أَمَرَ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا الْمُؤْمِنِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنْ يَذْكُرُوا نِعْمَتَهُ عَلَيْهِمْ حِينَ جَاءَتْهُمْ جُنُودٌ وَهُمْ جَيْشُ الْأَحْزَابِ، فَأَرْسَلَ جَلَّ وَعَلَا عَلَيْهِمْ رِيحًا وَجُنُودًا لَمْ يَرَهَا الْمُسْلِمُونَ، وَهَذِهِ الْجُنُودُ الَّتِي لَمْ يَرَوْهَا الَّتِي امْتَنَّ عَلَيْهِمْ بِهَا هُنَا فِي سُورَةِ «الْأَحْزَابِ» ، بَيَّنَ أَنَّهُ مَنَّ عَلَيْهِمْ بِهَا أَيْضًا فِي غَزْوَةِ حُنَيْنٍ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئًا وَضَاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَنْزَلَ جُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا الْآيَةَ [٩ \ ٢٥ - ٢٦] ، وَهَذِهِ الْجُنُودُ هِيَ الْمَلَائِكَةُ، وَقَدْ بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا ذَلِكَ فِي «الْأَنْفَالِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى غَزْوَةِ بَدْرٍ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلَائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْنَاقِ وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنَانٍ الْآيَةَ [٨ \ ١٢] ، وَهَذِهِ الْجُنُودُ الَّتِي لَمْ يَرَوْهَا الَّتِي هِيَ الْمَلَائِكَةُ، قَدْ بَيَّنَ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا فِي «بَرَاءَةَ» ، أَنَّهُ أَيَّدَ بِهَا نَبِيَّهُ ﷺ وَهُوَ فِي الْغَارِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثَانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا الْآيَةَ [٩ \ ٤٠] .
Allah -celle ve alâ- bu yüce ayette müminlere, ordular -ki onlar Ahzâb ordusudur- kendilerine geldiğinde üzerlerindeki nimetini hatırlamalarını emretmiştir. Bunun üzerine O -celle ve alâ- onların üzerine bir rüzgâr ve Müslümanların görmediği ordular göndermiştir. Müminlerin görmediği ve burada «el-Ahzâb» sûresinde Allah'ın onlara lütfettiğini belirttiği bu orduları, Huneyn Gazvesi'nde de kendilerine lütfettiğini açıklamıştır; bu da Allah Teâlâ'nın şu kavlindedir: { وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئًا وَضَاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَنْزَلَ جُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا } “Huneyn gününde de [Allah size yardım etmişti]. Hani çokluğunuz sizi böbürlendirmişti de size hiçbir fayda sağlamamıştı; yeryüzü bütün genişliğine rağmen size dar gelmişti, sonra da arkanıza dönüp kaçmıştınız. Sonra Allah, Resûlü'nün ve müminlerin üzerine sekinetini indirdi ve göremediğiniz ordular indirdi...” [Tevbe, 9/25-26]. Bu ordular meleklerdir. O -celle ve alâ- bunu «el-Enfâl» sûresinde Bedir Gazvesi'ni anlatırken Allah Teâlâ'nın şu kavlinde açıklamıştır: { إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلَائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْنَاقِ وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنَانٍ } “Hani Rabbin meleklere şöyle vahyediyordu: 'Şüphesiz ben sizinle beraberim, haydi iman edenlere sebat verin! Ben kâfirlerin kalplerine korku salacağım; artık vurun boyunların üstüne, vurun onların bütün parmaklarına!'” [Enfâl, 8/12]. Müminlerin göremediği meleklerden ibaret olan bu ordularla Allah -celle ve alâ- «Berâe» (Tevbe) sûresinde, mağarada bulunduğu sırada Peygamberi'ni (sallallâhu aleyhi ve sellem) teyit edip desteklediğini şu kavliyle açıklamıştır: { إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثَانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا } “Eğer siz ona yardım etmezseniz, kâfirler onu iki kişiden biri olarak [Mekke'den] çıkardıklarında Allah ona kesinlikle yardım etmişti. Hani ikisi mağaradaydılar; hani o, arkadaşına: 'Üzülme, Allah bizimle beraberdir' diyordu. Bunun üzerine Allah ona sekinetini indirdi ve onu göremediğiniz ordularla destekledi...” [Tevbe, 9/40].
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَمَّا رَأَى الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزَابَ قَالُوا هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَمَا زَادَهُمْ إِلَّا إِيمَانًا وَتَسْلِيمًا.
Allah Teâlâ'nın: { وَلَمَّا رَأَى الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزَابَ قَالُوا هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَمَا زَادَهُمْ إِلَّا إِيمَانًا وَتَسْلِيمًا } “Müminler düşman birliklerini gördüklerinde: 'İşte bu, Allah'ın ve Resûlü'nün bize vadettiğidir; Allah ve Resûlü doğru söylemiştir' dediler. Bu [durum] onların yalnızca imanını ve teslimiyetini artırdı.” kavli.
ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ لَمَّا رَأَوُا الْأَحْزَابَ يَعْنِي جُنُودَ الْكُفَّارِ الَّذِينَ جَاءُوهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْهُمْ، فِي غَزْوَةِ الْخَنْدَقِ، قَالُوا: هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ، وَلَمْ يُبَيِّنْ هُنَا الْآيَةَ الَّتِي وَعَدَهُمْ إِيَّاهُ فِيهَا، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ ذَلِكَ فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ [٢ \ ٢١٤] ، وَمِمَّنْ قَالَ إِنَّ آيَةَ «الْبَقَرَةِ» الْمَذْكُورَةَ مُبَيِّنَةٌ لِآيَةِ
O -celle ve alâ- bu yüce ayette müminlerin Hendek Gazvesi'nde kendilerine üstlerinden ve alt taraflarından gelen kâfir ordularını, yani ahzâbı gördüklerinde: “Bu, Allah'ın ve Resûlü'nün bize vadettiğidir; Allah ve Resûlü doğru söylemiştir” dediklerini zikretmiş, fakat bunu onlara vadettiği ayeti burada açıklamamıştır. Ancak bunu «el-Bakara» sûresinde Allah Teâlâ'nın şu kavlinde açıklamıştır: { أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ } “Yoksa siz, sizden önce gelip geçenlerin başına gelenler sizin başınıza gelmeden cennete gireceğinizi mi sandınız? Onlara öyle yoksulluk ve sıkıntı dokunmuş ve öyle sarsılmışlardı ki nihayet Peygamber ve beraberindeki müminler: 'Allah'ın yardımı ne zaman?' diyecek duruma geldiler. İyi bilin ki Allah'ın yardımı pek yakındır” [Bakara, 2/214]. Zikredilen «el-Bakara» ayetinin bu
«الْأَحْزَابِ» هَذِهِ، ابْنُ عَبَّاسٍ، وَقَتَادَةُ وَغَيْرُ وَاحِدٍ، وَهُوَ ظَاهِرٌ.
«el-Ahzâb» ayetini açıklayıcı olduğunu söyleyenler arasında İbn Abbâs, Katâde ve birden fazla âlim vardır; bu durum da gayet açıktır.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَمَا زَادَهُمْ إِلَّا إِيمَانًا، صَرِيحٌ فِي أَنَّ الْإِيمَانَ يَزِيدُ، وَقَدْ صَرَّحَ اللَّهُ بِذَلِكَ فِي آيَاتٍ مِنْ كِتَابِهِ، فَلَا وَجْهَ لِلِاخْتِلَافِ فِيهِ مَعَ تَصْرِيحِ اللَّهِ جَلَّ وَعَلَا بِهِ فِي كِتَابِهِ، فِي آيَاتٍ مُتَعَدِّدَةٍ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لِيَزْدَادُوا إِيمَانًا مَعَ إِيمَانِهِمْ [٤٨ \ ٤] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا [٨ \ ٢] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Bu yüce ayetteki: { وَمَا زَادَهُمْ إِلَّا إِيمَانًا } “...onların yalnızca imanını... artırdı” kavli, imanın artacağına dair açık ve kesindir. Allah bunu Kitabı'ndaki birçok ayette açıkça belirtmiştir; Allah -celle ve alâ- Kitabı'nda birden fazla ayette bunu açıkça bildirmişken bu hususta ihtilaf etmenin hiçbir tutar tarafı yoktur. Nitekim Allah Teâlâ: { لِيَزْدَادُوا إِيمَانًا مَعَ إِيمَانِهِمْ } “...imanlarına iman katsınlar diye...” [Fetih, 48/4] ve Allah Teâlâ: { فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا } “...İman edenlere gelince, [bu sûre] onların imanını artırmıştır...” [Tevbe, 9/124] buyurmuştur; diğer ayetler de böyledir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنَالُوا خَيْرًا وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ. ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ رَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنَالُوا خَيْرًا، وَأَنَّهُ كَفَى الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ، وَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ وَأَصْحَابُهُ. وَلَمْ يُبَيِّنْ هُنَا السَّبَبَ الَّذِي رَدَّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَفَى بِهِ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ، وَلَكِنَّهُ جَلَّ وَعَلَا بَيَّنَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا وَجُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا [٣٣ \ ٩] ، أَيْ: وَبِسَبَبِ تِلْكَ الرِّيحِ وَتِلْكَ الْجُنُودِ رَدَّهُمْ بِغَيْظِهِمْ وَكَفَاكُمُ الْقِتَالَ، كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ.
Allah Teâlâ'nın: { وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنَالُوا خَيْرًا وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ } “Allah kâfirleri, hiçbir hayra (zafere) ulaşamadan öfkeleriyle geri çevirdi. Savaşta Allah müminlere kâfi geldi.” kavli. O -celle ve alâ- bu yüce ayette kâfirleri öfkeleriyle ve hiçbir hayra eremeden geri çevirdiğini, müminlere -ki onlar Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ashabıdır- savaşta kâfi geldiğini zikretmiştir. Burada kâfirleri kendisiyle geri çevirdiği ve müminlere kendisiyle kâfi geldiği sebebi açıklamamış, fakat bunu -celle ve alâ- şu kavliyle açıklamıştır: { فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا وَجُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا } “...Biz onların üzerine bir rüzgâr ve göremediğiniz ordular göndermiştik” [Ahzâb, 33/9]. Yani: Açıkça görüldüğü üzere, işte o rüzgâr ve o ordular sebebiyle onları öfkeleriyle geri çevirmiş ve savaşta size kâfi gelmiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا نِسَاءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضَاعَفْ لَهَا الْعَذَابُ ضِعْفَيْنِ الْآيَةَ [٣٣ \ ٣٠] .
Allah Teâlâ'nın: { يَا نِسَاءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضَاعَفْ لَهَا الْعَذَابُ ضِعْفَيْنِ } “Ey Peygamber hanımları! Sizden kim apaçık bir çirkinlik (hayâsızlık) yaparsa, onun azabı iki katına katlanır...” [Ahzâb, 33/30] kavli.
قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَةَ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي آخِرِ سُورَةِ «النَّمْلِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [٢٧ \ ٩٠] ، وَفِي سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذًا لَأَذَقْنَاكَ ضِعْفَ الْحَيَاةِ وَضِعْفَ الْمَمَاتِ الْآيَةَ [١٧ \ ٧٥] .
Bunu açıklayan ayeti daha önce «en-Neml» sûresinin sonunda Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Kim de kötülükle gelirse, artık yüzükoyun ateşe atılırlar. 'Yaptıklarınızdan başkasıyla mı cezalandırılacaksınız?'” [Neml, 27/90] kavlini incelerken ve «Benî İsrâîl» sûresinde Allah Teâlâ'nın: { إِذًا لَأَذَقْنَاكَ ضِعْفَ الْحَيَاةِ وَضِعْفَ الْمَمَاتِ } “O takdirde sana hayatın da iki kat [azabını], ölümün de iki kat [azabını] tattırırdık...” [İsrâ, 17/75] kavlini incelerken zikretmiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَتَعْمَلْ صَالِحًا نُؤْتِهَا أَجْرَهَا مَرَّتَيْنِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَتَعْمَلْ صَالِحًا نُؤْتِهَا أَجْرَهَا مَرَّتَيْنِ } “Sizden her kim de Allah'a ve Resûlü'ne itaat eder ve salih amel işlerse, ona mükâfatını iki kat veririz...” kavli.
ذَكَرَ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ مَنْ قَنَتَ مِنْ نِسَاءِ نَبِيِّهِ ﷺ لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ، وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا أَنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَلَا يُؤْتِهَا أَجْرَهَا مَرَّتَيْنِ. وَالْقُنُوتُ: الطَّاعَةُ. وَمَا وَعَدَ اللَّهُ بِهِ جَلَّ وَعَلَا مَنْ أَطَاعَ مِنْهُنَّ بِإِيتَائِهَا أَجْرَهَا مَرَّتَيْنِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، جَاءَ الْوَعْدُ بِنَظِيرِهِ لِغَيْرِهِنَّ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، فَمِنْ ذَلِكَ وَعْدُهُ لِمَنْ آمَنَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ بِنَبِيِّهِ، ثُمَّ آمَنَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ بِإِيتَائِهِ أَجْرَهُ مَرَّتَيْنِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ وَإِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ قَالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ الْآيَةَ [٢٨ \ ٥١ - ٥٤] .
