Binûn

Ahzâb — 3. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَالَ مَالِكٌ وَزُفَرُ: لَا يُجْزِئُ ; لِأَنَّهُمَا عُضْوَانِ فِيهَا الدِّيَةُ، فَأَشْبَهَا الْيَدَيْنِ. وَلَنَا أَنَّ قَطْعَهُمَا لَا يَضُرُّ بِالْعَمَلِ الضَّرَرَ الْبَيِّنَ، فَلَمْ يَمْنَعْ كَنَقْصِ السَّمْعِ، بِخِلَافِ الْيَدَيْنِ، وَيُجْزِئُ مَقْطُوعُ الْأَنْفِ لِذَلِكَ، وَيُجْزِئُ الْأَصَمُّ إِذَا فَهِمَ بِالْإِشَارَةِ، وَالْأَخْرَسُ إِذَا فُهِمَتْ إِشَارَتُهُ وَفَهِمَ الْإِشَارَةَ، وَهَذَا مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ وَأَبِي ثَوْرٍ.

Mâlik ve Züfer ise şöyle demiştir: Yeterli olmaz; çünkü bunlar diyeti [tam] olan iki organdır, dolayısıyla iki ele benzerler. Bizim delilimiz ise şudur: İkisinin kesilmesi işe açık bir zarar vermez; dolayısıyla işitme duyusunun noksanlığında olduğu gibi [azada] engel teşkil etmez, iki el ise bundan farklıdır. Aynı sebeple burnu kesik olan köle de yeterli olur. İşaretten anlayan sağır ile işareti anlaşılan ve kendisi de işareti anlayan dilsiz de yeterlidir. Bu, Şâfiî ve Ebû Sevr'in mezhebidir.

وَقَالَ أَصْحَابُ الرَّأْيِ: لَا يُجْزِئُ ; لِأَنَّ مَنْفَعَةَ الْجِنْسِ ذَاهِبَةٌ، فَأَشْبَهَ زَائِلَ الْعَقْلِ، وَهَذَا الْمَنْصُوصُ عَلَيْهِ عَنْ أَحْمَدَ ; لِأَنَّ الْخَرَسَ نَقْصٌ كَثِيرٌ يَمْنَعُ كَثِيرًا مِنَ الْأَحْكَامِ، مِثْلَ الْقَضَاءِ وَالشَّهَادَةِ. أَكْثَرُ النَّاسِ لَا يَفْهَمُ إِشَارَتَهُ، فَيَتَضَرَّرُ فِي تَرْكِ اسْتِعْمَالِهِ، وَإِنِ اجْتَمَعَ الْخَرَسُ وَالصَّمَمُ. فَقَالَ الْقَاضِي: لَا يُجْزِئُ، وَهُوَ قَوْلُ بَعْضِ الشَّافِعِيَّةِ لِاجْتِمَاعِ النَّقْصَيْنِ فِيهِ وَذَهَابِ مَنْفَعَتَيِ الْجِنْسِ، وَوَجْهُ الْإِجْزَاءِ أَنَّ الْإِشَارَةَ تَقُومُ مَقَامَ الْكَلَامِ فِي الْإِفْهَامِ، وَيَثْبُتُ فِي حَقِّهِ أَكْثَرُ الْأَحْكَامِ فَيُجْزِئُ ; لِأَنَّهُ لَا يَضُرُّ بِالْعَمَلِ وَلَا بِغَيْرِهِ.

Rey ehli ise şöyle demiştir: Yeterli olmaz; çünkü organ cinsinin menfaati yok olmuştur, bu sebeple aklı gitmiş kimseye benzer. Ahmed'den nass ile nakledilen görüş de budur; zira dilsizlik, yargıçlık ve şahitlik gibi birçok hükme engel teşkil eden büyük bir noksanlıktır. İnsanların çoğu onun işaretini anlamaz, dolayısıyla onu çalıştırmaktan geri durmakla zarar görür. Eğer dilsizlik ve sağırlık bir arada bulunursa; Kādî [Ebû Ya'lâ], onda iki noksanlığın bir araya gelmesi ve iki organ cinsinin menfaatinin yok olması sebebiyle yeterli olmayacağını söylemiştir ki bu bazı Şâfiîlerin de görüşüdür. Yeterli olmasının gerekçesi ise şudur: İşaret, meramı anlatmada sözün yerine geçer ve onun hakkında hükümlerin çoğu sabit olur; dolayısıyla işe ve başka bir şeye zarar vermediği için yeterli olur.

وَأَمَّا الْمَرِيضُ فَإِنْ كَانَ مَرْجُوَّ الْبُرْءِ كَالْحُمَّى وَمَا أَشْبَهَهَا أَجْزَأَ فِي الْكَفَّارَةِ، وَإِنْ كَانَ غَيْرَ مَرْجُوِّ الزَّوَالِ لَمْ يُجْزِ.

Hastaya gelince; humma (ateşli hastalık) ve benzeri gibi iyileşmesi umulan bir hastalık ise kefarette yeterli olur, fakat [hastalığın] geçmesi umulmuyorsa yeterli olmaz.

وَأَمَّا نِضْوُ الْخَلْقِ يَعْنِي النَّحِيفَ الْمَهْزُولَ خِلْقَةً، فَإِنْ كَانَ يَتَمَكَّنُ مِنَ الْعَمَلِ أَجْزَأَ، وَإِلَّا فَلَا. وَيُجْزِئُ الْأَحْمَقُ وَهُوَ الَّذِي يَصْنَعُ الْأَشْيَاءَ لِغَيْرِ فَائِدَةٍ، وَيَرَى الْخَطَأَ صَوَابًا. وَكَذَلِكَ يُجْزِئُ مَنْ يَخْنُقُ فِي بَعْضِ الْأَحْيَانِ، وَالْخَصِيُّ وَالْمَجْبُوبُ، وَالرَّتْقَاءُ، وَالْكَبِيرُ الَّذِي يَقْدِرُ عَلَى الْعَمَلِ ; لِأَنَّ مَا لَا يَضُرُّ بِالْعَمَلِ لَا يَمْنَعُ تَمْلِيكَ الْعَبْدِ مَنَافِعَهُ، وَتَكْمِيلَ أَحْكَامِهِ، فَيَحْصُلُ الْإِجْزَاءُ بِهِ، كَالسَّالِمِ مِنَ الْعُيُوبِ، انْتَهَى مِنَ «الْمُغْنِي» ، مَعَ حَذْفٍ يَسِيرٍ لَا يَضُرُّ بِالْمَعْنَى.

Zayıf ve çelimsiz yaratılışlı, yani doğuştan cılız ve zayıf olana gelince; eğer çalışmaya güç yetirebiliyorsa yeterli olur, aksi takdirde olmaz. Ahmak olan da -ki o, şeyleri faydasızca yapan ve yanlışı doğru gören kimsedir- yeterli olur. Aynı şekilde ara sıra sara nöbeti tutan, hadım edilmiş, tenasül uzvu tamamen kesik olan, kadınlık organı bitişik (ratkā) olan ve çalışmaya gücü yeten yaşlı kimse de yeterlidir; çünkü işe zarar vermeyen şeyler, köleyi menfaatlerine malik kılmaya ve hükümlerini tamamlamaya engel olmaz, dolayısıyla ayıplardan salim olan kimse gibi onunla da yeterlilik hasıl olur. «el-Muğnî»den yapılan nakil, anlama zarar vermeyecek küçük bir kısaltmayla sona erdi.

ثُمَّ قَالَ صَاحِبُ «الْمُغْنِي» : وَيُجْزِئُ عِتْقُ الْجَانِي وَالْمَرْهُونِ وَعِتْقُ الْمُفْلِسِ عَبْدَهُ، إِذَا

Daha sonra «el-Muğnî» müellifi şöyle dedi: Cinayet işlemiş kölenin, rehin verilmiş kölenin ve iflas etmiş kimsenin kölesini azat etmesi -bunların azat edilmesinin sıhhatine hükmettiğimiz takdirde-

قُلْنَا بِصِحَّةِ عِتْقِهِمْ، وَعِتْقُ الْمُدَبِّرِ وَالْخَصِيِّ وَوَلَدِ الزِّنَا ; لِكَمَالِ الْعِتْقِ فِيهِمْ. وَلَا يُجْزِئُ عِتْقُ الْمَغْصُوبَ، لِأَنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى تَمْكِينِهِ مِنْ مَنَافِعِهِ، وَلَا غَائِبَ غَيْبَةً مُنْقَطِعَةً لَا يُعْلَمُ خَبَرُهُ ; لِأَنَّهُ لَا تُعْلَمُ حَيَاتُهُ فَلَا تُعْلَمُ صِحَّةُ عِتْقِهِ، وَإِنْ لَمْ يَنْقَطِعْ خَبَرُهُ أَجْزَأَ عِتْقُهُ ; لِأَنَّهُ عِتْقٌ صَحِيحٌ.

müdebberin, hadımın ve zina çocuğunun azadı yeterlidir; çünkü bunlarda azatlık tamdır. Gasp edilmiş kölenin azadı ise yeterli olmaz; çünkü onu menfaatlerinden yararlandırmaya güç yetiremez. Haber alınamayacak derecede tamamen kaybolmuş kimsenin [azadı da geçerli olmaz]; çünkü yaşayıp yaşamadığı bilinmez, dolayısıyla azadının sahih olup olmadığı bilinemez. Şayet haberi kesilmemişse azadı yeterli olur; çünkü o sahih bir azattır.

وَلَا يُجْزِئُ عِتْقُ الْحَمْلِ ; لِأَنَّهُ لَمْ تَثْبُتْ لَهُ أَحْكَامُ الدُّنْيَا، وَلِذَلِكَ لَمْ تَجِبْ فِطْرَتُهُ، وَلَا يُتَيَقَّنُ أَيْضًا وُجُودُهُ وَحَيَاتُهُ. وَلَا عِتْقُ أُمِّ الْوَلَدِ ; لِأَنَّ عِتْقَهَا مُسْتَحَقٌّ بِسَبَبٍ غَيْرِ الْكَفَّارَةِ، وَالْمِلْكُ فِيهَا غَيْرُ كَامِلٍ، وَلِهَذَا لَمْ يَجُزْ بَيْعُهَا.

Ceninin azat edilmesi yeterli olmaz; çünkü onun hakkında dünya hükümleri sabit olmamıştır, bu yüzden fıtır sadakası da vacip değildir ve ayrıca varlığı ile hayatta olduğu kesin olarak bilinmemektedir. Ümmüveledin (efendisinden çocuğu olan cariye) azadı da yeterli olmaz; zira onun hürriyete kavuşması kefaretten başka bir sebeple hak edilmiştir ve onun üzerindeki mülkiyet tam değildir, bu sebeple satılması da caiz olmamıştır.

وَقَالَ طَاوُسٌ وَالْبَتِّيُّ: يُجْزِئُ عِتْقُهَا ; لِأَنَّهُ عِتْقٌ صَحِيحٌ. وَلَا يُجْزِئُ عِتْقُ مَكَاتِبٍ أَدَّى مِنْ كِتَابَتِهِ شَيْئًا، انْتَهَى مِنْ كَلَامِ صَاحِبِ «الْمُغْنِي» . وَقَدْ ذَكَرَ فِيهِ غَالِبَ مَا فِي مَذَاهِبِ الْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ فِي الْمَسْأَلَةِ.

Tâvûs ve el-Bettî ise şöyle demiştir: Onun azadı yeterli olur; çünkü o sahih bir azattır. Kitabet bedelinden bir şey ödemiş olan mükâtebin azadı ise yeterli olmaz. «el-Muğnî» müellifinin sözü burada bitti. O, bu meselede dört imamın mezhebinde yer alan hususların çoğunu zikretmiştir.

وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَذْهَبَ مَالِكٍ ﵀: اشْتِرَاطُ الْإِيمَانِ فِي رَقَبَةِ الظِّهَارِ، وَاشْتِرَاطُ سَلَامَتِهَا مِنَ الْعُيُوبِ الْمُضِرَّةِ، فَلَا يَجُوزُ عِنْدَهُ عِتْقُ جَنِينٍ فِي بَطْنِ أُمِّهِ، وَإِنْ وَضَعَتْهُ عَتَقَ مِنْ غَيْرِ إِجْزَاءٍ عَنِ الْكَفَّارَةِ.

Malumdur ki Mâlik'in radıyallâhu anh mezhebi; zıhâr kefaretindeki kölenin mümin olmasını ve zarar verici ayıplardan salim bulunmasını şart koşmaktır. Dolayısıyla ona göre annesinin karnındaki ceninin azadı caiz değildir; anne onu doğuracak olursa kefaret yerine geçmeksizin azat olmuş olur.

وَلَا يُجْزِئُ عِنْدَهُ مَقْطُوعُ الْيَدِ الْوَاحِدَةِ، أَوِ الْإِصْبَعَيْنِ، أَوِ الْأَصَابِعِ، أَوِ الْإِبْهَامِ، أَوِ الْأُذُنَيْنِ، أَوْ أَشَلُّ، أَوْ أَجْذَمُ، أَوْ أَبْرَصُ، أَوْ أَصَمُّ، أَوْ مَجْنُونٌ وَإِنْ أَفَاقَ أَحْيَانًا، وَلَا أَخْرَسُ، وَلَا أَعْمَى، وَلَا مُقْعَدٌ، وَلَا مَفْلُوجٌ، وَلَا يَابِسُ الشِّقِّ، وَلَا غَائِبٌ مُنْقَطِعٌ خَبَرُهُ، وَلَا الْمَرِيضُ مَرَضًا يُشْرِفُ بِهِ عَلَى الْمَوْتِ، وَلَا الْهَرِمُ هَرَمًا شَدِيدًا، وَلَا الْأَعْرَجُ عَرَجًا شَدِيدًا، وَلَا رَقِيقٌ مُشْتَرًى بِشَرْطِ الْعِتْقِ لِمَا يُوضَعُ مِنْ ثَمَنِهِ فِي مُقَابَلَةِ شَرْطِ الْعِتْقِ، وَلَا مَنْ يُعْتَقُ عَلَيْهِ بِالْمِلْكِ كَأَبِيهِ، وَلَا عَبْدٌ قَالَ: إِنِ اشْتَرَيْتُهُ فَهُوَ حُرٌّ، فَلَوْ قَالَ: إِنِ اشْتَرَيْتُهُ فَهُوَ حُرٌّ عَنْ ظِهَارِي، فَفِيهِ لَهُمْ تَأْوِيلَانِ بِالْإِجْزَاءِ وَعَدَمِهِ.

Ona göre tek eli, iki parmağı, parmakları, başparmağı veya iki kulağı kesik olan, yahut çolak, cüzamlı, alaca hastası, sağır olan, ara sıra iyileşse bile deli olan, dilsiz, kör, kötürüm, felçli, vücudunun bir tarafı kurumuş olan, haberi kesilmiş gaip, ölüme yaklaşmış derecede hasta olan, aşırı derecede yaşlanmış, aşırı derecede topal olan köle yeterli olmaz. Keza azat edilme şartıyla satın alınan köle de azat şartı karşılığında fiyatından düşülen miktar sebebiyle yeterli olmaz. Babası gibi mülk edinilmekle kendiliğinden azat olan kimse de yeterli olmaz. Bir kimse: «Eğer onu satın alırsam hürdür» dese [ve satın alsa yine kefarete yetmez]. Şayet: «Eğer onu satın alırsam zıhârım için hürdür» derse, [Mâlikîlerin] bu hususta yeterli olup olmayacağına dair iki tevili vardır.

وَلَا يُجْزِئُ عِنْدَهُ الْمُدَبَّرُ، وَلَا الْمَكَاتَبُ، وَلَوْ أَعْتَقَ شِرْكًا لَهُ فِي عَبْدٍ، ثُمَّ قُوِّمَ عَلَيْهِ نَصِيبُ شَرِيكِهِ لَمْ يُجْزِهْ عَنْ ظِهَارِهِ عِنْدَهُ ; لِأَنَّ عِتْقَ نَصِيبِ الشَّرِيكِ وَجَبَ عَلَيْهِ بِحُكْمِ سِرَايَةِ الْمُعْتَقِ، وَكَذَلِكَ لَوْ أَعْتَقَ نِصْفَهُ عَنْ ظِهَارِهِ، ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ اشْتَرَى نِصْفَهُ الْآخَرَ فَأَعْتَقَهُ تَكْمِيلًا لِرَقَبَةِ الظِّهَارِ، لَمْ يُجْزِهْ عَلَى ظَاهِرِ الْمُدَوَّنَةِ لِتَبْعِيضِ الْعِتْقِ إِنْ كَانَتْ مُعْسِرًا وَقْتَ عِتْقِ النِّصْفِ الْأَوَّلِ، وَلِأَنَّ عِتْقَ النِّصْفِ الْبَاقِي يَلْزَمُهُ بِالْحُكْمِ، إِنْ كَانَ مُوسِرًا وَقْتَ عِتْقِ النِّصْفِ الْأَوَّلِ،

Ona göre müdebber ve mükâteb de yeterli olmaz. Bir kimse bir köledeki kendi hissesini azat etse, sonra da ortağının hissesi onun üzerine kıymetlendirilip [satın alınsa], ona göre bu zıhârı için yeterli olmaz; çünkü ortağın hissesinin azadı, azadın sirayeti hükmüyle kendisine vacip olmuştur. Aynı şekilde, zıhârı için kölenin yarısını azat etse, daha sonra da diğer yarısını satın alıp zıhâr kefaretindeki köleyi tamamlamak üzere onu da azat etse, el-Müdevvene'nin zahirine göre; şayet birinci yarının azadı vaktinde muhtaç idiyse azadın bölünmesi sebebiyle, birinci yarının azadı vaktinde zengin idiyse kalan yarının azadı hükmen kendisine lazım geleceğinden dolayı yeterli olmaz.

وَلَوْ أَعْتَقَ ثَلَاثَ رِقَابٍ عَنْ أَرْبَعِ زَوْجَاتٍ ظَاهَرَ مِنْهُنَّ لَمْ يُجْزِهْ مِنْ ذَلِكَ شَيْءٌ ; لِأَنَّهُ لَمْ تَتَعَيَّنْ رَقَبَةٌ كَامِلَةٌ عَنْ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ.

Şayet kendilerine zıhâr yaptığı dört hanımı için üç köle azat etse, bundan hiçbir şey geçerli olmaz; çünkü onlardan hiçbiri için tam bir köle tayin edilmiş olmamaktadır.

وَيُجْزِئُ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ عِتْقُ الْمَغْصُوبِ وَالْمَرِيضِ مَرَضًا خَفِيفًا، وَالْأَعْرَجِ عَرَجًا خَفِيفًا، وَلَا يَضُرُّ عِنْدَهُمْ قَطْعُ أَنْمُلَةٍ وَاحِدَةٍ أَوْ أُذُنٍ وَاحِدَةٍ، وَيُجْزِئُ عِنْدَهُمُ الْأَعْوَرُ، وَيُكْرَهُ عِنْدَهُمُ الْخَصِيُّ، وَيَجُوزُ عِنْدَهُمْ عِتْقُ الْمَرْهُونِ وَالْجَانِي إِنِ افْتَدَيَا، انْتَهَى.

Mâlikîlere göre gasp edilmiş kölenin, hafif hasta olanın ve hafif topal olanın azadı yeterlidir. Onlara göre tek bir parmak boğumunun veya tek kulağın kesik olması zarar vermez; tek gözlü olan da onlara göre yeterlidir. Hadım edilmiş köle ise onlara göre mekruhtur. Rehinli ve cinayet işlemiş kölenin, [bedelleri] fidye olarak ödendiği takdirde azat edilmeleri onlara göre caizdir.

