Binûn

Ahzâb — 5. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

خِطَابٌ وَاحِدٌ لِغَيْرِ الْحَنْبَلِ ... مِنْ غَيْرِ رَعْيِ النَّصِّ وَالْقَيْسِ الْجَلِي

Hanbelî dışındakilere göre tek bir hitap [yeterlidir], açık nassı ve kıyası gözetmeksizin...

انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.

Ondan amaçlanan kısım sona erdi.

وَبِهَذِهِ الْقَاعِدَةِ الْأُصُولِيَّةِ الَّتِي ذَكَرْنَا تَعْلَمُ أَنَّ حُكْمَ آيَةِ الْحِجَابِ عَامٌّ، وَإِنْ كَانَ لَفْظُهَا خَاصًّا بِأَزْوَاجِهِ ﷺ ; لِأَنَّ قَوْلَهُ لِامْرَأَةٍ وَاحِدَةٍ مِنْ أَزْوَاجِهِ أَوْ مِنْ غَيْرِهِنَّ كَقَوْلِهِ لِمِائَةِ امْرَأَةٍ، كَمَا رَأَيْتَ إِيضَاحَهُ قَرِيبًا.

Zikrettiğimiz bu usul kaidesiyle anlarsın ki, lafzı Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) hanımlarına özel olsa da hicab ayetinin hükmü geneldir. Zira onun, hanımlarından veya başkalarından bir tek kadına olan sözü, az önce açıklamasını gördüğün üzere yüz kadına olan sözü gibidir.

وَمِنَ الْأَدِلَّةِ الْقُرْآنِيَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى الْحِجَابِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكَاحًا فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ [٢٤ \ ٦٠]

Hicaba delalet eden Kur'anî delillerden biri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: «Evlenme ümidi kalmamış, yaştan oturup kalmış kadınların, ziynetlerini açıp saçmaksızın üst giysilerini çıkarmalarında kendilerine bir günah yoktur. Ancak sakınmaları kendileri için daha hayırlıdır. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.» [24:60]

لِأَنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَلَا بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الْقَوَاعِدَ أَيِ الْعَجَائِزَ اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكَاحًا، أَيْ: لَا يَطْمَعْنَ فِي النِّكَاحِ لِكِبَرِ السِّنِّ وَعَدَمِ حَاجَةِ الرِّجَالِ إِلَيْهِنَّ يُرَخَّصُ لَهُنَّ بِرَفْعِ الْجَنَاحِ عَنْهُنَّ فِي وَضْعِ ثِيَابِهِنَّ، بِشَرْطِ كَوْنِهِنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ، ثُمَّ إِنَّهُ جَلَّ وَعَلَا مَعَ هَذَا كُلِّهِ قَالَ: وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ، أَيْ: يَسْتَعْفِفْنَ عَنْ وَضْعِ الثِّيَابِ خَيْرٌ لَهُنَّ، أَيْ: وَاسْتِعْفَافُهُنَّ عَنْ وَضْعِ ثِيَابِهِنَّ مَعَ كِبَرِ سِنِّهِنَّ وَانْقِطَاعِ طَمَعِهِنَّ فِي التَّزْوِيجِ، وَكَوْنِهِنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ خَيْرٌ لَهُنَّ.

Çünkü Yüce Allah bu kerim ayette, nikâh ümidi kalmayan yani yaşlılıkları ve erkeklerin kendilerine rağbet etmemesi sebebiyle nikâh umudu kalmamış oturan kadınlara (yaşlı kadınlara), süslerini teşhir etmemeleri şartıyla üst elbiselerini çıkarmaları hususunda üzerlerindeki günahı kaldırarak ruhsat verildiğini beyan etmiştir. Sonra Yüce Allah bütün bunlarla birlikte: «Sakınmaları kendileri için daha hayırlıdır» buyurmuştur; yani üst elbiselerini çıkarmaktan sakınmaları kendileri için daha hayırlıdır. Başka bir deyişle, yaşlarının ilerlemiş olmasına, evlenme ümitlerinin kesilmesine ve ziynetleriyle teberrüc etmemelerine rağmen elbiselerini çıkarmayıp iffetli davranmaları kendileri için daha hayırlıdır.

وَأَظْهَرُ الْأَقْوَالِ فِي قَوْلِهِ: أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ، أَنَّهُ وَضْعُ مَا يَكُونُ فَوْقَ الْخِمَارِ وَالْقَمِيصِ مِنَ الْجَلَابِيبِ، الَّتِي تَكُونُ فَوْقَ الْخِمَارِ وَالثِّيَابِ.

«Elbiselerini çıkarmaları» buyruğu hakkındaki görüşlerin en açığı; bunun, başörtüsünün ve gömleğin üzerinde bulunan, başörtüsü ve elbiselerin üstüne giyilen cilbabları (dış giysileri) çıkarmak olduğudur.

فَقَوْلُهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ، دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى أَنَّ الْمَرْأَةَ الَّتِي فِيهَا جَمَالٌ وَلَهَا طَمَعٌ فِي النِّكَاحِ، لَا يُرَخَّصُ لَهَا فِي وَضْعِ شَيْءٍ مِنْ ثِيَابِهَا وَلَا الْإِخْلَالِ بِشَيْءٍ مِنَ التَّسَتُّرِ بِحَضْرَةِ الْأَجَانِبِ.

Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki «Sakınmaları kendileri için daha hayırlıdır» buyruğu; kendisinde güzellik bulunan ve evlenme umudu olan bir kadına, yabancı erkeklerin huzurunda elbiselerinden herhangi bir şeyi çıkarmasına veya örtünmeden herhangi bir şekilde ödün vermesine ruhsat bulunmadığına açık bir delildir.

وَإِذَا عَلِمْتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ حُكْمَ آيَةِ الْحِجَابِ عَامٌّ، وَأَنَّ مَا ذَكَرْنَا مَعَهَا مِنَ الْآيَاتِ فِيهِ الدَّلَالَةُ عَلَى احْتِجَابِ جَمِيعِ بَدَنِ الْمَرْأَةِ عَنِ الرِّجَالِ الْأَجَانِبِ، عَلِمْتَ أَنَّ الْقُرْآنَ دَلَّ عَلَى الْحِجَابِ، وَلَوْ فَرَضْنَا أَنَّ آيَةَ الْحِجَابِ خَاصَّةٌ بِأَزْوَاجِهِ ﷺ، فَلَا شَكَّ أَنَّهُنَّ خَيْرُ أُسْوَةٍ لِنِسَاءِ الْمُسْلِمِينَ فِي الْآدَابِ الْكَرِيمَةِ الْمُقْتَضِيَةِ لِلطَّهَارَةِ التَّامَّةِ وَعَدَمِ التَّدَنُّسِ بِأَنْجَاسِ الرِّيبَةِ، فَمَنْ يُحَاوِلُ مَنْعَ نِسَاءَ الْمُسْلِمِينَ كَالدُّعَاةِ لِلسُّفُورِ وَالتَّبَرُّجِ وَالِاخْتِلَاطِ الْيَوْمَ مِنَ الِاقْتِدَاءِ بِهِنَّ فِي هَذَا الْأَدَبِ السَّمَاوِيِّ الْكَرِيمِ الْمُتَضَمِّنِ سَلَامَةَ الْعَرْضِ وَالطَّهَارَةِ مِنْ دَنَسِ الرِّيبَةِ غَاشٌّ لِأُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ مَرِيضُ الْقَلْبِ كَمَا تَرَى.

Zikrettiklerimizle hicab ayetinin hükmünün genel olduğunu ve onunla birlikte zikrettiğimiz ayetlerde kadının bütün bedenini yabancı erkeklerden gizlemesine delalet bulunduğunu anladığında, Kur'an'ın hicaba delalet ettiğini bilmiş olursun. Hicab ayetinin Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) hanımlarına özel olduğunu farz etsek bile, şüphe yok ki onlar tam bir temizliği ve şüphe pislikleriyle kirlenmemeyi gerektiren yüce edeplerde Müslüman kadınlar için en hayırlı örnektirler. Bugün açılıp saçılmaya, teberrüce ve ihtilata (kadın-erkek karışıklığına) çağıranlar gibi, Müslüman kadınların namusun selametini ve şüphe kirinden arınmayı içeren bu semavî ve yüce edepte onlara uymasını engellemeye çalışan kimse, gördüğün gibi Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ümmetine hıyanet eden, kalbi hastalıklı bir kimsedir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ مَعَ دَلَالَةِ الْقُرْآنِ عَلَى احْتِجَابِ الْمَرْأَةِ عَنِ الرِّجَالِ الْأَجَانِبِ، قَدْ دَلَّتْ عَلَى ذَلِكَ أَيْضًا أَحَادِيثُ نَبَوِيَّةٌ، فَمِنْ ذَلِكَ مَا أَخْرَجَهُ الشَّيْخَانِ فِي صَحِيحِيهِمَا وَغَيْرِهِمَا مِنْ حَدِيثِ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ الْجُهَنِيِّ ﵁: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «إِيَّاكُمْ وَالدُّخُولَ عَلَى النِّسَاءِ» ، فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ: يَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَفَرَأَيْتَ الْحَمْوَ؟ قَالَ: «الْحَمْوُ الْمَوْتُ» . أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ فِي كِتَابِ «النِّكَاحِ» ، فِي بَابِ: لَا يَخْلُوَنَّ رَجُلٌ بِامْرَأَةٍ إِلَّا ذُو مَحْرَمٍ إِلَخْ. وَمُسْلِمٌ فِي كِتَابِ «السَّلَامِ» ، فِي بَابِ تَحْرِيمِ الْخَلْوَةِ بِالْأَجْنَبِيَّةِ وَالدُّخُولِ عَلَيْهَا، فَهَذَا الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ صَرَّحَ فِيهِ النَّبِيُّ ﷺ بِالتَّحْذِيرِ الشَّدِيدِ مِنَ الدُّخُولِ عَلَى النِّسَاءِ، فَهُوَ دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى مَنْعِ الدُّخُولِ عَلَيْهِنَّ وَسُؤَالِهِنَّ مَتَاعًا إِلَّا مِنْ وَرَاءِ

Bil ki, Kur'an'ın kadının yabancı erkeklerden tesettürüne delalet etmesiyle birlikte nebevî hadisler de buna delalet etmiştir. Bunlardan biri, Şeyhayn'ın (Buhârî ve Müslim) Sahîh'lerinde ve başkalarının da Ukbe b. Âmir el-Cühenî'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiği şu hadistir: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: «Kadınların yanına girmekten sakının!» Ensardan bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Kayınbirader (kocanın akrabası) hakkında ne dersin?" deyince, «Kayınbirader ölümdür» buyurdu. Buhârî bu hadisi «Nikâh» kitabında, "Bir adam yanında mahremi olmaksızın bir kadınla baş başa kalmasın..." babında tahrîc etmiştir; Müslim de «Selâm» kitabında, "Yabancı kadınla baş başa kalmanın ve onun yanına girmenin haramlığı" babında tahrîc etmiştir. Bu sahih hadiste Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) kadınların yanına girmekten şiddetle sakındırmayı açıkça ifade etmiştir. Dolayısıyla bu, onların yanına girmenin ve arkasından olmadıkça bir şey istemenin menedildiğine açık bir delildir...

حِجَابٍ ; لِأَنَّ مَنْ سَأَلَهَا مَتَاعًا لَا مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ فَقَدْ دَخَلَ عَلَيْهَا، وَالنَّبِيُّ ﷺ حَذَّرَهُ مِنَ الدُّخُولِ عَلَيْهَا، وَلَمَّا سَأَلَهُ الْأَنْصَارِيُّ عَنِ الْحَمْوِ الَّذِي هُوَ قَرِيبُ الزَّوْجِ الَّذِي لَيْسَ مَحْرَمًا لِزَوْجَتِهِ، كَأَخِيهِ وَابْنِ أَخِيهِ وَعَمِّهِ وَابْنِ عَمِّهِ وَنَحْوِ ذَلِكَ قَالَ لَهُ ﷺ: «الْحَمْوُ الْمَوْتُ» ، فَسَمَّى ﷺ دُخُولَ قَرِيبِ الرَّجُلِ عَلَى امْرَأَتِهِ وَهُوَ غَيْرُ مَحْرَمٍ لَهَا بِاسْمِ الْمَوْتِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ تِلْكَ الْعِبَارَةَ هِيَ أَبْلَغُ عِبَارَاتِ التَّحْذِيرِ ; لِأَنَّ الْمَوْتَ هُوَ أَفْظَعُ حَادِثٍ يَأْتِي عَلَى الْإِنْسَانِ فِي الدُّنْيَا، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

...bir perdenin [arkasından]. Çünkü perdenin arkasından olmaksızın ondan bir eşya isteyen kimse onun yanına girmiş demektir; Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise kadının yanına girmekten sakındırmıştır. Ensarî, kocanın kardeşi, kardeşinin oğlu, amcası, amcasının oğlu ve benzeri gibi kadına mahrem olmayan kocanın akrabası olan "hamv" (kayın hısımları) hakkında sorduğunda ona (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Kayınbirader ölümdür» buyurmuştur. Böylece o (sallallâhu aleyhi ve sellem), adamın akrabasının mahremi olmayan karısının yanına girmesini "ölüm" diye adlandırmıştır. Şüphe yok ki bu ifade, sakındırma ifadelerinin en beliğ olanıdır; çünkü ölüm, insanın dünyada başına gelen en dehşetli hadisedir; nitekim şair şöyle demiştir:

وَالْمَوْتُ أَعْظَمُ حَادِثٍ ... مِمَّا يَمُرُّ عَلَى الْجِبِلَّهْ

Ve ölüm en büyük hadisedir, ... yaratılmışların başına gelenler içinde.