Allah -celle ve alâ- bu yüce ayette Peygamberi'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) hanımlarından kim Allah'a ve Resûlü'ne itaat eder ve salih bir amel işlerse, Allah'ın -celle ve alâ- ona mükâfatını iki defa (iki kat) vereceğini zikretmiştir. el-Kunut (الْقُنُوت), itaat demektir. Allah'ın -celle ve alâ- bu yüce ayette onlardan itaat edenlere vadettiği mükâfatın iki kat verilmesi hususunun benzeri, başka bir yerde onlar dışındakiler için de vadedilmiştir. Kitap ehlinden kendi peygamberine iman edip ardından Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) iman eden kimseye ecrinin iki kat verileceği vaadi bunlardandır; bu da Allah Teâlâ'nın şu kavlindedir: { وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ وَإِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ قَالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ } “Andolsun biz, düşünüp öğüt alsınlar diye sözü (vahyi) birbiri ardınca ulaştırdık. Ondan (Kur'an'dan) önce kendilerine kitap verdiklerimiz buna da inanırlar. Onlara okunduğu zaman: 'Ona inandık; şüphesiz o Rabbimizden gelen haktır. Doğrusu biz bundan önce de Müslüman idik' derler. İşte onlara mükâfatları iki defa verilecektir...” [Kasas, 28/51-54].
وَمِنْ ذَلِكَ وَعْدُهُ لِجَمِيعِ الْمُطِيعِينَ مِنْ أُمَّتِهِ ﷺ بِإِيتَائِهِمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ تَعَالَى، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ جَلَّ وَعَلَا: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ وَيَغْفِرْ لَكُمْ الْآيَةَ [٥٧ \ ٢٨] .
Onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) ümmetinden itaatkâr olan herkes için Allah Teâlâ'nın rahmetinden iki pay (iki kat mükâfat) verileceği vaadi de bunlardandır; bu da O'nun -celle ve alâ- şu kavlindedir: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ وَيَغْفِرْ لَكُمْ } “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve O'nun Resûlü'ne iman edin ki size rahmetinden iki pay versin, size kendisiyle yürüyeceğiniz bir nur bağışlasın ve sizi bağışlasın...” [Hadîd, 57/28].
وَاعْلَمْ: أَنَّ ظَاهِرَ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنْ سُورَةِ «الْحَدِيدِ» ، الَّذِي لَا يَنْبَغِي الْعُدُولُ عَنْهُ، أَنَّ الْخِطَابَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ الْآيَةَ [٥٧ \ ٢٨] ، عَامٌّ لِجَمِيعِ هَذِهِ الْأُمَّةِ كَمَا تَرَى. وَلَيْسَ فِي خُصُوصِ مُؤْمِنِي أَهْلِ الْكِتَابِ، كَمَا فِي آيَةِ «الْقَصَصِ» الْمَذْكُورَةِ آنِفًا، وَكَوْنُهُ عَامًّا هُوَ التَّحْقِيقُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ ; لِظَاهِرِ الْقُرْآنِ الْمُتَبَادَرِ الَّذِي لَمْ يَصْرِفُ عَنْهُ صَارِفٌ، فَمَا رَوَاهُ النَّسَائِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ مِنْ حَمْلِهِ آيَةَ «الْحَدِيدِ» هَذِهِ عَلَى خُصُوصِ أَهْلِ الْكِتَابِ، كَمَا فِي آيَةِ «الْقَصَصِ» خِلَافُ ظَاهِرِ الْقُرْآنِ، فَلَا يَصِحُّ الْحَمْلُ عَلَيْهِ إِلَّا بِدَلِيلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ، وَإِنْ وَافَقَ ابْنَ عَبَّاسٍ فِي ذَلِكَ الضَّحَّاكُ، وَعُتْبَةُ بْنُ أَبِي حَكِيمٍ وَغَيْرُهُمَا، وَاخْتَارَهُ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ.
Bil ki: «el-Hadîd» sûresindeki bu yüce ayetin kendisinden dönülmemesi gereken zahirine göre, Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ } “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve O'nun Resûlü'ne iman edin...” [Hadîd, 57/28] kavlindeki hitap, gördüğün üzere bu ümmetin tamamı için âmmdır (geneldir). Az önce zikredilen «el-Kasas» ayetinde olduğu gibi sadece Ehl-i Kitap müminlerine has değildir. Kendisini başka anlama çevirecek bir delil bulunmayan Kur'an'ın ilk akla gelen zahirinden dolayı, hitabın genel olması inşallah en tahkikli görüştür. Nesâî'nin İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) bu «el-Hadîd» ayetini, «el-Kasas» ayetinde olduğu gibi sadece Ehl-i Kitab'a hamlettiğine dair rivayeti Kur'an'ın zahirine muhaliftir; bu sebeple başvurulması zorunlu bir delil olmadıkça buna hamledilmesi sahih olmaz. Her ne kadar bu hususta Dahhâk, Utbe b. Ebî Hakîm ve başkaları İbn Abbâs'a katılmış ve İbn Cerîr et-Taberî de bunu tercih etmiş olsa bile durum böyledir.
وَالصَّوَابُ فِي ذَلِكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ هُوَ مَا ذَكَرْنَا، لِأَنَّ الْمَعْرُوفَ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ: أَنَّ ظَاهِرَ الْقُرْآنِ الْمُتَبَادَرَ مِنْهُ، لَا يَجُوزُ الْعُدُولُ عَنْهُ، إِلَّا لِدَلِيلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ.
Bu konudaki doğru olan görüş inşallah zikrettiğimiz görüştür. Zira ilim ehli nezdinde bilinen kural şudur: Kendisine başvurulması zorunlu bir delil bulunmadıkça Kur'an'ın ilk akla gelen zahirinden vazgeçmek caiz değildir.
وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: لَمَّا افْتَخَرَ أَهْلُ الْكِتَابِ بِأَنَّهُمْ يُؤْتُونَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ، أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى نَبِيِّهِ هَذِهِ الْآيَةَ فِي حَقِّ هَذِهِ الْأُمَّةِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ، أَيْ: ضِعْفَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ، وَزَادَهُمْ وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ وَيَغْفِرْ لَكُمْ [٥٧ \ ٢٨] ، فَفَضَّلَهُمْ بِالنُّورِ وَالْمَغْفِرَةِ، اهـ. نَقَلَهُ عَنْهُ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
İbn Kesîr şöyle demiştir: Saîd b. Cübeyr demiştir ki: Ehl-i Kitap kendilerine mükâfatlarının iki kat verileceğiyle övününce, Allah Teâlâ bu ümmet hakkında Peygamberi'ne şu ayeti indirdi: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ } “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve O'nun Resûlü'ne iman edin ki size rahmetinden iki pay (iki kat) versin” ve onlara ziyade kılarak: { وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ وَيَغْفِرْ لَكُمْ } “...ve size kendisiyle yürüyeceğiniz bir nur bağışlasın ve sizi bağışlasın” [Hadîd, 57/28] buyurdu ve onları nur ve mağfiret ile üstün kıldı. (Alıntı bitti). Bunu ondan İbn Cerîr ve İbn Kesîr nakletmiştir. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا.
Allah Teâlâ'nın: { إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا } “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri (günah ve çirkinliği) gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister.” kavli.
قَدْ قَدَّمْنَا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ أَنَّ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَيَانِ الَّتِي تَضَمَّنَهَا أَنْ يَقُولَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ فِي الْآيَةِ قَوْلًا، وَيَكُونُ فِي نَفْسِ الْآيَةِ قَرِينَةٌ تَدُلُّ عَلَى عَدَمِ صِحَّةِ ذَلِكَ الْقَوْلِ، وَذَكَرْنَا لِذَلِكَ أَمْثِلَةً مُتَعَدِّدَةً فِي التَّرْجَمَةِ، وَفِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ.
Bu mübarek kitabın mukaddimesinde, içerdiği beyan türlerinden birinin de şu olduğunu daha önce zikretmiştik: Bazı âlimler bir ayet hakkında bir görüş söylerler; fakat ayetin bizzat kendisinde o görüşün sahih olmadığına delalet eden bir karine bulunur. Mukaddimede ve bu mübarek kitabın birçok yerinde bunun için çok sayıda örnek zikretmiştik.
وَمِمَّا ذَكَرْنَا مِنْ أَمْثِلَةِ ذَلِكَ فِي التَّرْجَمَةِ قَوْلُنَا فِيهَا: وَمِنْ أَمْثِلَتِهِ قَوْلُ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ:
Mukaddimede bunun örneklerinden zikrettiğimiz hususlar arasında şu sözümüz de yer almaktaydı: Bunun örneklerinden biri de bazı ilim ehlinin şu sözüdür:
إِنَّ أَزْوَاجَهُ ﷺ لَا يَدْخُلْنَ فِي أَهْلِ بَيْتِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا، فَإِنَّ قَرِينَةَ السِّيَاقِ صَرِيحَةٌ فِي دُخُولِهِنَّ ; لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: قُلْ لِأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ [٣٣ \ ٢٨] ، ثُمَّ قَالَ فِي نَفْسِ خِطَابِهِ لَهُنَّ: إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ، ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ: وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلَى فِي بُيُوتِكُنَّ الْآيَةَ [٣٣ \ ٣٤] .
Allah Teâlâ'nın: { إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا } “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister” kavlinde onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) hanımları Ehl-i Beyt'e dâhil değildir. Oysa siyak karinesi onların dâhil olduğuna sarahaten delalet eder; çünkü Allah Teâlâ: { قُلْ لِأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ } “Hanımlarına de ki: Eğer siz... diliyorsanız” [Ahzâb, 33/28] buyurmuş, sonra bizzat onlara olan hitabının içinde: { إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ } “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri gidermek ister” buyurmuş, ardından da: { وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلَى فِي بُيُوتِكُنَّ } “Evlerinizde okunanları hatırlayın...” [Ahzâb, 33/34] buyurmuştur.
وَقَدْ أَجْمَعَ جُمْهُورُ عُلَمَاءِ الْأُصُولِ عَلَى أَنَّ صُورَةَ سَبَبِ النُّزُولِ قَطْعِيَّةُ الدُّخُولِ، فَلَا يَصِحُّ إِخْرَاجُهَا بِمُخَصَّصٍ، وَرُوِيَ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهَا ظَنِّيَّةُ الدُّخُولِ، وَإِلَيْهِ أَشَارَ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» بِقَوْلِهِ:
Usûl âlimlerinin cumhuru nüzul sebebinin suretinin [hükme] dâhil oluşunun kat'î olduğu, dolayısıyla tahsis edici bir delille çıkarılmasının sahih olmayacağı hususunda icmâ etmiştir. Mâlik'ten ise bunun dâhil oluşunun zannî olduğu rivayet edilmiştir; «Merâkı's-Suûd» müellifi şu sözüyle buna işaret etmiştir:
وَاجْزِمْ بِإِدْخَالِ ذَوَاتِ السَّبَبِ ... وَارْوِ عَنِ الْإِمَامِ ظَنًّا تُصِبِ
Sebebe konu olanların dâhil olduğunu kesin bil... İmam'dan ise zannî olduğunu rivayet et, isabet edersin.
فَالْحَقُّ أَنَّهُنَّ دَاخِلَاتٌ فِي الْآيَةِ، اهـ. مِنْ تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ.
Hak olan şudur ki onlar ayete dâhildirler. Bu mübarek kitabın mukaddimesinden [nakil] sona erdi.
وَالتَّحْقِيقُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ: أَنَّهُنَّ دَاخِلَاتٌ فِي الْآيَةِ، وَإِنْ كَانَتِ الْآيَةُ تَتَنَاوَلُ غَيْرَهُنَّ مِنْ أَهْلِ الْبَيْتِ.
İnşallah tahkik edilen görüş şudur: Ayet Ehl-i Beyt'ten onlar dışındakileri de kapsıyor olsa bile onlar kesinlikle ayete dâhildirler.
أَمَّا الدَّلِيلُ عَلَى دُخُولِهِنَّ فِي الْآيَةِ، فَهُوَ مَا ذَكَرْنَاهُ آنِفًا مِنْ أَنَّ سِيَاقَ الْآيَةِ صَرِيحٌ فِي أَنَّهَا نَازِلَةٌ فِيهِنَّ.
Onların ayete dâhil olduğuna dair delil ise, az önce zikrettiğimiz üzere ayetin siyakının onlar hakkında indiğini açıkça göstermesidir.
وَالتَّحْقِيقُ: أَنَّ صُورَةَ سَبَبِ النُّزُولِ قَطْعِيَّةُ الدُّخُولِ ; كَمَا هُوَ مُقَرَّرٌ فِي الْأُصُولِ.
Tahkik edilen şudur: Usûlde yerleştiği üzere, nüzul sebebinin suretinin dâhil oluşu kat'îdir.
وَنَظِيرُ ذَلِكَ مِنْ دُخُولِ الزَّوْجَاتِ فِي اسْمِ أَهْلِ الْبَيْتِ، قَوْلُهُ تَعَالَى فِي زَوْجَةِ إِبْرَاهِيمَ: قَالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ [١ \ ٧٣] .
Hanımların Ehl-i Beyt ismine dâhil oluşunun bir benzeri de, Allah Teâlâ'nın İbrâhim'in hanımı hakkındaki şu kavlidir: { قَالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ } “Dediler ki: 'Allah'ın emrine mi şaşıyorsun? Allah'ın rahmeti ve bereketleri üzerinizdedir, ey Ehl-i Beyt!'” [Hûd, 11/73].
وَأَمَّا الدَّلِيلُ عَلَى دُخُولِ غَيْرِهِنَّ فِي الْآيَةِ، فَهُوَ أَحَادِيثُ جَاءَتْ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ فِي عَلِيٍّ وَفَاطِمَةَ وَالْحَسَنِ وَالْحُسَيْنِ ﵃: «إِنَّهُمْ أَهْلُ الْبَيْتِ» ، وَدَعَا لَهُمُ اللَّهُ أَنْ يُذْهِبَ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَيُطَهِّرَهُمْ تَطْهِيرًا. وَقَدْ رَوَى ذَلِكَ جَمَاعَةٌ مِنَ الصَّحَابَةِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْهُمْ أُمُّ الْمُؤْمِنِينَ أُمُّ سَلَمَةَ ﵂ وَأَبُو سَعِيدٍ، وَأَنَسٌ، وَوَاثِلَةُ بْنُ الْأَسْقَعِ، وَأُمُّ الْمُؤْمِنِينَ عَائِشَةُ، وَغَيْرُهُمْ ﵃.