وَمَعْلُومٌ أَنَّ أَبَا حَنِيفَةَ لَا يَشْتَرِطُ الْإِيمَانَ فِي كَفَّارَةِ الظِّهَارِ، كَمَا تَقَدَّمَ. وَلَمْ يُجْزِئْ عِنْدَهُ الْأَعْمَى وَلَا مَقْطُوعُ الْيَدَيْنِ مَعًا أَوِ الرِّجْلَيْنِ مَعًا، وَلَا مَقْطُوعُ إِبْهَامَيِ الْيَدَيْنِ، وَلَا الْأَخْرَسُ، وَلَا الْمَجْنُونُ، وَلَا أُمُّ الْوَلَدِ، وَلَا الْمُدَبَّرُ، وَلَا الْمَكَاتَبُ إِنْ أَدَّى شَيْئًا مِنْ كِتَابَتِهِ، فَإِنْ لَمْ يُؤَدِّ مِنْهَا شَيْئًا أَجْزَأَ عِنْدَهُ، وَكَذَلِكَ يُجْزِئُ عِنْدَهُ قَرِيبُهُ الَّذِي يُعْتِقُ عَلَيْهِ بِالْمِلْكِ إِنْ نَوَى بِشِرَائِهِ إِعْتَاقَهُ عَنِ الْكَفَّارَةِ، وَكَذَلِكَ لَوْ أَعْتَقَ نِصْفَ عَبْدِهِ عَنِ الْكَفَّارَةِ، ثُمَّ حَرَّرَ بَاقِيَهُ عَنْهَا أَجَزَّأَهُ ذَلِكَ، وَيُجْزِئُ عِنْدَهُ الْأَصَمُّ، وَالْأَعْوَرُ، وَمَقْطُوعُ إِحْدَى الرِّجْلَيْنِ، وَإِحْدَى الْيَدَيْنِ مِنْ خِلَافٍ، وَيُجْزِئُ عِنْدَهُ الْخَصِيُّ، وَالْمَجْبُوبُ، وَمَقْطُوعُ الْأُذُنَيْنِ، اهـ.

Malumdur ki Ebû Hanîfe, daha önce geçtiği üzere zıhâr kefaretinde imanı şart koşmaz. Ona göre kör olan, iki eli birden veya iki ayağı birden kesik olan, iki elinin başparmakları kesik olan, dilsiz, deli, ümmüveled, müdebber ve kitabet bedelinden bir şey ödemiş olan mükâteb yeterli olmaz; fakat mükâteb ondan hiçbir şey ödememişse ona göre yeterlidir. Aynı şekilde, satın alırken kefaret için azat etmeyi niyet etmişse mülk edinilmekle kendiliğinden azat olan akrabası da ona göre yeterli olur. Keza kölesinin yarısını kefaret için azat edip sonra kalanını da kefaret için hürriyetine kavuşturursa bu da ona yeterlidir. Ona göre sağır, tek gözlü, çaprazlama olarak bir ayağı ile bir eli kesik olan yeterlidir; hadım edilmiş, tenasül uzvu tamamen kesilmiş ve iki kulağı kesik olan köle de ona göre yeterlidir.

وَقَدْ قَدَّمْنَا أَكْثَرَ الْعُيُوبِ الْمَانِعَةِ مِنَ الْإِجْزَاءِ، وَغَيْرِ الْمَانِعَةِ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ فِي كَلَامِ صَاحِبِ «الْمُغْنِي» نَاقِلًا عَنْهُ، وَكَذَلِكَ مَا يَمْنَعُ وَمَا لَا يَمْنَعُ عِنْدَ أَحْمَدَ، فَاكْتَفَيْنَا بِذَلِكَ خَشْيَةَ كَثْرَةِ الْإِطَالَةِ.

Şâfiî'ye göre yeterli olmaya engel olan ve engel olmayan ayıpların çoğunu «el-Muğnî» müellifinin ondan naklettiği sözleri içerisinde daha önce sunmuştuk. Aynı şekilde Ahmed'e göre neyin engel olup neyin engel olmadığını da belirttik; bu sebeple sözü fazla uzatma endişesiyle bununla yetindik.

الْفَرْعُ الثَّالِثُ: اعْلَمْ أَنَّهُ قَدْ دَلَّ الْكِتَابُ وَالسُّنَّةُ وَالْإِجْمَاعُ عَلَى أَنَّ الصَّوْمَ لَا يُجْزِئُ فِي الظِّهَارِ إِلَّا عِنْدَ الْعَجْزِ عَنْ تَحْرِيرِ الرَّقَبَةِ، فَإِنْ عَجَزَ عَنْ ذَلِكَ انْتَقَلَ إِلَى الصَّوْمِ، وَقَدْ صَرَّحَ تَعَالَى بِأَنَّهُ صِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ، وَلَا خِلَافَ فِي ذَلِكَ.

ÜÇÜNCÜ MESELE: Bil ki Kitap, Sünnet ve icmâ; zıhârda orucun ancak köle azat etmekten aciz kalındığında yeterli olacağına delalet etmiştir. Şayet bundan aciz kalırsa oruca intikal eder. Nitekim Allah Teâlâ onun peş peşe iki ay oruç olduğunu açıkça beyan etmiştir ve bu hususta hiçbir görüş ayrılığı yoktur.

الْفَرْعُ الرَّابِعُ: اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَحْقِيقِ مَنَاطِ الْعَجْزِ عَنِ الرَّقَبَةِ الْمُوجِبِ لِلِانْتِقَالِ إِلَى الصَّوْمِ، وَقَدْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ إِنْ قَدَرَ عَلَى عِتْقِ رَقَبَةٍ فَاضِلَةٍ عَنْ حَاجَتِهِ أَنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِ الْعِتْقُ، وَلَا يَجُوزُ لَهُ الِانْتِقَالُ إِلَى الصَّوْمِ، وَإِنْ كَانَتْ لَهُ رَقَبَةٌ يَحْتَاجُ إِلَيْهَا لِكَوْنِهِ زَمِنًا أَوْ هَرِمًا أَوْ مَرِيضًا، أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ مِنَ الْأَسْبَابِ الَّتِي تُؤَدِّي إِلَى عَجْزِهِ عَنْ خِدْمَةِ نَفْسِهِ.

DÖRDÜNCÜ MESELE: Âlimler, oruca geçmeyi gerektiren köle bulmaktan aciz kalma durumunun tespiti (menâtın tahkiki) hususunda ihtilaf etmişlerdir. İhtiyacından fazla bir köleyi azat etmeye gücü yetiyorsa azat etmesinin vacip olduğu ve oruca intikal etmesinin caiz olmadığı hususunda icmâ etmişlerdir. Şayet kötürüm, yaşlı, hasta olması veya bizzat kendi hizmetini görmekten aciz kalmasına yol açan benzeri sebeplerden dolayı ihtiyaç duyduğu bir kölesi varsa;

قَالَ بَعْضُهُمْ: وَكَكَوْنِهِ مِمَّنْ لَا يَخْدِمُ نَفْسَهُ عَادَةً، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَا يَلْزَمُهُ الْإِعْتَاقُ، وَيَجُوزُ لَهُ الِانْتِقَالُ إِلَى الصَّوْمِ نَظَرًا لِحَاجَتِهِ إِلَى الرَّقَبَةِ الْمَوْجُودَةِ عِنْدَهُ.

Bazıları şöyle demiştir: Âdeten kendi hizmetini görmeyen kimselerden olması da böyledir. Bir kısım âlimler şöyle demiştir: Yanında bulunan köleye olan ihtiyacı dikkate alınarak [onu] azat etmesi gerekmez ve oruca geçmesi caiz olur.

قَالَ فِي «الْمُغْنِي» : وَبِهَذَا قَالَ الشَّافِعِيُّ، أَيْ: وَأَحْمَدُ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَمَالِكٌ،

«el-Muğnî»de şöyle dedi: Şâfiî -yani Ahmed de- bu görüşü benimsemiştir. Ebû Hanîfe, Mâlik ve

وَالْأَوْزَاعِيُّ: مَتَى وَجَدَ رَقَبَةً لَزِمَهُ إِعْتَاقُهَا وَلَمْ يَجُزْ لَهُ الِانْتِقَالُ إِلَى الصِّيَامِ، سَوَاءٌ كَانَ مُحْتَاجًا إِلَيْهَا أَوْ لَمْ يَكُنْ ; لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى شَرَطَ فِي الِانْتِقَالِ إِلَى الصِّيَامِ أَلَّا يَجِدَ رَقَبَةً بِقَوْلِهِ: فَمَنْ لَمْ يَجِدْ [٥٨ \ ٤] ، وَهَذَا وَاجِدٌ وَإِنْ وَجَدَ ثَمَنَهَا وَهُوَ مُحْتَاجٌ إِلَيْهَا، لَمْ يَلْزَمْهُ شِرَاؤُهَا، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ. وَقَالَ مَالِكٌ: يَلْزَمُهُ ; لِأَنَّ وُجْدَانَ ثَمَنِهَا كَوُجْدَانِهَا. وَلَنَا أَنَّ مَا اسْتَغْرَقَتْهُ حَاجَةُ الْإِنْسَانِ فَهُوَ كَالْمَعْدُومِ فِي جَوَازِ الِانْتِقَالِ إِلَى الصِّيَامِ، كَمَنْ وَجَدَ مَاءً يَحْتَاجُ إِلَيْهِ لِلْعَطَشِ يَجُوزُ لَهُ الِانْتِقَالُ إِلَى التَّيَمُّمِ، انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.

el-Evzâî ise şöyle demiştir: Bir köle bulduğu zaman, ona muhtaç olsun veya olmasın onu azat etmesi lazımdır ve oruca intikal etmesi caiz değildir; çünkü Allah Teâlâ oruca intikali, { فَمَنْ لَمْ يَجِدْ } “Kim de bulamazsa” kavliyle köle bulamama şartına bağlamıştır, bu kimse ise [köle] bulmuş durumdadır. Şayet bedelini bulur fakat ona da [başka şey için] muhtaç olursa onu satın alması gerekmez; Ebû Hanîfe de bu görüştedir. Mâlik ise şöyle demiştir: [Satın alması] gerekir; çünkü bedelini bulmak, bizzat kendisini bulmak gibidir. Bizim delilimiz ise şudur: İnsanın ihtiyacının kapladığı (zaruri olan) şey, oruca intikalin caiz olması bakımından yok hükmündedir; nitekim susuzluk için ihtiyaç duyduğu bir suyu bulan kimsenin teyemmüme intikal etmesinin caiz olması gibidir. Ondan kastedilen yer burada bitti.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ: الْأَظْهَرُ عِنْدِي فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: أَنَّ الرَّقَبَةَ إِنْ كَانَ يَحْتَاجُ إِلَيْهَا حَاجَةً قَوِيَّةً ; كَكَوْنِهِ زَمِنًا أَوْ هَرِمًا لَا يُسْتَغْنَى عَنْ خِدْمَتِهَا، أَوْ كَانَ عِنْدَهُ مَالٌ يُمْكِنُ شِرَاءُ الرَّقَبَةِ مِنْهُ، لَكِنَّهُ مُحْتَاجٌ إِلَيْهِ فِي مَعِيشَتِهِ الضَّرُورِيَّةِ أَنَّهُ يَجُوزُ لَهُ الِانْتِقَالُ إِلَى الصَّوْمِ، وَتُعْتَبَرُ الرَّقَبَةُ كَالْمَعْدُومَةِ، وَأَنَّ الْمَدَارَ فِي ذَلِكَ عَلَى مَا يَمْنَعُهُ اسْتِحْقَاقُ الزَّكَاةِ مِنَ الْيَسَارِ، فَإِنْ كَانَتِ الرَّقَبَةُ فَاضِلَةً عَنْ ذَلِكَ، لَزِمَ إِعْتَاقُهَا، وَإِلَّا فَلَا. وَالْأَدِلَّةُ الْعَامَّةُ الْمُقْتَضِيَةُ عَدَمَ الْحَرَجِ فِي الدِّينِ تَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ [٢٢ \ ٧٨] ، وَنَحْوِ ذَلِكَ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bu satırların yazarı -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bu meselede bana göre açık olan şudur: Şayet kötürüm ya da hizmetine muhtaç olunup vazgeçilemeyecek kadar yaşlı olması gibi köleye kuvvetli bir ihtiyacı varsa, yahut yanında köle satın alınabilecek bir mal bulunup da bu mala zaruri geçiminde muhtaç ise oruca intikal etmesi caizdir ve köle yok hükmünde sayılır. Bu husustaki ölçü, zekât alma hakkını engelleyen zenginlik miktarıdır; şayet köle bundan fazla ise azat edilmesi gerekir, aksi takdirde gerekmez. Dinde zorluğun bulunmamasını gerektiren genel deliller de buna delalet etmektedir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } “Dinde sizin için bir zorluk kılmadı” ve benzeri kavilleri böyledir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

الْفَرْعُ الْخَامِسُ: إِنْ كَانَ الْمُظَاهِرُ حِينَ وُجُوبِ الْكَفَّارَةِ غَنِيًّا إِلَّا أَنَّ مَالَهُ غَائِبٌ، فَالْأَظْهَرُ عِنْدِي أَنَّهُ إِنْ كَانَ مَرْجُوَّ الْحُضُورِ قَرِيبًا، لَمْ يَجُزِ الِانْتِقَالُ إِلَى الصَّوْمِ ; لِأَنَّ ذَلِكَ بِمَنْزِلَةِ الِانْتِظَارِ لِشِرَاءِ الرَّقَبَةِ. وَإِنْ كَانَ بَعِيدًا جَازَ الِانْتِقَالُ إِلَى الصَّوْمِ ; لِأَنَّ الْمَسِيسَ حَرَامٌ عَلَيْهِ قَبْلَ التَّكْفِيرِ، وَمَنْعُهُ مِنَ التَّمَتُّعِ بِزَوْجَتِهِ زَمَنًا طَوِيلًا إِضْرَارٌ بِكُلٍّ مِنَ الزَّوْجَيْنِ، وَفِي الْحَدِيثِ: «لَا ضَرَرَ وَلَا ضِرَارَ» ، خِلَافًا لِبَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي ذَلِكَ.

BEŞİNCİ MESELE: Zıhâr yapan kimse kefaretin vacip olduğu anda zengin olup da malı yanında bulunmuyorsa (gaip ise); bana göre açık olan şudur ki şayet kısa sürede gelmesi umuluyorsa oruca intikal etmesi caiz değildir; çünkü bu durum köle satın almayı beklemek hükmündedir. Şayet [gelmesi] uzak ise oruca intikal etmesi caizdir; zira kefareti ödemeden önce hanımına yaklaşması haramdır ve uzun bir süre hanımından faydalanmaktan menedilmesi her iki eşe de zarar vermektir. Hadiste de: «Zarar vermek ve zarara zararla karşılık vermek yoktur» buyrulmuştur. Bazı ilim ehli ise bu hususta farklı görüştedir.

الْفَرْعُ السَّادِسُ: إِنْ كَانَ عِنْدَهُ مَالٌ يَشْتَرِي بِهِ الرَّقَبَةَ، وَلَكِنَّهُ لَمْ يَجِدْ رَقَبَةً يَشْتَرِيهَا فَلَهُ الِانْتِقَالُ إِلَى الصِّيَامِ ; لِدُخُولِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ الْآيَةَ [٥٨ \ ٤] ، وَهَذَا وَاضِحٌ. وَأَمَّا إِنْ وَجَدَ رَقَبَةً تُبَاعُ بِزِيَادَةٍ عَلَى ثَمَنِ مِثْلِهَا، وَلَمْ يَجِدْ رَقَبَةً بِثَمَنِ مِثْلِهَا، فَلِأَهْلِ الْعِلْمِ فِي ذَلِكَ خِلَافٌ: هَلْ يَلْزَمُهُ شِرَاؤُهَا بِأَكْثَرِ مِنْ مِثْلِ الْمِثْلِ، أَوْ لَا يَلْزَمُهُ؟ وَأَظْهَرُ أَقْوَالِهِمْ فِي ذَلِكَ عِنْدِي: هُوَ أَنَّ الزِّيَادَةَ الْمَذْكُورَةَ عَلَى ثَمَنِ الْمِثْلِ إِنْ كَانَتْ تُجْحِفُ بِمَالِهِ حَتَّى يَصِيرَ بِهَا مِنْ مَصَارِفِ الزَّكَاةِ، فَلَهُ الِانْتِقَالُ إِلَى الصَّوْمِ، وَإِلَّا فَلَا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

ALTINCI MESELE: Köle satın alacak malı bulunduğu halde satın alacak köle bulamazsa, Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ } “Kim de bulamazsa iki ay oruç tutmalıdır” ayetinin kapsamına girmesi sebebiyle oruca intikal edebilir; bu durum açıktır. Ancak emsal bedelinden daha fazlaya satılan bir köle bulur da emsal bedeline bir köle bulamazsa; ilim ehlinin bu hususta, emsal bedelinden fazlasına satın almasının gerekip gerekmeyeceği konusunda ihtilafı vardır. Bu konuda bana göre onların en kuvvetli görüşü şudur: Emsal bedel üzerindeki söz konusu fazlalık malını tüketip kendisini zekât verilecek kimselerden kılacak derecede ise oruca intikal etme hakkı vardır, aksi takdirde yoktur. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

الْفَرْعُ السَّابِعُ: أَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ صَوْمَ شَهْرَيِّ الظِّهَارِ يَجِبُ تَتَابُعُهُ، أَيْ:

YEDİNCİ MESELE: İlim ehli, zıhâr için tutulacak iki aylık orucun peş peşe olmasının, yani

مُوَالَاةُ صِيَامِ أَيَّامِهِ مِنْ غَيْرِ فَصْلٍ بَيْنِهَا، وَلَا خِلَافَ بَيْنِهِمْ فِي أَنَّ مَنْ قَطَعَ تَتَابُعَهُ لِغَيْرِ عُذْرٍ، أَنَّ عَلَيْهِ اسْتِئْنَافَ الشَّهْرَيْنِ مِنْ جَدِيدٍ، وَهَلْ يَفْتَقِرُ التَّتَابُعُ إِلَى نِيَّةٍ؟ فِيهِ لِأَهْلِ الْعِلْمِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ: أَحُدُهَا: لَا يَفْتَقِرُ لِنِيَّةٍ ; لِأَنَّهُ تَتَابُعٌ وَاجِبٌ فِي الْعِبَادَةِ، فَلَمْ يَفْتَقِرْ لِنِيَّةٍ تَخُصُّهُ، كَالْمُتَابَعَةِ بَيْنَ رَكَعَاتِ الصَّلَاةِ.

günlerinin araya fasıla vermeksizin birbiri ardınca tutulmasının vacip olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Bir mazeret olmaksızın peş peşeliği bozan kimsenin iki ayı yeniden baştan tutması gerektiği hususunda aralarında hiçbir görüş ayrılığı yoktur. Peki, peş peşelik için [ayrıca] niyet gerekir mi? Bu hususta ilim ehlinin üç görüşü vardır: Birincisi: Niyet gerekmez; çünkü o, ibadette vacip olan bir peş peşeliktir, dolayısıyla namazın rekâtları arasındaki peş peşelik gibi kendisine has bir niyete ihtiyaç duymaz.

وَالثَّانِي: يَفْتَقِرُ لِنِيَّةِ التَّتَابُعِ وَتُجَدَّدُ النِّيَّةُ كُلَّ لَيْلَةٍ ; لِأَنَّ ضَمَّ الْعِبَادَةِ إِلَى عِبَادَةٍ أُخْرَى إِذَا كَانَ شَرْطًا وَجَبَتْ فِيهِ النِّيَّةُ، كَالْجَمْعِ بَيْنَ الصَّلَاتَيْنِ.

İkincisi: Peş peşelik niyetine ihtiyaç vardır ve niyet her gece yenilenir; çünkü bir ibadeti diğer bir ibadete eklemek şart kılındığında, iki namazı cem etmekte olduğu gibi onda niyet vacip olur.

وَالثَّالِثُ: تَكْفِي نِيَّةُ التَّتَابُعِ فِي اللَّيْلَةِ الْأُولَى عَنْ تَجْدِيدِ النِّيَّةِ كُلَّ لَيْلَةٍ، وَهَذَا أَقْرَبُهَا ; لِأَنَّا لَا نُسَلِّمُ أَنَّ صَوْمَ كُلِّ يَوْمٍ عِبَادَةٌ مُسْتَقِلَّةٌ، بَلِ الْأَظْهَرُ أَنَّ صَوْمَ الشَّهْرَيْنِ جَمِيعًا عِبَادَةٌ وَاحِدَةٌ ; لِأَنَّهُ كَفَارَّةٌ وَاحِدَةٌ، فَإِذَا نَوَى هَذَا الصَّوْمَ أَوَّلَ لَيْلَةٍ فَاللَّازِمُ أَنْ يَنْوِيَهُ عَلَى وَجْهِهِ الْمَنْصُوصِ فِي الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ وَهُوَ شَهْرَانِ مُتَتَابِعَانِ، وَهَذَا يَكْفِيهِ عَنْ تَجْدِيدِ النِّيَّةِ كُلَّ لَيْلَةٍ، وَهَذَا ظَاهِرُ مَذْهَبِ مَالِكٍ. وَمَذْهَبُ أَحْمَدَ عَدَمُ الِاحْتِيَاجِ إِلَى نِيَّةِ التَّتَابُعِ مُطْلَقًا. وَلِلشَّافِعِيَّةِ وَجْهَانِ، أَحَدُهُمَا: كَأَحْمَدَ، وَالثَّانِي: يَفْتَقِرُ إِلَى النِّيَّةِ كُلَّ لَيْلَةٍ.