وَالْجِبِلَّةُ: الْخَلْقُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ [٢٦ \ ١٨٤] ، فَتَحْذِيرُهُ ﷺ هَذَا التَّحْذِيرَ الْبَالِغَ مِنْ دُخُولِ الرِّجَالِ عَلَى النِّسَاءِ، وَتَعْبِيرُهُ عَنْ دُخُولِ الْقَرِيبِ عَلَى زَوْجَةِ قَرِيبِهِ بِاسْمِ الْمَوْتِ دَلِيلٌ صَحِيحٌ نَبَوِيٌّ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَاسْأَلُوهُنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ عَامٌّ فِي جَمِيعِ النِّسَاءِ، كَمَا تَرَى. إِذْ لَوْ كَانَ حُكْمُهُ خَاصًّا بِأَزْوَاجِهِ ﷺ لَمَّا حَذَّرَ الرِّجَالَ هَذَا التَّحْذِيرَ الْبَالِغَ الْعَامَّ مِنَ الدُّخُولِ عَلَى النِّسَاءِ، وَظَاهِرُ الْحَدِيثِ التَّحْذِيرُ مِنَ الدُّخُولِ عَلَيْهِنَّ وَلَوْ لَمْ تَحْصُلِ الْخَلْوَةُ بَيْنَهُمَا، وَهُوَ كَذَلِكَ، فَالدُّخُولُ عَلَيْهِنَّ وَالْخَلْوَةُ بِهِنَّ كِلَاهُمَا مُحَرَّمٌ تَحْرِيمًا شَدِيدًا بِانْفِرَادِهِ، كَمَا قَدَّمْنَا أَنَّ مُسْلِمًا ﵀ أَخْرَجَ هَذَا الْحَدِيثَ فِي بَابِ تَحْرِيمِ الْخَلْوَةِ بِالْأَجْنَبِيَّةِ وَالدُّخُولِ عَلَيْهَا، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ كِلَيْهِمَا حَرَامٌ.

Cibille (الْجِبِلَّةُ), yaratılanlar (halk) demektir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: «Sizi ve önceki nesilleri (cibille) yaratan [Allah'tan] korkun.» [26:184]. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) erkeklerin kadınların yanına girmesinden bu derece beliğ bir şekilde sakındırması ve akrabanın akrabasının hanımının yanına girmesini "ölüm" kelimesiyle ifade etmesi; gördüğün gibi Yüce Allah'ın «Onlardan bir şey istediğiniz zaman perde arkasından isteyin» buyruğunun bütün kadınlar hakkında genel olduğuna dair sahih nebevî bir delildir. Şayet hükmü Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) hanımlarına mahsus olsaydı, erkekleri kadınların yanına girmekten böylesine kapsamlı ve beliğ bir sakındırma ile sakındırmazdı. Hadisin zahiri, aralarında halvet (baş başa kalma) olmasa dahi onların yanına girmekten sakındırmayı ifade eder; hakikat de böyledir. Zira kadınların yanına girmek de onlarla baş başa kalmak da tek başlarına ayrı ayrı şiddetle haram kılınmıştır; nitekim daha önce belirttiğimiz üzere Müslim (rahimehullâh) bu hadisi "Yabancı kadınla baş başa kalmanın ve onun yanına girmenin haramlığı" babında tahrîc etmiştir; bu da her ikisinin de haram olduğuna delalet eder.

وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «فَتْحِ الْبَارِي» فِي شَرْحِ الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ: «إِيَّاكُمْ وَالدُّخُولَ» ، بِالنَّصْبِ عَلَى التَّحْذِيرِ، وَهُوَ تَنْبِيهُ الْمُخَاطَبِ عَلَى مَحْذُورٍ لِيَتَحَرَّزَ عَنْهُ ; كَمَا قِيلَ: إِيَّاكَ وَالْأَسَدَ، وَقَوْلُهُ: «إِيَّاكُمْ» ، مَفْعُولٌ لِفِعْلٍ مُضْمَرٍ تَقْدِيرُهُ: اتَّقُوا.

İbn Hacer «Fethu'l-Bârî»de mezkûr hadisin şerhinde şöyle demiştir: «İyyâkum ve'd-duhûle» (إِيَّاكُمْ وَالدُّخُولَ) ifadesi sakındırma (tahzîr) üzere mansubdur. Bu da muhatabı sakınması gereken bir duruma karşı uyarmaktır; nitekim «Aslandan sakın!» (إِيَّاكَ وَالْأَسَدَ) denilmesi gibidir. Hadisteki «iyyâkum» (إِيَّاكُمْ) lafzı, takdiri «sakının» (ittakū / اتَّقُوا) olan gizli bir fiilin mefulüdür.

وَتَقْدِيرُ الْكَلَامِ: اتَّقُوا أَنْفُسَكُمْ أَنْ تَدْخُلُوا عَلَى النِّسَاءِ، وَالنِّسَاءُ أَنْ يَدْخُلْنَ عَلَيْكُمْ. وَوَقَعَ فِي رِوَايَةِ ابْنِ وَهْبٍ، بِلَفْظِ: «لَا تَدْخُلُوا عَلَى النِّسَاءِ» ، وَتَضَمَّنَ مَنْعُ الدُّخُولِ مَنْعَ الْخَلْوَةِ بِهَا بِطَرِيقِ الْأَوْلَى، انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ. وَقَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي «صَحِيحِهِ» ، بَابُ وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ. وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ شَبِيبٍ: حَدَّثَنَا أَبِي عَنْ يُونُسَ، قَالَ ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: يَرْحَمُ اللَّهُ نِسَاءَ الْمُهَاجِرَاتِ الْأُوَلَ، لَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ: وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ [٢٤ \ ٣١] ، شَقَقْنَ مُرُوطَهُنَّ فَاخْتَمَرْنَ بِهَا.

Kelamın takdiri şöyledir: "Kendinizi kadınların yanına girmekten sakındırın, kadınlar da sizin yanınıza girmekten sakınsın." İbn Vehb'in rivayetinde ise «Kadınların yanına girmeyiniz» lafzıyla vaki olmuştur. Yanına girmenin yasaklanması, evleviyet yoluyla onunla halvette (baş başa) kalmanın da yasaklanmasını içerir. Ondan amaçlanan kısım bitti. Buhârî (rahimehullâh) «Sahîh»inde: "Başörtülerini yakalarının üzerine salsınlar" babında şöyle demiştir: Ahmed b. Şebîb dedi ki: Bize babam Yûnus'tan anlattı; İbn Şihâb, Urve'den, o da Âişe'den (radıyallâhu anhâ) rivayet etti ki Âişe şöyle demiştir: "Allah ilk muhacir kadınlara rahmet etsin; Allah: «Başörtülerini yakalarının üzerine salsınlar» [24:31] ayetini indirdiğinde mürûtlarını (yün elbiselerini) yırtıp onlarla örtündüler (ihtemarne)."

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ نَافِعٍ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ صَفِيَّةَ بِنْتِ شَيْبَةَ:

Bize Ebû Nuaym anlattı, bize İbrâhim b. Nâfi', Hasen b. Müslim'den, o da Safiyye binti Şeybe'den anlattı:

أَنَّ عَائِشَةَ ﵂ كَانَتْ تَقُولُ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ، أَخَذْنَ أُزُرَهُنَّ فَشَقَقْنَهَا مِنْ قِبَلِ الْحَوَاشِي، فَاخْتَمَرْنَ بِهَا، انْتَهَى مِنْ صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ. وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «الْفَتْحِ» ، فِي شَرْحِ هَذَا الْحَدِيثِ: قَوْلُهُ: فَاخْتَمَرْنَ، أَيْ غَطَّيْنَ وُجُوهَهُنَّ، وَصِفَةُ ذَلِكَ أَنْ تَضَعَ الْخِمَارَ عَلَى رَأْسِهَا وَتَرْمِيهِ مِنَ الْجَانِبِ الْأَيْمَنِ عَلَى الْعَاتِقِ الْأَيْسَرِ، وَهُوَ التَّقَنُّعُ. قَالَ الْفَرَّاءُ: كَانُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ تُسْدِلُ الْمَرْأَةُ خِمَارَهَا مِنْ وَرَائِهَا وَتَكْشِفُ مَا قُدَّامَهَا فَأُمِرْنَ بِالِاسْتِتَارِ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ «فَتْحِ الْبَارِي» .

Âişe (radıyallâhu anhâ) şöyle derdi: «Başörtülerini yakalarının üzerine salsınlar» ayeti indiğinde etekliklerini (uzurlarını) alıp kenarlarından yırttılar ve onlarla örtündüler (ihtemarne). (Sahîh-i Buhârî'den bitti). İbn Hacer «el-Feth»te bu hadisin şerhinde şöyle demiştir: "«İhtemarne» (فَاخْتَمَرْنَ) sözünün anlamı: Yüzlerini örttüler demektir. Bunun keyfiyeti; başörtüsünü başına koyup sağ tarafından sol omzunun üzerine atmasıdır, bu da takannu'dur (yüzü örtmektir). Ferrâ şöyle demiştir: Cahiliye devrinde kadın başörtüsünü arkasından sarkıtır, ön tarafını ise açık bırakırdı; bunun üzerine örtünmeleri emredildi." «Fethu'l-Bârî»den amaçlanan kısım bitti.

وَهَذَا الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ صَرِيحٌ فِي أَنَّ النِّسَاءَ الصَّحَابِيَّاتِ الْمَذْكُورَاتِ فِيهِ فَهِمْنَ أَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ، يَقْتَضِي سِتْرَ وُجُوهِهِنَّ، وَأَنَّهُنَّ شَقَقْنَ أُزُرَهُنَّ فَاخْتَمَرْنَ، أَيْ: سَتَرْنَ وُجُوهَهُنَّ بِهَا امْتِثَالًا لِأَمْرِ اللَّهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ الْمُقْتَضِي سِتْرَ وُجُوهِهِنَّ، وَبِهَذَا يَتَحَقَّقُ الْمُنْصِفُ أَنَّ احْتِجَابَ الْمَرْأَةِ عَنِ الرِّجَالِ وَسِتْرَهَا وَجْهَهَا عَنْهُمْ ثَابِتٌ فِي السُّنَّةِ الصَّحِيحَةِ الْمُفَسِّرَةِ لِكِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى، وَقَدْ أَثْنَتْ عَائِشَةُ ﵂ عَلَى تِلْكَ النِّسَاءِ بِمُسَارَعَتِهِنَّ لِامْتِثَالِ أَوَامِرِ اللَّهِ فِي كِتَابِهِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُنَّ مَا فَهِمْنَ سَتْرَ الْوُجُوهِ مِنْ قَوْلِهِ: وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ، إِلَّا مِنَ النَّبِيِّ ﷺ لِأَنَّهُ مَوْجُودٌ وَهُنَّ يَسْأَلْنَهُ عَنْ كُلِّ مَا أَشْكَلَ عَلَيْهِنَّ فِي دِينِهِنَّ، وَاللَّهُ جَلَّ وَعَلَا يَقُولُ: وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ [١٦ \ ٤٤] ، فَلَا يُمْكِنُ أَنْ يُفَسِّرْنَهَا مِنْ تِلْقَاءِ أَنْفُسِهِنَّ. وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «فَتْحِ الْبَارِي» : وَلِابْنِ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُثْمَانَ بْنِ خَيْثَمٍ، عَنْ صَفِيَّةَ مَا يُوَضِّحُ ذَلِكَ، وَلَفْظُهُ: ذَكَرْنَا عِنْدَ عَائِشَةَ نِسَاءَ قُرَيْشٍ وَفَضْلَهُنَّ، فَقَالَتْ: إِنَّ لِنِسَاءِ قُرَيْشٍ لَفَضْلًا، وَلَكِنْ وَاللَّهِ مَا رَأَيْتُ أَفْضَلَ مِنْ نِسَاءِ الْأَنْصَارِ أَشَدَّ تَصْدِيقًا بِكِتَابِ اللَّهِ، وَلَا إِيمَانًا بِالتَّنْزِيلِ، وَلَقَدْ أُنْزِلَتْ سُورَةُ «النُّورِ» : وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ، فَانْقَلَبَ رِجَالُهُنَّ إِلَيْهِنَّ يَتْلُونَ عَلَيْهِنَّ مَا أُنْزِلَ فِيهَا، مَا مِنْهُنَّ امْرَأَةٌ إِلَّا قَامَتْ إِلَى مِرْطِهَا فَأَصْبَحْنَ يُصَلِّينَ الصُّبْحَ مُعْتَجِرَاتٍ كَأَنَّ عَلَى رُءُوسِهِنَّ الْغِرْبَانُ، انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ «فَتْحِ الْبَارِي» .

Bu sahih hadis, orada zikredilen kadın sahâbîlerin, Yüce Allah'ın «Başörtülerini yakalarının üzerine salsınlar» buyruğunun anlamının yüzlerini örtmeyi gerektirdiğini anladıklarını ve Allah'ın yüzlerini örtmeyi iktiza eden «Başörtülerini yakalarının üzerine salsınlar» buyruğundaki emrine uyarak etekliklerini yırtıp ihtimar ettiklerini (yani yüzlerini örttüklerini) açıkça ortaya koymaktadır. Bununla insaflı kimse; kadının erkeklerden sakınmasının ve yüzünü onlardan örtmesinin, Allah Teâlâ'nın Kitabı'nı tefsir eden sahih sünnette sabit olduğunu kesin olarak anlar. Nitekim Âişe (radıyallâhu anhâ) bu kadınları, Allah'ın Kitabı'ndaki emirlerine uymadaki acelelerinden ötürü övmüştür. Bilinmektedir ki onlar, yüzleri örtmeyi «Başörtülerini yakalarının üzerine salsınlar» buyruğundan ancak Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) öğrenerek anlamışlardır; çünkü o hayattaydı ve dinlerinde kendilerine müşkül gelen her şeyi ona soruyorlardı. Yüce Allah da şöyle buyurmaktadır: «İnsanlara kendilerine indirileni açıklayasın diye sana bu zikri (Kur'an'ı) indirdik.» [16:44]. Dolayısıyla bunu kendi kafalarından tefsir etmeleri mümkün değildir. İbn Hacer «Fethu'l-Bârî»de şöyle demiştir: İbn Ebî Hâtim'in Abdullah b. Osmân b. Haysem tarikiyle Safiyye'den rivayetinde bunu açıklayan şu lafız yer almaktadır: Âişe'nin yanında Kureyş kadınlarını ve onların üstünlüklerini andık; bunun üzerine şöyle dedi: «Şüphesiz Kureyş kadınlarının bir üstünlüğü vardır; fakat Allah'a yemin olsun ki, Allah'ın Kitabı'nı daha çok tasdik eden ve indirilen vahye daha kuvvetle iman eden Ensar kadınlarından daha faziletlisini görmedim. Nûr Suresi'ndeki «Başörtülerini yakalarının üzerine salsınlar» ayeti indiğinde erkekleri onların yanına dönüp bu surede indirilen ayetleri kendilerine okudular; onlardan hiçbir kadın kalmadı ki murtuna (yün örtüsüne) koşmasın. Sabah namazını başlarında kargalar varmış gibi yüzleri örtülü olarak (mu'tecirât) kılmaya başladılar.» «Fethu'l-Bârî»den amaçlanan kısım bitti.

