وَيَخْتَلِفَ السَّبَبُ، كَالْمَسْأَلَةِ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا، فَإِنَّ الْحُكْمَ فِي آيَةِ الْمُقَيَّدِ وَآيَةِ الْمُطْلَقِ وَاحِدٌ، وَهُوَ عِتْقُ رَقَبَةٍ فِي كَفَّارَةٍ، وَلَكِنَّ السَّبَبَ فِيهِمَا مُخْتَلِفٌ ; لِأَنَّ سَبَبَ الْمُقَيَّدِ قَتْلٌ خَطَأٌ، وَسَبَبُ الْمُطْلَقِ ظِهَارٌ، وَمِثْلُ هَذَا الْمُطْلَقِ يُحْمَلُ عَلَى الْمُقَيَّدِ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ، وَالْحَنَابِلَةِ، وَكَثِيرٍ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ، وَلِذَا شَرَطُوا الْإِيمَانَ فِي كَفَّارَةِ الظِّهَارِ حَمْلًا لِهَذَا الْمُطْلَقِ عَلَى الْمُقَيَّدِ، خِلَافًا لِأَبِي حَنِيفَةَ وَمَنْ وَافَقَهُ، قَالُوا: وَيَعْتَضِدُ حَمْلُ هَذَا الْمُطْلَقِ عَلَى الْمُقَيَّدِ بِقَوْلِهِ ﷺ فِي قِصَّةِ مُعَاوِيَةَ بْنِ الْحَكَمِ السُّلَمِيِّ ﵁: «اعْتِقْهَا فَإِنَّهَا مُؤْمِنَةٌ» ، وَلَمْ يَسْتَفْصِلْهُ عَنْهَا، هَلْ هِيَ فِي كَفَّارَةٍ أَوْ لَا؟ وَتَرْكُ الِاسْتِفْصَالِ فِي مَقَامِ الِاحْتِمَالِ يُنَزَّلُ مَنْزِلَةَ الْعُمُومِ فِي الْأَقْوَالِ. قَالَ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» :

İkinci durum: Ele aldığımız meselede olduğu gibi hükmün bir, sebebin farklı olmasıdır. Zira mukayyed ayetteki ve mutlak ayetteki hüküm birdir, o da kefarette köle azat etmektir; ancak her ikisinde sebep farklıdır. Çünkü mukayyedin sebebi yanlışlıkla öldürme, mutlakın sebebi ise zıhardır. Böyle bir mutlak; Ebû Hanîfe ve ona muvafakat edenlerin aksine Şâfiîler, Hanbelîler ve Mâlikîlerin çoğuna göre mukayyede hamledilir. Bu sebeple onlar, bu mutlakı mukayyede hamlederek zıhar kefaretinde iman şartını koşmuşlardır. Dediler ki: Bu mutlakın mukayyede hamledilmesi, Muâviye b. el-Hakem es-Sülemî radıyallâhu anh kıssasında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Onu azat et, çünkü o mümindir» buyurmasıyla da desteklenmektedir; nitekim o kölenin bir kefaret için mi yoksa kefaret dışı mı olduğunu ona sormamıştır. İhtimal makamında teferruat sormayı terk etmek (terk-i istifsâl), sözlerdeki umum (genellik) mertebesindedir. Merâkı's-Su'ûd'da şöyle demiştir:

وَنَزِّلْنَ تَرْكَ الِاسْتِفْصَالِ ... مَنْزِلَةَ الْعُمُومِ فِي الْأَقْوَالِ

“Teferruat sormayı terk etmeyi... Sözlerdeki umum mertebesine koy.”