Onlar dışındakilerin ayete dâhil olduğunun delili ise, Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelen Ali, Fâtıma, Hasan ve Hüseyin (radıyallâhu anhüm) hakkında: «Onlar Ehl-i Beyt'tir» buyurduğu ve Allah'ın onlardan kiri gidermesi ve kendilerini tertemiz kılması için onlara dua ettiğini bildiren hadislerdir. Bunu Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) aralarında Müminlerin Annesi Ümmü Seleme (radıyallâhu anhâ), Ebû Saîd, Enes, Vâsile b. Eskâ, Müminlerin Annesi Âişe ve başkalarının da bulunduğu (radıyallâhu anhüm) bir grup sahabî rivayet etmiştir.
وَبِمَا ذَكَرْنَا مِنْ دَلَالَةِ الْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ تَعْلَمُ أَنَّ الصَّوَابَ شُمُولُ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ لِأَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ، وَلِعَلِيٍّ وَفَاطِمَةَ وَالْحَسَنِ وَالْحُسَيْنِ، ﵃ كُلِّهِمْ.
Kur'an ve Sünnet'in delaletinden zikrettiğimiz hususlardan anlarsın ki, doğru olan görüş bu yüce ayetin hem Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) hanımlarını hem de Ali, Fâtıma, Hasan ve Hüseyin'in -hepsinden Allah razı olsun- tamamını kapsamasıdır.
تَنْبِيهٌ.
Uyarı.
فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ، وَفِي قَوْلِهِ: وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا، ضَمِيرُ الذُّكُورِ، فَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ نِسَاءَ النَّبِيِّ ﷺ لَقِيلَ: لِيُذْهِبَ عَنْكُنَّ وَيُطَهِّرُكُنَّ.
Şayet: “O'nun: { لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ } kavlindeki ve: { وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا } kavlindeki zamir müzekker (eril) zamiridir. Eğer kastedilen Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) hanımları olsaydı: [لِيُذْهِبَ عَنْكُنَّ وَيُطَهِّرَكُنَّ] denilirdi” denilecek olursa,
فَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: هُوَ مَا ذَكَرْنَا مِنْ أَنَّ الْآيَةَ الْكَرِيمَةَ شَامِلَةٌ لَهُنَّ وَلِعَلِيٍّ وَالْحَسَنِ وَالْحُسَيْنِ وَفَاطِمَةَ، وَقَدْ أَجْمَعَ أَهْلُ اللِّسَانِ الْعَرَبِيِّ عَلَى تَغْلِيبِ الذُّكُورِ عَلَى الْإِنَاثِ فِي الْجُمُوعِ وَنَحْوِهَا، كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ فِي مَحَلِّهِ.
Bunun cevabı iki yöndendir: Birincisi: Zikrettiğimiz üzere bu yüce ayet onları, Ali'yi, Hasan'ı, Hüseyin'i ve Fâtıma'yı kapsamaktadır. Arap dili ehli, çoğullarda ve benzeri yerlerde müzekkerin müennese tağlîb edileceği (baskın kılınacağı) hususunda icmâ etmiştir; nitekim bu kendi yerinde malumdur.
الْوَجْهُ الثَّانِي: هُوَ أَنْ مِنْ أَسَالِيبِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ الَّتِي نَزَلَ بِهَا الْقُرْآنُ أَنَّ زَوْجَةَ الرَّجُلِ يُطْلَقُ عَلَيْهَا اسْمُ الْأَهْلِ، وَبِاعْتِبَارِ لَفْظِ الْأَهْلِ تُخَاطَبُ مُخَاطَبَةَ الْجَمْعِ الْمُذَكَّرِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي مُوسَى: فَقَالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا [٢٠ \ ١٠] ، وَقَوْلُهُ: سَآتِيكُمْ [٢٧ \ ٧] ، وَقَوْلُهُ: لَعَلِّي آتِيكُمْ [٢٠ \ ١٠] ، وَالْمُخَاطَبُ امْرَأَتُهُ ; كَمَا قَالَهُ غَيْرُ وَاحِدٍ، وَنَظِيرُهُ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
İkinci yön: Kur'an'ın kendisiyle indiği Arap dilinin üsluplarından biri de şudur ki, kişinin karısına “ehl” ismi verilir ve “ehl” lafzı dikkate alınarak ona cem-i müzekker (eril çoğul) şeklinde hitap edilir. Allah Teâlâ'nın Mûsâ hakkındaki: { فَقَالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا } “...Ailesine: 'Siz bekleyin' dedi” [Tâhâ, 20/10] kavli, O'nun: { سَآتِيكُمْ } “...Size getireceğim...” [Neml, 27/7] kavli ve O'nun: { لَعَلِّي آتِيكُمْ } “...Belki size getiririm...” [Tâhâ, 20/10] kavli bundandır. Birden fazla âlimin belirttiği üzere hitap edilen kişi onun hanımıdır. Bunun Arap kelamındaki benzeri şairin şu sözüdür:
فَإِنْ شِئْتِ حَرَّمَتُ النِّسَاءَ سِوَاكُمْ ... وَإِنْ شِئْتِ لَمْ أَطْعَمْ نُقَاخًا وَلَا بَرْدًا
Eğer dilerseniz sizin dışınızdaki kadınları [kendime] haram kılarım... Dilerseniz ne tatlı ve soğuk su tadarım ne de serinlik.
وَبِمَا ذَكَرْنَا تَعْلَمُ أَنَّ قَوْلَ مَنْ قَالَ: إِنَّ نِسَاءَ النَّبِيِّ ﷺ لَسْنَ دَاخِلَاتٍ فِي الْآيَةِ، يَرُدُّ عَلَيْهِ صَرِيحُ سِيَاقِ الْقُرْآنِ، وَأَنَّ مَنْ قَالَ: إِنَّ فَاطِمَةَ وَعَلِيًّا وَالْحَسَنَ وَالْحُسَيْنَ لَيْسُوا دَاخِلِينَ فِيهَا، تَرُدُّ عَلَيْهِ الْأَحَادِيثُ الْمُشَارُ إِلَيْهَا.
Zikrettiğimiz bu hususlardan anlarsın ki: “Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) hanımları ayete dâhil değildir” diyenin sözünü Kur'an'ın açık siyakı reddetmektedir. “Fâtıma, Ali, Hasan ve Hüseyin ona dâhil değildir” diyenin sözünü de işaret edilen hadisler reddetmektedir.
وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ أَهْلَ الْبَيْتِ فِي الْآيَةِ هُمْ مَنْ تَحْرُمُ عَلَيْهِمُ الصَّدَقَةُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى. وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ الْآيَةَ، يَعْنِي: أَنَّهُ يُذْهِبُ الرِّجْسَ عَنْهُمْ، وَيُطَهِّرُهُمْ بِمَا يَأْمُرُ بِهِ مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ، وَيَنْهَى عَنْهُ مِنْ مَعْصِيَتِهِ ; لِأَنَّ مَنْ أَطَاعَ اللَّهَ أَذْهَبَ عَنْهُ الرِّجْسَ، وَطَهَّرَهُ مِنَ الذُّنُوبِ تَطْهِيرًا.
Bazı ilim ehli: “Ayetteki Ehl-i Beyt, kendilerine sadaka verilmesi haram olan kimselerdir” demiştir; ilim Allah Teâlâ'nın katındadır. Bu yüce ayetteki Allah Teâlâ'nın: { إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِbَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ } “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri gidermek... ister” kavli; Allah'ın emrettiği taatler ve nehyettiği masiyetler vesilesiyle onlardan kiri gidereceği ve onları tertemiz kılacağı anlamına gelir. Çünkü kim Allah'a itaat ederse, Allah ondan kiri giderir ve onu günahlardan tertemiz arındırır.
وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي «الْكَشَّافِ» : ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُ إِنَّمَا نَهَاهُنَّ وَأَمَرَهُنَّ وَوَعَظَهُنَّ لِئَلَّا يُقَارِفَ أَهْلُ بَيْتِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ الْمَآثِمَ، وَلِيَتَصَوَّنُوا عَنْهَا بِالتَّقْوَى، وَاسْتَعَارَ لِلذُّنُوبِ الرِّجْسَ وَلِلتَّقْوَى الطُّهْرَ ; لِأَنَّ عِرْضَ الْمُقْتَرِفِ لِلْمُقَبَّحَاتِ يَتَلَوَّثُ بِهَا وَيَتَدَنَّسُ كَمَا يَتَلَوَّثُ بَدَنُهُ بِالْأَرْجَاسِ. وَأَمَّا الْحَسَنَاتُ فَالْعِرْضُ مِنْهَا نَقِيٌّ مَصُونٌ كَالثَّوْبِ الطَّاهِرِ، وَفِي هَذِهِ الِاسْتِعَارَةِ
Zemahşerî «el-Keşşâf»ta şöyle demiştir: Ardından Allah, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ehl-i Beyt'inin günahlara bulaşmaması ve takva ile günahlardan korunmaları için onları nehyettiğini, emrettiğini ve onlara vaaz ettiğini açıkladı. Günahlar için rics (kir), takva için ise tuhr (temizlik) istiaresini kullandı; çünkü çirkin işleri irtikâp eden kişinin ırzı ve haysiyeti, bedenin pisliklerle kirlenmesi gibi bunlarla lekelenir ve kirlenir. İyiliklere gelince, ırz bunlarla tertemiz elbise gibi lekesiz ve korunmuş kalır. Bu istiarede,
مَا يُنَفِّرُ أُولِي الْأَلْبَابِ عَمَّا كَرِهَهُ اللَّهُ لِعِبَادِهِ، وَنَهَاهُمْ عَنْهُ، وَيُرَغِّبُهُمْ فِيمَا يَرْضَاهُ لَهُمْ، وَأَمَرَهُمْ بِهِ. وَأَهْلُ الْبَيْتِ نُصِبَ عَلَى النِّدَاءِ أَوْ عَلَى الْمَدْحِ، وَفِي هَذَا دَلِيلٌ بَيِّنٌ عَلَى أَنَّ نِسَاءَ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ.
akıl sahiplerini Allah'ın kulları için kerih gördüğü ve onları kendisinden nehyettiği şeylerden nefret ettirici, onlar için razı olduğu ve onlara emrettiği şeylere ise teşvik edici manalar vardır. { أَهْلَ الْبَيْتِ } lafzı nida veya medih üzere mensub kılınmıştır. Bunda, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) hanımlarının onun Ehl-i Beyt'inden olduğuna dair apaçık bir delil vardır.
تَنْبِيهٌ.
Uyarı.
اعْلَمْ أَنَّهُ يَكْثُرُ فِي الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ، وَفِي اللُّغَةِ إِتْيَانُ اللَّامِ الْمَكْسُورَةِ مَنْصُوبًا بَعْدَهَا الْمُضَارِعُ بَعْدَ فِعْلِ الْإِرَادَةِ ; كَقَوْلِهِ هُنَا: إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ الْآيَةَ، وَقَوْلِهِ: يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ [٤ \ ٢٦] ، وَقَوْلِهِ: يُرِيدُونَ لِيُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ الْآيَةَ [٦١ \ ٨] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلَكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. وَكَقَوْلِ الشَّاعِرِ:
Bil ki Yüce Kur'an'da ve dilde, irade fiilinden sonra kendisinden sonraki muzari fiili nasb eden kesreli lâm harfinin gelmesi pek çoktur; buradaki: { إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ } “...Allah sizden ancak kiri gidermek ister...” kavli, O'nun: { يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ } “Allah size açıklamak ister...” [Nisâ, 4/26] kavli, O'nun: { يُرِيدُونَ لِيُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ } “Allah'ın nurunu söndürmek isterler...” [Saf, 61/8] kavli ve Allah Teâlâ'nın: { مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلَكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ } “Allah size bir güçlük çıkarmak istemez, fakat sizi tertemiz kılmak ister...” [Mâide, 5/6] kavli gibi diğer birçok ayet bunlardandır. Şairin şu sözünde olduğu gibi:
أُرِيدُ لِأَنْسَى ذِكْرَهَا فَكَأَنَّمَا ... تُمَثَّلُ لِي لَيْلَى بِكُلِّ سَبِيلِ
Onun anısını unutmak istiyorum ama sanki... Leylâ her yolda karşıma dikiliyor.
وَلِلْعُلَمَاءِ فِي اللَّامِ الْمَذْكُورَةِ أَقْوَالٌ، مِنْهَا: أَنَّهَا مَصْدَرِيَّةٌ بِمَعْنَى أَنْ، وَهُوَ قَوْلٌ غَرِيبٌ. وَمِنْهَا: أَنَّهَا لَامُ كَيْ، وَمَفْعُولُ الْإِرَادَةِ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يَأْمُرَكُمْ وَيَنْهَاكُمْ، لِأَجْلِ أَنْ يُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ، وَالرِّجْسُ كُلُّ مُسْتَقْذِرٍ تَعَافُهُ النُّفُوسُ، وَمِنْ أَقْذَرِ الْمُسْتَقْذَرَاتِ مَعْصِيَةُ اللَّهِ تَعَالَى.
Zikredilen bu lâm hakkında âlimlerin çeşitli görüşleri vardır. Bunlardan biri: { أَنْ } manasında mastar lâmı olduğudur ki bu garip bir görüştür. Bir diğeri ise: Sebep bildiren lâm (lâm-ı key) olduğu ve irade fiilinin mef'ûlünün mahzuf olduğudur; takdiri şöyledir: “Allah sizden kiri gidermek için size emretmeyi ve nehyetmeyi diler.” Rics (الرِّجْسُ), nefislerin tiksindiği her iğrenç şeydir; iğrenç şeylerin en iğrenci ise Allah Teâlâ'ya isyandır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ } “Allah'ın açığa vuracağı şeyi içinde gizliyordun...” kavli.