وَمَعْنَى مُعْتَجَرَاتٍ: مُخْتَمِرَاتٍ، كَمَا جَاءَ مُوَضَّحًا فِي رِوَايَةِ الْبُخَارِيِّ الْمَذْكُورَةِ آنِفًا، فَتَرَى عَائِشَةُ ﵂ مَعَ عِلْمِهَا وَفَهْمِهَا وَتُقَاهَا أَثْنَتْ عَلَيْهِنَّ هَذَا الثَّنَاءَ الْعَظِيمَ، وَصَرَّحَتْ بِأَنَّهَا مَا رَأَتْ أَشَدَّ مِنْهُنَّ تَصْدِيقًا بِكِتَابِ اللَّهِ، وَلَا إِيمَانًا بِالتَّنْزِيلِ، وَهُوَ دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى أَنَّ فَهْمَهُنَّ لُزُومَ سَتْرِ الْوُجُوهِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ مِنْ تَصْدِيقِهِنَّ بِكِتَابِ اللَّهِ وَإِيمَانِهِنَّ بِتَنْزِيلِهِ، وَهُوَ صَرِيحٌ فِي أَنَّ احْتِجَابَ النِّسَاءِ عَنِ الرِّجَالِ وَسِتْرَهُنَّ وُجُوهَهُنَّ تَصْدِيقٌ بِكِتَابِ اللَّهِ وَإِيمَانٌ بِتَنْزِيلِهِ، كَمَا تَرَى.

«Mu'tecirât» (مُعْتَجِرَاتٍ) kelimesinin anlamı, az önce zikredilen Buhârî rivayetinde açıklandığı üzere "yüzlerini örtmüş kadınlar" (muhtemirât) demektir. Görüyorsun ki Âişe (radıyallâhu anhâ), ilmi, anlayışı ve takvasıyla birlikte onları bu muazzam övgüyle övmüş ve Allah'ın Kitabı'nı onlardan daha şiddetle tasdik eden ve indirilen vahye onlardan daha çok iman eden birilerini görmediğini açıkça ifade etmiştir. Bu da onların, Yüce Allah'ın «Başörtülerini yakalarının üzerine salsınlar» buyruğundan yüzleri örtmenin lüzumunu anlamalarının, Allah'ın Kitabı'nı tasdik etmelerinden ve indirilen vahye iman etmelerinden ileri geldiğine açık bir delildir. Bu durum, gördüğün gibi kadınların erkeklerden örtünmesinin ve yüzlerini gizlemesinin Allah'ın Kitabı'nı tasdik etmek ve indirilen vahye iman etmek olduğunu açıkça göstermektedir.

فَالْعَجَبُ كُلُّ الْعَجَبِ، مِمَّنْ يَدَّعِي مِنَ الْمُنْتَسِبِينَ لِلْعِلْمِ أَنَّهُ لَمْ يَرِدْ فِي الْكِتَابِ وَلَا السُّنَّةِ مَا يَدُلُّ عَلَى سَتْرِ الْمَرْأَةِ وَجْهَهَا عَنِ الْأَجَانِبِ، مَعَ أَنَّ الصَّحَابِيَّاتِ فَعَلْنَ ذَلِكَ مُمْتَثِلَاتٍ أَمْرَ اللَّهِ فِي كِتَابِهِ إِيمَانًا بِتَنْزِيلِهِ، وَمَعْنَى هَذَا ثَابِتٌ فِي الصَّحِيحِ، كَمَا تَقَدَّمَ عَنِ الْبُخَارِيِّ. وَهَذَا مِنْ أَعْظَمِ الْأَدِلَّةِ وَأَصْرَحِهَا فِي لُزُومِ الْحِجَابِ لِجَمِيعِ نِسَاءِ الْمُسْلِمِينَ، كَمَا تَرَى.

Kadın sahâbîler indirilen vahye iman ederek Allah'ın Kitabı'ndaki emrine boyun eğip bunu yaptıkları ve bunun manası Buhârî'den daha önce geçtiği üzere Sahîh'te sabit olduğu halde, ilme nispet edilen kimselerden birinin Kur'an'da ve Sünnet'te kadının yabancılardan yüzünü örtmesine delalet eden bir şeyin varid olmadığını iddia etmesi gerçekten şaşılacak şeydir. Bu da gördüğün gibi bütün Müslüman kadınlar için hicabın lüzumuna dair en büyük ve en açık delillerdendir.

وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ ﵀ فِي تَفْسِيرِهِ: وَقَالَ الْبَزَّارُ أَيْضًا: حَدَّثْنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ عَاصِمٍ، حَدَّثْنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ مُوَرِّقٍ، عَنْ أَبِي الْأَحْوَصِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ﵁، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «إِنِ الْمَرْأَةَ عَوْرَةٌ فَإِذَا خَرَجَتِ اسْتَشْرَفَهَا الشَّيْطَانُ، وَأَقْرَبُ مَا تَكُونُ بِرَوْحَةِ رَبِّهَا وَهِيَ فِي قَعْرِ بَيْتِهَا» ، وَرَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ عَنْ بُنْدَارٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ عَاصِمٍ بِهِ نَحْوَهُ، اه مِنْهُ.

İbn Kesîr (rahimehullâh) tefsirinde şöyle demiştir: Bezzâr da şöyle dedi: Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, bana Amr b. Âsım anlattı, bize Hemmâm, Katâde'den, o Muvərrik'ten, o Ebü'l-Ahvas'tan, o Abdullah'tan (radıyallâhu anh), o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet etti ki şöyle buyurmuştur: «Kadın avrettir; dışarı çıktığında şeytan ona gözünü diker (onu süsler). Kadının Rabbine en yakın olduğu an, evinin derinliğinde bulunduğu andır.» Tirmizî de bunu Bundâr'dan, o da Amr b. Âsım'dan benzeri şekilde rivayet etmiştir. (Ondan bitti).

وَقَدْ ذَكَرَ هَذَا الْحَدِيثَ صَاحِبُ «مَجْمَعِ الزَّوَائِدِ» ، وَقَالَ: رَوَاهُ الطَّبَرَانِيُّ فِي «الْكَبِيرِ» ، وَرِجَالُهُ مُوَثَّقُونَ، وَهَذَا الْحَدِيثُ يَعْتَضِدُ بِجَمِيعِ مَا ذَكَرْنَا مِنَ الْأَدِلَّةِ، وَمَا جَاءَ فِيهِ مِنْ كَوْنِ الْمَرْأَةِ عَوْرَةٌ، يَدُلُّ عَلَى الْحِجَابِ لِلُزُومِ سَتْرِ كُلِّ مَا يَصْدُقُ عَلَيْهِ اسْمُ الْعَوْرَةِ.

«Mecmeu'z-Zevâid» sahibi bu hadisi zikretmiş ve: "Onu Taberânî «el-Kebîr»de rivayet etmiştir ve râvileri güvenilirdir (musevvekūndur)" demiştir. Bu hadis, zikrettiğimiz bütün delillerle teyit edilmektedir; içinde kadının avret olduğuna dair geçen ifade, üzerine "avret" ismi düşen her şeyin örtülmesinin gerekliliği sebebiyle hicaba delalet etmektedir.

وَمِمَّا يُؤَيِّدُ ذَلِكَ: مَا ذَكَرَ الْهَيْثَمِيُّ أَيْضًا فِي «مَجْمَعِ الزَّوَائِدِ» ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: إِنَّمَا النِّسَاءُ عَوْرَةٌ، وَإِنَّ الْمَرْأَةَ لَتَخْرُجُ مِنْ بَيْتِهَا وَمَا بِهَا مِنْ بَأْسٍ فَيَسْتَشْرِفُهَا الشَّيْطَانُ، فَيَقُولُ: إِنَّكِ لَا تَمُرِّينَ بِأَحَدٍ إِلَّا أَعْجَبْتِيهِ، وَإِنَّ الْمَرْأَةَ لَتَلْبَسُ ثِيَابَهَا فَقَالَ: أَيْنَ تُرِيدِينَ؟ فَتَقُولُ: أَعُودُ مَرِيضًا أَوْ أَشْهَدُ جِنَازَةً، أَوْ أُصَلِّي فِي مَسْجِدٍ، وَمَا عَبَدَتِ امْرَأَةٌ رَبَّهَا، مِثْلَ أَنْ تَعْبُدَهُ فِي بَيْتِهَا، ثُمَّ قَالَ: رَوَاهُ الطَّبَرَانِيُّ فِي «الْكَبِيرِ» ، وَرِجَالُهُ ثِقَاتٌ، اه مِنْهُ. وَمِثْلُهُ لَهُ حُكْمُ الرَّفْعِ إِذْ لَا مَجَالَ لِلرَّأْيِ فِيهِ.

Bunu teyit eden delillerden biri de Heysemî'nin «Mecmeu'z-Zevâid»de İbn Mes'ûd'dan zikrettiği şu rivayettir: İbn Mes'ûd şöyle dedi: "Kadınlar ancak avrettir. Kadın bir beis olmaksızın evinden çıkar, şeytan ona gözünü dikip: 'Sen kimin yanından geçsen mutlaka onu kendine hayran bırakırsın' der. Kadın elbiselerini giyer ve: 'Nereye gitmek istiyorsun?' denilir; o da: 'Bir hastayı ziyaret edeceğim, veya bir cenazede bulunacağım yahut mescitte namaz kılacağım' der. Oysa bir kadın Rabbine, evinde ibadet ettiği gibi [üstün bir şekilde] ibadet etmemiştir." Sonra şöyle demiştir: "Bunu Taberânî «el-Kebîr»de rivayet etmiştir ve râvileri sîkadır (güvenilirdir)." (Ondan bitti). Böylesi bir rivayet merfû hükmündedir; zira bunda ictihada / şahsi görüşe yer yoktur.

وَمِنَ الْأَدِلَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى ذَلِكَ الْأَحَادِيثُ الَّتِي قَدَّمْنَاهَا، الدَّالَّةُ عَلَى أَنَّ صَلَاةَ الْمَرْأَةِ فِي بَيْتِهَا خَيْرٌ لَهَا مِنْ صَلَاتِهَا فِي الْمَسَاجِدِ، كَمَا أَوْضَحْنَاهُ فِي سُورَةِ «النُّورِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ رِجَالٌ الْآيَةَ [٢٤ \ ٣٦ - ٣٧] ، وَالْأَحَادِيثُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ جِدًّا، وَفِيمَا ذَكَرْنَا كِفَايَةٌ لِمَنْ يُرِيدُ الْحَقَّ.

Buna delalet eden delillerden biri de daha önce sunduğumuz; kadının evinde kıldığı namazın mescitlerde kıldığı namazdan daha hayırlı olduğuna delalet eden hadislerdir. Nitekim Nûr Suresi'nde Yüce Allah'ın «Oralarda sabah akşam O'nu tesbih eden nice erler vardır...» [24:36-37] ayeti kerimesi üzerindeki açıklamalarımızda bunu beyan etmiştik. Bu konudaki hadisler pek çoktur; zikrettiklerimiz ise hakkı arayan kimse için yeterlidir.

فَقَدْ ذَكَرْنَا الْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةَ الدَّالَّةَ عَلَى ذَلِكَ، وَالْأَحَادِيثَ الصَّحِيحَةَ الدَّالَّةَ عَلَى الْحِجَابِ، وَبَيَّنَّا أَنَّ مِنْ أَصْرَحِهَا فِي ذَلِكَ آيَةَ «النُّورِ» ، مَعَ تَفْسِيرِ الصَّحَابَةِ لَهَا، وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ فَقَدْ أَوْضَحْنَا غَيْرَ بَعِيدٍ تَفْسِيرَ الصَّحَابَةِ لَهَا، وَالنَّبِيُّ ﷺ مَوْجُودٌ بَيْنَهُمْ يَنْزِلُ عَلَيْهِ الْوَحْيُ، بِأَنَّ الْمُرَادَ بِهَا يَدْخُلُ فِيهِ سَتْرُ الْوَجْهِ وَتَغْطِيَتُهُ عَنِ

Buna delalet eden Kur'an ayetlerini ve hicaba delalet eden sahih hadisleri zikrettik; bu husustaki en açık delillerden birinin, sahâbenin tefsiriyle birlikte Nûr Suresi'nin «Başörtülerini yakalarının üzerine salsınlar» ayeti olduğunu belirttik. Az önce, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) aralarında mevcut iken ve kendisine vahiy inerken, sahâbenin bu ayeti, yüzün örtülmesi ve erkeklerden...

الرِّجَالِ، وَأَنَّ سَتْرَ الْمَرْأَةِ وَجْهَهَا عَمَلٌ بِالْقُرْآنِ، كَمَا قَالَتْهُ عَائِشَةُ ﵂.