Üçüncüsü: İlk gecedeki peş peşelik niyeti, her gece niyetin yenilenmesi yerine kâfi gelir; en uygun olanı da budur. Zira biz her günün orucunun müstakil bir ibadet olduğunu kabul etmiyoruz; bilakis açık olan şudur ki iki ayın orucunun tamamı tek bir ibadettir, çünkü o tek bir kefarettir. Dolayısıyla ilk gece bu oruca niyet ettiği zaman, gereken şey onu Kitap ve Sünnet'te nass ile belirtilen şekliyle, yani peş peşe iki ay olarak niyet etmesidir; bu da onu her gece niyeti yenilemekten müstağni kılar. Mâlik'in mezhebinin zahiri de budur. Ahmed'in mezhebi ise mutlak olarak peş peşelik niyetine ihtiyaç olmadığı yönündedir. Şâfiîlerde ise iki görüş vardır: Biri Ahmed'in görüşü gibi, ikincisi ise her gece niyete ihtiyaç olduğu şeklindedir.

الْفَرْعُ الثَّامِنُ: اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِيمَا إِذَا كَانَ قَطْعُ تُتَابُعِ الصَّوْمِ لِعُذْرٍ كَمَرَضٍ وَنَحْوِهِ، فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنْ كَانَ قَطْعُ التَّتَابُعِ لِعُذْرٍ، فَإِنَّهُ لَا يَقْطَعُ حُكْمَ التَّتَابُعِ، وَلَهُ أَنْ يَبْنِيَ عَلَى مَا صَامَ قَبْلَ حُصُولِ الْعُذْرِ، وَهَذَا مَذْهَبُ أَحْمَدَ.

SEKİZİNCİ MESELE: İlim ehli, orucun peş peşeliğinin hastalık ve benzeri bir mazeret sebebiyle kesilmesi durumunda ihtilaf etmiştir. Bir kısım ilim ehli şöyle demiştir: Şayet peş peşeliğin kesilmesi bir mazeret sebebiyle ise bu durum peş peşelik hükmünü bozmaz ve mazeret meydana gelmeden önce tuttuğu orucun üzerine bina edebilir (kaldığı yerden devam edebilir). Bu, Ahmed'in mezhebidir.

قَالَ فِي «الْمُغْنِي» : وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَبِهِ قَالَ ابْنُ الْمُسَيَّبِ، وَالْحَسَنُ، وَعَطَاءٌ، وَالشَّعْبِيُّ، وَطَاوُسٌ، وَمُجَاهِدٌ، وَمَالِكٌ، وَإِسْحَاقُ، وَأَبُو عُبَيْدٍ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالشَّافِعِيُّ فِي الْقَدِيمِ. وَقَالَ فِي الْجَدِيدِ: يَنْقَطِعُ التَّتَابُعُ، وَهَذَا قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَالنَّخَعِيِّ، وَالْحَكَمِ، وَالثَّوْرِيِّ، وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ قَالُوا: لِأَنَّهُ أَفْطَرَ بِفِعْلِهِ فَلَزِمَهُ الِاسْتِئْنَافُ.

«el-Muğnî»de şöyle dedi: Bu görüş İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir; İbnü'l-Müseyyeb, el-Hasan, Atâ, eş-Şa'bî, Tâvûs, Mücâhid, Mâlik, İshâk, Ebû Ubeyd, Ebû Sevr, İbnü'l-Münzir ve eski kavlinde Şâfiî de bu görüşü benimsemiştir. [Şâfiî] yeni kavlinde ise: «Peş peşelik kesilir» demiştir. Bu aynı zamanda Saîd b. Cübeyr, en-Nehaî, el-Hakem, es-Sevrî ve Rey ehlinin kavlidir; şöyle demişlerdir: «Çünkü o kendi fiiliyle orucunu açmıştır, dolayısıyla baştan başlaması gerekir.»

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ: الْأَظْهَرُ عِنْدِي فِي هَذَا الْفَرْعِ أَنَّ قَطْعَ تَتَابُعِ صَوْمِ كَفَّارَةِ الظِّهَارِ بِلَا إِفْطَارٍ فِي أَثْنَاءِ الشَّهْرَيْنِ إِنْ كَانَ لِسَبَبٍ لَا قُدْرَةَ لَهُ عَلَى التَّحَرُّزِ عَنْهُ، كَالْمَرَضِ الشَّدِيدِ الَّذِي لَا يَقْدِرُ مَعَهُ عَلَى الصَّوْمِ أَنَّهُ يُعْذَرُ فِي ذَلِكَ وَلَا يَنْقَطِعُ حُكْمُ التَّتَابُعِ ; لِأَنَّهُ لَا قُدْرَةَ لَهُ عَلَى التَّحَرُّزِ عَنْ ذَلِكَ، وَاللَّهُ جَلَّ وَعَلَا يَقُولُ: لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا [٢ \ ٢٨٦] ، وَيَقُولُ: فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ [٦٤ \ ١٦] ، وَالنَّبِيُّ ﷺ يَقُولُ: «إِذَا أَمَرْتُكُمْ بِشَيْءٍ فَأْتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ» ، وَإِنْ كَانَ يُمْكِنُهُ التَّحَرُّزُ عَنِ الْإِفْطَارِ الَّذِي قَطَعَ بِهِ

Bu satırların yazarı -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bu meselede bana göre açık olan şudur: Zıhâr kefareti orucunun peş peşeliğini iki ayın ortasında orucu açarak kesmek, şayet beraberinde oruç tutmaya güç yetiremediği şiddetli hastalık gibi sakınmaya gücünün yetmediği bir sebepten ötürü ise bunda mazur sayılır ve peş peşelik hükmü kesilmez; çünkü onun bundan sakınmaya gücü yoktur. Nitekim Allah Teâlâ: { لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا } “Allah hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez” ve: { فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ } “O halde gücünüz yettiğince Allah'tan korkun” buyurmaktadır; Nebî de sallallâhu aleyhi ve sellem: «Size bir şey emrettiğim zaman, ondan gücünüz yettiği kadarını yerine getirin» buyurmaktadır. Fakat peş peşeliği kendisiyle kestiği iftardan sakınması mümkün idi ise,

التَّتَابُعَ كَالْإِفْطَارِ لِلسَّفَرِ فِي أَثْنَاءِ صَوْمِ الْكَفَّارَةِ، وَكَمَا لَوْ كَانَ ابْتِدَاءُ صَوْمِهِ الْكَفَّارَةَ مِنْ شَعْبَانَ، لَأَنَّ شَهْرَهُ الثَّانِيَ رَمَضَانُ، وَهُوَ لَا يُمْكِنُ صَوْمُهُ عَنِ الْكَفَّارَةِ، وَكَمَا لَوِ ابْتَدَأَ الصَّوْمَ فِي مُدَّةٍ يَدْخُلُ فِيهَا يَوْمُ النَّحْرِ أَوْ يَوْمُ الْفِطْرِ أَوْ أَيَّامُ التَّشْرِيقِ، فَإِنَّ التَّتَابُعَ يَنْقَطِعُ بِذَلِكَ ; لِأَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى التَّحَرُّزِ عَنْ قَطْعِهِ بِمَا ذُكِرَ لِقُدْرَتِهِ عَلَى تَأْخِيرِ السَّفَرِ عَنِ الصَّوْمِ كَعَكْسِهِ، وَلِقُدْرَتِهِ أَيْضًا عَلَى الصَّوْمِ فِي مُدَّةٍ لَا يَتَخَلَّلُهَا رَمَضَانُ، وَلَا الْعِيدَانُ، وَلَا أَيَّامُ التَّشْرِيقِ، كَمَا لَا يَخْفَى. وَإِذَا قَطَعَ التَّتَابُعَ بِإِفْطَارٍ هُوَ قَادِرٌ عَلَى التَّحَرُّزِ عَنْهُ بِمَا ذُكِرَ، فَكَوْنُهُ يَسْتَأْنِفُ صَوْمَ الشَّهْرَيْنِ مِنْ جَدِيدٍ ظَاهِرٌ ; لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ [٥٨ \ ٤] ، وَقَدْ تَرَكَ التَّتَابُعَ مَعَ قُدْرَتِهِ عَلَيْهِ، هَذَا هُوَ الْأَظْهَرُ عِنْدَنَا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

kefaret orucu esnasında yolculuk sebebiyle orucu bozmak gibi; yahut kefaret orucuna şaban ayından başlaması gibi -çünkü ikinci ayı ramazan olur ve onun kefaret niyetiyle tutulması mümkün değildir-; keza kurban bayramı gününün, ramazan bayramı gününün veya teşrik günlerinin içine gireceği bir sürede oruca başlaması gibi durumlarda peş peşelik bununla kesilir. Çünkü zikredilen hususlarla [peş peşeliği] kesmekten sakınmaya gücü yetmektedir; zira yolculuğu orucun sonrasına ertelemeye yahut aksini yapmaya gücü yettiği gibi, gizli olmadığı üzere ramazanın, iki bayramın ve teşrik günlerinin araya girmediği bir sürede oruç tutmaya da gücü yetmektedir. Sakınmaya güç yetirdiği halde zikredilen şekilde bir iftar ile peş peşeliği kestiği takdirde iki aylık oruca yeniden başlaması gerektiği açıktır; çünkü Allah Teâlâ: { فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ } “Peş peşe iki ay oruç tutmalıdır” buyurmuştur ve o, gücü yettiği halde peş peşeliği terk etmiştir. Bizce açık olan görüş budur, en doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

تَنْبِيهٌ.

UYARI.

الْأَظْهَرُ: أَنَّهُ إِنْ وَجَبَ عَلَى النِّسَاءِ صَوْمٌ يَجِبُ تَتَابُعُهُ لِسَبَبٍ اقْتَضَى ذَلِكَ أَنَّ حُكْمَهُنَّ فِي ذَلِكَ كَمَا ذَكَرْنَا، فَيُعْذَرْنَ فِي كُلِّ مَا لَا قُدْرَةَ لَهُنَّ عَلَى التَّحَرُّزِ عَنْهُ كَالْحَيْضِ، وَالْمَرَضِ دُونَ غَيْرِهِ كَالْإِفْطَارِ لِلسِّفْرِ وَالنِّفَاسِ ; لِأَنَّ النِّفَاسَ يُمْكِنُ التَّحَرُّزُ عَنْهُ بِالصَّوْمِ قَبْلَهُ أَوْ بَعْدَهُ، أَمَّا الْحَيْضُ فَلَا يُمْكِنُ التَّحَرُّزُ عَنْهُ فِي صَوْمِ شَهْرَيْنِ أَوْ شَهْرٍ، لِأَنَّ الْمَرْأَةَ تَحِيضُ عَادَةً فِي كُلِّ شَهْرِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Açık olan şudur: Şayet kadınlara bunu gerektiren bir sebepten ötürü peş peşe tutulması gereken bir oruç vacip olursa, bu hususta onların hükmü de zikrettiğimiz gibidir; hayız ve hastalık gibi sakınmaya güç yetiremedikleri her hususta mazur sayılırlar; yolculuk ve nifas sebebiyle iftar etmek gibi diğer hususlarda ise mazur sayılmazlar. Çünkü nifastan, orucu ondan önce veya sonra tutmak suretiyle sakınmak mümkündür; hayızdan ise iki ay veya bir ay oruç tutarken sakınmak mümkün değildir, zira kadın âdeten her ay hayız görür. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

الْفَرْعُ التَّاسِعُ: فِي حُكْمِ مَا لَوْ جَامَعَ الْمُظَاهِرُ مِنْهَا أَوْ غَيْرَهَا لَيْلًا، فِي أَثْنَاءِ صِيَامِ شَهْرَيِّ الْكَفَّارَةِ، وَفِي هَذَا الْفَرْعِ تَفْصِيلٌ لِأَهْلِ الْعِلْمِ.

DOKUZUNCU MESELE: Zıhâr yapan kimsenin, kefaret olan iki aylık oruç esnasında, geceleyin zıhâr yaptığı hanımıyla veya başka birisiyle cinsel ilişkide bulunması durumunun hükmü hakkındadır. Bu meselede ilim ehlinin ayrıntılı açıklamaları vardır.

اعْلَمْ أَنَّهُ إِنْ جَامَعَ فِي نَهَارِ صَوْمِ الْكَفَّارَةِ عَمْدًا انَقْطَعَ تَتَابُعُ صَوْمِهِ إِجْمَاعًا، وَلَزِمَهُ اسْتِئْنَافَ الشَّهْرَيْنِ مِنْ جَدِيدٍ، وَسَوَاءٌ فِي ذَلِكَ كَانَتِ الْمَوْطُوءَةُ هِيَ الْمُظَاهَرَ مِنْهَا أَوْ غَيْرَهَا وَهَذَا لَا نِزَاعَ فِيهِ، وَكَذَلِكَ لَوْ أَكَلَ أَوْ شَرِبَ عَمْدًا فِي نَهَارِ الصَّوْمِ الْمَذْكُورِ، وَأَمَّا إِنْ كَانَ جِمَاعُهُ لَيْلًا فِي زَمَنِ صَوْمِ الْكَفَّارَةِ، فَإِنْ كَانَتِ الْمَرْأَةُ الَّتِي جَامَعَهَا زَوْجَةً أُخْرَى غَيْرَ الْمُظَاهَرِ مِنْهَا، فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يَقْطَعُ التَّتَابُعَ ; لِأَنَّ وَطْءَ غَيْرِ الْمُظَاهَرِ مِنْهَا لَيْلًا زَمَنَ الصَّوْمِ مُبَاحٌ لَهُ شَرْعًا، وَلَا يُخِلُّ بِتَتَابُعِ الصَّوْمِ فِي أَيَّامِ الشَّهْرَيْنِ كَمَا تَرَى، وَهَذَا لَا يَنْبَغِي أَنْ يَخْتَلِفَ فِيهِ.

Bil ki kefaret orucunun gündüzünde kasten cinsel ilişkide bulunursa icmâ ile orucunun peş peşeliği kesilir ve iki aya yeniden başlaması gerekir; ilişkiye girilen kadının zıhâr yapılan hanımı veya başkası olması bu hususta farksızdır ve bunda hiçbir ihtilaf yoktur. Keza söz konusu orucun gündüzünde kasten yer veya içerse de hüküm böyledir. Ancak kefaret orucu sürecinde geceleyin cinsel ilişkide bulunmuşsa; şayet ilişkiye girdiği kadın zıhâr yapılanın dışında başka bir eşi ise bu durum peş peşeliği bozmaz; zira oruç sürecinde geceleyin zıhâr yapılmamış olanla ilişkiye girmek kendisine şer'an mübahtır ve gördüğün üzere iki ayın günlerinde orucun peş peşeliğine halel getirmez, bu hususta ihtilaf edilmemesi gerekir.

وَقَالَ فِي «الْمُغْنِي» : وَلَيْسَ فِي هَذَا اخْتِلَافٌ نَعْلَمُهُ، وَأَمَّا إِنْ كَانَ الَّتِي وَطِئَهَا لَيْلًا زَمَنَ الصَّوْمِ هِيَ الزَّوْجَةُ الْمُظَاهَرُ مِنْهَا، فَقَدِ اخْتَلَفَ فِي ذَلِكَ أَهْلُ الْعِلْمِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: يَنْقَطِعُ التَّتَابُعُ بِذَلِكَ وَيَلْزَمُهُ اسْتِئْنَافُ الشَّهْرَيْنِ. وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ، وَهُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ وَأَحْمَدَ فِي الْمَشْهُورِ عَنْهُمَا.

«el-Muğnî»de şöyle dedi: Bu konuda bildiğimiz bir ihtilaf yoktur. Oruç döneminde geceleyin ilişkiye girdiği kadın bizzat zıhâr yapılan eşi ise ilim ehli bu hususta ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bununla peş peşelik kesilir ve iki aya yeniden başlaması gerekir. Ebû Hanîfe ve Muhammed b. el-Hasan bu görüştedir; kendilerinden gelen meşhur rivayette Mâlik ve Ahmed'in mezhebi de budur.

وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» فِي شَرْحِهِ لِقَوْلِ الْخِرَقِيِّ: وَإِنْ أَصَابَهَا فِي لَيَالِ الصَّوْمِ أَفْسَدَ مَا مَضَى مِنْ صِيَامِهِ وَابْتَدَأَ الشَّهْرَيْنِ، مَا نَصُّهُ: وَبِهَذَا قَالَ مَالِكٌ، وَالثَّوْرِيُّ، وَأَبُو عُبَيْدٍ، وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ ; لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا، فَأَمَرَ بِهِمَا خَالِيَيْنِ عَنْ وَطْءٍ، وَلَمْ يَأْتِ بِهِمَا عَلَى مَا أَمَرَ، فَلَمْ يُجْزِئْهُ، كَمَا لَوْ وَطِئَ نَهَارًا وَلِأَنَّهُ تَحْرِيمٌ لِلْوَطْءِ لَا يَخْتَصُّ بِالنَّهَارِ، فَاسْتَوَى فِيهِ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ، كَالِاعْتِكَافِ.

İbn Kudâme, «el-Muğnî»de el-Hırakī'nin: «Oruç gecelerinde onunla cinsel ilişkide bulunursa, orucundan geçen kısmı bozulur ve iki aya yeniden başlar» sözünü şerhederken aynen şöyle demiştir: Mâlik, es-Sevrî, Ebû Ubeyd ve Rey ehli bu görüşü benimsemiştir; çünkü Allah Teâlâ: { فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا } “Birbirleriyle temas etmeden önce peş peşe iki ay oruç tutmalıdır” buyurarak bu iki ayı cinsel ilişkiden hali olarak emretmiştir, o ise bunları emredildiği şekilde yerine getirmemiştir; dolayısıyla gündüz ilişkiye girdiğinde olduğu gibi yeterli olmaz. Ayrıca bu, gündüze has olmayan bir cinsel ilişki haramlığıdır; bu bakımdan itikâfta olduğu gibi gece ile gündüz onda eşit olmuştur.