الْحَالَةُ الثَّالِثَةُ: عَكْسُ هَذِهِ، وَهِيَ الِاتِّحَادُ فِي السَّبَبِ مَعَ الِاخْتِلَافِ فِي الْحُكْمِ، فَقِيلَ: يُحْمَلُ فِيهَا الْمُطْلَقُ عَلَى الْمُقَيَّدِ. وَقِيلَ: لَا، وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ، وَمَثَّلُوا لَهُ بِصَوْمِ الظِّهَارِ، وَإِطْعَامِهِ، فَسَبَبُهُمَا وَاحِدٌ وَهُوَ الظِّهَارُ، وَحُكْمُهُمَا مُخْتَلِفٌ ; لِأَنَّ أَحَدَهُمَا تَكْفِيرٌ بِصَوْمٍ، وَالْآخِرَ تَكْفِيرٌ بِإِطْعَامٍ، وَأَحَدُهُمَا مُقَيَّدٌ بِالتَّتَابُعِ، وَهُوَ الصَّوْمُ. وَالثَّانِي مُطْلَقٌ عَنْ قَيْدِ التَّتَابُعِ، وَهُوَ الْإِطْعَامُ، فَلَا يُحْمَلُ هَذَا الْمُطْلَقُ عَلَى هَذَا الْمُقَيَّدِ. وَالْقَائِلُونَ بِحَمْلِ الْمُطْلَقِ عَلَى الْمُقَيِّدِ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ، مَثَّلُوا لِذَلِكَ بِإِطْعَامِ الظِّهَارِ، فَإِنَّهُ لَمْ يُقَيَّدْ بِكَوْنِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا، مَعَ أَنَّ عِتْقَهُ وَصَوْمَهُ قَدْ قُيِّدَا بِقَوْلِهِ: مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا، فَيُحْمَلُ هَذَا الْمُطْلَقُ عَلَى الْمُقَيَّدِ، فَيَجِبُ كَوْنُ الْإِطْعَامِ قَبْلَ الْمَسِيسِ، وَمَثَّلَ لَهُ اللُّخَمِيُّ بِالْإِطْعَامِ فِي كَفَّارَةِ الْيَمِينِ حَيْثُ قُيِّدَ بِقَوْلِهِ: مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ [٥ \ ٨٩] ، مَعَ إِطْلَاقِ الْكِسْوَةِ عَنِ الْقَيْدِ بِذَلِكَ، فِي قَوْلِهِ: أَوْ كِسْوَتُهُمْ [٥ \ ٨٩] فَيُحْمَلُ هَذَا الْمُطْلَقُ عَلَى الْمُقَيَّدِ، فَيُشْتَرَطُ فِي

Üçüncü durum: Bunun aksidir; yani hükmün farklı olmasıyla birlikte sebebin bir olmasıdır. Bu durumda mutlakın mukayyede hamledileceği söylenmiştir. Hamledilmeyeceği de söylenmiştir ki âlimlerin çoğunun kavli budur. Buna zıhar orucu ile zıhar yedirmesini örnek vermişlerdir; zira ikisinin sebebi bir olup zıhardır, hükümleri ise farklıdır. Çünkü biri oruçla kefaret, diğeri yedirmekle kefarettir. Bunlardan biri yani oruç peş peşe olmakla kayıtlanmıştır. İkincisi yani yedirmek ise peş peşe olma kaydından mutlaktır; dolayısıyla bu mutlak, bu mukayyede hamledilmez. Bu durumda mutlakı mukayyede hamledenler ise zıhar yedirmesini örnek vermişlerdir; zira zıharın köle azadı ve orucu: “Birbirleriyle temas etmeden önce” sözüyle kayıtlandığı halde yedirmesi bu kayıtla kayıtlanmamıştır. Bu mutlak mukayyede hamledilir ve yedirmenin de temastan önce olması vacip olur. Lahmî ise buna yemin kefaretindeki yedirmeyi örnek vermiştir; zira: { أَوْ كِسْوَتُهُمْ } “veya onları giydirmek” [Mâide 5/89] sözünde giydirme bu kayıttan mutlak bırakıldığı halde yedirme: { مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ } “ailenize yedirdiğinizin orta hallisinden” [Mâide 5/89] sözüyle kayıtlanmıştır. Dolayısıyla bu mutlak mukayyede hamledilir ve

الْكِسْوَةِ أَنْ تَكُونَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تَكْسُونَ أَهْلِيكُمْ.

giydirmenin de ailenize giydirdiğinizin orta hallisinden olması şart koşulur.