...gizlenmesinin de bunun kapsamına girdiği şeklinde tefsir ettiklerini ve Âişe'nin (radıyallâhu anhâ) söylediği gibi kadının yüzünü örtmesinin Kur'an ile amel etmek olduğunu açıklamıştık.

وَإِذَا عَلِمْتَ أَنَّ هَذَا الْقَدْرَ مِنَ الْأَدِلَّةِ عَلَى عُمُومِ الْحِجَابِ يَكْفِي الْمُنْصِفَ، فَسَنَذْكُرُ لَكَ أَجْوِبَةَ أَهْلِ الْعِلْمِ، عَمَّا اسْتَدَلَّ بِهِ الَّذِينَ قَالُوا بِجَوَازِ إِبْدَاءِ الْمَرْأَةِ وَجْهَهَا وَيَدَيْهَا، بِحَضْرَةِ الْأَجَانِبِ.

Hicabın umumiliğine dair bu kadarlık delilin insaflı kimseye yeteceğini anladığına göre, şimdi yabancı erkeklerin huzurunda kadının yüzünü ve ellerini açmasının caiz olduğunu söyleyenlerin delil getirdikleri hususlara ilim ehlinin verdiği cevapları sana zikredeceğiz.

فَمِنَ الْأَحَادِيثِ الَّتِي اسْتَدَلُّوا بِهَا عَلَى ذَلِكَ حَدِيثُ خَالِدِ بْنِ دُرَيْكٍ عَنْ عَائِشَةَ ﵂: أَنَّ أَسْمَاءَ بِنْتَ أَبِي بَكْرٍ دَخَلَتْ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ، وَعَلَيْهَا ثِيَابٌ رِقَاقٌ فَأَعْرَضَ عَنْهَا، وَقَالَ: «يَا أَسْمَاءُ، إِنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا بَلَغَتِ الْحَيْضَ لَمْ يَصْلُحْ أَنْ يُرَى مِنْهَا إِلَّا هَذَا» وَأَشَارَ إِلَى وَجْهِهِ وَكَفَّيْهِ ; وَهَذَا الْحَدِيثُ يُجَابُ عَنْهُ بِأَنَّهُ ضَعِيفٌ مِنْ جِهَتَيْنِ:

Buna dair delil getirdikleri hadislerden biri, Hâlid b. Dureyk'in Âişe'den (radıyallâhu anhâ) rivayet ettiği şu hadistir: Esmâ binti Ebî Bekir, üzerinde ince elbiseler varken Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanına girdi. Peygamber ondan yüz çevirdi ve şöyle buyurdu: «Ey Esmâ! Şüphesiz kadın hayız yaşına ulaştığında, ondan şunun ve şunun dışında bir yerin görülmesi uygun olmaz» ve yüzüne ile ellerine işaret etti. Bu hadise iki yönden cevap verilir:

الْأُولَى: هِيَ كَوْنُهُ مُرْسَلًا ; لِأَنَّ خَالِدَ بْنَ دُرَيْكٍ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ عَائِشَةَ، كَمَا قَالَهُ أَبُو دَاوُدَ، وَأَبُو حَاتِمٍ الرَّازِيُّ كَمَا قَدَّمْنَاهُ فِي سُورَةِ «النُّورِ» .

Birincisi: Hadisin mürsel olmasıdır; çünkü Ebû Dâvûd ve Ebû Hâtim er-Râzî'nin Nûr Suresi'nde daha önce aktardığımız üzere belirttikleri gibi, Hâlid b. Dureyk, Âişe'den bizzat işitmemiştir.

الْجِهَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ فِي إِسْنَادِهِ سَعِيدُ بْنُ بَشِيرٍ الْأَزْدِيُّ مَوْلَاهُمْ، قَالَ فِيهِ فِي «التَّقْرِيبِ» : ضَعِيفٌ، مَعَ أَنَّهُ مَرْدُودٌ بِمَا ذَكَرْنَا مِنَ الْأَدِلَّةِ عَلَى عُمُومِ الْحِجَابِ، وَمَعَ أَنَّهُ لَوْ قُدِّرَ ثُبُوتُهُ قَدْ يُحْمَلُ عَلَى أَنَّهُ كَانَ قَبْلَ الْأَمْرِ بِالْحِجَابِ.

İkinci yön: İsnadında onların azatlısı Saîd b. Beşîr el-Ezdî bulunmaktadır; «et-Takrîb»de onun hakkında: "Zayıftır" denilmiştir. Bununla birlikte hadis, hicabın umumiliğine dair zikrettiğimiz deliller sebebiyle merduttur; ayrıca sübutu farz edilse bile, hicab emrinden önceye hamledilebilir.

وَمِنَ الْأَحَادِيثِ الَّتِي اسْتَدَلُّوا بِهَا عَلَى ذَلِكَ حَدِيثُ جَابِرٍ الثَّابِتِ فِي الصَّحِيحِ، قَالَ: شَهِدْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ الصَّلَاةَ يَوْمَ الْعِيدِ، فَبَدَأَ بِالصَّلَاةِ قَبْلَ الْخُطْبَةِ بِغَيْرِ أَذَانٍ، وَلَا إِقَامَةٍ، ثُمَّ قَامَ مُتَوَكِّئًا عَلَى بِلَالٍ فَأَمَرَ بِتَقْوَى اللَّهِ، وَحَثَّ عَلَى طَاعَتِهِ، وَوَعَظَ النَّاسَ، وَذَكَّرَهُمْ ثُمَّ مَضَى حَتَّى أَتَى النِّسَاءَ، فَوَعَظَهُنَّ وَذَكَّرَهُنَّ، فَقَالَ: «تَصَدَّقْنَ فَإِنَّ أَكْثَرَكُنَّ حَطَبُ جَهَنَّمَ» فَقَامَتِ امْرَأَةٌ مِنْ سِطَةِ النِّسَاءِ سَفْعَاءُ الْخَدَّيْنِ، فَقَالَتْ: لِمَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: «لِأَنَّكُنَّ تُكْثِرْنَ الشَّكَاةَ، وَتَكْفُرْنَ الْعَشِيرَ» ، قَالَ: فَجَعَلْنَ يَتَصَدَّقْنَ مِنْ حُلِيِّهِنَّ يُلْقِينَ فِي ثَوْبِ بِلَالٍ مِنْ أَقْرَاطِهِنَّ وَخَوَاتِمِهِنَّ، اه. هَذَا لَفَظُ مُسْلِمٍ فِي «صَحِيحِهِ» ، قَالُوا: وَقَوْلُ جَابِرٍ فِي هَذَا الْحَدِيثِ: سَفْعَاءُ الْخَدَّيْنِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا كَانَتْ كَاشِفَةً عَنْ وَجْهِهَا، إِذْ لَوْ كَانَتْ مُحْتَجِبَةً لَمَا رَأَى خَدَّيْهَا، وَلَمَا عَلِمَ بِأَنَّهَا سَفْعَاءُ الْخَدَّيْنِ. وَأُجِيبُ عَنْ حَدِيثِ جَابِرٍ هَذَا: بِأَنَّهُ لَيْسَ فِيهِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ رَآهَا كَاشِفَةً عَنْ وَجْهِهَا، وَأَقَرَّهَا عَلَى ذَلِكَ، بَلْ غَايَةُ مَا يُفِيدُهُ الْحَدِيثُ أَنَّ جَابِرًا رَأَى وَجْهَهَا، وَذَلِكَ لَا يَسْتَلْزِمُ كَشْفَهَا عَنْهُ قَصْدًا، وَكَمْ مِنِ امْرَأَةٍ يَسْقُطُ خِمَارُهَا عَنْ وَجْهِهَا مِنْ غَيْرِ قَصْدٍ، فَيَرَاهُ بَعْضُ النَّاسِ فِي تِلْكَ الْحَالِ، كَمَا قَالَ نَابِغَةُ ذُبْيَانَ:

Buna delil getirdikleri hadislerden biri de Câbir'in Sahîh'te sabit olan şu hadisidir; o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte bayram günü namazda bulundum. Hutbeden önce ezansız ve kametsiz olarak namaza başladı. Sonra Bilâl'e dayanarak ayağa kalktı; Allah'a karşı takvalı olmayı emretti, O'na itaate teşvik etti, insanlara vaaz edip hatırlatmalarda bulundu. Sonra geçip kadınların yanına geldi; onlara da vaaz edip hatırlatmalarda bulundu ve: «Sadaka veriniz, zira sizin çoğunuz cehennem odunusunuz» buyurdu. Bunun üzerine kadınların ortasından yanakları kararmış (sef'âü'l-haddeyn) bir kadın kalkıp: "Niçin ey Allah'ın Resûlü?" dedi. Resûlullah: «Çünkü siz çok şikâyet eder ve kocalarınıza karşı nankörlük edersiniz» buyurdu. Râvi dedi ki: Bunun üzerine takılarından sadaka vermeye, Bilâl'in örtüsüne küpelerini ve yüzüklerini atmaya başladılar. (Bitti). Bu, Müslim'in «Sahîh»indeki lafzıdır. Şöyle dediler: Câbir'in bu hadisteki «yanakları kararmış» (sef'âü'l-haddeyn) sözü, o kadının yüzünün açık olduğuna delalet eder; zira örtülü olsaydı yanaklarını göremez ve yanaklarının kararmış olduğunu bilemezdi. Câbir'in bu hadisine şöyle cevap verilmiştir: Bu hadiste Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) o kadını yüzü açık gördüğüne ve bunu onayladığına delalet eden bir şey yoktur; bilakis hadisin ifade ettiği nihai nokta Câbir'in onun yüzünü görmüş olmasıdır. Bu ise kadının kasten yüzünü açtığını gerektirmez; nitekim pek çok kadının başörtüsü kastı olmaksızın yüzünden düşer de insanlardan bazıları o vaziyette onu görür; Zübyânlı Nâbiğa'nın dediği gibi:

سَقَطَ النَّصِيفُ وَلَمْ تُرِدْ إِسْقَاطَهُ ... فَتَنَاوَلَتْهُ وَاتَّقَتْنَا بِالْيَدِ

Başörtüsü düştü, onu düşürmek istememişti; ... hemen onu yakaladı ve eliyle bize karşı örtündü.

فَعَلَى الْمُحْتَجِّ بِحَدِيثِ جَابِرٍ الْمَذْكُورِ، أَنْ يُثْبِتَ أَنَّهُ ﷺ رَآهَا سَافِرَةً، وَأَقَرَّهَا عَلَى ذَلِكَ، وَلَا سَبِيلَ لَهُ إِلَى إِثْبَاتِ ذَلِكَ. وَقَدْ رَوَى الْقِصَّةَ الْمَذْكُورَةَ غَيْرُ جَابِرٍ، فَلَمْ يَذْكُرْ كَشْفَ الْمَرْأَةِ الْمَذْكُورَةِ عَنْ وَجْهِهَا، وَقَدْ ذَكَرَ مُسْلِمٌ فِي «صَحِيحِهِ» مِمَّنْ رَوَاهَا غَيْرَ جَابِرٍ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ، وَابْنَ عَبَّاسٍ، وَابْنَ عُمَرَ، وَذَكَرَهُ غَيْرُهُ عَنْ غَيْرِهِمْ. وَلَمْ يَقُلْ أَحَدٌ مِمَّنْ رَوَى الْقِصَّةَ غَيْرَ جَابِرٍ أَنَّهُ رَأَى خَدَّيْ تِلْكَ الْمَرْأَةِ السَّفْعَاءِ الْخَدَّيْنِ، وَبِذَلِكَ تَعْلَمُ أَنَّهُ لَا دَلِيلَ عَلَى السُّفُورِ فِي حَدِيثِ جَابِرٍ الْمَذْكُورِ. وَقَدْ قَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ حَدِيثِ جَابِرٍ هَذَا عِنْدَ مُسْلِمٍ، وَقَوْلُهُ: فَقَامَتِ امْرَأَةٌ مِنْ سِطَةِ النِّسَاءِ، هَكَذَا هُوَ فِي النُّسَخِ (سِطَةٌ) بِكَسْرِ السِّينِ، وَفَتْحِ الطَّاءِ الْمُخَفَّفَةِ. وَفِي بَعْضِ النُّسَخِ: وَاسِطَةِ النِّسَاءِ. قَالَ الْقَاضِي: مَعْنَاهُ: مِنْ خِيَارِهِنَّ، وَالْوَسَطُ الْعَدْلُ وَالْخِيَارُ، قَالَ: وَزَعَمَ حُذَّاقُ شُيُوخِنَا أَنَّ هَذَا الْحَرْفَ مُغَيَّرٌ فِي كِتَابِ مُسْلِمٍ، وَأَنَّ صَوَابَهُ مِنْ سِفْلَةِ النِّسَاءِ، وَكَذَا رَوَاهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ فِي مَسْنَدِهِ، وَالنَّسَائِيُّ فِي سُنَنِهِ. فِي رِوَايَةٍ لِابْنِ أَبِي شَيْبَةَ: امْرَأَةٌ لَيْسَتْ مِنْ عِلْيَةِ النِّسَاءِ، وَهَذَا ضِدُّ التَّفْسِيرِ الْأَوَّلِ وَيُعَضِّدُهُ قَوْلُهُ بَعْدَهُ: سَفْعَاءُ الْخَدَّيْنِ هَذَا كَلَامُ الْقَاضِي، وَهَذَا الَّذِي ادَّعَوْهُ مِنْ تَغْيِيرِ الْكَلِمَةِ غَيْرُ مَقْبُولٍ، بَلْ هِيَ صَحِيحَةٌ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِهَا مِنْ خِيَارِ النِّسَاءِ كَمَا فَسَّرَهُ بِهِ هُوَ، بَلِ الْمُرَادُ: امْرَأَةٌ مِنْ وَسَطِ النِّسَاءِ جَالِسَةٌ فِي وَسَطِهِنَّ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ وَغَيْرُهُ مِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ: يُقَالُ: وَسَطْتُ الْقَوْمَ أَسِطُهُمْ وَسْطًا وَسِطَةً، أَيْ: تَوَسَّطْتُهُمْ، اه مِنْهُ. وَهَذَا التَّفْسِيرُ الْأَخِيرُ هُوَ الصَّحِيحُ، فَلَيْسَ فِي حَدِيثِ جَابِرٍ ثَنَاءٌ الْبَتَّةَ عَلَى سَفْعَاءِ الْخَدَّيْنِ الْمَذْكُورَةِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ جَابِرًا ذَكَرَ سَفْعَةَ خَدَّيْهَا لِيُشِيرَ إِلَى أَنَّهَا لَيْسَتْ مِمَّنْ شَأْنُهَا الِافْتِتَانُ بِهَا ; لِأَنَّ سَفْعَةَ الْخَدَّيْنِ قُبْحٌ فِي النِّسَاءِ. قَالَ النَّوَوِيُّ: سَفْعَاءُ الْخَدَّيْنِ، أَيْ: فِيهَا تَغَيُّرٌ وَسَوَادٌ. وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ فِي «صِحَاحِهِ» : وَالسَّفْعَةُ فِي الْوَجْهِ: سَوَادٌ فِي خَدَّيِ الْمَرْأَةِ الشَّاحِبَةِ، وَيُقَالُ لِلْحَمَامَةِ سَفْعَاءُ لِمَا فِي عُنُقِهَا مِنَ السَّفْعَةِ، قَالَ حُمَيْدُ بْنُ ثَوْرٍ:

Mezkûr Câbir hadisiyle delil getiren kimsenin, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) onu yüzü açık gördüğünü ve buna onay verdiğini ispatlaması gerekir; oysa bunu ispatlamaya imkânı yoktur. Mezkûr kıssayı Câbir'den başkası da rivayet etmiş, ancak mezkûr kadının yüzünü açtığını zikretmemiştir. Müslim «Sahîh»inde bu kıssayı Câbir'den başka rivayet edenler arasında Ebû Saîd el-Hudrî, İbn Abbâs ve İbn Ömer'i zikretmiş; başkaları da bunlardan başkasından nakletmiştir. Kıssayı rivayet edenlerden Câbir dışında hiç kimse yanakları kararmış olan o kadının yanaklarını gördüğünü söylememiştir. Böylece mezkûr Câbir hadisinde yüzün açık olmasına dair bir delil olmadığını anlamış olursun. Nevevî, Müslim'deki bu Câbir hadisinin şerhinde şöyle demiştir: «Kadınların ortasından bir kadın kalktı» sözü; nüshalarda böyledir: Sin harfinin kesresi ve şeddesiz tâ'nın fethasıyla (sitatün / سِطَةٌ). Bazı nüshalarda ise «vâsitatü'n-nisâ» (وَاسِطَةِ النِّسَاءِ) şeklindedir. Kādî dedi ki: Anlamı "onların hayırlılarından / seçkinlerinden" demektir; vasat, adaletli ve hayırlı olandır. Şöyle dedi: Üstatlarımızın hazıkları (mütehassısları), bu kelimenin Müslim'in kitabında tahrif edildiğini ve doğrusunun «kadınların alt tabakasından» (min sifleti'n-nisâ / مِنْ سِفْلَةِ النِّسَاءِ) olduğunu iddia etmişlerdir. Nitekim İbn Ebî Şeybe Müsned'inde ve Nesâî Sünen'inde böyle rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe'nin bir rivayetinde: «Kadınların ileri gelenlerinden olmayan bir kadın» şeklinde geçer; bu da birinci tefsirin zıddıdır ve bundan sonraki «yanakları kararmış» ifadesi de bunu teyit eder. Kādî'nin sözü buraya kadardır. Onların kelimenin tahrif edildiği yönündeki iddiaları kabul edilemez; bilakis kelime sahihtir ve bununla kastedilen Kādî'nin tefsir ettiği gibi "kadınların hayırlılarından" demek değil; bilakis kastedilen: Kadınların ortasından, onların arasında oturan bir kadındır. Cevherî ve diğer lügat ehli şöyle demiştir: «Vasattü'l-kavme esituhum vestan ve sitaten» denilir; yani "onların ortasında bulundum" demektir. (Ondan bitti). İşte bu son tefsir doğru olandır; zira Câbir'in hadisinde zikredilen yanakları kararmış kadına yönelik hiçbir övgü yoktur. Câbir'in onun yanaklarındaki kararmayı zikretmesi, onun fitneye sebep olacak vasıfta bir kadın olmadığına işaret etmek için olması muhtemeldir; çünkü yanakların kararması kadınlarda bir çirkinliktir. Nevevî şöyle demiştir: «Sef'âü'l-haddeyn»; yani yanaklarında renk değişimi ve kararma bulunan demektir. Cevherî «es-Sıhâh»ında şöyle demiştir: Yüzdeki sef'a; teni solgun kadının yanaklarındaki kararmadır. Güvercine de boynundaki kararlıktan ötürü sef'â denir. Humeyd b. Sevr şöyle demiştir:

مِنَ الْوُرْقِ سَفْعَاءُ الْعِلَاطَيْنِ بَاكَرَتْ ... فُرُوعَ أَشَاءٍ مَطْلَعَ الشَّمْسِ أَسْحَمَا

Gözlerinin etrafı siyahlaşmış kumrular, güneş doğarken küçük hurma ağaçlarının dallarına sabah erkenden kondular.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ: السَّفْعَةُ فِي الْخَدَّيْنِ مِنَ الْمَعَانِي الْمَشْهُورَةِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ: أَنَّهَا سَوَادٌ وَتَغَيُّرٌ فِي الْوَجْهِ، مِنْ مَرَضٍ أَوْ مُصِيبَةٍ أَوْ سَفَرٍ شَدِيدٍ، وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُ مُتَمِّمِ بْنِ نُوَيْرَةَ التَّمِيمِيِّ يَبْكِي أَخَاهُ مَالِكًا:

Bu satırları kaydeden -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Yanaklardaki sef'a, Arap kelamında meşhur anlamlardandır; hastalık, musibet veya meşakkatli bir yolculuktan ötürü yüzde meydana gelen kararma ve renk değişimidir. Mütemmim b. Nüveyre et-Temîmî'nin kardeşi Mâlik'e ağlarken söylediği şu beyit de bu kabildendir:

تَقُولُ ابْنَةُ الْعُمَرِيِّ مَا لَكَ بَعْدَمَا ... أَرَاكَ خَضِيبًا نَاعِمَ الْبَالِ أَرْوَعَا

Umerî'nin kızı diyor ki: Sana ne oldu böyle, ben seni kına yakmış, gönlü hoş ve yiğit bilirdim?

فَقُلْتُ لَهَا طُولُ الْأَسَى إِذْ سَأَلْتِنِي ... وَلَوْعَةُ وَجْدٍ تَتْرُكُ الْخَدَّ أَسْفَعَا

Ona dedim ki: Sen bana sordun ya, kederin uzaması ... ve ayrılık acısının ateşi yanağı kararmış bırakır.

وَمَعْلُومٌ أَنَّ مِنَ السَّفْعَةِ مَا هُوَ طَبِيعِيٌّ كَمَا فِي الصُّقُورِ، فَقَدْ يَكُونُ فِي خَدَّيِ الصَّقْرِ سَوَادٌ طَبِيعِيٌّ، وَمِنْهُ قَوْلُ زُهَيْرِ بْنِ أَبِي سُلْمَى:

Bilinmektedir ki sef'anın bazısı doğaldır; nitekim doğanlarda böyledir, zira doğanın yanaklarında doğal bir siyahlık bulunabilir. Züheyr b. Ebî Sülmâ'nın şu sözü de bu kabildendir:

أَهْوَى لَهَا أَسْفَعُ الْخَدَّيْنِ مُطَّرِقُ ... رِيشَ الْقَوَادِمِ لَمْ تُنْصَبْ لَهُ الشَّبَكُ

Yanakları siyah, kanat telekleri üst üste binmiş, kendisine ağ kurulmamış [bir doğan] ona doğru süzüldü.

وَالْمَقْصُودُ: أَنَّ السَّفْعَةَ فِي الْخَدَّيْنِ إِشَارَةٌ إِلَى قُبْحِ الْوَجْهِ، وَبَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ يَقُولُ: إِنَّ قَبِيحَةَ الْوَجْهِ الَّتِي لَا يَرْغَبُ فِيهَا الرِّجَالُ لِقُبْحِهَا، لَهَا حُكْمُ الْقَوَاعِدِ اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكَاحًا.

Maksat şudur: Yanaklardaki sef'a, yüzün çirkinliğine işarettir. Bazı ilim ehli şöyle der: Çirkinliğinden ötürü erkeklerin rağbet etmediği çirkin yüzlü kadın, evlenme ümidi kalmamış yaşlı kadınların (kavâid) hükmündedir.

وَمِنَ الْأَحَادِيثِ الَّتِي اسْتَدَلُّوا بِهَا عَلَى ذَلِكَ، حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ الَّذِي قَدَّمْنَاهُ، قَالَ: أَرْدَفَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْفَضْلَ بْنَ عَبَّاسٍ ﵄ يَوْمَ النَّحْرِ خَلْفَهُ عَلَى عَجُزِ رَاحِلَتِهِ، وَكَانَ الْفَضْلُ رَجُلًا وَضِيئًا، فَوَقَفَ النَّبِيُّ ﷺ يُفْتِيهِمْ، وَأَقْبَلَتِ امْرَأَةٌ مِنْ خَثْعَمَ وَضِيئَةٌ تَسْتَفْتِي رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، فَطَفِقَ الْفَضْلُ يَنْظُرُ إِلَيْهَا، وَأَعْجَبَهُ حُسْنُهَا فَالْتَفَتَ النَّبِيُّ ﷺ، وَالْفَضْلُ يَنْظُرُ إِلَيْهَا، فَأَخْلَفَ بِيَدِهِ، فَأَخَذَ بِذَقَنِ الْفَضْلِ فَعَدَلَ وَجْهَهُ عَنِ النَّظَرِ إِلَيْهَا، فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ فَرِيضَةَ اللَّهِ فِي الْحَجِّ عَلَى عِبَادِهِ أَدْرَكَتْ أَبِي شَيْخًا كَبِيرًا. . . الْحَدِيثَ، قَالُوا: فَالْإِخْبَارُ عَنِ الْخَثْعَمِيَّةِ بِأَنَّهَا وَضِيئَةٌ يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّهَا كَانَتْ كَاشِفَةً عَنْ وَجْهِهَا.

Buna dair delil getirdikleri hadislerden biri de daha önce sunduğumuz İbn Abbâs hadisidir; o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) kurban bayramı günü Fazl b. Abbâs'ı (radıyallâhu anhümâ) biniti üzerinde arkasına bindirdi. Fazl yakışıklı bir adamdı. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) insanlara fetva vermek için durdu; Has'am kabilesinden güzel bir kadın Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) fetva istemek üzere geldi. Fazl ona bakmaya başladı ve güzelliği hoşuna gitti. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) döndü, Fazl ise kadına bakıyordu; bunun üzerine Resûlullah elini arkaya uzatıp Fazl'ın çenesinden tuttu ve onun yüzünü kadına bakmaktan çevirdi. Kadın: "Ey Allah'ın Resûlü! Allah'ın kulları üzerindeki hac farzı babama çok yaşlı bir ihtiyar iken ulaştı..." (Hadisin devamı). Dediler ki: Has'amlı kadının güzel/parlak yüzlü olarak nitelendirilmesinden, onun yüzünün açık olduğu anlaşılmaktadır.

وَأُجِيبُ عَنْ ذَلِكَ أَيْضًا مِنْ وَجْهَيْنِ:

Buna da iki yönden cevap verilmiştir:

الْأَوَّلُ: الْجَوَابُ بِأَنَّهُ لَيْسَ فِي شَيْءٍ مِنْ رِوَايَاتِ الْحَدِيثِ التَّصْرِيحُ بِأَنَّهَا كَانَتْ كَاشِفَةً عَنْ وَجْهِهَا، وَأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ رَآهَا كَاشِفَةً عَنْهُ، وَأَقَرَّهَا عَلَى ذَلِكَ بَلْ غَايَةُ مَا فِي الْحَدِيثِ أَنَّهَا كَانَتْ وَضِيئَةً، وَفِي بَعْضِ رِوَايَاتِ الْحَدِيثِ: أَنَّهَا حَسْنَاءُ، وَمَعْرِفَةُ كَوْنِهَا وَضِيئَةً أَوْ حَسْنَاءَ لَا يَسْتَلْزِمُ أَنَّهَا كَانَتْ كَاشِفَةً عَنْ وَجْهِهَا، وَأَنَّهُ ﷺ أَقَرَّهَا عَلَى ذَلِكَ، بَلْ قَدْ يَنْكَشِفُ عَنْهَا خِمَارُهَا مِنْ غَيْرِ قَصْدٍ، فَيَرَاهَا بَعْضُ الرِّجَالِ مِنْ غَيْرِ قَصْدِ كَشْفِهَا عَنْ وَجْهِهَا، كَمَا أَوْضَحْنَاهُ فِي رُؤْيَةِ جَابِرٍ سَفْعَاءَ الْخَدَّيْنِ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ يَعْرِفُ حُسْنَهَا قَبْلَ ذَلِكَ الْوَقْتِ لِجَوَازِ أَنْ يَكُونَ قَدْ رَآهَا قَبْلَ ذَلِكَ وَعَرَفَهَا، وَمِمَّا يُوَضِّحُ هَذَا أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ ﵄ الَّذِي رُوِيَ عَنْهُ هَذَا الْحَدِيثُ لَمْ يَكُنْ حَاضِرًا وَقْتَ نَظَرِ أَخِيهِ إِلَى الْمَرْأَةِ وَنَظَرِهَا إِلَيْهِ، لِمَا قَدَّمْنَا مِنْ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَدَّمَهُ بِاللَّيْلِ مِنْ مُزْدَلِفَةَ إِلَى مِنًى فِي ضَعَفَةِ أَهْلِهِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ إِنَّمَا رَوَى الْحَدِيثَ الْمَذْكُورَ مِنْ طَرِيقِ أَخِيهِ الْفَضْلِ، وَهُوَ لَمْ يَقُلْ لَهُ: إِنَّهَا كَانَتْ كَاشِفَةً عَنْ وَجْهِهَا،

Birincisi: Hadisin rivayetlerinin hiçbirinde onun yüzünün açık olduğuna, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) onu yüzü açık gördüğüne ve bunu onayladığına dair açık bir ifade bulunmadığı cevabıdır. Bilakis hadiste yer alan en fazla şey, onun güzel yüzlü olduğudur; hadisin bazı rivayetlerinde ise güzel bir kadın olduğu geçer. Onun güzel yüzlü veya güzel olduğunu bilmek, onun yüzünün açık olmasını ve Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu onaylamasını gerektirmez. Bilakis kadının başörtüsü kastı olmaksızın açılmış olabilir de erkeklerden bazıları onun yüzünü açma kastı olmaksızın görmüş olabilir; nitekim Câbir'in yanakları kararmış kadını görmesi konusunda bunu açıklamıştık. Fazl'ın o vakitten önce onun güzelliğini biliyor olması da muhtemeldir; çünkü onu daha önce görmüş ve tanımış olması caizdir. Bunu açıklayan hususlardan biri de, bu hadisin kendisinden rivayet edildiği Abdullah b. Abbâs'ın (radıyallâhu anhümâ), kardeşinin kadına ve kadının kardeşine baktığı vakit orada bulunmamasıdır; zira daha önce belirttiğimiz üzere Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onu ailesinin zayıfları arasında geceleyin Müzdelife'den Mina'ya önceden göndermişti. Bilinmektedir ki o mezkûr hadisi ancak kardeşi Fazl kanalıyla rivayet etmiştir; Fazl ise ona kadının yüzünün açık olduğunu söylememiştir.