وَرَوَى الْأَثْرَمُ عَنْ أَحْمَدَ: أَنَّ التَّتَابُعَ لَا يَنْقَطِعُ بِهَذَا وَيَبْنِي، وَهُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ، وَأَبِي ثَوْرٍ، وَابْنِ الْمُنْذِرِ ; لِأَنَّهُ وَطْءٌ لَا يُبْطِلُ الصَّوْمَ، فَلَا يُوجِبُ الِاسْتِئْنَافَ كَوَطْءِ غَيْرِهَا، وَلِأَنَّ التَّتَابُعَ فِي الصِّيَامِ عِبَارَةٌ عَنْ إِتْبَاعِ صَوْمِ يَوْمٍ لِلَّذِي قَبْلَهُ مِنْ غَيْرِ فَارِقٍ، وَهَذَا مُتَحَقِّقٌ، وَإِنْ وَطِئَ لَيْلًا، وَارْتِكَابُ النَّهْيِ فِي الْوَطْءِ قَبْلَ إِتْمَامِهِ إِذَا لَمْ يُخِلُّ بِالتَّتَابُعِ الْمُشْتَرِطِ لَا يَمْنَعُ صِحَّتَهُ وَإِجْزَاءَهُ، كَمَا لَوْ وَطِئَ قَبْلَ الشَّهْرَيْنِ، أَوْ وَطِئَ لَيْلَةَ أَوَّلِ الشَّهْرَيْنِ، وَأَصْبَحَ صَائِمًا، وَالْإِتْيَانُ بِالصَّوْمِ قَبْلَ الْتِمَاسِ فِي حَقِّ هَذَا لَا سَبِيلَ إِلَيْهِ، سَوَاءٌ بَنَى أَوِ اسْتَأْنَفَ، انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِ صَاحِبِ «الْمُغْنِي» ، وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا الْقَوْلِ: أَبُو يُوسُفَ.

el-Esrem ise Ahmed'den; bununla peş peşeliğin kesilmeyeceğini ve [kaldığı yerden] bina edeceğini rivayet etmiştir; bu, Şâfiî, Ebû Sevr ve İbnü'l-Münzir'in de mezhebidir. Çünkü bu, orucu iptal etmeyen bir cinsel ilişkidir; dolayısıyla başka bir kadınla ilişkiye girmekte olduğu gibi baştan başlamayı gerektirmez. Ayrıca oruçta peş peşelik, araya bir fasıla girmeksizin bir günün orucunu diğerinin peşine eklemekten ibarettir; gece ilişkiye girmiş olsa bile bu durum gerçekleşmiştir. Tamamlanmasından önce ilişkide bulunmaktaki yasağı çiğnemek ise şart koşulan peş peşeliğe halel getirmediği takdirde, iki aydan önce ilişkiye girmesi veya iki ayın ilk gecesinde ilişkiye girip oruçlu olarak sabahlaması durumunda olduğu gibi [orucun] sıhhatine ve geçerli olmasına engel olmaz. Temastan önce orucu tutmak ise ister baştan başlasın ister kaldığı yerden devam etsin, bu kimse hakkında artık imkânsız hale gelmiştir. «el-Muğnî» sahibinin sözünden kastedilen yer burada bitti. Bu görüşü söyleyenlerden biri de Ebû Yûsuf'tur.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ: هَذَا الْقَوْلُ الْأَخِيرُ الَّذِي هُوَ عَدَمُ انْقِطَاعِ التَّتَابُعِ بِجِمَاعِهِ لِلْمُظَاهَرِ مِنْهَا فِي لَيَالِ الصَّوْمِ، هُوَ الْأَظْهَرُ عِنْدِي ; لِأَنَّ الصَّوْمَ فِيهِ مُطَابِقٌ لِمَنْطُوقِ الْآيَةِ فِي التَّتَابُعِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ، وَهَذَا قَدْ صَامَ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ، وَلَمْ يَفْصِلْ بَيْنَ يَوْمَيْنِ مِنْهُمَا بِفَاصِلٍ، فَالتَّتَابُعُ الْمَنْصُوصُ عَلَيْهِ وَاقِعٌ قَطْعًا ; كَمَا تَرَى. وَكَوْنُ صَوْمُهُمَا مُتَابِعِينَ قَبْلَ الْمَسِيسِ وَاجِبٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا، لَا يَظْهَرُ أَنَّهُ يُبْطِلُ حُكْمَ التَّتَابُعِ الْوَاقِعِ بِالْفِعْلِ، وَمِمَّا يُوَضِّحُهُ مَا ذَكَرْنَا آنِفًا فِي كَلَامِ صَاحِبِ «الْمُغْنِي» مِنْ أَنَّهُ لَوْ جَامَعَهَا قَبْلَ شُرُوعِهِ فِي صَوْمِ الشَّهْرَيْنِ، ثُمَّ صَامَهُمَا مُتَتَابِعِينَ بَعْدَ ذَلِكَ، فَلَا يَبْطُلُ حُكْمُ التَّتَابُعِ بِالْوَطْءِ قَبْلَ الشُّرُوعِ فِي الصَّوْمِ، وَلَا يَقْتَضِي قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا بُطْلَانَهُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَاَلى

Bu satırların yazarı -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Oruç gecelerinde zıhâr yapılan kadınla cinsel ilişkide bulunmakla peş peşeliğin kesilmeyeceği şeklindeki bu son görüş, bana göre daha açıktır; çünkü bundaki oruç, peş peşelik hususunda ayetin lafzına (mantûkuna) uygundur. Zira Allah Teâlâ: { فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ } “Peş peşe iki ay oruç tutmalıdır” buyurmuştur; bu kimse ise iki ayı peş peşe tutmuş, ikisinin günleri arasını bir fasıla ile ayırmamıştır; dolayısıyla nass ile belirtilen peş peşelik, gördüğün gibi kesinlikle gerçekleşmiştir. Bu iki ayın temastan önce peş peşe tutulmasının Allah Teâlâ'nın: { مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا } “Birbirleriyle temas etmeden önce” kavliyle vacip kılınmış olması ise fiilen gerçekleşen peş peşelik hükmünü iptal eder görünmemektedir. Bunu açıklayan hususlardan biri de az önce «el-Muğnî» müellifinin sözünde zikrettiğimiz üzere; şayet iki ayın orucuna başlamadan önce onunla cinsel ilişkide bulunur, sonra da bunun ardından peş peşe iki ay oruç tutarsa, oruca başlamadan önceki bu cinsel ilişki sebebiyle peş peşelik hükmünün bozulmaması ve Allah Teâlâ'nın: { مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا } “Birbirleriyle temas etmeden önce” kavlinin bunun butlanını gerektirmemesidir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

الْفَرْعُ الْعَاشِرُ: اعْلَمْ أَنَّهُ إِنْ جَامَعَ الْمُظَاهَرَ مِنْهَا فِي نَهَارِ صَوْمِ الْكَفَّارَةِ نَاسِيًا، فَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ هَلْ يُعْذَرُ بِالنِّسْيَانِ، فَلَا يَنْقَطِعُ حُكْمُ التَّتَابُعِ، أَوْ لَا يُعْذَرُ بِهِ وَيَلْزَمُهُ الِاسْتِئْنَافُ؟ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَا يُعْذَرُ بِالنِّسْيَانِ، وَيَنْقَطِعُ التَّتَابُعُ بِوَطْئِهِ نَاسِيًا وَهَذَا مَذْهَبُ مَالِكٍ، وَأَبِي حَنِيفَةَ، وَإِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ عِنْدَ أَحْمَدَ، وَمِنْ حُجَّتِهِمْ: أَنَّ الْوَطْءَ لَا يُعْذَرُ فِيهِ بِالنِّسْيَانِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: يُعْذَرُ بِالنِّسْيَانِ، وَلَا يَنْقَطِعُ حُكْمُ التَّتَابُعِ بِوَطْئِهِ نَاسِيًا، وَهُوَ قَوْلُ

ONUNCU MESELE: Bil ki kefaret orucunun gündüzünde zıhâr yaptığı hanımıyla unutarak cinsel ilişkide bulunursa, ilim ehli; unutma sebebiyle mazur sayılıp peş peşelik hükmünün kesilmeyeceği mi, yoksa bununla mazur sayılmayıp baştan başlamasının mı gerekeceği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Unutmakla mazur sayılmaz ve unutarak cinsel ilişkide bulunmasıyla peş peşelik kesilir. Bu, Mâlik'in, Ebû Hanîfe'nin ve Ahmed'den gelen iki rivayetten birinin mezhebidir; delillerinden biri de cinsel ilişkide unutmanın mazeret sayılmayacağıdır. Bazıları ise şöyle demiştir: Unutmakla mazur sayılır ve unutarak cinsel ilişkide bulunmasıyla peş peşelik hükmü kesilmez; bu da

الشَّافِعِيِّ، وَأَبِي ثَوْرٍ، وَابْنِ الْمُنْذِرِ. قَالُوا: لِأَنَّهُ فَعَلَ الْمُفَطِّرَ نَاسِيًا، فَأَشْبَهَ مَا لَوْ أَكَلَ نَاسِيًا، اهـ.

Şâfiî'nin, Ebû Sevr'in ve İbnü'l-Münzir'in görüşüdür. Şöyle demişlerdir: Çünkü o, orucu bozan fiili unutarak yapmıştır; dolayısıyla unutarak yiyip içen kimseye benzer.

وَهَذَا الْقَوْلُ لَهُ وَجْهٌ قَوِيٌّ مِنَ النَّظَرِ ; لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: وَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ فِيمَا أَخْطَأْتُمْ بِهِ وَلَكِنْ مَا تَعَمَّدَتْ قُلُوبُكُمْ الْآيَةَ [٣٣ \ ٥] ، وَقَدْ قَدَّمْنَا مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَأَبِي هُرَيْرَةَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا قَرَأَ: «رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا [٢ \ ٢٨٦] ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: نَعَمْ قَدْ فَعَلْتُ» .

Bu görüş kıyas ve akıl yürütme (nazar) bakımından kuvvetli bir veche sahiptir; çünkü Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { وَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ فِيمَا أَخْطَأْتُمْ بِهِ وَلَكِنْ مَا تَعَمَّدَتْ قُلُوبُكُمْ } “Hata ederek yaptığınız şeyde size bir günah yoktur; lâkin kalplerinizin kasıtlı olarak yaptığı şeyde vardır”. Daha önce Sahîh-i Müslim'deki İbn Abbâs ve Ebû Hüreyre hadisinden nakletmiştik ki Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: { رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا } “Rabbimiz! Unutursak veya hata edersek bizi sorumlu tutma” ayetini okuduğunda, Allah Teâlâ: «Evet, [duanızı kabul edip] yaptım» buyurmuştur.

الْفَرْعُ الْحَادِي عَشَرَ: إِنْ أُبِيحَ لَهُ الْفِطْرُ لِعُذْرٍ يَقْتَضِي ذَلِكَ، وَقُلْنَا إِنَّ فِطْرَ الْعُذْرِ لَا يَقْطَعُ حُكْمَ التَّتَابُعِ، فَوَطْءُ غَيْرِهَا نَهَارًا لَمْ يَنْقَطِعِ التَّتَابُعُ ; لِأَنَّ الْوَطْءَ لَا أَثَرَ لَهُ فِي قَطْعِ التَّتَابُعِ، لِأَنَّ أَصْلَ الْإِفْطَارِ لِسَبَبٍ غَيْرِهِ، وَإِنْ كَانَتِ الْمَوْطُوءَةُ نَهَارًا هِيَ الْمُظَاهَرُ مِنْهَا جَرَى عَلَى حُكْمِ وَطْئِهَا لَيْلًا، وَقَدْ تَكَلَّمْنَا عَلَيْهِ قَرِيبًا، قَالَ ذَلِكَ صَاحِبُ «الْمُغْنِي» ، وَوَجْهُهُ ظَاهِرٌ. وَقَالَ أَيْضًا: وَإِنْ لَمَسَ الْمُظَاهَرَ مِنْهَا أَوْ بَاشَرَهَا فِيمَا دُونَ الْفَرْجِ عَلَى وَجْهٍ يُفْطِرُ بِهِ قُطِعَ التَّتَابُعُ لِإِخْلَالِهِ بِمُوَالَاةِ الصِّيَامِ، وَإِلَّا فَلَا يُقْطَعُ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ، اهـ. وَوَجْهُهُ ظَاهِرٌ أَيْضًا.

ON BİRİNCİ MESELE: Kendisine bunu gerektiren bir mazeret sebebiyle orucu açmak mübah kılınırsa ve mazeret sebebiyle oruç açmanın peş peşelik hükmünü bozmayacağını söylersek; gündüzleyin [zıhâr yapılanın] dışındakilerle cinsel ilişkide bulunmasıyla peş peşelik kesilmez; çünkü bu cinsel ilişkinin peş peşeliği kesmede bir tesiri yoktur, zira asıl iftar onun dışındaki bir sebepten ötürüdür. Gündüz ilişkiye girilen kadın zıhâr yapılan hanımı ise geceleyin onunla cinsel ilişkide bulunma hükmüne tâbi olur ki bundan az önce bahsetmiştik. «el-Muğnî» müellifi bunu söylemiştir ve gerekçesi açıktır. Yine şöyle demiştir: Zıhâr yapılan kadına dokunursa veya onunla fercin dışında orucu bozacak şekilde bir temasta bulunursa, orucun peş peşeliğine halel getirdiği için [peş peşelik] kesilir; aksi takdirde kesilmez. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Bunun da gerekçesi açıktır.

الْفَرْعُ الثَّانِي عَشَرَ أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الْمُظَاهِرَ إِنْ لَمْ يَسْتَطِعِ الصَّوْمَ انْتَقَلَ إِلَى الْإِطْعَامِ، وَهُوَ إِطْعَامُ سِتِّينَ مِسْكِينًا، وَقَدْ نَصَّ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعَامُ سِتِّينَ مِسْكِينًا [٥٨ \ ٤] .

ON İKİNCİ MESELE: Âlimler, zıhâr yapan kimsenin oruca güç yetiremediği takdirde yedirmeye (it'âm), yani altmış yoksulu doyurmaya intikal edeceği hususunda icmâ etmişlerdir. Nitekim Allah Teâlâ: { فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعَامُ سِتِّينَ مِسْكِينًا } “Kim de [köle] bulamazsa, birbirleriyle temas etmeden önce peş peşe iki ay oruç tutmalıdır. Kimin de buna gücü yetmezse altmış yoksulu doyurmalıdır” kavliyle bunu açıkça belirtmiştir.

وَمِنَ الْأَسْبَابِ الْمُؤَدِّيَةِ إِلَى الْعَجْزِ عَنِ الصَّوْمِ الْهَرَمُ وَشِدَّةُ الشَّبَقِ، وَهُوَ شَهْوَةُ الْجِمَاعِ الَّتِي لَا يَسْتَطِيعُ صَاحِبُهَا الصَّبْرَ عَنْهُ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْهَرَمَ مِنَ الْأَسْبَابِ الْمُؤَدِّيَةِ لِلْعَجْزِ عَنِ الصَّوْمِ، مَا جَاءَ فِي قِصَّةِ أَوْسِ بْنِ الصَّامِتِ الَّذِي نَزَلَتْ فِي ظِهَارِهِ مِنَ امْرَأَتِهِ آيَةُ الظِّهَارِ، فَفِي الْقِصَّةِ مِنْ حَدِيثِ خَوْلَةَ بِنْتِ مَالِكِ بْنِ ثَعْلَبَةَ الَّتِي ظَاهَرَ مِنْهَا زَوْجُهَا أَوْسُ بْنُ الصَّامِتِ، وَنَزَلَ فِي ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِي تُجَادِلُكَ فِي زَوْجِهَا الْآيَاتِ [٥٨ \ ١] ، قَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «يَعْتِقُ رَقَبَةً» يَعْنِي زَوْجَهَا أَوْسًا قَالَتْ: لَا يَجِدُ، قَالَ: «يَصُومُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ» ، قَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهُ شَيْخٌ كَبِيرٌ مَا بِهِ مِنْ صِيَامٍ، قَالَ: «فَلْيُطْعِمْ سِتِّينَ مِسْكِينًا» الْحَدِيثَ، وَمَحِلُّ الشَّاهِدِ مِنْهُ أَنَّهَا لَمَّا قَالَتْ لَهُ: إِنَّهُ شَيْخٌ كَبِيرٌ اقْتَنَعَ ﷺ بِأَنَّ ذَلِكَ عُذْرٌ فِي الِانْتِقَالِ عَنِ الصَّوْمِ إِلَى الْإِطْعَامِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ سَبَبٌ مِنْ أَسْبَابِ الْعَجْزِ عَنْهُ، وَالْحَدِيثُ وَإِنْ تُكُلِّمَ فِيهِ، فَإِنَّهُ لَا يَقِلُّ بِشَوَاهِدِهِ عَنْ دَرَجَةِ الِاحْتِجَاجِ.

Oruçtan aciz kalmaya yol açan sebeplerden biri de yaşlılık ve sahibinin sabretmeye güç yetiremediği cinsel ilişki arzusu olan şiddetli şehevî arzudur (şebak). Yaşlılığın oruçtan aciz kalmaya yol açan sebeplerden olduğuna delalet eden hususlardan biri; hanımına yaptığı zıhâr hakkında zıhâr ayeti inen Evs b. es-Sâmit'in kıssasında geçen rivayettir. Kocası Evs b. es-Sâmit'in kendisine zıhâr yaptığı ve hakkında: { قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِي تُجَادِلُكَ فِي زَوْجِهَا } “Kocası hakkında seninle tartışan kadının sözünü Allah işitmiştir...” ayetleri inen Havle bint Mâlik b. Sa'lebe hadisindeki kıssada Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kadına: «Bir köle azat etsin» -yani kocası Evs'i kastederek- buyurmuş, kadın: «Bulamaz» demiştir. «Peş peşe iki ay oruç tutsun» buyurmuş, kadın: «Ey Allah'ın Resûlü! O yaşlı bir ihtiyardır, oruç tutacak hali yoktur» demiştir. Bunun üzerine: «O halde altmış yoksulu doyursun» buyurmuştur. Hadisteki delil yeri şudur: Kadın ona: «O yaşlı bir ihtiyardır» dediğinde, sallallâhu aleyhi ve sellem bunun oruçtan yedirmeye geçmek için bir mazeret olduğuna kani olmuş; bu da yaşlılığın oruçtan aciz kalma sebeplerinden biri olduğuna delalet etmiştir. Hadis hakkında [sened yönünden] söz edilmiş olsa bile, şahitleriyle birlikte delil olma derecesinden aşağı kalmaz.

وَأَمَّا الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ شِدَّةَ الشَّبَقِ عُذْرٌ، كَذَلِكَ هُوَ مَا جَاءَ فِي حَدِيثِ سَلَمَةَ بْنِ صَخْرٍ الَّذِي تَكَلَّمْنَا عَلَيْهِ سَابِقًا فِي هَذَا الْمَبْحَثِ، أَنَّهُ قَالَ: كُنْتُ امْرَأً قَدْ أُوتِيتُ مِنْ جِمَاعِ النِّسَاءِ مَا لَمْ يُؤْتَ غَيْرِي، فَلَمَّا دَخَلَ رَمَضَانُ ظَاهَرْتُ مِنَ امْرَأَتِي حَتَّى يَنْسَلِخَ رَمَضَانُ فَرَقًا مِنْ أَنْ أُصِيبَ فِي لَيْلَتِي شَيْئًا فَأَتَتَابَعُ فِي ذَلِكَ إِلَى أَنْ يُدْرِكَنِي النَّهَارُ، الْحَدِيثَ. وَفِيهِ قَالَ: «فَصُمْ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ» ، قَالَ: قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَهَلْ أَصَابَنِي مَا أَصَابَنِي إِلَّا فِي الصَّوْمِ؟ قَالَ: «فَتَصَدَّقْ» . وَمَحِلُّ الشَّاهِدِ مِنْهُ أَنَّهُ لَمَّا قَالَ لَهُ: «صُمْ شَهْرَيْنِ» ، أَخْبَرَهُ أَنَّ جِمَاعَهُ فِي زَمَنِ الظِّهَارِ إِنَّمَا جَاءَهُ مِنْ عَدَمِ صَبْرِهِ عَنِ الْجِمَاعِ ; لِأَنَّهُ ظَاهَرَ مِنِ امْرَأَتِهِ خَوْفًا مِنْ أَنْ تَغْلِبَهُ الشَّهْوَةُ، فَيُجَامِعُ فِي النَّهَارِ، فَلَمَّا ظَاهَرَ غَلَبَتْهُ الشَّهْوَةُ فَجَامَعَ فِي زَمَنِ الظِّهَارِ، فَاقْتَنَعَ ﷺ بِعُذْرِهِ، وَأَبَاحَ لَهُ الِانْتِقَالَ إِلَى الْإِطْعَامِ، وَهَذَا ظَاهِرٌ.