الْحَالَةُ الرَّابِعَةُ: أَنْ يَخْتَلِفَا فِي الْحُكْمِ وَالسَّبَبِ مَعًا، وَلَا حَمْلَ فِي هَذِهِ إِجْمَاعًا وَهُوَ وَاضِحٌ، وَهَذَا فِيمَا إِذَا كَانَ الْمُقَيَّدُ وَاحِدًا. أَمَّا إِذَا وَرَدَ مُقَيَّدَانِ بِقَيْدَيْنِ مُخْتَلِفَيْنِ، فَلَا يُمْكِنُ حَمْلُ الْمُطْلَقِ عَلَى كِلَيْهِمَا لِتَنَافِي قَيْدَيْهِمَا، وَلَكِنَّهُ يُنْظَرُ فِيهِمَا، فَإِنْ كَانَ أَحَدُهُمَا أَقْرَبُ لِلْمُطْلَقِ مِنَ الْآخَرِ حُمِلَ الْمُطْلَقُ عَلَى الْأَقْرَبِ لَهُ مِنْهُمَا عِنْدَ جَمَاعَةٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ، فَيُقَيَّدُ بِقَيْدِهِ. وَإِنْ لَمْ يَكُنْ أَحَدُهُمَا أَقْرَبُ لَهُ، فَلَا يُقَيَّدُ بِقَيْدٍ وَاحِدٍ مِنْهُمَا، وَيَبْقَى عَلَى إِطْلَاقِهِ إِذْ لَا تَرْجِيحَ بِلَا مُرَجَّحٍ، وَمِثَالُ كَوْنِ أَحَدِهِمَا أَقْرَبَ لِلْمُطْلَقِ مِنَ الْآخَرِ صَوْمُ كَفَّارَةِ الْيَمِينِ، فَإِنَّهُ مُطْلَقٌ عَنْ قَيْدِ التَّتَابُعِ وَالتَّفْرِيقِ، مَعَ أَنَّ صَوْمَ الظِّهَارِ مُقَيَّدٌ بِالتَّتَابُعِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ [٥٨ \ ٤] ، وَصَوْمَ التَّمَتُّعِ مُقَيَّدٌ بِالتَّفْرِيقِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ [٢ \ ١٩٦] ، وَالْيَمِينُ أَقْرَبُ إِلَى الظِّهَارِ مِنَ التَّمَتُّعِ ; لِأَنَّ كُلًّا مِنْ صَوْمِ الظِّهَارِ وَالْيَمِينِ صَوْمُ كَفَّارَةٍ بِخِلَافِ صَوْمِ التَّمَتُّعِ، فَيُقَيَّدُ صَوْمُ كَفَّارَةِ الْيَمِينِ بِالتَّتَابُعِ عِنْدَ مَنْ يَقُولُ بِذَلِكَ، وَلَا يُقَيَّدُ بِالتَّفْرِيقِ الَّذِي فِي صَوْمِ التَّمَتُّعِ.

Dördüncü durum: Hem hükümde hem de sebebte birlikte farklı olmalarıdır. Bu durumda icma ile haml söz konusu olmaz ve bu açıktır. Bu anlatılanlar, mukayyedin tek olması halindedir. İki farklı kayıtla iki mukayyed varit olduğunda ise kayıtları birbiriyle çatıştığı için mutlakın her ikisine birden hamledilmesi mümkün değildir. Ancak her ikisine bakılır: Şayet biri mutlaka diğerinden daha yakınsa, bir grup âlime göre mutlak o ikisinden kendisine daha yakın olana hamledilir ve onun kaydıyla kayıtlanır. Eğer ikisinden biri ona daha yakın değilse, o iki kayıttan hiçbiriyle kayıtlanmaz ve tercih sebebi olmadan tercih yapılamayacağı için mutlaklığı üzere kalır. İkisinden birinin mutlaka diğerinden daha yakın olmasına örnek yemin kefareti orucudur; zira Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ } “Kim [buna imkân] bulamazsa peş peşe iki ay oruç tutsun” [Mücâdele 58/4] ayetinde zıhar orucu peş peşe olmakla kayıtlandığı, Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ } “Kim [buna imkân] bulamazsa hacda üç gün, döndüğünüzde de yedi gün oruç tutsun” [Bakara 2/196] ayetinde temettü orucu ayrı ayrı olmakla kayıtlandığı halde yemin kefareti orucu peş peşe olma ve ayrı ayrı olma kaydından mutlaktır. Yemin ise temettüye göre zıhara daha yakındır; zira temettü orucunun aksine hem zıhar orucu hem de yemin orucu birer kefaret orucudur. Dolayısıyla bunu savunanlara göre yemin kefareti orucu peş peşe olmakla kayıtlanır ve temettü orucundaki ayrı ayrı olma kaydıyla kayıtlanmaz.

وَقِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ: [فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ مُتَتَابِعَاتٍ] لَمْ تَثْبُتْ ; لِإِجْمَاعِ الصَّحَابَةِ عَلَى عَدَمِ كَتْبِ مُتَتَابِعَاتٍ فِي الْمَصَاحِفِ الْعُثْمَانِيَّةِ، وَمِثَالُ كَوْنِهِمَا لَيْسَ أَحَدُهُمَا أَقْرَبُ لِلْمُطْلَقِ مِنَ الْآخَرِ: صَوْمُ قَضَاءِ رَمَضَانَ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ فِيهِ: فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ [٢ \ ١٨٥] ، وَلَمْ يُقَيِّدْهُ بِتَتَابُعٍ وَلَا تَفْرِيقٍ، مَعَ أَنَّهُ تَعَالَى قَيَّدَ صَوْمَ الظِّهَارِ بِالتَّتَابُعِ، وَصَوْمَ التَّمَتُّعِ بِالتَّفْرِيقِ، وَلَيْسَ أَحَدُهُمَا أَقْرَبَ إِلَى صَوْمِ قَضَاءِ رَمَضَانَ مِنَ الْآخَرِ، فَلَا يُقَيَّدُ بِقَيْدٍ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بَلْ يَبْقَى عَلَى الِاخْتِيَارِ، إِنْ شَاءَ تَابَعَهُ، وَإِنْ شَاءَ فَرَّقَهُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى. انْتَهَى مِنْ «دَفْعُ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ» ، مَعَ زِيَادَةٍ يَسِيرَةٍ لِلْإِيضَاحِ.

İbn Mes'ûd'un: “[Peş peşe üç gün oruç tutsun]” kıraati ise sahâbenin Osmân mushaflarına “peş peşe” kelimesini yazmama konusundaki icması sebebiyle sabit olmamıştır. İkisinden birinin mutlaka diğerinden daha yakın olmamasına örnek ise Ramazan kazası orucudur; zira Allah Teâlâ onun hakkında: { فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } “diğer günlerden aynı sayıda [tutar]” [Bakara 2/185] buyurmuş, Allah Teâlâ zıhar orucunu peş peşe olmakla, temettü orucunu ise ayrı ayrı olmakla kayıtladığı halde onu peş peşe veya ayrı ayrı olma ile kayıtlamamıştır. Bu ikisinden hiçbiri de Ramazan kazası orucuna diğerinden daha yakın değildir. Dolayısıyla bu iki kayıttan hiçbiriyle kayıtlanmaz, bilakis serbestlik üzere kalır; dilerse peş peşe tutar, dilerse ayrı ayrı tutar. İlim Allah Teâlâ katındadır. Def'u Îhâmi'l-Iztırâb an Âyâti'l-Kitâb'dan yapılan iktibas açıklama sadedindeki cüz'i bir ilaveyle sona erdi.