وَاطِّلَاعُ الْفَضْلِ عَلَى أَنَّهَا وَضِيئَةٌ حَسْنَاءُ لَا يَسْتَلْزِمُ السُّفُورَ قَصْدًا لِاحْتِمَالِ أَنْ يَكُونَ رَأَى وَجْهَهَا، وَعَرَفَ حُسْنَهُ مِنْ أَجْلِ انْكِشَافِ خِمَارِهَا مِنْ غَيْرِ قَصْدٍ مِنْهَا، وَاحْتِمَالِ أَنَّهُ رَآهَا قَبْلَ ذَلِكَ وَعَرَفَ حُسْنَهَا.

Fazl'ın onun nurlu ve güzel olduğunu bilmesi, kasten yüzün açık olmasını gerektirmez. Zira yüzünü görüp güzelliğini anlamasının, kadının bir kastı olmaksızın başörtüsünün açılmasından kaynaklanmış olması veya onu daha önce görüp güzelliğini bilmiş olması muhtemeldir.

فَإِنْ قِيلَ: قَوْلُهُ: إِنَّهَا وَضِيئَةٌ، وَتَرْتِيبُهُ عَلَى ذَلِكَ بِالْفَاءِ قَوْلَهُ: فَطَفِقَ الْفَضْلُ يَنْظُرُ إِلَيْهَا، وَقَوْلَهُ: وَأَعْجَبَهُ حُسْنُهَا، فِيهِ الدَّلَالَةُ الظَّاهِرَةُ عَلَى أَنَّهُ كَانَ يَرَى وَجْهَهَا، وَيَنْظُرُ إِلَيْهِ لِإِعْجَابِهِ بِحُسْنِهِ.

Şayet denilse ki: Râvinin "O güzel bir kadındı" demesi ve bunun peşinden fâ-i ta'kîbiyye ile "Fazl ona bakmaya başladı" ve "Güzelliği hoşuna gitti" ifadelerini getirmesi; onun kadının yüzünü gördüğüne ve güzelliğini beğendiği için ona baktığına açıkça delalet etmektedir.

فَالْجَوَابُ: أَنَّ تِلْكَ الْقَرَائِنَ لَا تَسْتَلْزِمُ اسْتِلْزَامًا، لَا يَنْفَكُّ أَنَّهَا كَانَتْ كَاشِفَةً، وَأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ رَآهَا كَذَلِكَ، وَأَقَرَّهَا؛ لِمَا ذَكَرْنَا مِنْ أَنْوَاعِ الِاحْتِمَالِ، مَعَ أَنَّ جَمَالَ الْمَرْأَةِ قَدْ يُعْرَفُ وَيُنْظَرُ إِلَيْهَا لِجَمَالِهَا وَهِيَ مُخْتَمِرَةٌ، وَذَلِكَ لِحُسْنِ قَدِّهَا وَقَوَامِهَا، وَقَدْ تُعْرَفُ وَضَاءَتُهَا وَحُسْنُهَا مِنْ رُؤْيَةِ بَنَانِهَا فَقَطْ، كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ. وَلِذَلِكَ فَسَّرَ ابْنُ مَسْعُودٍ: وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا [٢٤ \ ٣١] ، بِالْمُلَاءَةِ فَوْقَ الثِّيَابِ، كَمَا تَقَدَّمَ. وَمِمَّا يُوَضِّحُ أَنَّ الْحُسْنَ يُعْرَفُ مِنْ تَحْتِ الثِّيَابِ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Cevap şudur: Zikrettiğimiz ihtimal türleri sebebiyle bu karineler, kadının yüzünün açık olduğunu ve Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) onu bu halde görüp onayladığını kesin bir zorunlulukla gerektirmez. Bununla birlikte, kadının güzelliği yüzü örtülü iken de boyunun ve endamının güzelliğinden ötürü bilinebilir ve güzelliğinden ötürü kendisine bakılabilir. Nitekim bilindiği üzere kadının güzelliği ve parlaklığı yalnızca parmak uçlarının görülmesinden dahi anlaşılabilir. Bundan dolayı İbn Mes'ûd: «Görünen kısımlar müstesna, ziynetlerini göstermesinler» [24:31] ayetini daha önce geçtiği üzere elbiselerin üzerindeki dış örtü (ridâ/milhâfe) ile tefsir etmiştir. Güzelliğin elbiselerin altından da anlaşılabileceğini açıklayan hususlardan biri de şairin şu sözüdür:

طَافَتْ أُمَامَةُ بِالرُّكْبَانِ آوِنَةً ... يَا حُسْنَهَا مِنْ قَوَامٍ مَا وَمُنْتَقِبَا

Ümâme bir ara süvarilerin arasında dolaştı; ... ah ne güzeldi o endam ve yüzü peçeli hali!

فَقَدْ بَالَغَ فِي حُسْنِ قَوَامِهَا، مَعَ أَنَّ الْعَادَةَ كَوْنُهُ مَسْتُورًا بِالثِّيَابِ لَا مُنْكَشِفًا.

Âdet olan durum onun elbiseyle örtülü olup açık olmaması iken, şair kadının endamının güzelliğini son derece övmüştür.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْمَرْأَةَ مُحْرِمَةٌ وَإِحْرَامُ الْمَرْأَةِ فِي وَجْهِهَا وَكَفَّيْهَا، فَعَلَيْهَا كَشْفُ وَجْهِهَا إِنْ لَمْ يَكُنْ هُنَاكَ رِجَالٌ أَجَانِبُ يَنْظُرُونَ إِلَيْهِ، وَعَلَيْهَا سَتْرَهُ مِنَ الرِّجَالِ فِي الْإِحْرَامِ، كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ عَنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ وَغَيْرِهِنَّ، وَلَمْ يَقُلْ أَحَدٌ إِنَّ هَذِهِ الْمَرْأَةَ الْخَثْعَمِيَّةَ نَظَرَ إِلَيْهَا أَحَدٌ غَيْرُ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ ﵄، وَالْفَضْلُ مَنَعَهُ النَّبِيُّ ﷺ مِنَ النَّظَرِ إِلَيْهَا، وَبِذَلِكَ يُعْلَمُ أَنَّهَا مُحْرِمَةٌ لَمْ يَنْظُرْ إِلَيْهَا أَحَدٌ فَكَشْفُهَا عَنْ وَجْهِهَا إذًا لِإِحْرَامِهَا لَا لِجَوَازِ السُّفُورِ.

İkinci yön: Kadın ihramlıydı; kadının ihramı ise yüzünde ve ellerindedir. Dolayısıyla bakan yabancı erkekler bulunmadığında yüzünü açması gerekir; ihramda iken erkeklere karşı örtünmesi ise Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) hanımlarından ve başkalarından bilindiği üzere gereklidir. Hiç kimse Fazl b. Abbâs (radıyallâhu anhümâ) dışında başka birinin bu Has'amlı kadına baktığını söylememiştir; Fazl'ı ise Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona bakmaktan menetmiştir. Böylece anlaşılır ki o ihramlıydı ve [başlangıçta] ona kimse bakmıyordu; dolayısıyla yüzünü açması açılıp saçılmanın (sufûr) caiz olmasından değil, ihramlı olmasından ileri gelmektedir.

فَإِنْ قِيلَ: كَوْنُهَا مَعَ الْحُجَّاجِ مَظِنَّةُ أَنْ يَنْظُرَ الرِّجَالُ وَجْهَهَا إِنْ كَانَتْ سَافِرَةً ; لِأَنَّ الْغَالِبَ أَنَّ الْمَرْأَةَ السَّافِرَةَ وَسَطَ الْحَجِيجِ، لَا تَخْلُو مِمَّنْ يَنْظُرُ إِلَى وَجْهِهَا مِنَ الرِّجَالِ.

Şayet denilse ki: Hacıların arasında bulunması, yüzü açık olduğu takdirde erkeklerin onun yüzüne bakmasının kuvvetle muhtemel olduğu bir durumdur; çünkü genellikle hacıların arasında yüzü açık bir kadının yüzüne bakan erkeklerin bulunmaması düşünülemez.

فَالْجَوَابُ: أَنَّ الْغَالِبَ عَلَى أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ الْوَرَعُ وَعَدَمُ النَّظَرِ إِلَى النِّسَاءِ، فَلَا مَانِعَ عَقْلًا وَلَا شَرْعًا وَلَا عَادَةً، مِنْ كَوْنِهَا لَمْ يَنْظُرْ إِلَيْهَا أَحَدٌ مِنْهُمْ، وَلَوْ نَظَرَ إِلَيْهَا لَحُكِيَ كَمَا حُكِيَ نَظَرُ الْفَضْلِ إِلَيْهَا، وَيُفْهَمُ مَنْ صَرْفِ النَّبِيِّ ﷺ بَصَرَ الْفَضْلِ عَنْهَا، أَنَّهُ لَا سَبِيلَ إِلَى تَرْكِ

Cevap şudur: Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashâbında galip olan vasıf vera' sahibi olmaları ve kadınlara bakmamalarıdır. Dolayısıyla onlardan hiçbirinin kadına bakmamış olmasında aklen, şer'an ve âdeten hiçbir engel yoktur. Şayet baksalardı, Fazl'ın bakışı nakledildiği gibi bu da nakledilirdi. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Fazl'ın bakışını kadından çevirmesinden de anlaşılır ki, bakmanın kendi haline bırakılmasına hiçbir yol yoktur...

الْأَجَانِبِ يَنْظُرُونَ إِلَى الشَّابَّةِ، وَهِيَ سَافِرَةٌ كَمَا تَرَى، وَقَدْ دَلَّتِ الْأَدِلَّةُ الْمُتَقَدِّمَةُ عَلَى أَنَّهَا يَلْزَمُهَا حَجْبُ جَمِيعِ بَدَنِهَا عَنْهُمْ.

...yabancı erkeklerin, gördüğün üzere yüzü açık olan genç bir kadına bakmalarına müsaade edilmesine imkan yoktur. Geçen deliller de kadının bütün bedenini onlardan örtmesinin gerekli olduğuna delalet etmiştir.

وَبِالْجُمْلَةِ، فَإِنَّ الْمُنْصِفَ يَعْلَمُ أَنَّهُ يَبْعُدُ كُلَّ الْبُعْدِ أَنْ يَأْذَنَ الشَّارِعُ لِلنِّسَاءِ فِي الْكَشْفِ عَنِ الْوَجْهِ أَمَامَ الرِّجَالِ الْأَجَانِبِ، مَعَ أَنَّ الْوَجْهَ هُوَ أَصْلُ الْجَمَالِ، وَالنَّظَرُ إِلَيْهِ مِنَ الشَّابَّةِ الْجَمِيلَةِ هُوَ أَعْظَمُ مُثِيرٍ لِلْغَرِيزَةِ الْبَشَرِيَّةِ وَدَاعٍ إِلَى الْفِتْنَةِ، وَالْوُقُوعِ فِيمَا لَا يَنْبَغِي، أَلَمْ تَسْمَعْ بَعْضَهُمْ يَقُولُ:

Özetle; insaf sahibi bir kimse bilir ki, yüz güzelliğin aslı iken ve güzel genç bir kadının yüzüne bakmak beşeri dürtüleri en çok harekete geçiren, fitneye ve uygunsuz şeylere düşmeye en çok çağıran sebep iken, Şâri'in (hüküm koyucunun) yabancı erkeklerin önünde kadınlara yüzlerini açma izni vermesi son derece uzaktır. Onlardan birinin şöyle dediğini işitmedin mi:

قُلْتُ اسْمَحُوا لِي أَنْ أَفُوزَ بِنَظْرَةٍ ... وَدَعُوا الْقِيَامَةَ بَعْدَ ذَاكَ تَقُومُ

«Bana bir bakış elde etme müsaadesi verin dedim; ...ondan sonra bırakın kıyamet kopsun!»