Şiddetli şehevî arzunun da aynı şekilde bir mazeret olduğuna dair delil ise bu bahiste daha önce ele aldığımız Seleme b. Sahr hadisinde geçen şu rivayettir: O şöyle demiştir: «Ben, kadınlarla cinsel ilişki konusunda başkasına verilmeyen bir gücün verildiği bir kimseydim. Ramazan ayı girdiğinde, geceleyin bir şey yapıp da gündüz oluncaya kadar buna peş peşe devam ederim korkusuyla ramazan çıkıncaya kadar hanımıma zıhâr yaptım...» Hadiste şöyle geçer: [Resûlullah] «O halde peş peşe iki ay oruç tut» buyurdu. [Seleme]: «Ey Allah'ın Resûlü! Başıma gelenler ancak oruç yüzünden gelmedi mi?» dedim. Bunun üzerine: «Öyleyse sadaka ver (yoksul doyur)» buyurdu. Hadisteki delil yeri şudur: Resûlullah ona: «İki ay oruç tut» dediğinde Seleme, zıhâr dönemindeki cinsel ilişkisinin ancak cinsel ilişkiden sabredememesinden kaynaklandığını haber vermiştir; çünkü o, şehvetinin galebe çalıp gündüz cinsel ilişkide bulunacağı korkusuyla hanımına zıhâr yapmış, zıhâr yapınca da şehveti galebe çalmış ve zıhâr süresi içinde ilişkide bulunmuştur. Bunun üzerine sallallâhu aleyhi ve sellem onun mazeretini kabul etmiş ve yedirmeye geçmesine izin vermiştir; bu husus gayet açıktır.

وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» : بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ أَنَّ الْهَرَمَ وَالشَّبَقَ كِلَاهُمَا مِنَ الْأَسْبَابِ الْمُؤَدِّيَةِ لِلْعَجْزِ عَنِ الصَّوْمِ، لِلدَّلِيلِ الَّذِي ذَكَرْنَا آنِفًا، وَقِسْنَا عَلَيْهِمَا مَا يُشْبِهُهُمَا فِي مَعْنَاهُمَا.

İbn Kudâme «el-Muğnî»de; az önce zikrettiğimiz delil sebebiyle yaşlılığın ve şiddetli şehevî arzunun her ikisinin de oruçtan aciz kalmaya yol açan sebeplerden olduğunu belirttikten sonra şöyle demiştir: Anlam bakımından bunlara benzeyen halleri de bu ikisine kıyas ettik.

الْفَرْعُ الثَّالِثَ عَشَرَ: أَظْهَرُ قَوْلَيْ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدِي: أَنَّهُ لَا يُجْزِئُ فِي الْإِطْعَامِ أَقَلُّ مِنْ إِطْعَامِ سِتِّينَ مِسْكِينًا وَهُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ. وَالْمَشْهُورُ مِنْ مَذْهَبِ أَحْمَدَ خِلَافًا لِأَبِي حَنِيفَةَ الْقَائِلِ: بِأَنَّهُ لَوْ أَطْعَمَ مِسْكِينًا وَاحِدًا سِتِّينَ يَوْمًا أَجْزَأَهُ، وَهُوَ رِوَايَةٌ عَنْ أَحْمَدَ، وَعَلَى هَذَا يَكُونُ الْمِسْكِينُ فِي الْآيَةِ مُأَوَّلًا بِالْمُدِّ، وَالْمَعْنَى: فَإِطْعَامُ سِتِّينَ مُدًّا، وَلَوْ دُفِعَتْ لِمِسْكِينٍ وَاحِدٍ فِي سِتِّينَ يَوْمًا.

ON ÜÇÜNCÜ MESELE: İlim ehlinin iki görüşünden bana göre en açık olanı; yedirmede altmış yoksulu doyurmaktan daha azının yeterli olmayacağıdır; bu, Mâlik ile Şâfiî'nin mezhebi ve Ahmed'in mezhebindeki meşhur görüştür. Bir yoksulu altmış gün doyurursa bunun yeterli olacağını söyleyen Ebû Hanîfe'nin görüşü ise bundan farklıdır ki bu aynı zamanda Ahmed'den bir rivayettir. Bu görüşe göre ayetteki yoksul kelimesi 'müd' ile tevil edilmiş olur; anlamı da: Altmış gün boyunca tek bir yoksula verilse bile «altmış müd yedirmek» şeklinde olur.

وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ الْقَوْلَ بِعَدَمِ إِجْزَاءِ أَقَلِّ مِنَ السِّتِّينَ هُوَ الْأَظْهَرُ ; لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: مِسْكِينًا تَمْيِيزٌ لِعَدَدٍ هُوَ السِّتُّونَ، فَحَمْلُهُ عَلَى مِسْكِينٍ وَاحِدٍ خُرُوجٌ بِالْقُرْآنِ عَنْ ظَاهِرِهِ الْمُتَبَادِرِ مِنْهُ بِغَيْرِ دَلِيلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ، وَهُوَ لَا يَصِحُّ، وَلَا يَخْفَى أَنَّ نَفْعَ سِتِّينَ مِسْكِينًا أَكْثَرُ فَائِدَةً مِنْ نَفْعِ مِسْكِينٍ وَاحِدٍ فِي سِتِّينَ يَوْمًا، لِفَضْلِ الْجَمَاعَةِ، وَتَضَافُرِ قُلُوبِهِمْ عَلَى الدُّعَاءِ لِلْمُحْسِنِ إِلَيْهِمْ بِالْإِطْعَامِ، فَيَكُونُ ذَلِكَ أَقْرَبَ إِلَى الْإِجَابَةِ مِنْ دُعَاءِ وَاحِدٍ، وَسِتُّونَ جَمْعٌ كَثِيرٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ لَا يَخْلُو غَالِبًا مِنْ صَالِحٍ مُسْتَجَابِ الدَّعْوَةِ، فَرَجَاءُ الِاسْتِجَابَةِ فِيهِمْ أَقْوَى مِنْهُ فِي الْوَاحِدِ، كَمَا لَا يَخْفَى. وَعَلَى كُلِّ حَالٍ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي مُحْكَمِ كِتَابِهِ: فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعَامُ سِتِّينَ مِسْكِينًا، لَا يَخْفَى فِيهِ أَنَّ قَوْلَهُ: فَإِطْعَامُ سِتِّينَ مَصْدَرٌ مُضَافٌ إِلَى مَفْعُولِهِ، فَلَفْظُ: سِتِّينَ الَّذِي أُضِيفَ إِلَيْهِ الْمَصْدَرُ هُوَ عَيْنُ الْمَفْعُولِ بِهِ الْوَاقِعُ عَلَيْهِ الْإِطْعَامِ، وَهَذَا الْعَدَدُ الَّذِي هُوَ الْمَفْعُولُ بِهِ لِلْإِطْعَامِ مُبَيَّنٌ بِالتَّمْيِيزِ الَّذِي هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى:

Altmıştan azının yeterli olmayacağı görüşünün daha açık olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü Allah Teâlâ'nın: { مِسْكِينًا } kavli, altmış olan sayının temyizidir (açıklayıcısıdır); dolayısıyla onu tek bir yoksula hamletmek, başvurulması gereken bir delil olmaksızın Kur'an'ı kendisinden ilk akla gelen zahirinden çıkarmaktır ki bu sahih değildir. Altmış yoksula fayda sağlamanın, tek bir yoksula altmış günde fayda sağlamaktan daha faydalı olduğu da gizli değildir; zira cemaatin fazileti vardır ve kendilerine yedirmek suretiyle iyilikte bulunan kimseye dua etmede kalpleri birleşir, dolayısıyla bu durum tek bir kişinin duasından icabete daha yakın olur. Altmış kişi Müslümanlardan büyük bir topluluktur ve bunların içinde duası kabul olunan salih bir kimsenin bulunmaması pek nadirdir; dolayısıyla gizli olmadığı üzere onlarda duanın kabul edilme ümidi tek kişidekinden daha kuvvetlidir. Her hâlükârda, Allah Teâlâ'nın muhkem Kitabındaki: { فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعَامُ سِتِّينَ مِسْكِينًا } kavlinde gizli değildir ki O'nun: «altmışı doyurmak» ifadesi mef'ûlüne muzaf olmuş bir mastardır; binaenaleyh mastarın kendisine muzaf olduğu «altmış» lafzı, doyurma fiilinin üzerine vaki olduğu mef'ûlün ta kendisidir. Doyurmanın mef'ûlü olan bu sayı ise Allah Teâlâ'nın:

مِسْكِينًا، وَبِذَلِكَ يَتَحَقَّقُ أَنَّ الْإِطْعَامَ فِي الْآيَةِ وَاقِعٌ عَلَى نَفْسِ الْعَدَدِ الَّذِي هُوَ سِتُّونَ، فَالِاقْتِصَارُ بِهِ عَلَى وَاحِدٍ خُرُوجٌ بِنَصِّ الْقُرْآنِ، عَنْ ظَاهِرِهِ الْمُتَبَادِرِ مِنْهُ بِلَا دَلِيلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ كَمَا تَرَى. وَحَمْلُ الْمِسْكِينِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ عَلَى الْمُدِّ مِنْ أَمْثِلَةِ الْمَالِكِيَّةِ وَالشَّافِعِيَّةِ فِي أُصُولِهِمْ لِمَا يُسَمُّونَهُ التَّأْوِيلَ الْبَعِيدَ وَالتَّأْوِيلَ الْفَاسِدَ، وَقَدْ أَشَارَ إِلَى ذَلِكَ صَاحِبُ «مَرَاقِي السُّعُودِ» ، بِقَوْلِهِ:

{ مِسْكِينًا } “yoksul” kavli olan temyiz ile açıklanmıştır. Bununla tahakkuk etmektedir ki ayetteki doyurma fiili altmış olan bizzat sayının kendisine vaki olmaktadır; binaenaleyh bunu tek bir kişiyle sınırlandırmak, gördüğün gibi başvurulması gereken bir delil olmaksızın Kur'an nassını kendisinden ilk akla gelen zahirinden çıkarmaktır. Bu yüce ayetteki yoksul kelimesini müd ile tevil etmek, Mâlikîlerin ve Şâfiîlerin kendi usullerinde uzak tevil (et-te'vîlü'l-baîd) ve fâsit tevil (et-te'vîlü'l-fâsid) olarak adlandırdıkları hususun örneklerindendir. Nitekim «Merâkı's-Suûd» müellifi şu sözüyle buna işaret etmiştir:

فَجَعْلُ مِسْكِينٍ بِمَعْنَى الْمُدِّ ... عَلَيْهِ لَائِحٌ سِمَاتُ الْبُعْدِ

«Yoksulu müd anlamında kılmak üzerinde ... [ise] uzaklık alametleri belirgindir.»

الْفَرْعُ الرَّابِعَ عَشَرَ: فِي كَلَامِ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْقَدْرِ الَّذِي يُعْطَاهُ كُلُّ مِسْكِينٍ مِنَ الطَّعَامِ، اعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِي ذَلِكَ، فَمَذْهَبُ مَالِكٍ أَنَّهُ يُعْطِي كُلَّ مِسْكِينٍ مِنَ الْبُرِّ الَّذِي هُوَ الْقَمْحُ مُدًّا وَثُلُثَيْ مُدٍّ، وَإِنْ كَانَ إِطْعَامُهُ مِنْ غَيْرِ الْبُرِّ، كَالتَّمْرِ وَالشَّعِيرِ، لَزِمَهُ مِنْهُ مَا يُقَابِلُ الْمُدِّ وَالثُّلُثَيْنِ مِنَ الْبُرِّ. قَالَ خَلِيلٌ الْمَالِكِيُّ فِي مُخْتَصَرِهِ فِي إِطْعَامِ كَفَّارَةِ الظِّهَارِ: لِكُلِّ مُدٍّ وَثُلُثَانِ بُرًّا، وَإِنِ اقْتَاتُوا تَمْرًا أَوْ مُخَرَّجًا فِي الْفِطْرِ فَعَدْلُهُ، انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.

On dördüncü mesele: İlim ehlinin her bir yoksula verilecek yiyecek miktarı hakkındaki sözleri. Bil ki âlimler bu konuda ihtilaf etmişlerdir: Mâlik'in mezhebine göre buğdaydan her bir yoksula bir müd ve bir müddün üçte ikisi verilir; şayet doyurması hurma veya arpa gibi buğdayın dışındakilerden olursa, buğdaydan bir müd ve üçte ikiye denk gelen miktarı vermesi gerekir. Mâlikî [fakih] Halîl, Muhtasar'ında zıhâr kefaretinin doyurulması hakkında şöyle demiştir: «Her birine buğdaydan bir müd ve üçte iki [verilir]; şayet hurma ya da fıtırda çıkarılan şeyleri temel gıda ediniyorlarsa onun dengi [verilir].» İlgili kısım burada sona erdi.

وَقَالَ شَارِحُهُ الْمَوَّاقُ بْنُ يُونُسَ: يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ الشِّبَعُ مُدَّيْنِ إِلَّا ثُلُثًا بِمُدِّ النَّبِيِّ ﷺ، وَهِيَ عِيَارٌ مُدِّ هِشَامٍ، فَمَنْ أَخْرَجَ بِهِ أَجْزَأَهُ، قَالَهُ مَالِكٌ. قَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: فَإِنْ كَانَ عَيْشُ بَلَدِهِمْ تَمْرًا أَوْ شَعِيرًا أَطْعَمَ مِنْهُ الْمُظَاهِرُ عَدْلَ مُدِّ هِشَامٍ مِنَ الْبُرِّ، انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.

Onun şârihi el-Mevvâk b. Yûnus şöyle demiştir: «Doymanın Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in müddü ile üçte biri hariç iki müd (bir tam üçte iki müd) olması gerekir ki bu Hişâm'ın müddünün ölçüsüdür; dolayısıyla kim onunla çıkarırsa yeterli olur; bunu Mâlik söylemiştir.» İbnu'l-Kâsım şöyle demiştir: «Eğer beldelerinin geçimi (temel gıdası) hurma veya arpa ise zıhâr yapan kimse buğdaydan Hişâm'ın bir müddüne denk gelecek miktarda ondan yedirir.» İlgili kısım burada sona erdi.

وَمَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ: أَنَّهُ يُعْطِي كُلَّ مِسْكِينٍ نِصْفَ صَاعٍ مِنْ بُرٍّ أَوْ صَاعًا كَامِلًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ شَعِيرٍ. وَمَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ: أَنَّهُ يُعْطِي كُلَّ مِسْكِينٍ مُدًّا مُطْلَقًا. وَمَعْلُومٌ: أَنَّ الْمُدَّ النَّبَوِيَّ رُبُعَ الصَّاعِ، قَالَ فِي «الْمُغْنِي» : وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: وَيُطْعِمُ مُدًّا مِنْ أَيِّ الْأَنْوَاعِ كَانَ، وَبِهَذَا قَالَ عَطَاءٌ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَالشَّافِعِيُّ، اهـ. وَمَذْهَبُ أَحْمَدَ: أَنَّهُ يُعْطِي كُلَّ مِسْكِينٍ مُدًّا مِنْ بُرٍّ أَوْ نِصْفَ صَاعٍ مِنْ تَمْرٍ أَوْ شَعِيرٍ، اهـ.

Ebû Hanîfe'nin mezhebi ise şöyledir: Her bir yoksula buğdaydan yarım sâ' veya hurma yahut arpadan tam bir sâ' verir. Şâfiî'nin mezhebi: Her bir yoksula mutlak olarak bir müd verir. Bilinmektedir ki nebevî müd, bir sâ'ın dörtte biridir. el-Muğnî'de şöyle demiştir: «Ebû Hureyre de şöyle demiştir: Hangi türden olursa olsun bir müd yedirir; Atâ, Evzâî ve Şâfiî de bu görüştedir.» Ahmed'in mezhebi ise şöyledir: Her bir yoksula buğdaydan bir müd veya hurma yahut arpadan yarım sâ' verir.

وَإِذَا عَرَفْتَ مَذَاهِبَ الْأَئِمَّةِ فِي هَذَا الْفَرْعِ، فَاعْلَمْ أَنَّا أَرَدْنَا هُنَا أَنْ نَذْكُرَ كَلَامَ ابْنِ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» فِي أَدِلَّتِهِمْ وَأَقْوَالِهِمْ، قَالَ: وَجُمْلَةُ الْأَمْرِ أَنَّ قَدْرَ الطَّعَامِ فِي الْكَفَّارَاتِ كُلِّهَا مُدٌّ مِنْ بُرٍّ لِكُلِّ مِسْكِينٍ، وَنِصْفُ صَاعٍ مِنْ تَمْرٍ أَوْ شَعِيرٍ، وَمِمَّنْ قَالَ مُدُّ بُرٍّ: زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ، وَابْنُ عَبَّاسٍ، وَابْنُ عُمَرَ، حَكَاهُ عَنْهُمُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَرَوَاهُ عَنْهُمُ الْأَثْرَمُ، وَعَنْ عَطَاءٍ وَسُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى. وَقَالَ سُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ: أَدْرَكْتُ النَّاسَ إِذَا أَعْطَوْا فِي كَفَّارَةِ الْيَمِينِ أَعْطَوْا مُدًّا مِنْ حِنْطَةٍ بِالْمُدِّ الْأَصْغَرِ مُدِّ النَّبِيِّ ﷺ. وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: يُطْعِمُ مُدًّا مِنْ أَيِّ الْأَنْوَاعِ كَانَ، وَبِهَذَا قَالَ الْأَوْزَاعِيُّ، وَعَطَاءٌ وَالشَّافِعِيُّ، لِمَا رَوَى أَبُو دَاوُدَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ أَوْسٍ أَخِي

Bu meselede imamların mezheplerini öğrendiğine göre, bil ki biz burada İbn Kudâme'nin «el-Muğnî»de onların delilleri ve görüşleri hakkındaki sözlerini zikretmek istedik. Şöyle demiştir: «Meselenin özü şudur: Bütün kefaretlerde yiyeceğin miktarı her bir yoksul için buğdaydan bir müd, hurma veya arpadan yarım sâ'dır. Buğdaydan bir müd olduğunu söyleyenlerden biri de Zeyd b. Sâbit, İbn Abbâs ve İbn Ömer'dir; bunu onlardan İmam Ahmed nakletmiş, el-Esrem de onlardan, Atâ'dan ve Süleyman b. Mûsâ'dan rivayet etmiştir. Süleyman b. Yesâr şöyle demiştir: 'İnsanlara yetiştim ki yemin kefaretinde verdikleri zaman, en küçük müd olan Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in müddü ile buğdaydan bir müd verirlerdi.' Ebû Hureyre de şöyle demiştir: 'Hangi türden olursa olsun bir müd yedirir.' Evzâî, Atâ ve Şâfiî de bu görüştedir; zira Ebû Dâvûd senediyle Atâ'dan, o da Ubâde b. es-Sâmit'in kardeşi Evs'ten rivayet etmiştir ki:

عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَعْطَاهُ يَعْنِي الْمُظَاهِرَ خَمْسَةَ عَشَرَ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ إِطْعَامَ سِتِّينَ مِسْكِينًا.

Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ona -yani zıhâr yapana- altmış yoksulu doyurmak üzere arpadan on beş sâ' vermiştir.»

وَرَوَى الْأَثْرَمُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ فِي حَدِيثِ الْمُجَامِعِ فِي رَمَضَانَ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أُوتِيَ بِعَرَقٍ فِيهِ خَمْسَةَ عَشَرَ صَاعًا، فَقَالَ: «خُذْهُ وَتَصَدَّقْ بِهِ» . وَإِذَا ثَبَتَ فِي الْمُجَامِعِ فِي رَمَضَانَ بِالْخَبَرِ ثَبَتَ فِي الْمُظَاهِرِ بِالْقِيَاسِ عَلَيْهِ، وَلِأَنَّهُ إِطْعَامٌ وَاجِبٌ، فَلَمْ يَخْتَلِفْ بِاخْتِلَافِ أَنْوَاعِ الْمُخَرَّجِ، كَالْفِطْرَةِ وَفِدْيَةِ الْأَذَى. وَقَالَ مَالِكٌ: لِكُلِّ مِسْكِينٍ مُدَّانِ مِنْ جَمِيعِ الْأَنْوَاعِ، وَمِمَّنْ قَالَ مُدَّانِ مِنْ قَمْحٍ: مُجَاهِدٌ، وَعِكْرِمَةُ، وَالشَّعْبِيُّ، وَالنَّخَعِيُّ ; لِأَنَّهَا كَفَّارَةٌ تَشْتَمِلُ عَلَى صِيَامٍ وَإِطْعَامٍ، فَكَانَ لِكُلِّ مِسْكِينٍ نِصْفُ صَاعٍ كَفِدْيَةِ الْأَذَى. وَقَالَ الثَّوْرِيُّ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ: مِنَ الْقَمْحِ مُدَّانِ، وَمِنَ التَّمْرِ وَالشَّعِيرِ صَاعٌ لِكُلِّ مِسْكِينٍ ; لِقَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ فِي حَدِيثِ سَلَمَةَ بْنِ صَخْرٍ ﵁: «فَأَطْعِمْ وَسْقًا مِنْ تَمْرٍ» .