الْفَرْعُ الثَّانِي: اعْلَمْ أَنَّ أَهْلَ الْعِلْمِ اخْتَلَفُوا فِي رَقَبَةِ كَفَّارَةِ الظِّهَارِ، هَلْ يُشْتَرَطُ فِيهَا سَلَامَتُهَا مِنَ الْعُيُوبِ أَوْ لَا؟ فَحُكِيَ عَنْ دَاوُدَ الظَّاهِرِيِّ أَنَّهُ جَوَّزَ كُلَّ رَقَبَةٍ يَقَعُ عَلَيْهَا الِاسْمُ، وَلَوْ كَانَتْ مَعِيبَةً بِكُلِّ الْعُيُوبِ تَمَسُّكًا بِإِطْلَاقِ الرَّقَبَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ، قَالَ: ظَاهِرُهُ وَلَوْ مَعِيبَةً ; لِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يُقَيِّدِ الرَّقَبَةَ بِشَيْءٍ.

İkinci fer': Bil ki ilim ehli zıhar kefaretindeki kölenin ayıplardan salim olmasının şart olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Dâvûd ez-Zâhirî'den, Allah Teâlâ'nın: { فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ } “bir köle azat etmektir” sözündeki köle lafzının mutlaklığına tutunarak, her türlü ayıpla ayıplı olsa bile köle ismi verilen her köleyi caiz gördüğü nakledilmiştir. O: “Ayetin zahiri ayıplı da olsa böyledir; zira Allah köleyi hiçbir şeyle kayıtlamamıştır” demiştir.

وَذَهَبَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى اشْتِرَاطِ السَّلَامَةِ مِنَ الْعُيُوبِ الْقَوِيَّةِ مَعَ اخْتِلَافِهِمْ فِي بَعْضِ الْعُيُوبِ، قَالُوا: يُشْتَرَطُ سَلَامَتُهَا مِنَ الْعُيُوبِ الْمُضِرَّةِ بِالْعَمَلِ ضَرَرًا بَيِّنًا ; لِأَنَّ الْمَقْصُودَ

İlim ehlinin ekseriyeti ise bazı ayıplarda ihtilaf etmekle birlikte ağır ayıplardan salim olma şartına gitmişlerdir. Şöyle demişlerdir: İşe açıkça zarar veren ayıplardan salim olması şart koşulur; zira amaç,

تَمْلِيكُ الْعَبْدِ مَنَافِعَهُ، وَتَمْكِينُهُ مِنَ التَّصَرُّفِ لِنَفْسِهِ، وَلَا يَحْصُلُ هَذَا مَعَ مَا يَضُرُّ بِالْعَمَلِ ضَرَرًا بَيِّنًا، فَلَا يُجْزِئُ الْأَعْمَى ; لِأَنَّهُ لَا يُمْكِنُهُ الْعَمَلَ فِي أَكْثَرِ الصَّنَائِعِ، وَلَا الْمَقْعَدُ، وَلَا الْمَقْطُوعُ الْيَدَيْنِ أَوِ الرِّجْلَيْنِ ; لِأَنَّ الْيَدَيْنِ آلَةُ الْبَطْشِ، فَلَا يُمْكِنُهُ الْعَمَلُ مَعَ فَقْدِهِمَا، وَالرِّجْلَانِ آلَةُ الْمَشْيِ فَلَا يَتَهَيَّأُ لَهُ كَثِيرٌ مِنَ الْعَمَلِ مَعَ تَلَفِهِمَا، وَالشَّلَلُ كَالْقَطْعِ فِي هَذَا.

köleyi menfaatlerine malik kılmak ve kendisi için tasarrufta bulunmasına imkân vermektir. Bu ise işe açıkça zarar veren şeylerle birlikte hâsıl olmaz. Dolayısıyla kör olan köle yeterli olmaz; zira çoğu sanatta çalışması mümkün değildir. Kötürüm, iki eli veya iki ayağı kesik olan da caiz olmaz; zira eller tutma vasıtasıdır ve onlar yokken çalışması mümkün değildir; ayaklar ise yürüme vasıtasıdır ve onların telef olmasıyla işlerin çoğunu yapmaya imkân bulamaz. Felç de bu hususta kesik olmak gibidir.