قَدْ قَدَّمْنَا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ أَنَّ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَيَانِ الَّتِي تَضَمَّنَهَا بَيَانُ الْإِجْمَالِ الْوَاقِعِ بِسَبَبِ الْإِبْهَامِ فِي صِلَةِ مَوْصُولٍ، وَذَكَرْنَا أَنَّ مِنْ أَمْثِلَةِ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ [٣٣ \ ٣٧] ، لِأَنَّ جُمْلَةَ: اللَّهُ مُبْدِيهِ صِلَةُ الْمَوْصُولِ الَّذِي هُوَ مَا. وَقَدْ قُلْنَا فِي التَّرْجَمَةِ الْمَذْكُورَةِ: فَإِنَّهُ هُنَا أَبْهَمَ هَذَا الَّذِي أَخْفَاهُ ﷺ فِي نَفْسِهِ وَأَبْدَاهُ اللَّهُ، وَلَكِنَّهُ أَشَارَ إِلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ زَوَاجُهُ ﷺ زَيْنَبَ بِنْتَ جَحْشٍ ﵂ حَيْثُ أَوْحَى إِلَيْهِ ذَلِكَ، وَهِيَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ تَحْتَ زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ ; لِأَنَّ زَوَاجَهُ إِيَّاهَا هُوَ الَّذِي أَبْدَاهُ اللَّهُ بِقَوْلِهِ: فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا [٣٣ \ ٣٧] ، وَهَذَا هُوَ التَّحْقِيقُ فِي مَعْنَى الْآيَةِ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ، وَهُوَ اللَّائِقُ بِجَنَابِهِ ﷺ.
Bu mübarek kitabın mukaddimesinde, içerdiği beyan türlerinden birinin de sıla cümlesindeki kapalılıktan kaynaklanan icmâlin açıklanması olduğunu daha önce zikretmiş ve Allah Teâlâ'nın: { وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ } “Allah'ın açığa vuracağı şeyi içinde gizliyordun...” [Ahzâb, 33/37] kavlini buna örnek vermiştik; zira: { اللَّهُ مُبْدِيهِ } cümlesi, ismi mevsûl olan { مَا } lafzının sılasıdır. Zikredilen mukaddimede şöyle demiştik: Burada Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) içinde gizlediği ve Allah'ın açığa vurduğu şeyi kapalı bırakmış, fakat bundan maksadın onun Zeyneb bint Cahş (radıyallâhu anhâ) ile evlenmesi olduğuna işaret etmiştir; zira o sırada Zeyneb, Zeyd b. Hârise'nin nikâhı altındayken bunu ona vahyetmişti. Çünkü Allah'ın: { فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا } “Zeyd onunla ilişiğini kesince, biz onu sana nikâhladık” [Ahzâb, 33/37] kavliyle açığa vurduğu şey, onunla evlenmesidir. Kur'an'ın delalet ettiği ve onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) yüce makamına layık olan ayetin manasındaki tahkikli görüş budur.
وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ مَا يَقُولُهُ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ مِنْ أَنَّ مَا أَخْفَاهُ فِي نَفْسِهِ ﷺ وَأَبْدَاهُ اللَّهُ وُقُوعُ
Bununla anlarsın ki birçok müfessirin; Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) içinde gizlediği ve Allah'ın açığa vurduğu şeyin, Zeyneb Zeyd'in nikâhı altındayken
زَيْنَبَ فِي قَلْبِهِ وَمَحَبَّتُهُ لَهَا، وَهِيَ تَحْتَ زَيْدٍ، وَأَنَّهَا سَمِعَتْهُ قَالَ: «سُبْحَانَ مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ» إِلَى آخِرِ الْقِصَّةِ، كُلُّهُ لَا صِحَّةَ لَهُ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ اللَّهَ لَمْ يُبِدِ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا، مَعَ أَنَّهُ صَرَّحَ بِأَنَّهُ مُبْدِي مَا أَخْفَاهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِنَا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ.
onun kalbine düşmesi, ona sevgi duyması ve Zeyneb'in onun: «Kalpleri evirip çeviren Allah'ı tenzih ederim» dediğini işitmesi şeklinde anlattıkları kıssanın tamamının hiçbir sıhhati yoktur. Bunun delili ise, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) gizlediği şeyi açığa vuracağını açıkça belirtmiş olmasına rağmen Allah'ın bundan hiçbir şeyi açığa vurmamış olmasıdır. Bu mübarek kitabın mukaddimesindeki sözümüzden kastedilen yer burada sona erdi.
وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ ﵀ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ، فَذَهَبَ قَتَادَةُ وَابْنُ زَيْدٍ وَجَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ مِنْهُمُ الطَّبَرَيُّ وَغَيْرُهُ إِلَى أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ وَقَعَ مِنْهُ اسْتِحْسَانٌ لِزَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ وَهِيَ فِي عِصْمَةِ زَيْدٍ، وَكَانَ حَرِيصًا عَلَى أَنْ يُطَلِّقَهَا زَيْدٌ فَيَتَزَوَّجَهَا هُوَ، إِلَى أَنْ قَالَ: وَهَذَا الَّذِي كَانَ يُخْفِي فِي نَفْسِهِ، وَلَكِنَّهُ لَزِمَ مَا يَجِبُ مِنَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ، يَعْنِي قَوْلَهُ: أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ [٣٣ \ ٣٧] ، اهـ. وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ غَيْرُ صَحِيحٍ، وَأَنَّهُ غَيْرُ لَائِقٍ بِهِ ﷺ.
Kurtubî (rahimehullâh) bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: İnsanlar bu ayetin tevilinde ihtilaf etmişlerdir. Katâde, İbn Zeyd ve aralarında Taberî'nin de bulunduğu bir grup müfessir; Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Zeyneb bint Cahş Zeyd'in nikâhı altındayken onu beğendiği, Zeyd'in onu boşayıp kendisinin onunla evlenmesine meyilli olduğu görüşüne gitmiş ve devamla şöyle demiştir: İçinde gizlediği şey buydu; fakat emr-i bi'l-ma'rûf gereği yapması gerekeni yerine getirdi; yani: { أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ } “Eşini nikâhında tut” [Ahzâb, 33/37] sözünü söyledi. (Kurtubî'nin sözü bitti). Şüphe yok ki bu söz sahih değildir ve onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) şanına layık bir söz değildir.
وَنَقَلَ الْقُرْطُبِيُّ نَحْوَهُ عَنْ مُقَاتِلٍ، وَابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا، وَذَكَرَ الْقُرْطُبِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ أَنَّ اللَّهَ أَوْحَى إِلَى نَبِيِّهِ ﷺ أَنَّ زَيْدًا سَيُطَلِّقُ زَيْنَبَ، وَأَنَّ اللَّهَ يُزَوِّجُهَا رَسُولَهُ ﷺ، وَبَعْدَ أَنْ عَلِمَ هَذَا بِالْوَحْيِ. قَالَ لِزَيْدٍ: «أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ» . وَأَنَّ الَّذِي أَخْفَاهُ فِي نَفْسِهِ، هُوَ أَنَّ اللَّهَ سَيُزَوِّجُهُ زَيْنَبَ ﵂، ثُمَّ قَالَ الْقُرْطُبِيُّ بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ هَذَا الْقَوْلَ: قَالَ عُلَمَاؤُنَا رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ: وَهَذَا الْقَوْلُ أَحْسَنُ مَا قِيلَ فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ. وَهُوَ الَّذِي عَلَيْهِ أَهْلُ التَّحْقِيقِ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ، وَالْعُلَمَاءِ الرَّاسِخِينَ، كَالزُّهْرِيِّ، وَالْقَاضِي بَكْرِ بْنِ الْعَلَاءِ الْقُشَيْرِيِّ، وَالْقَاضِي أَبِي بَكْرِ بْنِ الْعَرَبِيِّ وَغَيْرِهِمْ، إِلَى أَنْ قَالَ: فَأَمَّا مَا رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ هَوَى زَيْنَبَ امْرَأَةِ زَيْدٍ، وَرُبَّمَا أَطْلَقَ بَعْضُ الْمُجَّانِ لَفْظَ عِشْقٍ، فَهَذَا إِنَّمَا يَصْدُرُ عَنْ جَاهِلٍ بِعِصْمَةِ النَّبِيِّ ﷺ عَنْ مِثْلِ هَذَا أَوْ مُسْتَخِفٍّ بِحُرْمَتِهِ.
Kurtubî bunun benzerini Mukâtil ve İbn Abbâs'tan da nakletmiştir. Yine Kurtubî, Ali b. Hüseyin'den şunu aktarmıştır: Allah, Peygamberi'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) Zeyd'in Zeyneb'i boşayacağını ve Allah'ın onu Resûlü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) nikâhlayacağını vahyetmişti. Vahiyle bunu bildikten sonra Zeyd'e: «Eşini nikâhında tut» dedi. İçinde gizlediği şey ise, Allah'ın Zeyneb'i (radıyallâhu anhâ) kendisiyle evlendireceği idi. Kurtubî bu görüşü zikrettikten sonra şöyle demiştir: Âlimlerimiz -Allah onlara rahmet etsin- dediler ki: Bu görüş, bu ayetin tevilinde söylenmiş en güzel sözdür. Zührî, Kādî Bekr b. el-Alâ el-Kuşeyrî, Kādî Ebû Bekr b. el-Arabî ve diğerleri gibi müfessirlerden ve ilimde rasih olan âlimlerden tahkik ehlinin benimsediği görüş de budur. Devamla şöyle demiştir: Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Zeyd'in hanımı Zeyneb'e heves ettiği, hatta bazı haddini bilmezlerin aşk lafzını kullandığı rivayetlere gelince; bu tür sözler ancak Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu gibi şeylerden olan ismetini bilmeyen bir cahilden veya onun hürmetini hafife alan bir kimseden sâdır olur.
قَالَ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ فِي نَوَادِرِ الْأُصُولِ وَأَسْنَدَ إِلَى عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ قَوْلَهُ: فَعَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ جَاءَ بِهَذَا مِنْ خِزَانَةِ الْعِلْمِ جَوْهَرًا مِنَ الْجَوَاهِرِ وَدُرًّا مِنَ الدُّرَرِ أَنَّهُ إِنَّمَا عَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ فِي أَنَّهُ قَدْ أَعْلَمَهُ أَنَّ سَتَكُونَ هَذِهِ مِنْ أَزْوَاجِهِ، فَكَيْفَ قَالَ بَعْدَ ذَلِكَ لِزَيْدٍ: «أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ» ، وَأَخَذَتْكَ خَشْيَةُ النَّاسِ أَنْ يَقُولُوا: تَزَوَّجَ امْرَأَةَ ابْنِهِ، وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ، انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.
Hakîm et-Tirmizî «Nevâdirü'l-Usûl» adlı eserinde Ali b. Hüseyin'e dayandırarak onun şu sözünü zikretmiştir: Ali b. Hüseyin ilim hazinesinden bir mücevher, incilerden bir inci olarak şunu getirmiştir: Allah'ın onu kınaması sadece, bu kadının onun hanımlarından olacağını ona bildirmiş olmasına rağmen bundan sonra Zeyd'e nasıl: «Eşini nikâhında tut» dediği ve insanların: «Oğlunun hanımıyla evlendi» demelerinden korkuya kapılması sebebiyledir; hâlbuki korkmana en layık olan Allah'tır. (Ondan maksat olan kısım bitti).
وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ ﵀ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: ذَكَرَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ جَرِيرٍ هَاهُنَا آثَارًا عَنْ بَعْضِ السَّلَفِ ﵃، أَحْبَبْنَا أَنْ نَضْرِبَ عَنْهَا صَفْحًا لِعَدَمِ صِحَّتِهَا، فَلَا نُورِدُهَا
İbn Kesîr (rahimehullâh) bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: İbn Ebî Hâtim ve İbn Cerîr burada Selef'ten bazılarından (radıyallâhu anhüm) birtakım rivayetler zikretmişlerdir; biz bunların sahih olmaması sebebiyle yüz çevirmeyi ve nakletmemeyi tercih ettik...
إِلَى آخِرِ كَلَامِهِ، وَفِيهِ كَلَامُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ الَّذِي ذَكَرْنَا آنِفًا.
...sözünün sonuna kadar; bu sözün içinde az önce zikrettiğimiz Ali b. Hüseyin'in kelamı da bulunmaktadır.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ: التَّحْقِيقُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، هُوَ مَا ذَكَرْنَا أَنَّ الْقُرْآنَ دَلَّ عَلَيْهِ، وَهُوَ أَنَّ اللَّهَ أَعْلَمَ نَبِيَّهُ ﷺ بِأَنَّ زَيْدًا يُطَلِّقُ زَيْنَبَ، وَأَنَّهُ يُزَوِّجُهَا إِيَّاهُ ﷺ، وَهِيَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ تَحْتَ زَيْدٍ، فَلَمَّا شَكَاهَا زَيْدٌ إِلَيْهِ ﷺ قَالَ لَهُ: «أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ» ، فَعَاتَبَهُ اللَّهُ عَلَى قَوْلِهِ: «أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ» بَعْدَ عِلْمِهِ أَنَّهَا سَتَصِيرُ زَوْجَتَهُ هُوَ ﷺ، وَخَشِيَ مَقَالَةَ النَّاسِ أَنْ يَقُولُوا: لَوْ أَظْهَرَ مَا عَلِمَ مِنْ تَزْوِيجِهِ إِيَّاهَا أَنَّهُ يُرِيدُ تَزْوِيجَ زَوْجَةِ ابْنِهِ فِي الْوَقْتِ الَّذِي هِيَ فِيهِ فِي عِصْمَةِ زَيْدٍ.