«el-Esrem kendi senediyle Ebû Hureyre'den ramazanda cinsel ilişkide bulunan kimsenin hadisinde şöyle rivayet etmiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e içinde on beş sâ' bulunan bir 'arak (hurma sepeti) getirildi de: «Bunu al ve sadaka olarak ver» buyurdu. Bu durum ramazanda cinsel ilişkide bulunan kimse hakkında haber ile sabit olunca, ona kıyas edilerek zıhâr yapan kimse hakkında da sabit olmuş olur. Çünkü bu vacip bir doyurmadır; dolayısıyla fıtır sadakası ve eza fidyesinde olduğu gibi çıkarılan şeyin türlerinin farklılaşmasıyla [miktarı] değişmez. Mâlik ise şöyle demiştir: Bütün türlerden her bir yoksula iki müd verilir. Buğdaydan iki müd olduğunu söyleyenlerden biri de Mücâhid, İkrime, Şa'bî ve Nehaî'dir; zira bu oruç ve doyurmayı içeren bir kefarettir, dolayısıyla eza fidyesinde olduğu gibi her yoksula yarım sâ' düşer. Sevrî ve re'y ehli ise şöyle demiştir: Her yoksula buğdaydan iki müd, hurma ve arpadan bir sâ' verilir; zira Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Seleme b. Sahr radıyallâhu anh'ın hadisinde: «O halde hurmadan bir vesk yedir» buyurmuştur.»

رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ فِي الْمُسْنَدِ، وَأَبُو دَاوُدَ وَغَيْرُهُمَا، وَرَوَى الْخَلَّالُ بِإِسْنَادِهِ، عَنْ يُوسُفَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ، عَنْ خُوَيْلَةَ، فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «فَلْيُطْعِمْ سِتِّينَ مِسْكِينًا وَسْقًا مِنْ تَمْرٍ» . وَفِي رِوَايَةِ أَبِي دَاوُدَ: وَالْعَرَقُ سِتُّونَ صَاعًا. وَرَوَى ابْنُ مَاجَهْ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: كَفَّرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِصَاعٍ مِنْ تَمْرٍ وَأَمَرَ النَّاسَ «فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَنِصْفُ صَاعٍ مِنْ بُرٍّ» .

«Bunu İmam Ahmed Müsned'de, Ebû Dâvûd ve başkaları rivayet etmiştir. el-Hallâl da senediyle Yûsuf b. Abdillâh b. Selâm'dan, o da Huveyle'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana: «O halde altmış yoksula bir vesk hurma yedirsin» buyurdu. Ebû Dâvûd'un rivayetinde ise: 'Arak altmış sâ'dır' denilmiştir. İbn Mâce senediyle İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir ki: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir sâ' hurma ile kefaret verdi ve insanlara emretti: «Kim bulamazsa buğdaydan yarım sâ' [versin]» buyurdu.'»

وَرَوَى الْأَثْرَمُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عُمَرَ ﵁، قَالَ: أَطْعِمْ عَنِّي صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ شَعِيرٍ أَوْ نِصْفَ صَاعٍ مِنْ بُرٍّ، وَلِأَنَّهُ إِطْعَامٌ لِلْمَسَاكِينِ، فَكَانَ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ شَعِيرٍ، أَوْ نِصْفَ صَاعٍ مِنْ بُرٍّ، كَصَدَقَةِ الْفِطْرِ.

«el-Esrem senediyle Ömer radıyallâhu anh'tan rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: 'Benim adıma hurma veya arpadan bir sâ' ya da buğdaydan yarım sâ' yedir.' Zira bu yoksulları doyurmaktır; dolayısıyla fıtır sadakasında olduğu gibi hurma veya arpadan bir sâ' yahut buğdaydan yarım sâ' olmuştur.»

وَلَنَا مَا رَوَى الْإِمَامُ أَحْمَدُ: حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ أَبِي يَزِيدَ الْمَدَنِيِّ، قَالَ: جَاءَتِ امْرَأَةٌ مِنْ بَنِي بَيَاضَةَ بِنِصْفِ وَسْقِ شَعِيرٍ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ لِلْمُظَاهِرِ: «أَطْعِمْ هَذَا فَإِنَّ مُدَّيْ شَعِيرٍ مَكَانَ مُدِّ بُرٍّ» ، وَهَذَا نَصٌّ وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مُدُّ بُرٍّ أَنَّهُ قَوْلُ زَيْدٍ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَابْنِ عُمَرَ، وَأَبِي هُرَيْرَةَ، وَلَمْ نَعْرِفْ لَهُمْ فِي الصَّحَابَةِ مُخَالِفًا، فَكَانَ إِجْمَاعًا.

«Bizim delilimiz ise İmam Ahmed'in rivayet ettiği şu hadistir: Bize İsmâil rivayet etti, bize Eyyûb, Ebû Yezîd el-Medenî'den rivayet etti, o şöyle dedi: Benî Beyâza'dan bir kadın yarım vesk arpa getirdi. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem zıhâr yapana: «Bunu yedir; çünkü arpadan iki müd, buğdaydan bir müd yerinedir» buyurdu. Bu açık bir nassdır. Buğdaydan bir müd olduğuna delalet eden bir diğer husus da bunun Zeyd, İbn Abbâs, İbn Ömer ve Ebû Hureyre'nin görüşü olmasıdır; sahâbe içinde onlara muhalif olan birini bilmiyoruz, dolayısıyla bu bir icma olmuştur.»

وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ نِصْفُ صَاعٍ مِنَ التَّمْرِ وَالشَّعِيرِ، مَا رَوَى عَطَاءُ بْنُ يَسَارٍ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ لِخَوْلَةَ امْرَأَةِ أَوْسِ بْنِ الصَّامِتِ: «اذْهَبِي إِلَى فُلَانٍ الْأَنْصَارِيِّ، فَإِنَّ عِنْدَهُ شَطْرَ وَسْقٍ مِنْ تَمْرٍ أَخْبَرَنِي أَنَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتَصَدَّقَ بِهِ، فَلْتَأْخُذِيهِ فَلْيَتَصَدَّقْ بِهِ عَلَى سِتِّينَ مِسْكِينًا» .

«Hurma ve arpadan yarım sâ' olduğuna delalet eden husus ise Atâ b. Yesâr'ın rivayet ettiği şu hadistir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Evs b. es-Sâmit'in eşi Havle'ye: «Filan Ensârî'ye git; çünkü onun yanında yarım vesk hurma vardır, bana onu sadaka olarak vermek istediğini bildirdi; onu al, o da bunu altmış yoksula sadaka olarak versin» buyurmuştur.»

وَفِي حَدِيثِ أَوْسِ بْنِ الصَّامِتِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ، قَالَ: «إِنِّي سَأُعِينُهُ بِعَرَقٍ مِنْ تَمْرٍ» ، قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ فَإِنِّي سَأُعِينُهُ بِعَرَقٍ آخَرَ، قَالَ: «قَدْ أَحْسَنْتِ، اذْهَبِي فَأَطْعِمِي بِهِمَا عَنْهُ سِتِّينَ مِسْكِينًا وَارْجِعِي إِلَى ابْنِ عَمِّكِ» .

«Evs b. es-Sâmit hadisinde ise Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu geçer: «Ben ona bir 'arak (hurma sepeti) hurma ile yardım edeceğim.» Ben: 'Ey Allah'ın Resûlü, ben de ona bir 'arak daha yardım edeceğim' dedim. O da: «İyilik ettin, git ve onun adına o ikisiyle altmış yoksulu doyur, sonra da amcanın oğluna dön» buyurdu.»

وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ بِإِسْنَادِهِ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّهُ قَالَ: الْعَرَقُ: زِنْبِيلٌ يَأْخُذُ خَمْسَةَ عَشَرَ صَاعًا، فَعَرَقَانِ يَكُونَانِ ثَلَاثِينَ صَاعًا لِكُلِّ مِسْكِينٍ نِصْفُ صَاعٍ، وَلِأَنَّهَا كَفَّارَةٌ تَشْتَمِلُ عَلَى صِيَامٍ وَإِطْعَامٍ، فَكَانَ لِكُلِّ مِسْكِينٍ نِصْفُ صَاعٍ مِنَ التَّمْرِ وَالشَّعِيرِ، كَفِدْيَةِ الْأَذَى.

«Ebû Dâvûd senediyle Ebû Seleme b. Abdirrahmân'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Arak, on beş sâ' alan bir sepettir. İki 'arak otuz sâ' eder ki her bir yoksula yarım sâ' düşer.' Ayrıca bu, oruç ve doyurmayı içeren bir kefarettir; dolayısıyla eza fidyesinde olduğu gibi her yoksula hurma ve arpadan yarım sâ' düşer.»

فَأَمَّا رِوَايَةُ أَبِي دَاوُدَ: أَنَّ الْعَرَقَ سِتُّونَ صَاعًا فَقَدْ ضَعَّفَهَا، وَقَالَ: غَيْرُهَا أَصَحُّ مِنْهَا، وَفِي الْحَدِيثِ مَا يَدُلُّ عَلَى الضَّعْفِ ; لِأَنَّ ذَلِكَ فِي سِيَاقِ قَوْلِهِ: «إِنِّي سَأُعِينُهُ بِعَرَقٍ» ، فَقَالَتِ امْرَأَتُهُ: إِنِّي سَأُعِينُهُ بِعَرَقٍ آخَرَ، «فَأَطْعِمِي بِهِمَا عَنْهُ سِتِّينَ مِسْكِينًا» ، فَلَوْ كَانَ الْعَرَقُ سِتِّينَ صَاعًا لَكَانَتِ الْكَفَّارَةُ مِائَةً وَعِشْرِينَ صَاعًا وَلَا قَائِلَ بِهِ.

«Ebû Dâvûd'un 'arakın altmış sâ' olduğu yönündeki rivayetine gelince; o bunu zayıf saymış ve: 'Bunun dışındakiler bundan daha sahihtir' demiştir. Hadiste de zayıflığa delalet eden bir yön vardır; zira bu, O'nun: «Ben ona bir 'arak ile yardım edeceğim» sözünün akabindedir; kadını da: 'Ben de ona bir 'arak daha yardım edeceğim' demiştir, [bunun üzerine O]: «Onun adına o ikisiyle altmış yoksulu doyur» buyurmuştur. Eğer bir 'arak altmış sâ' olsaydı, kefaret yüz yirmi sâ' olurdu ki bunu söyleyen hiç kimse yoktur.»

وَأَمَّا حَدِيثُ الْمُجَامِعِ الَّذِي أَعْطَاهُ خَمْسَةَ عَشَرَ صَاعًا، فَقَالَ: «تَصَدَّقْ بِهِ» ، فَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ اقْتَصَرَ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَجِدْ سِوَاهُ، وَلِذَلِكَ لَمَّا أَخْبَرَهُ بِحَاجَتِهِ إِلَيْهِ أَمَرَهُ بِأَكْلِهِ.

«[Ramazanda] cinsel ilişkide bulunan ve kendisine on beş sâ' verilip: «Bunu sadaka olarak ver» denilen kimsenin hadisine gelince; ondan başkasını bulamadığı için bununla yetinmiş olması muhtemeldir. Nitekim ona ihtiyacı olduğunu haber verince onu yemesini emretmiştir.»

وَفِي الْحَدِيثِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ قَرِيبٌ مِنْ عِشْرِينَ صَاعًا، وَلَيْسَ ذَلِكَ مَذْهَبًا لِأَحَدٍ، فَيَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ اقْتَصَرَ عَلَى الْبَعْضِ الَّذِي لَمْ يَجِدْ سِوَاهُ، وَحَدِيثُ أَوْسٍ أَخِي عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ مُرْسَلٌ يَرْوِيهِ عَنْهُ عَطَاءٌ، وَلَمْ يُدْرِكْهُ عَلَى أَنَّهُ حُجَّةٌ لَنَا ; لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَعْطَاهُ عَرَقًا، وَأَعَانَتْهُ امْرَأَتُهُ بِآخِرَ، فَصَارَا جَمِيعًا ثَلَاثِينَ صَاعًا، وَسَائِرُ الْأَخْبَارِ يُجْمَعُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ أَخْبَارِنَا، بِحَمْلِهَا عَلَى الْجَوَازِ، وَحَمْلِ أَخْبَارِنَا عَلَى الْإِجْزَاءِ. وَقَدْ عَضَّدَ هَذَا أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ رَاوِي بَعْضِهَا، وَمَذْهَبُهُ: أَنَّ الْمُدَّ مِنَ الْبُرِّ يُجْزِئُ. وَكَذَلِكَ أَبُو هُرَيْرَةَ، وَسَائِرُ مَا ذَكَرْنَا مِنَ الْأَخْبَارِ مَعَ الْإِجْمَاعِ الَّذِي نَقَلَهُ سُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. انْتَهَى بِطُولِهِ مِنَ «الْمُغْنِي» لِابْنِ قُدَامَةَ، وَقَدْ جَمَعَ فِيهِ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَأَدِلَّتَهُمْ، وَمَا نُقِلَ عَنْ مَالِكٍ فِي هَذَا الْمَبْحَثِ أَصَحُّ مِنْهُ عَنْهُ مَا ذَكَرْنَاهُ قَبْلَهُ فِي هَذَا الْمَبْحَثِ.

«Müttefekun aleyh olan hadiste yaklaşık yirmi sâ' [geçmektedir] ki bu hiç kimsenin mezhebi değildir; bu da başkasını bulamadığı bir miktarla yetindiğine delalet eder. Ubâde b. es-Sâmit'in kardeşi Evs hadisi ise mürseldir; bunu ondan Atâ rivayet etmektedir ve ona yetişmemiştir. Bununla birlikte o bizim lehimize bir delildir; zira Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ona bir 'arak vermiş, karısı da bir diğeriyle yardım etmiş, böylece hepsi otuz sâ' olmuştur. Diğer rivayetler ile bizim rivayetlerimiz, diğerlerinin cevaza, bizimkilerin ise yeterli olan miktara hamletmesiyle uzlaştırılır. Bunu, bazılarının râvisi olan İbn Abbâs'ın mezhebinin buğdaydan bir müddün yeterli olacağı şeklinde olması da desteklemektedir. Ebû Hureyre ve zikrettiğimiz diğer rivayetler ile Süleyman b. Yesâr'ın naklettiği icma da böyledir. En doğrusunu Allah bilir.» İbn Kudâme'nin «el-Muğnî»sinden uzunca aktarılan metin burada sona erdi. O, bu eserde ilim ehlinin görüşlerini ve delillerini toplamıştır. Bu bahiste Mâlik'ten nakledilen şeyden daha sahih olanı, bu bahiste ondan önce zikrettiğimiz görüştür.

وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي «نَيْلِ الْأَوْطَارِ» ، فِي رِوَايَةِ: وَالْعَرَقُ سِتُّونَ صَاعًا، هَذِهِ الرِّوَايَةُ تَفَرَّدَ بِهَا مَعْمَرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَنْظَلَةَ. قَالَ الذَّهَبِيُّ: لَا يُعْرَفُ، وَوَثَّقَهُ ابْنُ حِبَّانَ، وَفِيهَا أَيْضًا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، وَقَدْ عَنْعَنَ. وَالْمَشْهُورُ عُرْفًا أَنَّ الْعَرَقَ يَسَعُ خَمْسَةَ عَشَرَ صَاعًا، كَمَا رَوَى ذَلِكَ التِّرْمِذِيُّ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ مِنْ حَدِيثِ سَلَمَةَ نَفْسِهِ، اهـ مِنْهُ.

Şevkânî «Neylü'l-Evtâr»da: «'Arak altmış sâ'dır» rivayeti hakkında şöyle demiştir: «Bu rivayette Ma'mer b. Abdillâh b. Hanzale tek kalmıştır. Zehebî: 'Tanınmaz' demiştir; İbn Hibbân ise onu sika saymıştır. Bu rivayette ayrıca Muhammed b. İshak vardır ve 'an'ane ile rivayet etmiştir. Örfen meşhur olan ise bir 'arakın on beş sâ' aldığıdır; nitekim bunu Tirmizî bizzat Seleme'nin hadisinden sahih bir senetle rivayet etmiştir.» Ondan [nakil] bitti.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ: قَدْ رَأَيْتُ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي قَدْرِ مَا يُعْطَى الْمِسْكِينُ مِنْ إِطْعَامِ كَفَّارَةِ الظِّهَارِ وَاخْتِلَافِهَا، وَأَدِلَّتَهُمْ وَاخْتِلَافَهَا.

Müellif -Allah onu affetsin ve bağışlasın- dedi ki: İlim ehlinin zıhâr kefaretinin doyurulmasında yoksula verilecek miktar konusundaki görüşlerini ve ihtilaflarını, delillerini ve aralarındaki farklılıkları gördün.

وَأَحْوَطُ أَقْوَالِهِمْ فِي ذَلِكَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَمَنْ وَافَقَهُ ; لِأَنَّهُ أَحْوَطُهَا فِي الْخُرُوجِ مِنْ عُهْدَةِ الْكَفَّارَةِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bu konudaki görüşlerin en ihtiyatlı olanı, Ebû Hanîfe ve ona muvafakat edenlerin görüşüdür; çünkü kefaret sorumluluğundan çıkma konusunda en ihtiyatlı olanı odur. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.

الْفَرْعُ الْخَامِسَ عَشَرَ: فِي كَيْفِيَّةِ الْإِطْعَامِ وَجِنْسِ الطَّعَامِ وَمُسْتَحِقِّهِ. أَمَّا مُسْتَحِقُّهُ فَقَدْ نَصَّ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى أَنَّهُ الْمِسْكِينُ فِي قَوْلِهِ: فَإِطْعَامُ سِتِّينَ مِسْكِينًا، وَالْمُقَرَّرُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْمِسْكِينَ إِنْ ذُكِرَ وَحْدَهُ شَمِلَ الْفَقِيرَ، كَعَكْسِهِ.

On beşinci mesele: Doyurmanın keyfiyeti, yiyeceğin cinsi ve hak sahibi hakkında. Hak sahibine gelince; Allah Teâlâ: { فَإِطْعَامُ سِتِّينَ مِسْكِينًا } “...altmış yoksulu doyurmaktır” kavlinde onun yoksul (miskîn) olduğunu nass ile belirtmiştir. İlim ehli nezdinde yerleşik olan kurala göre yoksul tek başına zikredilirse fakiri de kapsar, bunun aksi de böyledir.

وَأَمَّا كَيْفِيَّتُهُ: فَظَاهِرُ النُّصُوصِ أَنَّهُ يُمَلِّكُ كُلَّ مِسْكِينٍ قَدْرَ مَا يَجِبُ لَهُ مِنَ الطَّعَامِ، وَهُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ، وَالشَّافِعِيِّ. وَالرِّوَايَةُ الْمَشْهُورَةُ عَنْ أَحْمَدَ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ لَوْ غَدَّى الْمَسَاكِينَ، وَعَشَّاهُمْ بِالْقَدْرِ الْوَاجِبِ فِي الْكَفَّارَةِ، لَمْ يُجْزِئْهُ حَتَّى يُمَلِّكَهُمْ إِيَّاهُ.

Keyfiyetine gelince: Nassların zahiri, her bir yoksula kendisi için vacip olan miktardaki yiyeceği temlik etmesi (mülkiyetine geçirmesi) yönündedir. Bu Mâlik ve Şâfiî'nin mezhebidir, Ahmed'den gelen meşhur rivayet de böyledir. Bu görüşe göre şayet yoksullara kefarette vacip olan miktarla öğle ve akşam yemeği yedirse, onu kendilerine mülk kılmadıkça yeterli olmaz.