قَالُوا: وَلَا يَجُوزُ الْمَجْنُونُ جُنُونًا مُطْبِقًا ; لِأَنَّهُ وُجِدَ فِيهِ الْمَعْنَيَانِ: ذَهَابُ مَنْفَعَةِ الْجِنْسِ، وَحُصُولُ الضَّرَرِ بِالْعَمَلِ، قَالَهُ فِي «الْمُغْنِي» . ثُمَّ قَالَ: وَبِهَذَا كُلِّهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ، وَمَالِكٌ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ، انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.

Dediler ki: Tam delilikle mecnun olan da caiz değildir; çünkü onda iki mana birden bulunmaktadır: organ cinsinin menfaatinin yok olması ve işte zararın ortaya çıkması. Bunu el-Muğnî'de söylemiştir. Sonra şöyle demiştir: Bütün bu hususları Şâfiî, Mâlik, Ebû Sevr ve re'y ehli de söylemiştir. Buradan kastedilen kısım sona erdi.

وَبِهِ تَعْلَمُ إِجْمَاعَ الْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ عَلَى اشْتِرَاطِ السَّلَامَةِ مِنْ مِثْلِ الْعُيُوبِ الْمَذْكُورَةِ.

Bununla zikredilen bu gibi ayıplardan salim olma şartı üzerinde dört imamın icma ettiğini anlarsın.

وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : وَلَا يُجْزِئُ مَقْطُوعُ الْيَدِ أَوِ الرِّجْلِ، وَلَا أَشَلُّهُمَا، وَلَا مَقْطُوعُ إِبْهَامِ الْيَدِ أَوْ سَبَّابَتِهَا أَوِ الْوُسْطَى ; لِأَنَّ نَفْعَ الْيَدِ يَذْهَبُ بِذَهَابِ هَؤُلَاءِ، وَلَا يُجْزِئُ مَقْطُوعُ الْخِنْصَرِ وَالْبِنْصِرِ مِنْ يَدٍ وَاحِدَةٍ ; لِأَنَّ نَفْعَ الْيَدَيْنِ يَزُولُ أَكْثَرُهُ بِذَلِكَ. وَإِنْ قُطِعَتْ كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْ يَدٍ جَازَ ; لِأَنَّ نَفْعَ الْكَفَّيْنِ بَاقٍ وَقَطْعُ أَنْمُلَةِ الْإِبْهَامِ كَقَطْعِ جَمِيعِهَا، فَإِنَّ نَفْعَهَا يَذْهَبُ بِذَلِكَ لِكَوْنِهَا أُنْمُلَتَيْنِ، وَإِنْ كَانَ مِنْ غَيْرِ الْإِبْهَامِ لَمْ يُمْنَعْ ; لِأَنَّ مَنْفَعَتَهَا لَا تَذْهَبُ، فَإِنَّهَا تَصِيرُ كَالْأَصَابِعِ الْقِصَارِ، حَتَّى لَوْ كَانَتْ أَصَابِعُهُ كُلُّهَا غَيْرَ الْإِبْهَامِ قَدْ قُطِعَتْ مِنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا أَنْمُلَةٌ لَمْ يُمْنَعْ، وَإِنْ قُطِعَ مِنَ الْإِصْبَعِ أُنْمُلَتَانِ فَهُوَ كَقَطْعِهَا ; لِأَنَّهُ يَذْهَبُ بِمَنْفَعَتِهَا، وَهَذَا جَمِيعُهُ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ، أَيْ: وَأَحْمَدَ.

İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle demiştir: Eli veya ayağı kesik olan, bu ikisi felçli olan, elinin başparmağı, şehadet parmağı veya orta parmağı kesik olan köle yeterli olmaz; zira elin menfaati bunların gitmesiyle yok olur. Tek bir elin serçe ve yüzük parmakları kesik olan da yeterli olmaz; zira iki elin menfaatinin çoğu bununla yok olur. Her biri bir elden kesilmiş olursa caizdir; zira iki avucun menfaati baki kalır. Başparmağın bir boğumunun kesilmesi ise tamamının kesilmesi gibidir; zira iki boğumdan ibaret olduğu için menfaati bununla yok olur. Eğer başparmak dışındaki parmaklardan olursa engel teşkil etmez; çünkü menfaati yok olmaz, zira kısa parmaklar gibi olur; hatta başparmak dışındaki bütün parmaklarının her birinden birer boğum kesilmiş olsa bile engel teşkil etmez. Eğer bir parmaktan iki boğum kesilmişse parmağın kesilmesi gibidir; çünkü menfaatini yok eder. Bunların tamamı Şâfiî'nin, yani ve Ahmed'in mezhebidir.

وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: يُجْزِئُ مَقْطُوعُ إِحْدَى الرِّجْلَيْنِ أَوْ إِحْدَى الْيَدَيْنِ، وَلَوْ قُطِعَتْ رِجْلُهُ وَيَدُهُ جَمِيعًا مِنْ خِلَافٍ أَجْزَأَتْ ; لِأَنَّ مَنْفَعَةَ الْجِنْسِ بَاقِيَةٌ، فَأَجْزَأَتْ فِي الْكَفَّارَةِ كَالْأَعْوَرِ، فَأَمَّا إِنْ قُطِعَتَا مِنْ وِفَاقٍ، أَيْ: مِنْ جَانِبٍ وَاحِدٍ لَمْ يُجْزِ ; لِأَنَّ مَنْفَعَةَ الْمَشْيِ تَذْهَبُ، وَلَنَا أَنَّ هَذَا يُؤَثِّرُ فِي الْعَمَلِ، وَيَضُرُّ ضَرَرًا بَيِّنًا، فَوَجَبَ أَنْ يُمْنَعَ إِجْزَاؤُهَا كَمَا لَوْ قُطِعَتَا مِنْ وِفَاقٍ. وَيُخَالِفُ الْعَوَرُ، فَإِنَّهُ لَا يَضُرُّ ضَرَرًا بَيِّنًا، وَالِاعْتِبَارُ بِالضَّرَرِ أَوْلَى مِنَ الِاعْتِبَارِ بِمَنْفَعَةِ الْجِنْسِ، فَإِنَّهُ لَمَّا ذَهَبَ شَمُّهُ أَوْ قُطِعَتْ أُذُنَاهُ مَعًا أَجْزَأَ مَعَ ذَهَابِ مَنْفَعَةِ الْجِنْسِ. وَلَا يُجْزِئُ الْأَعْرَجُ إِذَا كَانَ عَرَجًا كَثِيرًا فَاحِشًا ; لِأَنَّهُ يَضُرُّ بِالْعَمَلِ، فَهُوَ كَقَطْعِ الرِّجْلِ، إِلَى أَنْ قَالَ: وُيُجْزِئُ الْأَعْوَرُ فِي قَوْلِهِمْ جَمِيعًا.

Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: İki ayaktan biri veya iki elden biri kesik olan köle yeterli olur. Ayağı ve eli çaprazlama olarak kesilmiş olsa bile yeterlidir; zira organ cinsinin menfaati bakidir, dolayısıyla tek gözlüde olduğu gibi kefarette yeterli olur. Şayet aynı taraftan kesilmişlerse yani tek bir yönden ise yeterli olmaz; çünkü yürüme menfaati yok olur. Bizim delilimiz ise şudur: Bu durum işe tesir eder ve açıkça zarar verir; dolayısıyla aynı taraftan kesilmiş olmaları durumunda olduğu gibi yeterli olmasının engellenmesi vaciptir. Tek gözlülük ise bundan farklıdır; zira o açık bir zarar vermez. Zararın dikkate alınması, organ cinsinin menfaatinin dikkate alınmasından daha evladır. Nitekim koku alma duyusu gittiğinde veya iki kulağı birden kesildiğinde, organ cinsinin menfaati yok olmakla birlikte [köle azadı] geçerli olmaktadır. Aşırı ve çirkin derecede topal olan köle de yeterli olmaz; çünkü işe zarar verir, dolayısıyla ayağın kesik olması gibidir. Şöyle devam etti: Tek gözlü köle ise hepsinin ittifakıyla yeterlidir.

وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: فِيهِ قَوْلٌ آخَرُ: إِنَّهُ لَا يُجْزِئُ ; لِأَنَّهُ نَقْصٌ يَمْنَعُ التَّضْحِيَةَ وَالْإِجْزَاءَ فِي الْهَدْيِ، فَأَشْبَهَ الْعَمَى، وَالصَّحِيحُ مَا ذَكَرْنَاهُ. فَإِنَّ الْمَقْصُودَ تَكْمِيلُ الْأَحْكَامِ وَتَمْلِيكُ الْعَبْدِ

Ebû Bekir şöyle demiştir: Bu konuda yeterli olmayacağına dair başka bir görüş de vardır; çünkü o, kurban edilmeye ve hedyde geçerli olmaya engel bir noksanlıktır, dolayısıyla körlüğe benzer. Doğru olan ise zikrettiğimiz görüştür. Zira amaç hükümleri kemale erdirmek ve köleyi menfaatlere

الْمَنَافِعَ، وَالْعَوَرُ لَا يَمْنَعُ ذَلِكَ ; وَلِأَنَّهُ لَا يَضُرُّ بِالْعَمَلِ فَأَشْبَهَ قَطْعَ إِحْدَى الْأُذُنَيْنِ، وَيُفَارِقُ الْعَمَى فَإِنَّهُ يَضُرُّ بِالْعَمَلِ ضَرَرًا بَيِّنًا وَيَمْنَعُ كَثِيرًا مِنَ الصَّنَائِعِ، وَيَذْهَبُ بِمَنْفَعَةِ الْجِنْسِ وَيُفَارِقُ قَطْعَ إِحْدَى الْيَدَيْنِ وَالرِّجْلَيْنِ، فَإِنَّهُ لَا يَعْمَلُ بِإِحْدَاهُمَا مَا يَعْمَلُ بِهِمَا، وَالْأَعْوَرُ يُدْرِكُ بِإِحْدَى الْعَيْنَيْنِ مَا يُدْرِكُ بِهِمَا.

malik kılmaktır; tek gözlülük ise buna engel değildir. Ayrıca işe zarar vermediği için iki kulaktan birinin kesilmesine benzer. Körlükten farklıdır; zira körlük işe açıkça zarar verir, pek çok sanatı engeller ve organ cinsinin menfaatini yok eder. İki elden veya iki ayaktan birinin kesilmesinden de farklıdır; zira insan ikisiyle yaptığı işi tek biriyle yapamaz; tek gözlü olan ise iki gözle algıladığını tek gözle de algılar.

وَأَمَّا الْأُضْحِيَّةُ وَالْهَدْيُ فَإِنَّهُ لَا يَمْنَعُ مِنْهُمَا مُجَرَّدُ الْعَوَرِ، وَإِنَّمَا يَمْنَعُ انْخِسَافُ الْعَيْنِ وَذَهَابُ الْعُضْوِ الْمُسْتَطَابِ ; وَلِأَنَّ الْأُضْحِيَّةَ يَمْنَعُ فِيهَا قَطْعُ الْأُذُنِ وَالْقَرْنِ، وَالْعِتْقُ لَا يَمْنَعُ فِيهِ إِلَّا مَا يَضُرُّ بِالْعَمَلِ، وَيُجْزِئُ الْمَقْطُوعُ الْأُذُنَيْنِ. وَبِذَلِكَ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ.

Kurban ve hedye gelince; onlara engel olan sırf tek gözlülük değildir, ancak gözün akması ve makbul olan uzvun yok olması engel olur. Ayrıca kurbanda kulağın ve boynuzun kesik olması engeldir; azatta ise işe zarar veren şeyden başkası engel teşkil etmez ve iki kulağı kesik olan köle de yeterli olur. Ebû Hanîfe ve Şâfiî de bu görüştedir.