Bu satırları kaydeden -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bu meselede inşallah tahkikli olan görüş, zikrettiğimiz üzere Kur'an'ın delalet ettiği husustur. O da şudur: Allah, Peygamberi'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) Zeyd'in Zeyneb'i boşayacağını ve henüz o sırada Zeyd'in nikâhı altındayken onu kendisine (sallallâhu aleyhi ve sellem) nikâhlayacağını bildirmişti. Zeyd ondan Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) şikâyette bulununca, ona: «Eşini nikâhında tut ve Allah'tan kork» dedi. Allah da o kadının bizzat kendisinin (sallallâhu aleyhi ve sellem) eşi olacağını bildikten sonra: «Eşini nikâhında tut» demesi sebebiyle onu kınadı. Peygamber, onunla evleneceğine dair bildiği şeyi açığa vurursa, henüz kadının Zeyd'in nikâhı altında bulunduğu bir sırada insanların: “Oğlunun karısıyla evlenmek istiyor” şeklindeki dedikodularından çekinmişti.
وَالدَّلِيلُ عَلَى هَذَا أَمْرَانِ:
Buna dair delil iki husustur:
الْأَوَّلُ: هُوَ مَا قَدَّمْنَا مِنْ أَنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَلَا قَالَ: وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ، وَهَذَا الَّذِي أَبْدَاهُ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا هُوَ زَوَاجُهُ إِيَّاهَا فِي قَوْلِهِ: فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا، وَلَمْ يُبْدِ جَلَّ وَعَلَا شَيْئًا مِمَّا زَعَمُوهُ أَنَّهُ أَحَبَّهَا، وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ هُوَ الْمُرَادُ لَأَبْدَاهُ اللَّهُ تَعَالَى كَمَا تَرَى.
Birincisi: Daha önce zikrettiğimiz üzere Allah Teâlâ'nın: { وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ } “Allah'ın açığa vuracağı şeyi içinde gizliyordun” buyurmuş olmasıdır. Allah Teâlâ'nın açığa vurduğu bu husus ise O'nun: { فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا } “Zeyd o kadından ilişiğini kesince biz onu sana nikâhladık” kavlindeki onunla evlenmesidir. Allah Teâlâ onların iddia ettiği gibi ona âşık olduğuna dair hiçbir şeyi açığa vurmamıştır. Şayet kastedilen bu olsaydı, gördüğün gibi Allah Teâlâ onu mutlaka açığa vururdu.
الْأَمْرُ الثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَلَا صَرَّحَ بِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي زَوَّجَهُ إِيَّاهَا، وَأَنَّ الْحِكْمَةَ الْإِلَاهِيَّةَ فِي ذَلِكَ التَّزْوِيجِ هِيَ قِطَعُ تَحْرِيمِ أَزْوَاجِ الْأَدْعِيَاءِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ الْآيَةَ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ، تَعْلِيلٌ صَرِيحٌ لِتَزْوِيجِهِ إِيَّاهَا لِمَا ذَكَرْنَا، وَكَوْنُ اللَّهِ هُوَ الَّذِي زَوَّجَهُ إِيَّاهَا لِهَذِهِ الْحِكْمَةِ الْعَظِيمَةِ صَرِيحٌ فِي أَنَّ سَبَبَ زَوَاجِهِ إِيَّاهَا لَيْسَ هُوَ مَحَبَّتَهُ لَهَا الَّتِي كَانَتْ سَبَبًا فِي طَلَاقِ زِيدٍ لَهَا كَمَا زَعَمُوا، وَيُوَضِّحُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا الْآيَةَ ; لِأَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ زَيْدًا قَضَى وَطَرَهُ مِنْهَا، وَلَمْ تَبْقَ لَهُ بِهَا حَاجَةٌ، فَطَلَّقَهَا بِاخْتِيَارِهِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
İkinci husus: Allah Teâlâ'nın onu Peygamber'e bizzat kendisinin nikâhladığını ve bu evlilikteki ilahî hikmetin evlatlıkların eşleri [ile evlenme] yasağını kaldırmak olduğunu şu kavliyle açıkça belirtmiş olmasıdır: { فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ } “Zeyd o kadından ilişiğini kesince, müminlere evlatlıklarının eşleri hususunda bir darlık olmasın diye onu sana nikâhladık...” Allah Teâlâ'nın: { لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ } “Müminlere bir darlık olmasın diye” buyruğu, zikrettiğimiz sebepten ötürü kadının onunla nikâhlanmasının açık bir gerekçesidir (ta'lilidir). Allah'ın bu yüce hikmetten ötürü onu kendisiyle evlendirmiş olması gerçeği, onların iddia ettiği gibi evliliğin sebebinin Peygamber'in ona olan sevgisi ve bu sevginin Zeyd'in boşamasına yol açması olmadığını açıkça göstermektedir. Bunu Allah Teâlâ'nın şu kavli de açıklamaktadır: { فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا } “Zeyd o kadından ilişiğini kesince...”; zira bu ifade Zeyd'in onunla olan ihtiyacını/arzusunu tamamladığını, artık kadına bir ihtiyacı kalmadığını ve onu kendi isteğiyle boşadığını gösterir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا.
Allah Teâlâ'nın şu kavli: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا } “Ey iman edenler! Allah'ı çokça zikredin.”
مَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنَ الْأَمْرِ بِالْإِكْثَارِ مِنَ الذِّكْرِ، جَاءَ مَعْنَاهُ فِي آيَاتٍ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِكُمْ [٤ \ ١٠٣] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ [٣ \ ١٩١] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا وَالذَّاكِرَاتِ الْآيَةَ [٣٣ \ ٣٥] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Bu kerim ayetin zikri çoğaltmaya dair emrettiği hususun anlamı başka ayetlerde de gelmiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِكُمْ } “Ayaktayken, otururken ve yanlarınız üzere yatarken Allah'ı zikredin” [Nisâ, 4/103], { الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ } “Onlar ayaktayken, otururken ve yanları üzere yatarken Allah'ı zikrederler” [Âl-i İmrân, 3/191] ve { وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا وَالذَّاكِرَاتِ } “Allah'ı çokça zikreden erkekler ve zikreden kadınlar...” [Ahzâb, 33/35] ayeti ve bunlardan başka diğer ayetler gibi.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيرًا. لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا الْمُرَادَ بِالْفَضْلِ الْكَبِيرِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَهُ فِي سُورَةِ «الشُّورَى» فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فِي رَوْضَاتِ الْجَنَّاتِ لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذَلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ [٤٢ \ ٢٢] .
Allah Teâlâ'nın şu kavli: { وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيرًا } “Müminlere, kendileri için Allah'tan büyük bir lütuf olduğunu müjdele.” Bu kerim ayette büyük lütuftan ne kastedildiği burada açıklanmamış, fakat Şûrâ Suresi'nde Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda açıklanmıştır: { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فِي رَوْضَاتِ الْجَنَّاتِ لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذَلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ } “İman edip salih amel işleyenler ise cennet bahçelerindedirler. Rableri katında diledikleri her şey onlarındır. İşte büyük lütuf budur” [Şûrâ, 42/22].
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعًا فَاسْأَلُوهُنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ ذَلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ.
Allah Teâlâ'nın şu kavli: { وَإِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعًا فَاسْأَلُوهُنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ ذَلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ } “Onlardan bir şey istediğiniz zaman perde arkasından isteyin. Bu, hem sizin kalpleriniz hem de onların kalpleri için daha temizdir.”
قَدْ قَدَّمْنَا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ أَنَّ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَيَانِ الَّتِي تَضَمَّنَهَا أَنْ يَقُولَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ فِي الْآيَةِ قَوْلًا، وَتَكُونُ فِي نَفْسِ الْآيَةِ قَرِينَةٌ تَدُلُّ عَلَى عَدَمِ صِحَّةِ ذَلِكَ الْقَوْلِ، وَذَكَرْنَا لَهُ أَمْثِلَةً فِي التَّرْجَمَةِ، وَأَمْثِلَةً كَثِيرَةً فِي الْكِتَابِ لَمْ تُذْكَرْ فِي التَّرْجَمَةِ، وَمِنْ أَمْثِلَتِهِ الَّتِي ذَكَرْنَا فِي التَّرْجَمَةِ هَذِهِ الْآيَةَ الْكَرِيمَةَ، فَقَدْ قُلْنَا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ، وَمِنْ أَمْثِلَتِهِ قَوْلُ كَثِيرٍ مِنَ النَّاسِ إِنَّ آيَةَ «الْحِجَابِ» أَعْنِي قَوْلَهُ تَعَالَى: وَإِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعًا فَاسْأَلُوهُنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ خَاصَّةٌ بِأَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ، فَإِنَّ تَعْلِيلَهُ تَعَالَى لِهَذَا الْحُكْمِ الَّذِي هُوَ إِيجَابُ الْحِجَابِ بِكَوْنِهِ أَطْهَرَ لِقُلُوبِ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ مِنَ الرِّيبَةِ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ذَلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ قَرِينَةٌ وَاضِحَةٌ عَلَى إِرَادَةِ تَعْمِيمِ الْحُكْمِ، إِذْ لَمْ يَقُلْ أَحَدٌ مِنْ جَمِيعِ الْمُسْلِمِينَ إِنَّ غَيْرَ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ لَا حَاجَةَ إِلَى أَطْهَرِيَّةِ قُلُوبِهِنَّ وَقُلُوبِ الرِّجَالِ مِنَ الرِّيبَةِ مِنْهُنَّ، وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ أَنَّ الْعِلَّةَ قَدْ تُعَمِّمُ مَعْلُولَهَا، وَإِلَيْهِ أَشَارَ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» بِقَوْلِهِ:
Bu mübarek kitabın mukaddimesinde, kitabın içerdiği açıklama türlerinden birinin de şu olduğunu belirtmiştik: Bazı âlimler bir ayet hakkında bir görüş belirtirler, ancak bizzat ayetin kendisinde o görüşün sıhhatsizliğine delalet eden bir karine bulunur. Mukaddimede buna dair örnekler zikrettik, ayrıca mukaddimede geçmeyen pek çok örneği de kitabın içinde verdik. Mukaddimede zikrettiğimiz örneklerden biri de bu kerim ayettir. Nitekim bu mübarek kitabın mukaddimesinde şöyle demiştik: Bunun örneklerinden biri, pek çok insanın “Hicab” ayetinin -yani Allah Teâlâ'nın: { وَإِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعًا فَاسْأَلُوهُنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ } “Onlardan bir şey istediğiniz zaman perde arkasından isteyin” kavlinin- sadece Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) eşlerine has olduğunu söylemeleridir. Zira Allah Teâlâ'nın, hicabın vacip kılınması şeklindeki bu hükmü: { ذَلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ } “Bu, hem sizin kalpleriniz hem de onların kalpleri için daha temizdir” buyruğunda erkeklerin ve kadınların kalplerinin şüpheden daha temiz olmasıyla gerekçelendirmesi (ta'lili), hükmün genelliğinin kastedildiğine dair apaçık bir karinedir. Zira hiçbir Müslüman, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) eşleri dışındaki kadınların kalplerinin ve erkeklerin kalplerinin şüpheden daha temiz olmasına ihtiyaç duyulmadığını söylememiştir. Usul ilminde illetin, ma'lûlünü (hükmünü) umumileştirebileceği yerleşmiş bir kuraldır. «Merâkı's-Suûd» müellifi şu sözüyle buna işaret etmiştir:
وَقَدْ تُخَصِّصُ وَقَدْ تُعَمِّمُ ... لِأَصْلِهَا لَكِنَّهَا لَا تَخْرِمُ
“Aslına göre bazen tahsis eder, bazen geneller ... Fakat [aslı] iptal edip bozmaz.”
انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِنَا فِي التَّرْجَمَةِ الْمَذْكُورَةِ.
Mezkûr mukaddimedeki sözümüzden maksat olan kısım burada bitti.
وَبِمَا ذَكَرْنَا تَعْلَمُ أَنَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ الدَّلِيلَ الْوَاضِحَ عَلَى أَنَّ وُجُوبَ الْحِجَابِ حُكْمٌ عَامٌّ فِي جَمِيعِ النِّسَاءِ، لَا خَاصٌّ بِأَزْوَاجِهِ ﷺ، وَإِنْ كَانَ أَصْلُ اللَّفْظِ خَاصًّا بِهِنَّ ; لِأَنَّ عُمُومَ عِلَّتِهِ دَلِيلٌ عَلَى عُمُومِ الْحُكْمِ فِيهِ، وَمَسْلَكُ الْعِلَّةِ الَّذِي دَلَّ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: ذَلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ، هُوَ عِلَّةُ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَاسْأَلُوهُنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ، هُوَ الْمَسْلَكُ الْمَعْرُوفُ فِي الْأُصُولِ بِمَسْلَكِ الْإِيمَاءِ وَالتَّنْبِيهِ، وَضَابِطُ هَذَا الْمَسْلَكِ الْمُنْطَبِقِ عَلَى جُزْئِيَّاتِهِ، هُوَ أَنْ يَقْتَرِنَ وَصْفٌ بِحُكْمٍ شَرْعِيٍّ عَلَى وَجْهٍ لَوْ لَمْ يَكُنْ فِيهِ ذَلِكَ الْوَصْفُ عِلَّةً
Zikrettiğimiz şeylerle bilirsin ki bu kerim ayette, lafzın aslı Peygamber'in hanımlarına has olsa bile, hicabın vacip olmasının onun eşlerine (sallallâhu aleyhi ve sellem) has değil, bütün kadınlar hakkında genel bir hüküm olduğuna dair apaçık bir delil bulunmaktadır. Çünkü illetin genelliği, hükmün de genel olduğuna delildir. Allah Teâlâ'nın: { ذَلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ } “Bu, hem sizin kalpleriniz hem de onların kalpleri için daha temizdir” kavlinin, Allah Teâlâ'nın: { فَاسْأَلُوهُنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ } “Onlardan perde arkasından isteyin” kavlinin illeti olduğuna delalet eden illet yolu (meslekü'l-ille), usul ilminde îmâ ve tenbih yolu (meslekü'l-îmâ ve't-tenbîh) olarak bilinen yoldur. Cüzlerine tam olarak uyan bu yolun kuralı şudur: Bir vasfın şer'î bir hükümle öyle bir şekilde birleşmesidir ki şayet o vasıf o hükmün illeti
لِذَلِكَ الْحُكْمِ لَكَانَ الْكَلَامُ مَعِيبًا عِنْدَ الْعَارِفِينَ، وَعَرَّفَ صَاحِبُ «مَرَاقِي السُّعُودِ» دَلَالَةَ الْإِيمَاءِ وَالتَّنْبِيهِ فِي مَبْحَثِ دَلَالَةِ الِاقْتِضَاءِ وَالْإِشَارَةِ وَالْإِيمَاءِ وَالتَّنْبِيهِ بِقَوْلِهِ:
olmasaydı, bu söz ehli katında kusurlu/abes sayılırdı. «Merâkı's-Suûd» sahibi, iktizâ, işaret, îmâ ve tenbih delaletleri bahsinde îmâ ve tenbih delaletini şu sözüyle tarif etmiştir:
دَلَالَةُ الْإِيمَاءِ وَالتَّنْبِيهِ ... فِي الْفَنِّ تَقْصِدُ لَدَى ذَوِيهِ
“İmâ ve tenbih delaleti bu ilmin erbabı katında ... şudur:”
أَنْ يُقْرَنَ الْوَصْفُ بِحُكْمٍ إِنْ يَكُنْ ... لِغَيْرِ عِلَّةٍ يُعِبْهُ مَنْ فَطِنْ
“Vasfın bir hükümle birleşmesidir ki şayet bir illet için olmasaydı ... bunu anlayan kimse kusurlu bulurdu.”