وَأَظْهَرُ الْقَوْلَيْنِ عِنْدِي: أَنَّهُ إِنْ غَدَّى كُلَّ مِسْكِينٍ وَعَشَّاهُ، وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ الْغَدَاءُ وَالْعَشَاءُ أَقَلَّ مِنَ الْقَدْرِ الْوَاجِبِ لَهُ، أَنَّهُ يُجْزِئُهُ ; لِأَنَّهُ دَاخِلٌ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ: فَإِطْعَامُ سِتِّينَ مِسْكِينًا، وَهَذَا مَرْوِيٌّ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ، وَالنَّخَعِيِّ، وَهُوَ رِوَايَةٌ عَنْ أَحْمَدَ، وَقِصَّةُ إِطْعَامِ أَنَسٍ لَمَّا كَبُرَ، وَعَجَزَ عَنِ الصَّوْمِ عَنْ فِدْيَةِ الصِّيَامِ مَشْهُورَةٌ. وَأَمَّا جِنْسُ الطَّعَامِ الَّذِي يَدْفَعُهُ لِلْمَسَاكِينِ، فَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْأَحَادِيثِ ذِكْرُ الْبُرِّ وَالتَّمْرِ وَالشَّعِيرِ، وَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُخْتَلَفَ فِي هَذِهِ الثَّلَاثَةِ.

Bana göre iki görüşten daha açık olanı şudur: Şayet her bir yoksula öğle ve akşam yemeği yedirir ve bu öğle ile akşam yemeği onun için vacip olan miktardan daha az olmazsa bu onun için yeterli olur; zira bu durum O'nun: { فَإِطْعَامُ سِتِّينَ مِسْكِينًا } “...altmış yoksulu doyurmaktır” kavlinin anlamına dâhildir. Bu Ebû Hanîfe ve Nehaî'den rivayet edilmiştir, Ahmed'den gelen bir rivayet de böyledir. Enes'in yaşlanıp oruç tutmaktan aciz kaldığında oruç fidyesi olarak yemek yedirme kıssası meşhurdur. Yoksullara vereceği yiyeceğin cinsine gelince; hadislerde buğday, hurma ve arpanın zikri geçmişti; bu üçünde ihtilaf edilmemesi gerekir.

وَمَعْلُومٌ أَنَّ أَهْلَ الْعِلْمِ اخْتَلَفُوا فِي طَعَامِ كَفَّارَةِ الظِّهَارِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْمُجْزِئُ فِي ذَلِكَ هُوَ مَا يُجْزِئُ فِي صَدَقَةِ الْفِطْرِ، سَوَاءٌ كَانَ هُوَ قُوتُ الْمُكَفِّرِ أَوْ لَا؟ وَلَا يُجْزِئُهُ غَيْرُ ذَلِكَ، وَلَوْ كَانَ قُوتًا لَهُ.

Bilinmektedir ki ilim ehli zıhâr kefaretinin yiyeceği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bu konuda yeterli olan, kefareti veren kimsenin temel gıdası olsun veya olmasın fıtır sadakasında yeterli olandır; onun temel gıdası olsa bile bunun dışındakiler yeterli olmaz.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ: أَظْهَرُ أَقْوَالِ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدِي: أَنَّ جَمِيعَ الْحُبُوبِ الَّتِي هِيَ قُوتُ بَلَدِ الْمُظَاهِرِ يُجْزِئْهُ الْإِخْرَاجُ مِنْهَا، لِأَنَّهَا هِيَ طَعَامُ بَلَدِهِ، فَيَصْدُقُ عَلَى مَنْ أَطْعَمَ مِنْهَا الْمَسَاكِينَ أَنَّهُ أَطْعَمَ سِتِّينَ مِسْكِينًا، فَيَدْخُلُ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِطْعَامُ سِتِّينَ مِسْكِينًا، وَيُؤَيِّدُ ذَلِكَ أَنَّ الْقُرْآنَ أَشَارَ إِلَى اعْتِبَارِ أَوْسَطِ قُوتِ أَهْلِهِ فِي كَفَّارَةِ الْيَمِينِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَكَفَّارَتُهُ إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاكِينَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ [٥ \ ٨٩] ، وَهَذَا مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ، وَاخْتِيَارُ أَبِي الْخَطَّابِ مِنَ الْحَنَابِلَةِ.

Müellif -Allah onu affetsin ve bağışlasın- dedi ki: İlim ehlinin görüşlerinden bana göre en açık olanı: Zıhâr yapan kimsenin beldesinin temel gıdası olan bütün tahıllardan çıkarması geçerlidir; çünkü o, beldesinin yiyeceğidir, dolayısıyla onlardan yoksullara yediren kimse hakkında altmış yoksulu doyurduğu hükmü doğru olur ve bu da Allah Teâlâ'nın: { فَإِطْعَامُ سِتِّينَ مِسْكِينًا } “...altmış yoksulu doyurmaktır” kavline dâhil olur. Bunu, Kur'an'ın yemin kefaretinde Allah Teâlâ'nın: { فَكَفَّارَتُهُ إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاكِينَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ } “Bunun kefareti, ailenize yedirdiğinizin orta hallisinden on yoksulu doyurmaktır” [Mâide, 5/89] kavlinde ailesinin temel gıdasının orta hallisinin itibar edilmesine işaret etmesi de teyit etmektedir. Bu, Şâfiî'nin mezhebi ve Hanbelîlerden Ebu'l-Hattâb'ın tercihidir.

الْفَرْعُ السَّادِسَ عَشَرَ: اعْلَمْ أَنَّ أَكْثَرَ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ الْإِطْعَامَ لَا يَجِبُ فِيهِ التَّتَابُعُ ; لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَطْلَقَهُ عَنْ قَيْدِ التَّتَابُعِ، وَلِأَنَّ أَكْثَرَ أَهْلِ الْأُصُولِ، عَلَى أَنَّ الْمُطْلَقَ لَا يُحْمَلُ عَلَى الْمُقَيَّدِ إِنِ اتَّحَدَ سَبَبُهُمَا، وَاخْتَلَفَ حُكْمُهُمَا ; كَمَا فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ. وَلَا سِيَّمَا عَلَى الْقَوْلِ الْأَصَحِّ فِي حَمْلِ الْمُطْلَقِ عَلَى الْمُقَيَّدِ أَنَّهُ مِنْ قَبِيلِ الْقِيَاسِ، لِامْتِنَاعِ قِيَاسِ فَرْعٍ عَلَى أَصْلٍ مَعَ اخْتِلَافِهِمَا فِي الْحُكْمِ، كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ فِي مَحَلِّهِ.

On altıncı mesele: Bil ki ilim ehlinin çoğunluğuna göre doyurma işleminde peş peşe olmak (tetâbu') vacip değildir; zira Allah Teâlâ onu peş peşe olma kaydından mutlak (bağsız) bırakmıştır ve usulcülerin çoğunluğuna göre sebepleri bir olup hükümleri farklı ise mutlak mukayyede hamledilmez; nitekim bu meselede de böyledir. Özellikle de mutlakın mukayyede hamledilmesi konusundaki en sahih görüşe göre bu bir nevi kıyastır; zira yerinde bilindiği üzere hükümdeki farklılık sebebiyle fer'in asla kıyas edilmesi imkânsızdır.

الْفَرْعُ السَّابِعَ عَشَرَ: اعْلَمْ أَنَّ أَهْلَ الْعِلْمِ اخْتَلَفُوا فِيمَا إِذَا جَامَعَ الْمَظَاهِرُ زَوْجَتَهُ الَّتِي ظَاهَرَ مِنْهَا فِي أَثْنَاءِ الْإِطْعَامِ، هَلْ يَلْزَمُهُ إِعَادَةُ مَا مَضَى مِنَ الْإِطْعَامِ، لِبُطْلَانِهِ بِالْجِمَاعِ قَبْلَ إِتْمَامِ الْإِطْعَامِ، أَوْ لَا يَلْزَمُهُ ذَلِكَ؟ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: لَا يَلْزَمُهُ ذَلِكَ ; لِأَنَّ جِمَاعَهُ فِي أَثْنَاءِ مَا لَا يُشْتَرَطُ فِيهِ التَّتَابُعُ، فَلَمْ يُوجِبِ الِاسْتِئْنَافَ، وَهَذَا مَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ.

On yedinci mesele: Bil ki ilim ehli, zıhâr yapan kimse doyurma esnasında kendisinden zıhâr yaptığı eşiyle cinsel ilişkide bulunursa, doyurmayı tamamlamadan önceki cinsel ilişki sebebiyle [amelin] bâtıl olması yüzünden geçmişteki doyurmayı yeniden yapması gerekir mi gerekmez mi konusunda ihtilaf etmişlerdir. İlim ehlinden bazıları: 'Bunu yapması gerekmez; zira peş peşe olması şart koşulmayan bir amelin esnasında cinsel ilişkide bulunmuştur, dolayısıyla baştan başlamayı gerektirmez' demiştir; bu Ebû Hanîfe, Şâfiî ve Ahmed'in mezhebidir.

وَأَمَّا مَذْهَبُ مَالِكٍ: فَهُوَ أَنَّهُ يَسْتَأْنِفُ الْإِطْعَامَ لِأَنَّهُ جَامَعَ فِي أَثْنَاءِ كَفَّارَةِ الظِّهَارِ، فَوَجَبَ الِاسْتِئْنَافُ كَالصِّيَامِ، وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ ; لِأَنَّ الْوَاقِعَ مِنَ الْإِطْعَامِ قَبْلَ جِمَاعِهِ يَحْتَاجُ بُطْلَانُهُ وَإِلْغَاؤُهُ إِلَى دَلِيلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ وَلَيْسَ مَوْجُودًا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Mâlik'in mezhebi ise şöyledir: Doyurmaya baştan başlar; çünkü o zıhâr kefareti esnasında cinsel ilişkide bulunmuştur, dolayısıyla oruçta olduğu gibi baştan başlaması vacip olmuştur. Birinci görüş daha açıktır; çünkü cinsel ilişkiden önce gerçekleşen doyurmanın bâtıl olması ve hükümsüz sayılması, başvurulması gereken bir delile muhtaçtır ve bu da mevcut değildir. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.

الْفَرْعُ الثَّامِنَ عَشَرَ: إِذَا قَالَتِ الْمَرْأَةُ لِزَوْجِهَا: أَنْتَ عَلِيَّ كَظَهْرِ أَبِي، وَقَالَتْ: إِنْ تَزَوَّجْتُ فُلَانًا فَهُوَ عَلَيَّ كَظَهْرِ أَبِي، فَهَلْ يَكُونُ ذَلِكَ ظِهَارًا مِنْهَا، أَوْ لَا؟ فَقَالَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ: لَا يَكُونُ ظِهَارًا، وَهُوَ قَوْلُ الْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ وَأَصْحَابِهِمْ، وَإِسْحَاقَ، وَأَبِي ثَوْرٍ وَغَيْرِهِمْ. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: تَكُونُ مُظَاهِرَةً، وَبِهِ قَالَ الزُّهْرِيُّ، وَالْأَوْزَاعِيُّ. وَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ وَالنَّخَعِيِّ، إِلَّا أَنَّ النَّخَعِيَّ قَالَ: إِذَا قَالَتْ ذَلِكَ بَعْدَمَا تَزَوَّجَ، فَلَيْسَ بِشَيْءٍ، اهـ.

On sekizinci mesele: Kadın kocasına: «Sen bana babamın sırtı gibisin» derse veya «Eğer filanla evlenirsem o bana babamın sırtı gibidir» derse, bu kadından kaynaklanan bir zıhâr olur mu olmaz mı? İlim ehlinin çoğunluğu: «Zıhâr olmaz» demiştir; bu dört imamın ve ashabının, İshâk'ın, Ebû Sevr'in ve başkalarının görüşüdür. İlim ehlinden bazıları ise: «Zıhâr yapan (müzâhire) olur» demiştir; Zührî ve Evzâî bu görüştedir. Hasen ve Nehaî'den de rivayet edilmiştir; ancak Nehaî şöyle demiştir: «Evlendikten sonra bunu söylerse bir hükmü yoktur.»

وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ الْمَرْأَةَ لَا تَكُونُ مُظَاهِرَةً ; لِأَنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَلَا لَمْ يَجْعَلْ لَهَا شَيْئًا مِنَ الْأَسْبَابِ الْمُؤَدِّيَةِ لِتَحْرِيمِ زَوْجِهَا عَلَيْهَا، كَمَا لَا يَخْفَى.

Tahkik edilen şudur ki kadın zıhâr yapan konumunda olmaz; zira gizli olmadığı üzere Allah Teâlâ ona, kocasını kendisine haram kılmaya yol açacak sebeplerden hiçbir şey kılmamıştır.

تَنْبِيهٌ.

Uyarı.

اعْلَمْ أَنَّ الْجُمْهُورَ الْقَائِلِينَ: إِنَّ الْمَرْأَةَ لَا تَكُونُ مُظَاهِرَةً، اخْتَلَفُوا فِيمَا يَلْزَمُهَا إِذَا قَالَتْ ذَلِكَ، إِلَى ثَلَاثَةِ مَذَاهِبَ: الْأَوَّلُ: أَنَّ عَلَيْهَا كَفَّارَةُ ظِهَارٍ، وَإِنْ كَانَتْ غَيْرَ مُظَاهِرَةٍ.

Bil ki kadının zıhâr yapan olamayacağını söyleyen cumhur, bunu söylediğinde ona neyin gerekeceği konusunda üç mezhebe ayrılmışlardır: Birincisi: Zıhâr yapan olmasa bile ona zıhâr kefareti gerekir.

وَالثَّانِي: أَنَّ عَلَيْهَا كَفَّارَةَ يَمِينٍ.

İkincisi: Ona yemin kefareti gerekir.

وَالثَّالِثُ: لَا شَيْءَ عَلَيْهَا.

Üçüncüsü: Ona hiçbir şey gerekmez.

وَاحْتَجَّ مَنْ قَالَ بِأَنَّ عَلَيْهَا كَفَّارَةَ ظِهَارٍ، وَهُوَ رِوَايَةٌ عَنْ أَحْمَدَ: بِأَنَّهَا قَالَتْ مُنْكَرًا مِنَ الْقَوْلِ وَزُورًا، فَلَزِمَهَا أَنْ تُكَفِّرَ عَنْهُ كَالرَّجُلِ، وَبِمَا رَوَى الْأَثْرَمُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَائِشَةَ بِنْتِ طَلْحَةَ، قَالَتْ: إِنْ تَزَوَّجْتُ مُصْعَبَ بْنَ الزُّبَيْرِ فَهُوَ عَلَيَّ كَظَهْرِ أَبِي، فَسَأَلْتَ أَهْلَ الْمَدِينَةِ، فَرَأَوْا أَنَّ عَلَيْهَا الْكَفَّارَةَ. وَبِمَا رَوَى عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ عَنِ الشَّيْبَانِيِّ، قَالَ: كُنْتُ جَالِسًا فِي الْمَسْجِدِ، أَنَا وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَعْقِلٍ الْمُزَنِيُّ، فَجَاءَ رَجُلٌ حَتَّى جَلَسَ إِلَيْنَا، فَسَأَلْتُهُ: مَنْ أَنْتَ؟ فَقَالَ: أَنَا مَوْلَى عَائِشَةَ بِنْتِ طَلْحَةَ الَّتِي أَعْتَقَتْنِي عَنْ ظِهَارِهَا، خَطَبَهَا مُصْعَبُ بْنُ الزُّبَيْرِ، فَقَالَتْ: هُوَ عَلَيَّ كَظَهْرِ أَبِي إِنْ تَزَوَّجْتُهُ، ثُمَّ رَغِبَتْ فِيهِ، فَاسْتَفْتَتْ أَصْحَابَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهُمْ يَوْمَئِذٍ كَثِيرٌ فَأَمَرُوهَا أَنْ تَعْتِقَ رَقَبَةً، وَتَتَزَوَّجَهُ، فَأَعْتَقَتْنِي، وَتَزَوَّجَتْهُ. وَرَوَى سَعِيدٌ هَذَيْنِ الْأَثَرَيْنِ مُخْتَصَرَيْنِ، اهـ مِنَ «الْمُغْنِي» . وَانْظُرْ إِسْنَادَ الْأَثَرَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ.

Ona zıhâr kefareti gerektiğini söyleyenler -ki bu Ahmed'den gelen bir rivayettir- şöyle delil getirmişlerdir: Kadın münker ve asılsız bir söz söylemiştir, dolayısıyla erkek gibi onun da kefaret vermesi gerekir. Ayrıca el-Esrem'in senediyle İbrâhim'den, onun da Âişe bnt. Talha'dan rivayet ettiğine dayanmışlardır; Âişe şöyle demiştir: «Mus'ab b. ez-Zübeyr ile evlenirsem o bana babamın sırtı gibi olsun dedim; Medine ehline sordum, ona kefaret gerektiği görüşüne vardılar.» Yine Ali b. Müshir'in eş-Şeybânî'den rivayet ettiğine dayanmışlardır; Şeybânî şöyle demiştir: «Ben ve Abdullah b. Ma'kıl el-Müzenî mescitte oturuyorduk; bir adam gelip yanımıza oturdu. Ona: 'Sen kimsin?' diye sordum. O da: 'Ben Âişe bnt. Talha'nın zıhârından dolayı azat ettiği kölesiyim; Mus'ab b. ez-Zübeyr ona talip oldu, o da: 'Onunla evlenirsem o bana babamın sırtı gibidir' dedi. Sonra ona rağbet etti ve o günlerde pek çok olan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından fetva istedi. Onlar da bir köle azat edip onunla evlenmesini emrettiler; o da beni azat etti ve onunla evlendi' dedi.» Saîd bu iki eseri muhtasar olarak rivayet etmiştir. «el-Muğnî»den [nakil] bitti. Zikredilen iki eserin senedine bakınız.

وَأَمَّا الَّذِينَ قَالُوا: تَلْزَمُهَا كَفَّارَةُ يَمِينٍ، وَهُوَ قَوْلُ عَطَاءٍ، فَقَدِ احْتَجُّوا بِأَنَّهَا حَرَّمَتْ عَلَى نَفْسِهَا زَوْجَهَا وَهُوَ حَلَالٌ لَهَا، فَلَزِمَتْهَا كَفَّارَةُ الْيَمِينِ اللَّازِمَةُ فِي تَحْرِيمِ الْحَلَالِ، الْمَذْكُورَةُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ فَرَضَ اللَّهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمَانِكُمْ [٦٦ \ ٢] ، بَعْدَ قَوْلِهِ: لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ [٦٦ \ ١] . وَأَمَّا الَّذِينَ قَالُوا: لَا شَيْءَ عَلَيْهَا، وَمِنْهُمُ الشَّافِعِيُّ، وَمَالِكٌ، وَإِسْحَاقُ، وَأَبُو ثَوْرٍ وَغَيْرُهُمْ، فَقَدِ احْتَجُّوا بِأَنَّهَا قَالَتْ: مُنْكَرًا مِنَ الْقَوْلِ وَزُورًا، فَلَمْ يُوجِبْ عَلَيْهَا كَفَارَّةً، كَالسَّبِّ وَالْقَذْفِ وَنَحْوِهِمَا مِنَ الْأَقْوَالِ الْمُحَرَّمَةِ الْكَاذِبَةِ.

Ona yemin kefareti gerekir diyenler -ki bu Atâ'nın kavlidir- şöyle delil getirmişlerdir: Kadın kendisine helal olan kocasını nefsine haram kılmıştır; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ } “Allah'ın sana helal kıldığını niçin haram kılıyorsun?” [Tahrîm, 66/1] kavlinden sonra gelen: { قَدْ فَرَضَ اللَّهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمَانِكُمْ } “Allah, yeminlerinizi çözmeyi size farz kılmıştır” [Tahrîm, 66/2] kavlinde zikredilen, helali haram kılmada gereken yemin kefareti ona lazım gelmiştir. Ona hiçbir şey gerekmez diyenler -ki bunların arasında Şâfiî, Mâlik, İshâk, Ebû Sevr ve başkaları vardır- ise şöyle delil getirmişlerdir: Kadın münker ve asılsız bir söz söylemiştir; dolayısıyla sövme, iftira (kazif) ve benzeri diğer haram ve yalan sözlerde olduğu gibi bu da ona bir kefaret vacip kılmamıştır.