أَتَرْضَى أَيُّهَا الْإِنْسَانُ أَنْ تَسْمَحَ لَهُ بِهَذِهِ النَّظْرَةِ إِلَى نِسَائِكَ وَبَنَاتِكَ وَأَخَوَاتِكَ، وَلَقَدْ صَدَقَ مَنْ قَالَ:

Ey insan! Kadınlarına, kızlarına ve kız kardeşlerine yönelik bu bakışa izin vermeye razı olur musun? Şu sözü söyleyen ne doğru söylemiştir:

وَمَا عَجَبٌ أَنَّ النِّسَاءَ تَرَجَّلَتْ ... وَلَكِنَّ تَأْنِيثَ الرِّجَالِ عُجَابُ

«Kadınların erkekleşmesi şaşılacak şey değildir; ...fakat erkeklerin kadınlaşması pek şaşılacak bir şeydir!»

مَسْأَلَةٌ تَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَعْنِي آيَةَ الْحِجَابِ هَذِهِ

Bu kerim ayetle, yani şu hicab ayetiyle ilgili bir mesele:

اعْلَمْ: أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لِلرَّجُلِ الْأَجْنَبِيِّ أَنْ يُصَافِحَ امْرَأَةً أَجْنَبِيَّةً مِنْهُ.

Bil ki: Yabancı bir erkeğin kendisine yabancı olan [nâmahrem] bir kadınla tokalaşması caiz değildir.

وَلَا يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَمَسَّ شَيْءٌ مِنْ بَدَنِهِ شَيْئًا مِنْ بَدَنِهَا.

Bedeninden herhangi bir şeyin o kadının bedeninden herhangi bir şeye dokunması da ona caiz değildir.

وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ أُمُورٌ:

Bunun delili birtakım hususlardır:

الْأَوَّلُ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ ثَبَتَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: «إِنِّي لَا أُصَافِحُ النِّسَاءَ» ، الْحَدِيثَ. وَاللَّهُ يَقُولُ: لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ [٣٣ \ ٢١] ، فَيَلْزَمُنَا أَلَّا نُصَافِحَ النِّسَاءَ اقْتِدَاءً بِهِ ﷺ، وَالْحَدِيثُ الْمَذْكُورُ مُوَضَّحٌ فِي سُورَةِ «الْحَجِّ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى النَّهْيِ عَنْ لُبْسِ الْمُعَصْفَرِ مُطْلَقًا فِي الْإِحْرَامِ وَغَيْرِهِ لِلرِّجَالِ. وَفِي سُورَةِ «الْأَحْزَابِ» ، فِي آيَةِ الْحِجَابِ هَذِهِ.

Birincisi: Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) sabit olduğuna göre o şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz ben kadınlarla tokalaşmam.» Allah ise şöyle buyurmaktadır: { لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ } “Andolsun ki sizin için Allah'ın Elçisi'nde güzel bir örnek vardır” [33:21]. Dolayısıyla ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) uyarak kadınlarla tokalaşmamamız gerekir. Bahsi geçen hadis Hac Suresi'nde ihramda ve ihram dışında erkekler için mutlak olarak sarıya boyanmış elbise giyme yasağı ele alınırken ve Ahzâb Suresi'nde bu hicab ayetinde açıklanmıştır.

وَكَوْنُهُ ﷺ لَا يُصَافِحُ النِّسَاءَ وَقْتَ الْبَيْعَةِ دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى أَنَّ الرَّجُلَ لَا يُصَافِحُ الْمَرْأَةَ، وَلَا يَمَسُّ شَيْءٌ مِنْ بَدَنِهِ شَيْئًا مِنْ بَدَنِهَا ; لِأَنَّ أَخَفَّ أَنْوَاعِ اللَّمْسِ الْمُصَافَحَةُ، فَإِذَا امْتَنَعَ مِنْهَا ﷺ فِي الْوَقْتِ الَّذِي يَقْتَضِيهَا وَهُوَ وَقْتُ الْمُبَايَعَةِ، دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهَا لَا تَجُوزُ، وَلَيْسَ لِأَحَدٍ مُخَالَفَتُهُ ﷺ، لِأَنَّهُ هُوَ الْمُشَرِّعُ لِأُمَّتِهِ بِأَقْوَالِهِ وَأَفْعَالِهِ وَتَقْرِيرِهِ.

Onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) biat esnasında kadınlarla tokalaşmaması; erkeğin kadınla tokalaşamayacağına ve bedeninden bir şeyin kadının bedeninden bir şeye dokunamayacağına açık bir delildir. Çünkü dokunmanın en hafif türü tokalaşmaktır. Kendisini gerektiren bir vakitte, yani biat vaktinde o (sallallâhu aleyhi ve sellem) bundan kaçındığına göre, bu durum bunun caiz olmadığına delalet etmiştir. Hiç kimsenin de ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) muhalefet etme hakkı yoktur; çünkü o sözleri, fiilleri ve takrirleriyle ümmeti için şeriat koyucudur.

الْأَمْرُ الثَّانِي: هُوَ مَا قَدَّمْنَا مِنْ أَنَّ الْمَرْأَةَ كُلَّهَا عَوْرَةٌ يَجِبُ عَلَيْهَا أَنْ تَحْتَجِبَ، وَإِنَّمَا أَمَرَ بِغَضِّ الْبَصَرِ خَوْفَ الْوُقُوعِ فِي الْفِتْنَةِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ مَسَّ الْبَدَنِ لِلْبَدَنِ، أَقْوَى فِي إِثَارَةِ الْغَرِيزَةِ، وَأَقْوَى دَاعِيًا إِلَى الْفِتْنَةِ مِنَ النَّظَرِ بِالْعَيْنِ، وَكُلُّ مُنْصِفٍ يَعْلَمُ صِحَّةَ ذَلِكَ.

İkinci husus: Kadının bütünüyle avret olup örtünmesinin vacip olduğuna ve fitneye düşme korkusuyla gözleri sakınmanın emredildiğine dair daha önce sunduğumuz açıklamadır. Şüphe yok ki bedenin bedene dokunması, dürtüyü uyandırmada ve fitneye sevk etmede gözle bakmaktan daha güçlüdür; her insaf sahibi de bunun doğruluğunu bilir.

الْأَمْرُ الثَّالِثُ: أَنَّ ذَلِكَ ذَرِيعَةٌ إِلَى التَّلَذُّذِ بِالْأَجْنَبِيَّةِ، لِقِلَّةِ تَقْوَى اللَّهِ فِي هَذَا الزَّمَانِ وَضَيَاعِ الْأَمَانَةِ، وَعَدَمِ التَّوَرُّعِ عَنِ الرِّيبَةِ، وَقَدْ أُخْبِرْنَا مِرَارًا أَنَّ بَعْضَ الْأَزْوَاجِ مِنَ الْعَوَامِّ، يُقَبِّلُ أُخْتَ امْرَأَتِهِ بِوَضْعِ الْفَمِ عَلَى الْفَمِ وَيُسَمُّونَ ذَلِكَ التَّقْبِيلَ الْحَرَامَ بِالْإِجْمَاعِ سَلَامًا، فَيَقُولُونَ: سَلَّمَ عَلَيْهَا، يَعْنُونَ: قَبَّلَهَا، فَالْحَقُّ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ التَّبَاعُدُ عَنْ جَمِيعِ الْفِتَنِ وَالرَّيْبِ وَأَسْبَابِهَا، وَمِنْ أَكْبَرِهَا لَمْسُ الرَّجُلِ شَيْئًا مِنْ بَدَنِ الْأَجْنَبِيَّةِ، وَالذَّرِيعَةُ إِلَى الْحَرَامِ يَجِبُ سَدُّهَا ; كَمَا أَوْضَحْنَاهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِ صَاحِبِ «مَرَاقِي السُّعُودِ» :

Üçüncü husus: Bu durumun, bu zamanda Allah korkusunun azlığı, emanetin zayi olması ve şüpheli şeylerden sakınmama sebebiyle yabancı bir kadından zevk almaya bir vasıta (zerîa) olmasıdır. Bize defalarca haber verildiğine göre avamdan bazı kocalar, baldızını ağzını ağzına koyarak öpmekte ve icmâ ile haram olan bu öpmeyi selâm diye adlandırmaktadırlar. Nitekim «Ona selâm verdi» derler, yani «Onu öptü» demek isterler. Kuşkusuz hak olan; bütün fitnelerden, şüphelerden ve bunların sebeplerinden uzak durmaktır. Bunların en büyüklerinden biri de erkeğin yabancı kadının bedeninden bir yere dokunmasıdır. Harama götüren vasıtanın önü kesilmelidir (sedd-i zerâyi'); nitekim bunu bu yerin dışında açıklamıştık. Merâkı's-Su'ûd sahibinin şu sözüyle de buna işaret edilmektedir:

سَدُّ الذَّرَائِعِ إِلَى الْمُحَرَّمِ ... حَتْمٌ كَفَتْحِهَا إِلَى الْمُنْحَتِمِ

«Harama giden yolları tıkamak (sedd-i zerâyi') bir zorunluluktur; ...tıpkı vacibe giden yolları açmanın kesin bir gereklilik olması gibi.»

قَوْلُهُ تَعَالَى: يَسْأَلُكَ النَّاسُ عَنِ السَّاعَةِ قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ. أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى نَبِيَّهُ ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنْ يَقُولَ لِلنَّاسِ الَّذِينَ يَسْأَلُونَهُ عَنِ السَّاعَةِ: إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ إِنَّمَا صِيغَةُ حَصْرٍ.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { يَسْأَلُكَ النَّاسُ عَنِ السَّاعَةِ قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ } “İnsanlar sana kıyameti soruyorlar. De ki: Onun bilgisi ancak Allah katındadır”. Allah Teâlâ bu kerim ayette Peygamberine (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendisine kıyameti soran insanlara «Onun bilgisi ancak Allah katındadır» demesini emretmiştir. Bilinmektedir ki innemâ (إِنَّمَا) bir hasr (sınırlandırma) edatıdır.

فَمَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّ السَّاعَةَ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ.

Buna göre ayetin anlamı şudur: Kıyameti yalnızca Allah Teâlâ bilir.

وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ، جَاءَ وَاضِحًا فِي آيَاتٍ أُخَرَ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ الْآيَةَ [٣١ \ ٣٤] .

Bu kerim ayetin delalet ettiği bu anlam, Allah'ın Kitabı'ndaki başka ayetlerde de açıkça gelmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ الْآيَةَ } “Şüphesiz kıyamet saatinin bilgisi Allah katındadır. Yağmuru O indirir...” [31:34].

وَقَدْ بَيَّنَ ﷺ أَنَّ الْخَمْسَ الْمَذْكُورَةَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ الْآيَةَ، هِيَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ [٦ \ ٥٩] ، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي لَا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلَّا هُوَ ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً يَسْأَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهَا قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ [٧ \ ١٨٧] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا فِيمَ أَنْتَ مِنْ ذِكْرَاهَا إِلَى رَبِّكَ مُنْتَهَاهَا [٧٩ \ ٤٢ - ٤٤] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى:

O (sallallâhu aleyhi ve sellem), { إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } “Şüphesiz kıyamet saatinin bilgisi Allah katındadır...” ayetinde zikredilen beş şeyin, Yüce Allah'ın { وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır, onları ancak O bilir” [6:59] buyruğu ile kastedilen hususlar olduğunu açıklamıştır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي لَا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلَّا هُوَ ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً يَسْأَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهَا قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “Sana kıyametin ne zaman gelip çatacağını soruyorlar. De ki: Onun bilgisi ancak Rabbimin katındadır. Onun vaktini O'ndan başkası açıklayamaz. O, göklerde ve yerde ağırlaşmıştır; size ansızın gelecektir. Sanki sen onu biliyormuşsun gibi sana soruyorlar. De ki: Onun bilgisi ancak Allah katındadır, fakat insanların çoğu bilmezler” [7:187], { يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا فِيمَ أَنْتَ مِنْ ذِكْرَاهَا إِلَى رَبِّكَ مُنْتَهَاهَا } “Sana kıyameti soruyorlar: Ne zaman gelip çatacak? Sen onu anlatıp bildirmekten neredesin ki? Onun nihai bilgisi Rabbine aittir” [79:42-44] ve yine Yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ الْآيَةَ [٤١ \ ٤٧] ، وَفِي الْحَدِيثِ: «مَا الْمَسْئُولُ عَنْهَا بِأَعْلَمَ مِنَ السَّائِلِ» . قَوْلِهِ تَعَالَى وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيبًا. ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ السَّاعَةَ الَّتِي هِيَ الْقِيَامَةُ لَعَلَّهَا تَكُونُ قَرِيبًا، وَذَكَرَ نَحْوَهُ فِي قَوْلِهِ فِي «الشُّورَى» : وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ [٤٢ \ ١٧] ، وَقَدْ أَوْضَحَ جَلَّ وَعَلَا اقْتِرَابَهَا فِي آيَاتٍ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ الْآيَةَ [٥٤ \ ١] ، وَقَوْلِهِ: اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ [٢١ \ ١] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَتَى أَمْرُ اللَّهِ فَلَا تَسْتَعْجِلُوهُ الْآيَةَ [١٦ \ ١] .

{ إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ الْآيَةَ } “Kıyamet saatinin bilgisi O'na havale edilir...” [41:47]. Hadiste de şöyle buyrulmuştur: «Kendisine sorulan, bu konuda sorandan daha bilgili değildir.» Yüce Allah'ın { وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيبًا } “Ne bilirsin, belki de kıyamet saati pek yakındır” buyruğunda; O celle ve alâ bu kerim ayette, kıyamet demek olan o saatin belki de yakın olduğunu zikretmiştir. Şûrâ Suresi'ndeki { وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ } “Ne bilirsin, belki de kıyamet saati pek yakındır” [42:17] buyruğunda da benzerini zikretmiştir. O celle ve alâ onun yaklaştığını başka ayetlerde de açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmaktadır: { اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ الْآيَةَ } “Kıyamet yaklaştı...” [54:1], { اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ } “İnsanların hesaba çekilecekleri [zaman] yaklaştı; onlar ise hâlâ gaflet içinde yüz çevirmektedirler” [21:1] ve { أَتَى أَمْرُ اللَّهِ فَلَا تَسْتَعْجِلُوهُ الْآيَةَ } “Allah'ın emri geldi, artık onu acele istemeyin...” [16:1].