وَعَرَّفَ أَيْضًا الْإِيمَاءَ وَالتَّنْبِيهَ فِي مَسَالِكِ الْعِلَّةِ بِقَوْلِهِ: وَالثَّالِثُ الْإِيمَا اقْتِرَانُ الْوَصْفِ بِالْحُكْمِ مَلْفُوظَيْنِ دُونَ خِلْفِ
İllet yolları (mesâlikü'l-ille) bahsinde de îmâ ve tenbihi şu sözüyle tarif etmiştir: “Üçüncüsü îmâdır; vasfın hükümle telaffuz edilmiş olarak ihtilafsız birleşmesidir.”
وَذَلِكَ الْوَصْفُ أَوِ النَّظِيرُ ... قِرَانُهُ لِغَيْرِهَا يَضِيرُ
“O vasfın veya benzerinin ... başka bir şey için [hükümle] birleşmesi [kelama] zarar verir.”
فَقَوْلُهُ تَعَالَى: ذَلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ، لَوْ لَمْ يَكُنْ عِلَّةً لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاسْأَلُوهُنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ، لَكَانَ الْكَلَامُ مَعِيبًا غَيْرَ مُنْتَظِمٍ عِنْدَ الْفَطِنِ الْعَارِفِ.
Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { ذَلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ } “Bu, hem sizin kalpleriniz hem de onların kalpleri için daha temizdir” buyruğu, şayet Allah Teâlâ'nın: { فَاسْأَلُوهُنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ } “Onlardan perde arkasından isteyin” buyruğunun illeti olmasaydı, bu söz kavrayış sahibi ve ehil kimseler katında kusurlu ve intizamsız olurdu.
وَإِذَا عَلِمْتَ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: ذَلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ، هُوَ عِلَّةُ قَوْلِهِ: فَاسْأَلُوهُنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ، وَعَلِمْتَ أَنَّ حُكْمَ الْعِلَّةِ عَامٌ.
Allah Teâlâ'nın: { ذَلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ } “Bu, hem sizin kalpleriniz hem de onların kalpleri için daha temizdir” kavlinin: { فَاسْأَلُوهُنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ } “Onlardan perde arkasından isteyin” kavlinin illeti olduğunu bildiğin ve illetin hükmünün genel olduğunu anladığın vakit,
فَاعْلَمْ أَنَّ الْعِلَّةَ قَدْ تُعَمِّمُ مَعْلُولَهَا، وَقَدْ تُخَصِّصُهُ كَمَا ذَكَرْنَا فِي بَيْتِ «مَرَاقِي السُّعُودِ» ، وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ حُكْمَ آيَةِ الْحِجَابِ عَامٌ لِعُمُومِ عِلَّتِهِ، وَإِذَا كَانَ حُكْمُ هَذِهِ الْآيَةِ عَامًّا بِدَلَالَةِ الْقَرِينَةِ الْقُرْآنِيَّةِ.
bil ki illet, «Merâkı's-Suûd» beytinde zikrettiğimiz üzere ma'lûlünü genel kılabileceği gibi tahsis de edebilir. Bununla bilirsin ki hicab ayetinin hükmü, illetinin genel olması sebebiyle geneldir. Bu ayetin hükmü Kur'an'daki karinenin delaletiyle genel olduğuna göre,
فَاعْلَمْ أَنَّ الْحِجَابَ وَاجِبٌ بِدَلَالَةِ الْقُرْآنِ عَلَى جَمِيعِ النِّسَاءِ.
bil ki hicab, Kur'an'ın delaletiyle bütün kadınlara vaciptir.
وَاعْلَمْ أَنَّا فِي هَذَا الْمَبْحَثِ نُرِيدُ أَنْ نَذْكُرَ الْأَدِلَّةَ الْقُرْآنِيَّةَ عَلَى وُجُوبِ الْحِجَابِ عَلَى الْعُمُومِ، ثُمَّ الْأَدِلَّةَ مِنَ السُّنَّةِ، ثُمَّ نُنَاقِشُ أَدِلَّةَ الطَّرَفَيْنِ، وَنَذْكُرُ الْجَوَابَ عَنْ أَدِلَّةِ مَنْ قَالُوا بِعَدَمِ وُجُوبِ الْحِجَابِ، عَلَى غَيْرِ أَزْوَاجِهِ ﷺ، وَقَدْ ذَكَرْنَا آنِفًا أَنَّ قَوْلَهُ: ذَلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ، قَرِينَةٌ عَلَى عُمُومِ حُكْمِ آيَةِ الْحِجَابِ.
Bilesin ki biz bu bahiste önce hicabın genel olarak vacip olduğuna dair Kur'an'dan delilleri, sonra sünnetten delilleri zikretmek, ardından iki tarafın delillerini tartışmak ve hicabın Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) eşleri dışındakilere vacip olmadığını söyleyenlerin delillerine cevap vermek istiyoruz. Az önce { ذَلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ } “Bu, kalpleriniz için daha temizdir” kavlinin, hicab ayetinin hükmünün genel olduğuna bir karine teşkil ettiğini zikretmiştik.
وَمِنَ الْأَدِلَّةِ الْقُرْآنِيَّةِ عَلَى احْتِجَابِ الْمَرْأَةِ وَسِتْرِهَا جَمِيعَ بَدَنِهَا حَتَّى وَجْهَهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ [٣٣ \ ٥٩] ، فَقَدْ قَالَ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ مَعْنَى: يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ: أَنَّهُنَّ يَسْتُرْنَ بِهَا جَمِيعَ وُجُوهِهِنَّ، وَلَا يَظْهَرُ مِنْهُنَّ شَيْءٌ إِلَّا عَيْنٌ وَاحِدَةٌ تُبْصِرُ بِهَا، وَمِمَّنْ قَالَ بِهِ: ابْنُ مَسْعُودٍ، وَابْنُ عَبَّاسٍ، وَعَبِيدَةُ السَّلْمَانِيُّ وَغَيْرُهُمْ.
Kadının örtünmesine ve yüzü dâhil bütün bedenini örtmesine dair Kur'an'daki delillerden biri de Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ } “Ey Peygamber! Eşlerine, kızlarına ve müminlerin kadınlarına söyle, cilbablarını (dış giysilerini) üzerlerine salsınlar” [Ahzâb, 33/59]. İlim ehlinden birçok kişi: { يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ } “Cilbablarını üzerlerine salsınlar” ifadesinin manasının, onunla bütün yüzlerini örtmeleri ve kendilerinden etrafı görecekleri tek bir göz dışında hiçbir yerin görünmemesi olduğunu söylemiştir. Bunu söyleyenler arasında İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, Abîde es-Selmânî ve başkaları yer almaktadır.
فَإِنْ قِيلَ: لَفْظُ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ، لَا يَسْتَلْزِمُ مَعْنَاهُ سَتْرَ الْوَجْهِ لُغَةً، وَلَمْ يَرِدْ نَصٌّ مِنْ كِتَابٍ، وَلَا سُنَّةٍ، وَلَا إِجْمَاعٍ عَلَى اسْتِلْزَامِهِ ذَلِكَ، وَقَوْلُ بَعْضِ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّهُ يَسْتَلْزِمُهُ، مَعَارَضٌ بِقَوْلِ بَعْضِهِمْ: إِنَّهُ لَا يَسْتَلْزِمُهُ، وَبِهَذَا يَسْقُطُ الِاسْتِدْلَالُ بِالْآيَةِ عَلَى وُجُوبِ سَتْرِ الْوَجْهِ.
Eğer: “Kerim ayetin lafzı olan { يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ } “Cilbablarını üzerlerine salsınlar” kavlinin anlamı dil açısından yüzün örtülmesini gerektirmez; ne Kitap'tan ne Sünnet'ten ne de İcma'dan bunu gerektirdiğine dair bir nass vârit olmamıştır; müfessirlerden bazılarının bunu gerektirdiğine dair sözü ise bazılarının gerektirmediğine dair sözüyle çelişmektedir; bu sebeple ayetle yüzün örtülmesinin vacip olduğuna istidlal etmek düşer” denilirse,
فَالْجَوَابُ: أَنَّ فِي الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ قَرِينَةً وَاضِحَةً عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى فِيهَا: يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ يَدْخُلُ فِي مَعْنَاهُ سَتْرُ وُجُوهِهِنَّ بِإِدْنَاءِ جَلَابِيبِهِنَّ عَلَيْهَا، وَالْقَرِينَةُ الْمَذْكُورَةُ هِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ لِأَزْوَاجِكَ، وَوُجُوبُ احْتِجَابِ أَزْوَاجِهِ وَسِتْرِهِنَّ وُجُوهَهُنَّ، لَا نِزَاعَ فِيهِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ. فَذَكَرَ الْأَزْوَاجَ مَعَ الْبَنَاتِ وَنِسَاءَ الْمُؤْمِنِينَ يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ سَتْرِ الْوُجُوهِ بِإِدْنَاءِ الْجَلَابِيبِ، كَمَا تَرَى.
Cevap şudur: Kerim ayette, Allah Teâlâ'nın oradaki { يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ } “Cilbablarını üzerlerine salsınlar” kavlinin manasına, cilbablarını üzerlerine salarak yüzlerini örtmenin dâhil olduğuna dair açık bir karine bulunmaktadır. Mezkûr karine ise Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لِأَزْوَاجِكَ } “Eşlerine söyle” kavlidir. Zira Peygamber'in eşlerinin tesettüre girmesi ve yüzlerini örtmelerinin vacip oluşunda Müslümanlar arasında hiçbir ihtilaf yoktur. Gördüğün gibi eşlerin kızlar ve mümin kadınlarla birlikte zikredilmesi, cilbabların salınması suretiyle yüzlerin örtülmesinin vacip olduğuna delalet eder.
وَمِنَ الْأَدِلَّةِ عَلَى ذَلِكَ أَيْضًا: هُوَ مَا قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ «النُّورِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا [٤٠ \ ٣١] ، مِنْ أَنَّ اسْتِقْرَاءَ الْقُرْآنِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَعْنَى: إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا الْمُلَاءَةُ فَوْقَ الثِّيَابِ، وَأَنَّهُ لَا يَصِحُّ تَفْسِيرُ: إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا بِالْوَجْهِ وَالْكَفَّيْنِ، كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ.
Buna dair delillerden biri de Nûr Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: { وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا } “Görünen kısmı müstesna, ziynetlerini göstermesinler” [Nûr, 24/31] kavli üzerine konuşurken zikrettiğimiz husustur. Orada Kur'an'ın istikrâ yoluyla incelenmesinin { إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا } “Görünen kısmı müstesna” ifadesinin manasının elbiselerin üzerindeki dış örtü (ridâ/mülâe) olduğuna delalet ettiğini ve { إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا } ifadesini yüz ve iki el olarak tefsir etmenin sahih olmadığını daha önce açıklandığı üzere belirtmiştik.
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ قَدْ قَامَتْ قَرِينَةٌ قُرْآنِيَّةٌ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ، لَا يَدْخُلُ فِيهِ سَتْرُ الْوَجْهِ، وَأَنَّ الْقَرِينَةَ الْمَذْكُورَةَ هِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ، قَالَ: وَقَدْ دَلَّ قَوْلُهُ: أَنْ يُعْرَفْنَ عَلَى أَنَّهُنَّ سَافِرَاتٌ كَاشِفَاتٌ عَنْ وُجُوهِهِنَّ ; لِأَنَّ الَّتِي تُسْتَرُ وَجْهَهَا لَا تُعْرَفُ، بَاطِلٌ، وَبُطْلَانُهُ وَاضِحٌ، وَسِيَاقُ الْآيَةِ يَمْنَعُهُ مَنْعًا بَاتًّا ; لِأَنَّ قَوْلَهُ: يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ صَرِيحٌ فِي مَنْعِ ذَلِكَ.
Bilesin ki Allah Teâlâ'nın: { يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ } “Cilbablarını üzerlerine salsınlar” kavline yüzü örtmenin dâhil olmadığına dair Kur'an'dan bir karine bulunduğunu, mezkûr karinenin de Allah Teâlâ'nın: { ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ } “Bu, onların tanınmaları için daha uygundur” kavli olduğunu söyleyip; “{ أَنْ يُعْرَفْنَ } ‘Tanınmaları’ buyruğu onların yüzleri açık olduklarına delalet etmiştir, zira yüzünü örten kadın tanınmaz” diyen kimsenin bu sözü bâtıldır. Bu sözün bâtıllığı açıktır ve ayetin bağlamı buna kesin bir şekilde engeldir. Çünkü { يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ } “Cilbablarını üzerlerine salsınlar” kavli bunu engelleme hususunda sarîhtir.