وَأَظْهَرُ أَقْوَالِهِمْ عِنْدَنَا: أَنَّ مَنْ يَرَى فِي تَحْرِيمِ الْحَلَالِ كَفَّارَةَ يَمِينٍ يَلْزَمُهَا عَلَى قَوْلِهِ كَفَّارَةُ يَمِينٍ، وَمَنْ يَرَى أَنَّهُ لَا شَيْءَ فِيهِ، فَلَا شَيْءَ عَلَيْهَا عَلَى قَوْلِهِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي تَحْرِيمِ الْحَلَالِ فِي الْحَجِّ، وَفِي هَذَا الْمَبْحَثِ، اهـ.

Onların görüşlerinden bize göre en açık olanı: Helali haram kılmada yemin kefareti gören kimseye göre onun kavlince kadına yemin kefareti gerekir; onda hiçbir şey olmadığını gören kimseye göre ise onun kavlince kadına hiçbir şey gerekmez. Hac bahsinde ve bu bahiste ilim ehlinin helali haram kılma konusundaki görüşlerini daha önce zikretmiştik.

وَاعْلَمْ أَنَّ الَّذِينَ قَالُوا: تَجِبُ عَلَيْهَا كَفَّارَةُ الظِّهَارِ، قَالُوا: لَا تَجِبْ عَلَيْهَا حَتَّى يُجَامِعَهَا وَهِيَ مُطَاوَعَةُ لَهُ، فَإِنْ طَلَّقَهَا أَوْ مَاتَ أَحَدُهُمَا قَبْلَ الْوَطْءِ، أَوْ أَكْرَهَهَا عَلَى الْوَطْءِ فَلَا كَفَّارَةَ عَلَيْهَا ; لِأَنَّهَا يَمِينٌ، فَلَا تَجِبُ كَفَّارَتُهَا قَبْلَ الْحِنْثِ، كَسَائِرِ الْأَيْمَانِ، وَعَلَيْهَا تَمْكِينُ زَوْجِهَا مِنْ وَطْئِهَا قَبْلَ التَّكْفِيرِ ; لِأَنَّهُ حَقٌّ لَهُ عَلَيْهَا، فَلَا يَسْقُطُ بِيَمِينِهَا، وَلِأَنَّهُ لَيْسَ بِظِهَارٍ، انْتَهَى مِنَ «الْمُغْنِي» ، وَهُوَ ظَاهِرٌ. وَلْنَكْتَفِ بِمَا ذَكَرْنَا مِنَ الْأَحْكَامِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، وَمَنْ أَرَادَ اسْتِقْصَاءَ ذَلِكَ فَهُوَ فِي كُتُبِ فَرَوْعِ الْمَذَاهِبِ.

Bil ki kadına zıhâr kefareti vacip olur diyenler şöyle demişlerdir: Kadın ona boyun eğmiş vaziyetteyken onunla cinsel ilişkide bulunmadıkça kefaret vacip olmaz; şayet cinsel ilişkiden önce onu boşarsa veya ikisinden biri ölürse yahut kadını cinsel ilişkiye zorlarsa ona kefaret gerekmez. Çünkü bu bir yemindir; dolayısıyla diğer yeminlerde olduğu gibi yemin bozulmadan önce kefareti vacip olmaz. Kefareti vermeden önce kocasının kendisiyle cinsel ilişkide bulunmasına imkân tanıması gerekir; çünkü bu, kocanın onun üzerindeki bir hakkıdır, dolayısıyla kadının yeminiyle düşmez ve çünkü bu bir zıhâr değildir. «el-Muğnî»den [nakil] bitti ve bu açıktır. Bu yüce ayetle ilgili olarak zikrettiğimiz bu hükümlerle yetinelim; bunu etraflıca incelemek isteyen kimse mezheplerin füru kitaplarına [baksın].

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ.

Allah Teâlâ'nın: { وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ } “O'nun eşleri de onların anneleridir.” kavli.

قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: أَيْ فِي الْحُرْمَةِ وَالِاحْتِرَامِ وَالتَّوْقِيرِ وَالْإِكْرَامِ وَالْإِعْظَامِ، وَلَكِنْ لَا يَجُوزُ الْخَلْوَةُ بِهِنَّ، وَلَا يَنْتَشِرُ التَّحْرِيمُ إِلَى بَنَاتِهِنَّ وَأَخَوَاتِهِنَّ بِالْإِجْمَاعِ، اهـ. مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ. وَمَا ذُكِرَ مِنْ أَنَّ الْمُرَادَ بِكَوْنِ أَزْوَاجِهِ ﷺ أُمَّهَاتِ الْمُؤْمِنِينَ هُوَ حُرْمَتُهُنَّ عَلَيْهِمْ، كَحُرْمَةِ الْأُمِّ، وَاحْتِرَامُهُمْ لَهُنَّ كَاحْتِرَامِ الْأُمِّ. . . إِلَخْ وَاضِحٌ لَا إِشْكَالَ فِيهِ. وَيَدُلُّ لَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعًا فَاسْأَلُوهُنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ [٣٣ \ ٥٣] ; لِأَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَسْأَلُ أُمَّهُ الْحَقِيقِيَّةَ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ أُمَّهَاتُهُمْ إِلَّا اللَّائِي وَلَدْنَهُمْ [٥٨ \ ٢] ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُنَّ ﵅، لَمْ يَلِدْنَ جَمِيعَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ هُنَّ أُمَّهَاتُهُمْ، وَيُفْهَمُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ، أَنَّهُ هُوَ ﷺ أَبٌ لَهُمْ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُمَا قَرَأَا: (وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ وَهُوَ أَبٌ لَهُمْ) ، وَهَذِهِ الْأُبُوَّةُ أُبُوَّةٌ دِينِيَّةٌ، وَهُوَ ﷺ أَرْأَفُ بِأُمَّتِهِ مِنَ الْوَالِدِ الشَّفِيقِ بِأَوْلَادِهِ، وَقَدْ قَالَ جَلَّ وَعَلَا فِي رَأْفَتِهِ وَرَحْمَتِهِ بِهِمْ: عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ [٩ \ ١٢٨] [٣٣ \ ٤٠] ، وَلَيْسَتِ الْأُبُوَّةُ أُبُوَّةَ نَسَبٍ ; كَمَا بَيَّنَهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ، وَيَدُلُّ لِذَلِكَ أَيْضًا حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ وَالنِّسَائِيِّ وَابْنِ مَاجَهْ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «إِنَّمَا أَنَا لَكُمْ بِمَنْزِلَةِ الْوَالِدِ أُعَلِّمُكُمْ، فَإِذَا أَتَى أَحَدُكُمُ الْغَائِطَ فَلَا يَسْتَقْبِلِ الْقِبْلَةَ وَلَا يَسْتَدْبِرْهَا وَلَا يَسْتَطِبْ بِيَمِينِهِ» ، وَكَانَ يَأْمُرُ بِثَلَاثَةِ أَحْجَارٍ وَيَنْهَى عَنِ الرَّوْثِ وَالرِّمَّةِ، فَقَوْلُهُ ﷺ فِي هَذَا الْحَدِيثِ: «إِنَّمَا أَنَا لَكُمْ بِمَنْزِلَةِ الْوَالِدِ» ، يُبَيِّنُ مَعْنَى أُبُوَّتِهِ الْمَذْكُورَةِ، كَمَا لَا يَخْفَى.

İbn Kesîr şöyle demiştir: «Yani haramlık, saygı, ta'zim, ikram ve yüceltme bakımındandır; ancak onlarla baş başa kalmak (halvet) caiz değildir ve icma ile bu haramlık onların kızlarına ve kız kardeşlerine sirayet etmez.» İlgili kısım burada sona erdi. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşlerinin müminlerin anneleri olmasından muradın, öz annenin haramlığı gibi onların da müminlere haram olması ve öz anneye duyulan saygı gibi onlara da saygı duyulması olduğu yönünde zikredilen husus... açık olup bunda hiçbir müşkillik yoktur. Buna Allah Teâlâ'nın: { وَإِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعًا فَاسْأَلُوهُنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ } “Onlardan bir şey istediğiniz zaman perde arkasından isteyin” [Ahzâb, 33/53] kavli de delalet etmektedir; çünkü insan gerçek annesinden perde arkasından bir şey istemez. Yine Allah Teâlâ'nın: { إِنْ أُمَّهَاتُهُمْ إِلَّا اللَّائِي وَلَدْنَهُمْ } “Onların anneleri, ancak kendilerini doğuran kadınlardır” [Mücâdele, 58/2] kavli de [buna delalet eder]; zira bilinmektedir ki onlar -radıyallâhu anhünne- kendilerine anne oldukları müminlerin hepsini doğurmamışlardır. Allah Teâlâ'nın: { وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ } “O'nun eşleri de onların anneleridir” kavlinden, kendisinin sallallâhu aleyhi ve sellem onlar için bir baba olduğu anlaşılır. Nitekim Übey b. Ka'b ve İbn Abbâs'tan bu ayeti: (وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ وَهُوَ أَبٌ لَهُمْ) «Eşleri onların anneleridir, o da onlar için bir babadır» şeklinde okudukları rivayet edilmiştir. Bu babalık dinî bir babalıktır; nitekim o sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetine, evlatlarına şefkat gösteren bir babadan daha merhametlidir. Nitekim O -celle ve alâ- kendisinin onlara olan şefkat ve merhameti hakkında şöyle buyurmuştur: { عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ } “Sıkıntıya uğramanız ona ağır gelir; size düşkündür, müminlere pek şefkatli, pek merhametlidir” [Tevbe, 9/128]. Bu babalık nesep babalığı değildir; nitekim Allah Teâlâ bunu: { مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ } “Muhammed, sizin adamlarınızdan hiçbirinin babası değildir” [Ahzâb, 33/40] kavliyle açıklamıştır. Buna ayrıca Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Mâce'de yer alan Ebû Hureyre hadisi de delalet eder: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ben sizin için ancak bir baba konumundayım, size öğretirim. Biriniz tuvalete gittiğinde kıbleyi öne de arkaya da almasın ve sağ eliyle istincâ yapmasın.» Üç taş kullanılmasını emreder, tezek ve kemikten ise nehyederdi. Dolayısıyla onun sallallâhu aleyhi ve sellem bu hadisteki: «Ben sizin için ancak bir baba konumundayım» sözü, gizli olmadığı üzere zikredilen babalığının anlamını açıklamaktadır.

مَسْأَلَةٌ.

Mesele.

اعْلَمْ أَنَّ أَهْلَ الْعِلْمِ اخْتَلَفُوا هَلْ يُقَالُ لِبَنَاتِ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ أَخَوَاتُ الْمُؤْمِنِينَ، أَوْ لَا؟ وَهَلْ يُقَالُ لِإِخْوَانِهِنَّ كَمُعَاوِيَةَ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أُمِّيَّةَ أَخْوَالُ الْمُؤْمِنِينَ، أَوْ لَا؟ وَهَلْ يُقَالُ لَهُنَّ: أُمَّهَاتُ الْمُؤْمِنَاتِ؟ قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ ﵀ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: وَلَا يَنْتَشِرُ التَّحْرِيمُ إِلَى بَنَاتِهِنَّ، وَأَخَوَاتِهِنَّ بِالْإِجْمَاعِ، وَإِنْ سَمَّى بَعْضُ الْعُلَمَاءِ بَنَاتَهُنَّ أَخَوَاتَ الْمُسْلِمِينَ، كَمَا هُوَ مَنْصُوصُ الشَّافِعِيِّ ﵁ فِي الْمُخْتَصَرِ، وَهُوَ مِنْ بَابِ إِطْلَاقِ الْعِبَارَةِ لَا إِثْبَاتِ الْحُكْمِ، وَهَلْ يُقَالُ لِمُعَاوِيَةَ وَأَمْثَالِهِ خَالُ الْمُؤْمِنِينَ؟ فِيهِ قَوْلَانِ لِلْعُلَمَاءِ ﵃. وَنَصَّ الشَّافِعِيُّ ﵁ عَلَى أَنَّهُ لَا يُقَالُ ذَلِكَ. وَهَلْ يُقَالُ لَهُنَّ: أُمَّهَاتُ الْمُؤْمِنَاتِ؟

Bil ki ilim ehli; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşlerinin kızlarına 'müminlerin kız kardeşleri' denir mi denmez mi, Muâviye ve Abdullah b. Ebî Ümeyye gibi erkek kardeşlerine 'müminlerin dayıları' denir mi denmez mi ve onlara 'mümin kadınların anneleri' denir mi hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Kesîr -rahimehullâh- bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: «Haramlık icma ile onların kızlarına ve kız kardeşlerine sirayet etmez; her ne kadar bazı âlimler onların kızlarını Şâfiî radıyallâhu anh'ın el-Muhtasar'daki nassında olduğu gibi 'Müslümanların kız kardeşleri' olarak isimlendirmiş olsalar da bu, hükmün sübutu için değil ifadenin ıtlakı (lafzen kullanımı) kabilindendir. Muâviye ve emsallerine 'müminlerin dayısı' denir mi? Bu konuda âlimlerin -radıyallâhu anhüm- iki görüşü vardır. Şâfiî radıyallâhu anh bunun söylenmeyeceğini açıkça belirtmiştir. Onlara 'mümin kadınların anneleri' denir mi?

فَيَدْخُلُ النِّسَاءُ فِي الْجَمْعِ الْمُذَكَّرِ السَّالِمِ تَغْلِيبًا، فِيهِ قَوْلَانِ: صَحَّ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّهَا قَالَتْ: لَا يُقَالُ ذَلِكَ، وَهَذَا أَصَحُّ الْوَجْهَيْنِ فِي مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ ﵁ انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِ ابْنِ كَثِيرٍ.

Böylece kadınlar tağlîb yoluyla cem-i müzekker sâlime (eril çoğula) dâhil olur mu? Bu konuda iki görüş vardır: Âişe radıyallâhu anhâ'dan 'Böyle denilmez' dediği sahih olarak rivayet edilmiştir; bu da Şâfiî radıyallâhu anh'ın mezhebindeki iki vecihten daha sahih olanıdır.» İbn Kesîr'in sözünden kastedilen kısım sona erdi.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ: الْأَظْهَرُ عِنْدِي فِي ذَلِكَ أَنَّهُ لَا يُطْلَقُ مِنْهُ إِلَّا مَا وَرَدَ النَّصُّ بِإِطْلَاقِهِ ; لِأَنَّ الْإِطْلَاقَ الْمُرَادَ بِهِ غَيْرُ الظَّاهِرِ الْمُتَبَادِرِ يَحْتَاجُ إِلَى دَلِيلٍ صَارِفٍ إِلَيْهِ، وَالْعَلَمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Müellif -Allah onu affetsin ve bağışlasın- dedi ki: Bu konuda bana göre en açık olanı; nassın mutlak olarak getirdiği ifadeler dışında hiçbir şeyin mutlak kılınmamasıdır; zira kendisinden ilk akla gelen zahirin dışındaki bir anlam murat edilen mutlak ifade, kendisini o anlama çeviren bir delile muhtaçtır. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ.

Allah Teâlâ'nın: { وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ } “Akraba olanlar da birbirlerine daha yakındırlar.” kavli.

قَدْ قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ وَكَلَامَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِهِ مِنَ الْأَحْكَامِ فِي آخِرِ «الْأَنْفَالِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ الْآيَةَ [٨ \ ٧٥] .

Bunun açıklamasını ve bununla ilgili hükümlere dair ilim ehlinin sözlerini «el-Enfâl»in sonunda, Allah Teâlâ'nın: { وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ } “Akraba olanlar da Allah'ın Kitabı'nda birbirlerine daha yakındırlar” [Enfâl, 8/75] ayeti üzerindeki açıklamada daha önce vermiştik.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثَاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا.

Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثَاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا } “Hani biz peygamberlerden ahitlerini almıştık; senden, Nûh'tan, İbrâhim'den, Mûsâ'dan ve Meryem oğlu Îsâ'dan da. Onlardan pek sağlam bir ahit almıştık.” kavli.

ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ أَخَذَ مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثَاقَهُمْ، ثُمَّ خَصَّ مِنْهُمْ بِذَلِكَ خَمْسَةً: هُمْ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ، وَهُمْ مُحَمَّدٌ ﷺ، وَنُوحٌ، وَإِبْرَاهِيمُ، وَمُوسَى، وَعِيسَى. وَلَمْ يُبَيِّنْ هُنَا الْمِيثَاقَ الَّذِي أَخَذَهُ عَلَيْهِمْ، وَلَكِنَّهُ جَلَّ وَعَلَا بَيَّنَ ذَلِكَ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; فَبَيَّنَ الْمِيثَاقَ الْمَأْخُوذَ عَلَى جَمِيعِ النَّبِيِّينَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ «آلِ عِمْرَانَ» : وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلَى ذَلِكُمْ إِصْرِي قَالُوا أَقْرَرْنَا قَالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ [٣ \ ٨١ \ ٨٢] . وَقَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ «مَرْيَمَ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قِصَّةِ الْخَضِرِ، وَقَدْ بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا الْمِيثَاقَ الَّذِي أَخَذَهُ عَلَى خُصُوصِ الْخَمْسَةِ الَّذِينَ هُمْ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ فِي سُورَةِ «الشُّورَى» ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحًا وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَمَا وَصَّيْنَا بِهِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ [٤٢ \ ١٣] .

O -celle ve alâ- bu yüce ayette peygamberlerden ahitlerini aldığını zikretmiş, sonra da onlardan beş kişiyi buna tahsis etmiştir ki onlar resullerin 'Ülü'l-azm' olanlarıdır; onlar da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem, Nûh, İbrâhim, Mûsâ ve Îsâ'dır. Burada onlardan aldığı ahdi açıklamamıştır; fakat O -celle ve alâ- bunu bu yerin dışında açıklamıştır: Bütün peygamberlerden alınan ahdi «Âl-i İmrân» sûresinde Allah Teâlâ'nın şu kavliyle açıklamıştır: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلَى ذَلِكُمْ إِصْرِي قَالُوا أَقْرَرْنَا قَالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ } “Hani Allah, peygamberlerden şöyle söz almıştı: 'Andolsun ki size kitap ve hikmet verdim; sonra yanınızda bulunanı doğrulayıcı bir elçi geldiğinde ona mutlaka inanacak ve mutlaka ona yardım edeceksiniz.' 'Bunu ikrar ettiniz mi ve bu ağır ahdimi üzerinize aldınız mı?' dedi. 'İkrar ettik' dediler. 'Öyleyse şahit olun, ben de sizinle beraber şahitlerdenim' dedi. Artık bundan sonra kim yüz çevirirse, işte onlar yoldan çıkmışların ta kendileridir” [Âl-i İmrân, 3/81-82]. Biz bu ayetle ilgili açıklamayı «Meryem» sûresinde Hızır kıssasını incelerken daha önce zikretmiştik. O -celle ve alâ- resullerin Ülü'l-azm olan o beş kişiye has kılınan ahdi ise «eş-Şûrâ» sûresinde Allah Teâlâ'nın şu kavlinde açıklamıştır: { شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحًا وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَمَا وَصَّيْنَا بِهِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ } “Dini dosdoğru tutun ve onda ayrılığa düşmeyin diye Nûh'a vasiyet ettiğini, sana vahyettiğimizi, İbrâhim'e, Mûsâ'ya ve Îsâ'ya vasiyet ettiğimizi sizin için de din kıldı” [Şûrâ, 42/13].

وَبِمَا ذَكَرْنَا تَعْلَمُ أَنَّ آيَةَ «آلِ عِمْرَانَ» ، وَآيَةَ «الشُّورَى» ، فِيهِمَا بَيَانٌ لِآيَةِ «الْأَحْزَابِ» هَذِهِ.

Zikrettiğimiz hususlardan anlarsın ki «Âl-i İmrân» ayeti ile «eş-Şûrâ» ayetinde bu «el-Ahzâb» ayetinin açıklaması bulunmaktadır.

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ مِنْ عَطْفِ الْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ، وَقَدْ تَكَلَّمْنَا عَلَيْهِ مِرَارًا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bu yüce ayetteki: { وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ } “...senden ve Nûh'tan...” kavli, hâssın (özelin) âmm (genel) üzerine atfedilmesi kabilindendir; bunun üzerinde defalarca konuşmuştuk. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا وَجُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا.

Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا وَجُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا } “Ey iman edenler! Allah'ın size olan nimetini hatırlayın; hani üzerinize ordular gelmişti de biz onların üzerine bir rüzgâr ve göremediğiniz ordular göndermiştik.” kavli.