قَوْلِهِ تَعَالَى إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكَافِرِينَ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيرًا، إِلَى قَوْلِهِ: لَعْنًا كَبِيرًا. تَقَدَّمَتِ الْآيَاتُ الْمُوَضِّحَةُ لَهُ مِرَارًا.

Yüce Allah'ın { إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكَافِرِينَ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيرًا } “Şüphesiz Allah kafirleri lanetlemiş ve onlar için çılgın bir ateş hazırlamıştır” buyruğundan { لَعْنًا كَبِيرًا } “...büyük bir lanetle” kavline kadar olan kısım: Bunu açıklayan ayetler defalarca geçmişti.

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا } “Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara sunduk da onlar onu yüklenmekten kaçındılar ve ondan korktular. Onu insan yüklendi; şüphesiz o çok zalim ve çok cahildir.”

ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ عَرَضَ الْأَمَانَةَ، وَهِيَ التَّكَالِيفُ مَعَ مَا يَتْبَعُهَا مِنْ ثَوَابٍ وَعِقَابٍ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ، وَأَنَّهُنَّ أَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا، أَيْ: خِفْنَ مِنْ عَوَاقِبِ حَمْلِهَا أَنْ يَنْشَأَ لَهُنَّ مِنْ ذَلِكَ عَذَابُ اللَّهِ وَسُخْطُهُ، وَهَذَا الْعَرْضُ وَالْإِبَاءُ، وَالْإِشْفَاقُ كُلُّهُ حَقٌّ، وَقَدْ خَلَقَ اللَّهُ لِلسَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ إِدْرَاكًا يَعْلَمُهُ هُوَ جَلَّ وَعَلَا، وَنَحْنُ لَا نَعْلَمُهُ، وَبِذَلِكَ الْإِدْرَاكِ أَدْرَكَتْ عَرْضَ الْأَمَانَةِ عَلَيْهَا، وَأَبَتْ وَأَشْفَقَتْ، أَيْ: خَافَتْ.

O celle ve alâ bu kerim ayette; peşi sıra gelecek olan sevap ve ceza ile birlikte dini mükellefiyetler demek olan emaneti göklere, yere ve dağlara sunduğunu; onların ise bunu yüklenmekten kaçındıklarını ve bundan korktuklarını, yani onu yüklenmenin sonucunda kendilerine Allah'ın azabının ve gazabının hasıl olmasından çekindiklerini zikretmiştir. Bu sunma, kaçınma ve korkma bütünüyle haktır. Allah gökler, yer ve dağlar için celle ve alâ olan Kendisinin bildiği, bizim ise bilmediğimiz bir idrak yaratmıştır. İşte bu idrak ile onlar kendilerine emanetin sunulduğunu idrak etmiş, kaçınmış ve çekinmişlerdir, yani korkmuşlardır.

وَمَثَلُ هَذَا تَدُلُّ عَلَيْهِ آيَاتٌ وَأَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ، فَمِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى إِدْرَاكِ الْجَمَادَاتِ الْمَذْكُورِ: قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» ، فِي الْحِجَارَةِ: وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ [٢ \ ٧٤] ، فَصَرَّحَ بِأَنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ مَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ، وَهَذِهِ الْخَشْيَةُ الَّتِي نَسَبَهَا اللَّهُ لِبَعْضِ الْحِجَارَةِ بِإِدْرَاكٍ يَعْلَمُهُ هُوَ تَعَالَى.

Bunun benzerine pek çok ayet ve hadis delalet etmektedir. Cansız varlıkların (cemâdât) bahsedilen bu idrakine delalet eden ayetlerden biri, Bakara Suresi'nde taşlar hakkında geçen Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ } “Taşlardan öyleleri vardır ki, Allah korkusundan aşağı düşer” [2:74]. Taşlardan bir kısmının Allah korkusundan aşağı düştüğünü açıkça ifade etmiştir. Allah'ın bazı taşlara nispet ettiği bu haşyet, O Teâlâ'nın bildiği bir idrak sayesindedir.

وَمِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ الْآيَةَ [١٧ \ ٤٤] ،

Buna delalet eden ayetlerden biri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ الْآيَةَ } “Yedi gök, yer ve bunların içindekiler O'nu tesbih eder. Hiçbir şey yoktur ki O'nu överek tesbih etmesin; fakat siz onların tesbihini anlamazsınız...” [17:44].

وَمِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُدَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ [٢١ \ ٧٩] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Bunlardan biri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُدَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ } “Biz dağları Dâvûd ile birlikte boyun eğdirdik; tesbih ederlerdi” [21:79]. Bunların dışındaki diğer ayetler de böyledir.

وَمِنَ الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ الدَّالَّةِ عَلَى ذَلِكَ قِصَّةُ حَنِينِ الْجِذْعِ، الَّذِي كَانَ يَخْطُبُ عَلَيْهِ ﷺ لَمَّا انْتَقَلَ بِالْخُطْبَةِ إِلَى الْمِنْبَرِ، وَهِيَ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ وَغَيْرِهِ.

Buna delalet eden sahih hadislerden biri de, o (sallallâhu aleyhi ve sellem) hutbe için minbere geçince daha önce üzerinde hutbe okuduğu hurma kütüğünün inlemesi kıssasıdır ki bu, Sahîh-i Buhârî ve diğer kaynaklarda yer almaktadır.

وَمِنْهَا مَا ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، أَنَّهُ قَالَ: «إِنِّي لِأَعْرِفُ حَجَرًا كَانَ يُسَلِّمُ عَلَيَّ فِي مَكَّةَ» ، وَأَمْثَالُ هَذَا كَثِيرَةٌ. فَكُلُّ ذَلِكَ الْمَذْكُورِ فِي الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ إِنَّمَا يَكُونُ بِإِدْرَاكٍ يَعْلَمُهُ اللَّهُ، وَنَحْنُ لَا نَعْلَمُهُ ; كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلَكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ [١٧ \ ٤٤] ، وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ بِتَسْبِيحِ الْجَمَادَاتِ دَلَالَتَهَا عَلَى خَالِقِهَا لَكُنَّا نَفَقَهُهُ، كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ، وَقَدْ دَلَّتْ عَلَيْهِ آيَاتٌ كَثِيرَةٌ.

Bunlardan biri de Sahîh-i Müslim'de Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) sabit olan şu sözüdür: «Mekke'de bana selâm veren bir taşı elbette bilirim.» Bunun benzerleri pek çoktur. Kitap ve Sünnet'te zikredilen bütün bunlar ancak Allah'ın bildiği, bizim ise bilmediğimiz bir idrak iledir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ } “Fakat siz onların tesbihini anlamazsınız” [17:44]. Şayet cansız varlıkların tesbihinden maksat Yaratıcılarına delalet etmeleri olsaydı, bilindiği üzere bunu biz de anlardık; nitekim buna pek çok ayet delalet etmiştir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا، الظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْإِنْسَانِ آدَمُ عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، وَأَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا، رَاجِعٌ لِلَفْظِ: الْإِنْسَانُ، مُجَرَّدًا عَنْ إِرَادَةِ الْمَذْكُورِ مِنْهُ، الَّذِي هُوَ آدَمُ.

Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki { وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا } “Onu insan yüklendi; şüphesiz o çok zalim ve çok cahildir” buyruğunda; zâhir olan şudur ki insan ile kastedilen Âdem'dir -ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun-; { إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا } buyruğundaki zamir ise, onunla kastedilen ve Âdem olan şahıs gözetilmeksizin yalnızca «insan» lafzına dönmektedir.

وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ أَيِ الْإِنْسَانَ الَّذِي لَا يَحْفَظُ الْأَمَانَةَ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا، أَيْ: كَثِيرَ الظُّلْمِ وَالْجَهْلِ، وَالدَّلِيلُ عَلَى هَذَا أَمْرَانِ:

Anlamı şudur: Emaneti korumayan insan çok zalim ve çok cahil idi; yani zulmü ve cehaleti pek çok idi. Buna delil iki husustur:

أَحَدُهُمَا: قَرِينَةٌ قُرْآنِيَّةٌ دَالَّةٌ عَلَى انْقِسَامِ الْإِنْسَانِ فِي حَمْلِ الْأَمَانَةِ الْمَذْكُورَةِ إِلَى مُعَذَّبٍ وَمَرْحُومٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدَهُ، مُتَّصِلًا بِهِ: لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكَاتِ وَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا [٣٣ \ ٧٣] ، فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ الظَّلُومَ الْجَهُولَ مِنَ الْإِنْسَانِ هُوَ الْمُعَذَّبُ، وَالْعِيَاذُ بِاللَّهِ، وَهُمُ الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ، وَالْمُشْرِكُونَ وَالْمُشْرِكَاتُ، دُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ. وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِيُعَذِّبَ: لَامُ التَّعْلِيلِ، وَهِيَ مُتَعَلِّقَةٌ بِقَوْلِهِ: وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ.

Birincisi: Yüce Allah'ın bundan hemen sonra bitişik olarak gelen şu buyruğunda, bahsi geçen emaneti yüklenme hususunda insanın azap görecekler ve merhamet olunacaklar şeklinde ikiye ayrıldığına delalet eden Kur'anî bir karinedir: { لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكَاتِ وَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا } “(Bunun sonucu olarak) Allah münafık erkekleri ve münafık kadınları, müşrik erkekleri ve müşrik kadınları azaplandıracak; mümin erkeklerin ve mümin kadınların da tevbelerini kabul edecektir. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir” [33:73]. Bu durum delalet etmiştir ki, insandan çok zalim ve çok cahil olan kimse -Allah'a sığınırız- azaplandırılacak olandır; bunlar da mümin erkekler ve mümin kadınlar değil, münafık erkekler ve münafık kadınlar ile müşrik erkekler ve müşrik kadınlardır. { لِيُعَذِّبَ } ifadesindeki lâm harfi illet (gerekçe) bildiren lâm olup { وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ } “Onu insan yüklendi” buyruğuna bağlıdır.

الْأَمْرُ الثَّانِي: أَنَّ الْأُسْلُوبَ الْمَذْكُورَ - الَّذِي هُوَ رُجُوعُ الضَّمِيرِ إِلَى مُجَرَّدِ اللَّفْظِ دُونَ اعْتِبَارِ الْمَعْنَى التَّفْصِيلِيِّ - مَعْرُوفٌ فِي اللُّغَةِ الَّتِي نَزَلَ بِهَا الْقُرْآنُ، وَقَدْ جَاءَ فِعْلًا فِي آيَةٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ، وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى وَمَا يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلَا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلَّا فِي كِتَابٍ [٣٥ \ ١١] ;

İkinci husus: Bahsedilen üslup -yani zamirin ayrıntılı anlam dikkate alınmaksızın sadece lafza dönmesi- Kur'an'ın kendisiyle indiği lisanda bilinen bir husustur. Nitekim bu durum Allah'ın Kitabı'ndaki bir ayette fiilen gelmiştir ki o da Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَمَا يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلَا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلَّا فِي كِتَابٍ } “Ömür süren hiçbir kimsenin ömrü uzatılmaz da, ömründen eksiltilmez de; meğerki bir kitapta olsun” [35:11].

لِأَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: وَلَا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ، رَاجِعٌ إِلَى لَفْظِ الْمُعَمَّرِ دُونَ مَعْنَاهُ التَّفْصِيلِيِّ ; كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ، وَقَدْ أَوْضَحْنَاهُ فِي سُورَةِ «الْفُرْقَانِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا وَقَمَرًا مُنِيرًا [٢٥ \ ٦١] ، وَبَيَّنَّا هُنَاكَ أَنَّ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ هِيَ الْمَعْرُوفَةُ عِنْدَ عُلَمَاءِ الْعَرَبِيَّةِ بِمَسْأَلَةِ: عِنْدِي دِرْهَمٌ وَنِصْفُهُ، أَيْ: نِصْفُ دِرْهَمٍ آخَرَ، كَمَا تَرَى. وَبَعْضُ مَنْ قَالَ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ إِنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا، عَائِدٌ إِلَى آدَمَ، قَالَ: الْمَعْنَى أَنَّهُ كَانَ ظَلُومًا لِنَفْسِهِ جَهُولًا، أَيْ: غِرًّا بِعَوَاقِبِ الْأُمُورِ، وَمَا يَتْبَعُ الْأَمَانَةَ مِنَ الصُّعُوبَاتِ، وَالْأَظْهَرُ مَا ذَكَرْنَا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Çünkü { وَلَا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ } kavlindeki zamir açık olduğu üzere muammer (ömür verilen kimse) kelimesinin ayrıntılı manasına değil lafzına dönmektedir. Nitekim bunu Furkân Suresi'nde Yüce Allah'ın { وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا وَقَمَرًا مُنِيرًا } “Orada bir kandil ve aydınlatan bir ay var etti” [25:61] buyruğunu ele alırken açıklamıştık. Orada bu meselenin Arap dili âlimleri nezdinde «Yanımda bir dirhem ve onun yarısı var» yani gördüğün üzere «başka bir dirhemin yarısı var» meselesi olarak bilinen konu olduğunu beyan etmiştik. İlim ehlinden { إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا } kavlindeki zamirin Âdem'e döndüğünü söyleyen bazı kimseler şöyle demiştir: Mana; o kendisine karşı çok zalim, yani işlerin akıbetinden ve emaneti yüklenmenin getirdiği zorluklardan gafil ve habersiz bir cahil idi demektir. Ancak zikrettiğimiz görüş daha açıktır; en doğrusunu Yüce Allah bilir.