وَإِيضَاحُهُ أَنَّ الْإِشَارَةَ فِي قَوْلِهِ: ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ رَاجِعَةٌ إِلَى إِدْنَائِهِنَّ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ، وَإِدْنَاؤُهُنُّ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ، لَا يُمْكِنُ بِحَالٍ أَنْ يَكُونَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ بِسُفُورِهِنَّ وَكَشْفِهِنَّ عَنْ وُجُوهِهِنَّ كَمَا تَرَى، فَإِدْنَاءُ الْجَلَابِيبِ مُنَافٍ لِكَوْنِ الْمَعْرِفَةِ مَعْرِفَةً شَخْصِيَّةً بِالْكَشْفِ عَنِ الْوُجُوهِ، كَمَا لَا يَخْفَى.
Bunun açıklaması şudur: { ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ } “Bu, onların tanınmaları için daha uygundur” buyruğundaki işaret zamiri cilbablarını üzerlerine salmalarına racidir. Cilbablarını üzerlerine salmaları ise gördüğün gibi hiçbir şekilde yüzlerini açıp açılmak suretiyle tanınmalarına daha yakın/uygun olamaz. Çünkü gizli olmadığı üzere cilbabları salmak, yüzleri açarak şahsen tanınmaya zıttır.
وَقَوْلُهُ فِي الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: لِأَزْوَاجِكَ دَلِيلٌ أَيْضًا عَلَى أَنَّ الْمَعْرِفَةَ الْمَذْكُورَةَ فِي الْآيَةِ لَيْسَتْ بِكَشْفِ الْوُجُوهِ ; لِأَنَّ احْتِجَابَهُنَّ لَا خِلَافَ فِيهِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ.
Kerim ayetteki { لِأَزْوَاجِكَ } “Eşlerine” buyruğu da ayette zikredilen tanınmanın yüzlerin açılmasıyla olmadığına bir delildir; çünkü Müslümanlar arasında Peygamber eşlerinin örtünmesi hususunda hiçbir ihtilaf yoktur.
وَالْحَاصِلُ: أَنَّ الْقَوْلَ الْمَذْكُورَ تَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِهِ أَدِلَّةٌ مُتَعَدِّدَةٌ:
Hülasa: Mezkûr görüşün bâtıl olduğuna pek çok delil delalet etmektedir:
الْأَوَّلُ: سِيَاقُ الْآيَةِ، كَمَا أَوْضَحْنَاهُ آنِفًا.
Birincisi: Az önce açıkladığımız üzere ayetin bağlamıdır.
الثَّانِي: قَوْلُهُ: لِأَزْوَاجِكَ، كَمَا أَوْضَحْنَاهُ أَيْضًا.
İkincisi: Yine açıkladığımız üzere { لِأَزْوَاجِكَ } “Eşlerine” buyruğudur.
الثَّالِثُ: أَنَّ عَامَّةَ الْمُفَسِّرِينَ مِنَ الصَّحَابَةِ فَمَنْ بَعْدَهُمْ فَسَّرُوا الْآيَةَ مَعَ بَيَانِهِمْ سَبَبَ نُزُولِهَا، بِأَنَّ نِسَاءَ أَهْلِ الْمَدِينَةِ كُنْ يَخْرُجْنَ بِاللَّيْلِ لِقَضَاءِ حَاجَتِهِنَّ خَارِجَ الْبُيُوتِ، وَكَانَ بِالْمَدِينَةِ بَعْضُ الْفُسَّاقِ يَتَعَرَّضُونَ لِلْإِمَاءِ، وَلَا يَتَعَرَّضُونَ لِلْحَرَائِرِ، وَكَانَ بَعْضُ نِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يَخْرُجْنَ فِي زِيٍّ لَيْسَ مُتَمَيَّزًا عَنْ زِيِّ الْإِمَاءِ، فَيَتَعَرَّضُ لَهُنَّ أُولَئِكَ الْفُسَّاقُ بِالْأَذَى ظَنًّا مِنْهُمْ أَنَّهُنَّ إِمَاءٌ، فَأَمَرَ اللَّهُ نَبِيَّهُ ﷺ أَنْ يَأْمُرَ أَزْوَاجَهُ وَبَنَاتِهِ وَنِسَاءَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ يَتَمَيَّزْنَ فِي زِيِّهِنَّ عَنْ زِيِّ الْإِمَاءِ، وَذَلِكَ بِأَنْ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ، فَإِذَا فَعَلْنَ ذَلِكَ وَرَآهُنَّ الْفُسَّاقُ، عَلِمُوا أَنَّهُنَّ حَرَائِرُ، وَمَعْرِفَتُهُمْ بِأَنَّهُنَّ حَرَائِرُ لَا إِمَاءَ هُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ: ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ، فَهِيَ مَعْرِفَةٌ بِالصِّفَةِ لَا بِالشَّخْصِ. وَهَذَا التَّفْسِيرُ مُنْسَجِمٌ مَعَ ظَاهِرِ الْقُرْآنِ، كَمَا تَرَى.
Üçüncüsü: Sahâbe ve onlardan sonraki müfessirlerin tamamı nüzul sebebini de beyan ederek ayeti şöyle tefsir etmişlerdir: Medine halkının kadınları ihtiyaçlarını gidermek için geceleyin evlerin dışına çıkarlardı. Medine'de cariyelerin peşine düşüp hür kadınlara ilişmeyen bazı fâsıklar vardı. Müminlerin kadınlarından bazıları da cariyelerin kıyafetinden ayırt edilmeyen bir kıyafetle çıkarlardı; bunun üzerine o fâsıklar onların cariye olduğunu zannederek kendilerine eziyetle sataşırlardı. Allah da Peygamberi'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) eşlerine, kızlarına ve müminlerin kadınlarına, cilbablarını üzerlerine salarak kıyafetlerinde cariyelerin kıyafetinden ayırt edilmelerini emretmesini buyurdu. Kadınlar bunu yaptıklarında ve fâsıklar onları gördüklerinde onların hür kadınlar olduğunu anlarlardı. Onların cariye değil de hür kadınlar olduklarını anlamaları işte: { ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ } “Bu, onların tanınmaları için daha uygundur” buyruğunun manasıdır. Dolayısıyla bu, şahıs olarak değil, vasıf olarak tanınmadır. Gördüğün gibi bu tefsir, Kur'an'ın zahiriyle tam bir uyum içindedir.
فَقَوْلُهُ: يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ، لِأَنَّ إِدْنَائِهِنَّ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ يُشْعِرُ بِأَنَّهُنَّ حَرَائِرَ، فَهُوَ أَدْنَى وَأَقْرَبُ لِأَنْ يُعْرَفْنَ، أَيْ: يُعْلَمُ أَنَّهُنَّ حَرَائِرُ، فَلَا يُؤْذَيْنَ مِنْ قِبَلِ الْفُسَّاقِ الَّذِينَ يَتَعَرَّضُونَ لِلْإِمَاءِ، وَهَذَا هُوَ الَّذِي فَسَّرَ بِهِ أَهْلُ الْعِلْمِ بِالتَّفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةَ، وَهُوَ وَاضِحٌ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّ تَعَرُّضَ الْفُسَّاقِ لِلْإِمَاءِ جَائِزٌ، هُوَ حَرَامٌ وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمُتَعَرِّضِينَ لَهُنَّ مِنَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ، وَأَنَّهُمْ يَدْخُلُونَ فِي عُمُومِ قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ [٣٣ \ ٦٠] ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ، إِلَى قَوْلِهِ: وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا [٣٣ \ ٦٠ - ٦١] .
{ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ } “Cilbablarını üzerlerine salsınlar” buyruğunun manası şudur: Cilbablarını üzerlerine salmaları onların hür kadınlar olduğunu hissettirir; bu da onların tanınmalarına yani hür olduklarının bilinmesine daha uygun ve en yakındır; böylece cariyelerin peşine düşen fâsıklar tarafından eziyet görmezler. Tefsir ilmi ehlinin bu ayeti tefsir ettiği mana budur ve gayet açıktır. Bundan maksat fâsıkların cariyelere sarkıntılık etmesinin caiz olduğu demek değildir; bu haramdır ve şüphe yok ki onlara sataşanlar kalplerinde hastalık bulunan kimselerdendir ve Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } [Ahzâb, 33/60] buyruğundan: { وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا } “...ve öldürüldükçe öldürülürler” [Ahzâb, 33/60-61] kavline kadar geçen { وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Kalplerinde hastalık bulunanlar” genel ifadesine dâhildirler.
وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُتَعَرِّضَ لِمَا لَا يَحِلُّ مِنَ النِّسَاءِ مِنَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ الْآيَةَ [٣٣ \ ٣٢] ، وَذَلِكَ مَعْنًى مَعْرُوفٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْأَعْشَى:
Helal olmayan kadınlara sataşan kimsenin kalbinde hastalık bulunanlardan olduğuna delalet eden hususlardan biri de Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ } “Sözü yumuşak bir edayla söylemeyin ki kalbinde hastalık bulunan kimse tamaha kapılmasın...” [Ahzâb, 33/32]. Bu, Arapların kelamında bilinen bir manadır. A'şâ'nın şu sözü de bundandır:
حَافِظٌ لِلْفَرْجِ رَاضٍ بِالتُّقَى ... لَيْسَ مِمَّنْ قَلْبُهُ فِيهِ مَرَضْ
“İffetini korur, takvadan razıdır ... Kalbinde hastalık olanlardan değildir.”
وَفِي الْجُمْلَةِ: فَلَا إِشْكَالَ فِي أَمْرِ الْحَرَائِرِ بِمُخَالَفَةِ زِيِّ الْإِمَاءِ لِيَهَابَهُنَّ الْفُسَّاقُ، وَدَفْعُ ضَرَرِ الْفُسَّاقِ عَنِ الْإِمَاءِ لَازِمٌ، وَلَهُ أَسْبَابٌ أُخَرَ لَيْسَ مِنْهَا إِدْنَاءُ الْجَلَابِيبِ.
Özetle: Fâsıkların kendilerinden çekinmesi için hür kadınlara cariyelerin kıyafetine muhalefet etmelerinin emredilmesinde hiçbir müşkillik yoktur. Fâsıkların zararını cariyelerden defetmek de gereklidir ve bunun cilbabları salmanın dışında başka sebepleri vardır.
تَنْبِيهٌ.
Tenbih.
قَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ،
Benî İsrâîl (İsrâ) Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ } “Şüphesiz ki bu Kur'an en doğru yola iletir” kavli üzerine konuşurken şu hususu daha önce zikretmiştik:
أَنَّ الْفِعْلَ الصِّنَاعِيَّ عِنْدَ النَّحْوِيِّينَ يَنْحَلُّ عَنْ مَصْدَرٍ وَزَمَنٍ ; كَمَا قَالَ ابْنُ مَالِكٍ فِي «الْخُلَاصَةِ» :
Nahivcilere göre ıstılahî fiil, masdar ve zamana ayrışır; nitekim İbn Mâlik «el-Hulâsa»da (el-Elfiyye) şöyle demiştir:
الْمَصْدَرُ اسْمُ مَا سِوَى الزَّمَانِ مِنْ مَدْلُولَيِ الْفِعْلِ كَأَمْنٍ مِنْ أَمِنَ.
“Masdar, fiilin iki medlûlünden zaman dışındakinin ismidir; emine fiilinden emn gibi.”
وَأَنَّهُ عِنْدَ جَمَاعَاتٍ مِنَ الْبَلَاغِيِّينَ يَنْحَلُّ عَنْ مَصْدَرٍ وَزَمَنٍ وَنِسْبَةٍ.
Belagatçılardan bir topluluğa göre ise fiil masdar, zaman ve nisbete ayrışır.
وَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ، فَاعْلَمْ أَنَّ الْمَصْدَرَ وَالزَّمَنَ كَامِنَانِ فِي مَفْهُومِ الْفِعْلِ إِجْمَاعًا، وَقَدْ تَرْجِعُ الْإِشَارَاتُ وَالضَّمَائِرُ تَارَةً إِلَى الْمَصْدَرِ الْكَامِنِ فِي مَفْهُومِ الْفِعْلِ، وَتَارَةً إِلَى الزَّمَنِ الْكَامِنِ فِيهِ.
Bunu bildiğin zaman bil ki icma ile masdar ve zaman fiilin mefhumunda gizlidir. İşaret zamirleri ve zamirler bazen fiilin mefhumunda gizli olan masdara, bazen de onda gizli olan zamana raci olur.
فَمِثَالُ رُجُوعِ الْإِشَارَةِ إِلَى الْمَصْدَرِ الْكَامِنِ فِيهِ، قَوْلُهُ تَعَالَى هُنَا: يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ، ثُمَّ قَالَ: ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ، أَيْ: ذَلِكَ الْإِدْنَاءُ الْمَفْهُومُ مِنْ قَوْلِهِ: يُدْنِينَ.
İşaret zamirinin fiilde gizli olan masdara raci olmasına örnek, Allah Teâlâ'nın buradaki: { يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ } buyruğu, ardından da: { ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ } “İşte bu, tanınmaları için daha uygundur” buyurmasıdır; yani: { يُدْنِينَ } fiilinden anlaşılan o salma/örtünme (idnâ) fiili demektir.
وَمِثَالُ رُجُوعِ الْإِشَارَةِ لِلزَّمَنِ الْكَامِنِ فِيهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنُفِخَ فِي الصُّورِ ذَلِكَ يَوْمُ الْوَعِيدِ [٥٠ \ ٢٠] ، فَقَوْلُهُ: ذَلِكَ يَعْنِي زَمَنَ النَّفْخِ الْمَفْهُومِ مِنْ قَوْلِهِ: وَنَفَخْ، أَيْ: ذَلِكَ الزَّمَنُ يَوْمُ الْوَعِيدِ.
İşaret zamirinin fiilde gizli olan zamana raci olmasına örnek ise Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ ذَلِكَ يَوْمُ الْوَعِيدِ } “Sûra üfürülür; işte o gün, tehdidin gerçekleşeceği gündür” [Kâf, 50/20]. Buradaki: { ذَلِكَ } “O” ifadesi, { نَفَخَ } “üfürüldü” kavlinden anlaşılan üfürme zamanını kastetmektedir; yani: “O vakit tehdit günüdür” demektir.
وَمِنَ الْأَدِلَّةِ عَلَى أَنَّ حُكْمَ آيَةِ الْحِجَابِ عَامٌّ هُوَ مَا تُقَرَّرُ فِي الْأُصُولِ، مِنْ أَنَّ خِطَابَ الْوَاحِدِ يَعُمُّ حُكْمُهُ جَمِيعَ الْأُمَّةِ، وَلَا يَخْتَصُّ الْحُكْمُ بِذَلِكَ الْوَاحِدَ الْمُخَاطَبَ، وَقَدْ أَوْضَحْنَا هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ فِي سُورَةِ «الْحَجِّ» ، فِي مَبْحَثِ النَّهْيِ عَنْ لَبْسِ الْمُعَصْفَرِ، وَقَدْ قُلْنَا فِي ذَلِكَ ; لِأَنَّ خِطَابَ النَّبِيِّ ﷺ لِوَاحِدٍ مِنْ أُمَّتِهِ يَعُمُّ حُكْمُهُ جَمِيعَ الْأُمَّةِ، لِاسْتِوَائِهِمْ فِي أَحْكَامِ التَّكْلِيفِ، إِلَّا بِدَلِيلٍ خَاصٍّ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ، وَخِلَافُ أَهْلِ الْأُصُولِ فِي خِطَابِ الْوَاحِدِ، هَلْ هُوَ مِنْ صِيَغِ الْعُمُومِ الدَّالَّةِ عَلَى عُمُومِ الْحُكْمِ؟ خِلَافٌ فِي حَالٍ لَا خِلَافٌ حَقِيقِيٌّ، فَخِطَابُ الْوَاحِدِ عِنْدَ الْحَنَابِلَةِ صِيغَةُ عُمُومٍ، وَعِنْدَ غَيْرِهِمْ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ وَالشَّافِعِيَّةِ وَغَيْرِهِمْ أَنَّ خِطَابَ الْوَاحِدِ لَا يَعُمُّ ; لِأَنَّ اللَّفْظِ لِلْوَاحِدِ لَا يَشْمَلُ بِالْوَضْعِ غَيْرَهُ، وَإِذَا كَانَ لَا يَشْمَلُهُ وَضْعًا، فَلَا يَكُونُ صِيغَةَ عُمُومٍ. وَلَكِنَّ أَهْلَ هَذَا الْقَوْلِ مُوَافِقُونَ عَلَى أَنَّ حُكْمَ خِطَابِ الْوَاحِدِ عَامٌّ لِغَيْرِهِ، وَلَكِنْ بِدَلِيلٍ آخَرَ غَيْرِ خِطَابِ الْوَاحِدِ وَذَلِكَ الدَّلِيلُ بِالنَّصِّ وَالْقِيَاسِ.
Hicab ayetinin hükmünün genel olduğuna delalet eden hususlardan biri de usul ilminde yerleşmiş olan; tek bir kişiye yapılan hitabın hükmünün bütün ümmeti kapsayacağı ve hükmün muhatap olan o tek kişiye has kalmayacağı kuralıdır. Biz bu meseleyi Hac Suresi'nde usfur (aspir) ile boyanmış elbisenin giyilmesinin nehyedilmesi bahsinde açıklamıştık. Orada şöyle demiştik: Zira Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ümmetinden tek bir kişiye olan hitabının hükmü, müracaat edilmesi vacip olan özel bir delil bulunmadıkça, mükellefiyet hükümlerinde eşit olmaları sebebiyle bütün ümmeti kapsar. Usulcülerin tek kişiye yapılan hitabın hükmün genelliğine delalet eden umum lafızlarından olup olmadığı konusundaki ihtilafları esasa değil duruma taalluk eden bir ihtilaftır (lafzîdir). Zira tek kişiye hitap Hanbelîler katında umum lafzıdır. Onların dışındaki Mâlikîler, Şâfiîler ve diğerlerine göre ise tek kişiye yapılan hitap [lafzen] genellemez; çünkü tek kişi için olan lafız vaz' (dil kuralları) gereği başkasını kapsamaz. Vaz'en kapsamadığı zaman da umum lafzı olmaz. Fakat bu görüşün sahipleri tek kişiye hitabın hükmünün başkası hakkında da genel olduğunu kabul ederler; ancak tek kişiye yapılan hitap lafzıyla değil nass ve kıyas gibi başka bir delille genel olur.
أَمَّا الْقِيَاسُ فَظَاهِرٌ، لِأَنَّ قِيَاسَ غَيْرِ ذَلِكَ الْمُخَاطَبِ عَلَيْهِ بِجَامِعِ اسْتِوَاءِ الْمُخَاطَبِينَ فِي أَحْكَامِ التَّكْلِيفِ مِنَ الْقِيَاسِ الْجَلِيِّ.
Kıyas ise açıktır; çünkü muhatapların mükellefiyet hükümlerindeki eşitliği ortak paydasıyla (illetiyle) o muhatabın dışındakilerin ona kıyas edilmesi celî (açık) kıyastandır.
وَالنَّصُّ كَقَوْلِهِ ﷺ فِي مُبَايَعَةِ النِّسَاءِ: «إِنِّي لَا أُصَافِحُ
Nass ise Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) kadınların biatında söylediği şu söz gibidir: «إِنِّي لَا أُصَافِحُ
النِّسَاءَ، وَمَا قَوْلِي لِامْرَأَةٍ وَاحِدَةٍ إِلَّا كَقَوْلِي لِمِائَةِ امْرَأَةٍ» .
النِّسَاءَ، وَمَا قَوْلِي لِامْرَأَةٍ وَاحِدَةٍ إِلَّا كَقَوْلِي لِمِائَةِ امْرَأَةٍ» “Ben kadınlarla musafaha etmem. Bir tek kadına sözüm, ancak yüz kadına sözüm gibidir.”
قَالُوا: وَمِنْ أَدِلَّةِ ذَلِكَ حَدِيثُ: «حُكْمِي عَلَى الْوَاحِدِ حُكْمِي عَلَى الْجَمَاعَةِ» . قَالَ ابْنُ قَاسِمٍ الْعَبَّادِيُّ فِي الْآيَاتِ الْبَيِّنَاتِ: اعْلَمْ أَنَّ حَدِيثَ «حُكْمِي عَلَى الْوَاحِدِ حُكْمِي عَلَى الْجَمَاعَةِ» ، لَا يُعْرَفُ لَهُ أَصِلٌ بِهَذَا اللَّفْظِ، وَلَكِنْ رَوَى التِّرْمِذِيُّ وَقَالَ: حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَابْنُ حَبَّانَ، قَوْلُهُ ﷺ فِي مُبَايَعَةِ النِّسَاءِ: «إِنِّي لَا أُصَافِحُ النِّسَاءَ» ، وَسَاقَ الْحَدِيثَ كَمَا ذَكَرْنَاهُ، وَقَالَ صَاحِبُ «كَشْفُ الْخَفَاءِ وَمُزِيلِ الْإِلْبَاسِ عَمَّا اشْتُهِرَ مِنَ الْأَحَادِيثِ عَلَى أَلْسِنَةِ النَّاسِ» : «حُكْمِي عَلَى الْوَاحِدِ حُكْمِي عَلَى الْجَمَاعَةِ» ، وَفِي لَفْظٍ: «كَحُكْمِي عَلَى الْجَمَاعَةِ» ، لَيْسَ لَهُ أَصْلٌ بِهَذَا اللَّفْظِ ; كَمَا قَالَهُ الْعِرَاقِيُّ فِي تَخْرِيجِ أَحَادِيثَ الْبَيْضَاوِيِّ. وَقَالَ فِي «الدُّرَرِ» كَالْزَرْكَشِيِّ: لَا يُعْرَفُ. وَسُئِلَ عَنْهُ الْمُزِّيُّ وَالذَّهَبِيُّ فَأَنْكَرَاهُ، نَعَمْ يَشْهَدُ لَهُ مَا رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ مِنْ حَدِيثِ أُمَيْمَةَ بِنْتِ رُقَيْقَةَ، فَلَفْظُ النَّسَائِيُّ: «مَا قَوْلِي لِامْرَأَةٍ وَاحِدَةٍ إِلَّا كَقَوْلِي لِمِائَةِ امْرَأَةٍ» ، وَلَفْظُ التِّرْمِذِيِّ: «إِنَّمَا قَوْلِي لِمِائَةِ امْرَأَةٍ كَقَوْلِي لِامْرَأَةٍ وَاحِدَةٍ» ، وَهُوَ مِنَ الْأَحَادِيثِ الَّتِي أَلْزَمَ الدَّارَقُطْنِيُّ الشَّيْخَيْنِ بِإِخْرَاجِهَا لِثُبُوتِهَا عَلَى شَرْطِهِمَا، وَقَالَ ابْنُ قَاسِمٍ الْعَبَّادِيُّ فِي «شَرْحِ الْوَرَقَاتِ الْكَبِيرِ» : «حُكْمِي عَلَى الْوَاحِدِ» لَا يُعْرَفُ لَهُ أَصِلٌ إِلَى آخِرِهِ، قَرِيبًا مِمَّا ذَكَرْنَاهُ عَنْهُ، انْتَهَى.
Şöyle dediler: Buna delalet eden delillerden biri de: «حُكْمِي عَلَى الْوَاحِدِ حُكْمِي عَلَى الْجَمَاعَةِ» “Bir kişi hakkındaki hükmüm, topluluk hakkındaki hükmümdür” hadisidir. İbn Kāsım el-Abbâdî «el-Âyâtü'l-Beyyinât»ta şöyle demiştir: Bil ki «Bir kişi hakkındaki hükmüm topluluk hakkındaki hükmümdür» hadisinin bu lafızla bir aslı bilinmemektedir. Fakat Tirmizî rivayet edip “hasen sahihtir” demiştir. Nesâî, İbn Mâce ve İbn Hibbân da Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) kadınların biatında söylediği: «Ben kadınlarla musafaha etmem» kavlini rivayet etmişlerdir ve hadisi zikrettiğimiz şekilde sevk etmişlerdir. «Keşfü'l-Hafâ ve Müzîlü'l-İlbâs ammâ İştehere mine'l-Ehâdîsi alâ Elsineti'n-Nâs» sahibi de şöyle demiştir: «Bir kişi hakkındaki hükmüm topluluk hakkındaki hükmümdür» hadisinin -diğer bir rivayette «topluluk hakkındaki hükmüm gibidir» şeklinde geçer- Irâkî'nin Beydâvî hadislerinin tahrîcinde söylediği gibi bu lafızla bir aslı yoktur. Zerkeşî gibi «ed-Dürer»de de şöyle demiştir: Bilinmemektedir. Mizzî ve Zehebî'ye sorulduğunda bunu inkâr etmişlerdir. Evet, Tirmizî ve Nesâî'nin Ümeyme binti Rukayka hadisinden rivayet ettikleri hadis buna şahittir. Nesâî'nin lafzı şöyledir: «Bir tek kadına sözüm ancak yüz kadına sözüm gibidir». Tirmizî'nin lafzı ise şöyledir: «Yüz kadına sözüm ancak bir tek kadına sözüm gibidir». Bu hadis, Dârekutnî'nin kendi şartlarına göre sabit olduğu gerekçesiyle Şeyhayn'a (Buhârî ve Müslim) tahrîc etmelerini lüzumlu gördüğü (ilzam ettiği) hadislerdendir. İbn Kāsım el-Abbâdî «Şerhu'l-Varakāt el-Kebîr»de: «Bir kişi hakkındaki hükmüm...» hadisinin aslı bilinmemektedir... diyerek sonuna kadar ondan zikrettiğimize yakın ifadeler kullanmıştır. (Sözü bitti).
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ: الْحَدِيثُ الْمَذْكُورُ ثَابِتٌ مِنْ حَدِيثِ أُمَيْمَةَ بِنْتِ رُقَيْقَةَ بِقَافَيْنِ مُصَغَّرًا، وَهِيَ صَحَابِيَّةٌ مِنَ الْمُبَايِعَاتِ، وَرَقِيقَةٌ أُمُّهَا، وَهِيَ أُخْتُ خَدِيجَةَ بِنْتِ خُوَيْلِدٍ، وَقِيلَ: عَمَّتُهَا، وَاسْمُ أَبِيهَا بِجَادٌ - بِمُوَحَّدَةٍ ثُمَّ جِيمٍ - ابْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَيْرٍ التَّيْمِيُّ، تَيْمُ بْنُ مُرَّةَ. وَأَشَارَ إِلَى ذَلِكَ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» بِقَوْلِهِ:
Bu satırları kaydeden -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Mezkûr hadis, iki kāf ile ve ism-i tasgîr olarak Rukayka'nın kızı Ümeyme'nin rivayetiyle sabittir. Kendisi biat eden kadın sahâbîlerdendir. Rukayka onun annesidir ve Hatice binti Huveylid'in kız kardeşidir; teyzesi olduğu da söylenmiştir. Babasının adı ise -önce tek noktalı bâ sonra cim ile- Bicâd b. Abdillâh b. Umeyr et-Teymî'dir (Teym b. Mürre). «Merâkı's-Suûd»da şu sözüyle buna işaret edilmiştir: