Binûn

Sâd — 2. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَلَاتَ حِينَ مَنَاصٍ الَّذِي هُوَ الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ، مَعْنَاهُ: لَيْسَ الْحِينُ الَّذِي نَادَوْا فِيهِ، وَهُوَ وَقْتُ مُعَايَنَةِ الْعَذَابِ، حِينَ مَنَاصٍ، أَيْ لَيْسَ حِينَ فِرَارٍ وَلَا مَلْجَأَ مِنْ ذَلِكَ الْعَذَابِ الَّذِي عَايَنُوهُ.

Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: {وَلَاتَ حِينَ مَنَاصٍ} “Oysa artık kurtuluş vakti değildi” kavli ki bu üçüncü meseledir; anlamı şudur: Feryat ettikleri an, yani azabı bizzat gördükleri vakit, kurtuluş vakti değildir; yani bizzat müşahede ettikleri o azaptan ne kaçış ne de sığınılacak bir iltica vaktidir.

فَقَوْلُهُ: وَلَاتَ هِيَ لَا النَّافِيَةُ زِيدَتْ بَعْدَهَا تَاءُ التَّأْنِيثِ اللَّفْظِيَّةِ كَمَا زِيدَتْ فِي ثَمَّ، فَقِيلَ فِيهَا ثَمَّتْ، وَفِي رُبَّ، فَقِيلَ فِيهَا رُبَّتْ.

O'nun: {وَلَاتَ} “Artık... değildi” kavlindeki kelime, nefiy bildiren [olumsuzluk edatı] "lâ"dır; tıpkı "sümme"ye eklenip "sümmete" ve "rubbe"ye eklenip "rubbete" denildiği gibi, sonuna lafzî müenneslik tâ'sı ziyade edilmiştir.

وَأَشْهُرُ أَقْوَالِ النَّحْوِيِّينَ فِيهَا، أَنَّهَا تَعْمَلُ عَمَلَ لَيْسَ وَأَنَّهَا لَا تَعْمَلُ إِلَّا فِي الْحِينِ خَاصَّةً، أَوْ فِي لَفْظِ الْحِينِ وَنَحْوِهِ مِنَ الْأَزْمِنَةِ، كَالسَّاعَةِ وَالْأَوَانِ، وَأَنَّهَا لَا بُدَّ أَنْ يُحْذَفَ اسْمُهَا أَوْ خَبَرُهَا وَالْأَكْثَرُ حَذْفُ الْمَرْفُوعِ مِنْهُمَا وَإِثْبَاتُ الْمَنْصُوبِ، وَرُبَّمَا عُكِسَ، وَهَذَا قَوْلُ سِيبَوَيْهَ وَأَشَارَ إِلَيْهِ ابْنُ مَالِكٍ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:

Nahivcilerin bu konudaki en meşhur görüşleri; onun "leyse" gibi amel ettiği, sadece "hîn" kelimesinde veya "hîn" lafzı ile "sâat" ve "evân" gibi zaman bildiren benzeri kelimelerde amel ettiği, isminin veya haberinin mutlaka hazfedilmesi gerektiği, çoğunlukla ikisinden merfu olanın [isminin] hazfedilip mansub olanın [haberinin] sabit tutulduğu, bazen de bunun tersinin yapıldığı yönündedir. Bu, Sîbeveyh'in görüşüdür ve İbn Mâlik de el-Hulâsa'da [el-Elfiyye] şu sözüyle buna işaret etmiştir:

فِي النَّكِرَاتِ أُعْمِلَتْ كَلَيْسَ «لَا» ... وَقَدْ تَلِي «لَاتَ» وَ «إِنْ» ذَا الْعَمَلَا

Belirsiz isimlerde (nekralarda) "leyse" gibi amel ettirildi "lâ" ... Bazen de bu amelde "lâte" ve "in" onu takip eder.

وَمَا لِلَاتَ فِي سِوَى حِينٍ عَمَلْ ... وَحَذْفُ ذِي الرَّفْعِ فَشَا وَالْعَكْسُ قَلْ

"Lâte" için "hîn"den başkasında amel yoktur ... Merfu olanın hazfedilmesi yaygın, aksi ise azdır.

وَالْمَنَاصُ مَفْعَلٌ مِنَ النَّوْصِ، وَالْعَرَبُ تَقُولُ: نَاصَهُ يَنُوصُهُ إِذَا فَاتَهُ وَعَجَزَ عَنْ إِدْرَاكِهِ، وَيُطْلَقُ الْمَنَاصُ عَلَى التَّأَخُّرِ لِأَنَّ مِنْ تَأَخَّرَ وَمَالَ إِلَى مَلْجَأٍ يُنْقِذُهُ مِمَّا كَانَ يَخَافُهُ فَقَدْ وَجَدَ الْمَنَاصَ.

el-Menâs (الْمَنَاصُ), nevs (النَّوْص) kökünden mef'al (مَفْعَل) veznindedir. Araplar; bir şey kendisini kaçırdığında ve ona yetişmekten aciz kaldığında "nâsehû yenûsuhû" derler. Menâs kelimesi geride durup savuşmak anlamında da kullanılır; çünkü geride durup korktuğu şeyden kendisini kurtaracak bir sığınağa yönelen kimse, menâsı (kurtuluş yerini) bulmuş demektir.

وَالْمَنَاصُ وَالْمَلْجَأُ وَالْمَفَرُّ وَالْمَوْئِلُ مَعْنَاهَا وَاحِدٌ، وَالْعَرَبُ تَقُولُ: اسْتَنَاصَ إِذَا طَلَبَ الْمَنَاصَ، أَيِ السَّلَامَةَ وَالْمَفَرَّ مِمَّا يَخَافُهُ، وَمِنْهُ قَوْلُ حَارِثَةَ بْنِ بَدْرٍ:

Menâs (الْمَنَاصُ), melce' (الْمَلْجَأُ - sığınak), meferr (الْمَفَرُّ - kaçış yeri) ve mev'il (الْمَوْئِلُ - kurtuluş yeri) kelimelerinin anlamı birdir. Araplar, menâs aradığı, yani korktuğu şeyden selameti ve kaçışı talep ettiği zaman "istenâse" (اسْتَنَاصَ) derler. Hârise b. Bedr'in şu sözü de bu kabildendir:

غَمْرُ الْجِرَاءِ إِذَا قَصَرْتُ عِنَانَهُ ... بِيَدِي اسْتَنَاصَ وَرَامَ جَرْيَ الْمِسْحَلِ

Koşusu bol [bir attır]; elimle dizginini kastığımda kaçınmaya çalışır ve yaban eşeğinin koşusu gibi koşmak ister.

وَالْأَظْهَرُ أَنَّ إِطْلَاقَ النَّوْصِ عَلَى الْفَوْتِ وَالتَّقَدُّمِ، وَإِطْلَاقِهِ عَلَى التَّأَخُّرِ وَالرَّوَغَانِ كِلَاهُمَا رَاجِعٌ إِلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ ; لِأَنَّ الْمَنَاصَ مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ مَعْنَاهُ الْمُنْطَبِقُ عَلَى جُزْئِيَّاتِهِ، أَنْ يَكُونَ صَاحِبَهُ فِي كَرْبٍ وَضِيقٍ، فَيَعْمَلُ عَمَلًا، يَكُونُ بِهِ خَلَاصَهُ وَنَجَاتَهُ مِنْ ذَلِكَ.

Daha zahir olan şudur ki, nevs (النَّوْص) kelimesinin hem öne geçip kurtulmak hem de geri durup savuşmak anlamında kullanılması tek bir esasa racidir. Zira menâs mîmî bir masdardır; tikel durumlarına uygun olan anlamı, kişinin bir sıkıntı ve darlık içinde bulunup bundan kurtuluşuna ve necat bulmasına vesile olacak bir eylemde bulunmasıdır.

فَتَارَةً يَكُونُ ذَلِكَ الْعَمَلُ بِالْجَرْيِ وَالْإِسْرَاعِ أَمَامَ مَنْ يُرِيدُهُ بِالسُّوءِ، وَتَارَةً يَكُونُ بِالتَّأَخُّرِ وَالرَّوَغَانِ حَتَّى يَنْجُوَ مِنْ ذَلِكَ.

Bu eylem bazen kendisine kötülük yapmak isteyenin önünden koşup hızla kaçmakla olur, bazen de bundan kurtuluncaya kadar geride durup savuşmakla olur.

وَالْعَرَبُ تُطْلِقُ النَّوْصَ عَلَى التَّأَخُّرِ. وَالْبُوصُ بِالْبَاءِ الْمُوَحَّدَةِ التَّحْتِيَّةُ عَلَى التَّقَدُّمِ، وَمِنْهُ قَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ:

Araplar nevs (النَّوْص) kelimesini geride durmak; tek noktalı alt "bâ" ile olan bvs (الْبُوص) kelimesini ise öne geçmek anlamında kullanırlar. İmruülkays'ın şu beyti de bu kabildendir:

أَمِنْ ذِكْرِ سَلْمَى إِذْ نَأَتْكَ تَنُوصُ ... فَتَقْصُرُ عَنْهَا خُطْوَةً وَتَبُوصُ

Selmâ senden uzaklaşınca onu anmaktan dolayı mı geri duruyor, böylece ona doğru bir adım geri çekilip öne geçiyorsun?

وَأَصْوَبُ الْأَقْوَالِ فِي لَاتَ أَنَّ التَّاءَ مُنْفَصِلَةٌ عَنْ حِينٍ وَأَنَّهَا تَعْمَلُ عَمَلَ لَيْسَ خِلَافًا لِمَنْ قَالَ: إِنَّهَا تَعْمَلُ عَمَلَ إِنَّ، وَلِمَنْ قَالَ: إِنَّ التَّاءَ مُتَّصِلَةٌ بِحِينٍ وَأَنَّهُ رَآهَا فِي الْإِمَامِ، وَهُوَ مُصْحَفُ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ ﵁ مُتَّصِلَةً بِهَا.

"Lâte" (لَاتَ) hakkındaki en isabetli görüş; "tâ"nın "hîn"den ayrı olduğu ve "inne" gibi amel ettiğini söyleyenlerin ile "tâ"nın "hîn"e bitişik olduğunu ve Müminlerin Emiri Osman b. Affân'ın radıyallâhu anh mushafı olan İmam Mushaf'ta ona bitişik gördüğünü söyleyenlerin aksine, "leyse" gibi amel ettiğidir.

وَعَلَى قَوْلِ الْجُمْهُورِ مِنْهُمُ الْقُرَّاءُ السَّبْعَةُ، أَنَّ التَّاءَ لَيْسَتْ مَوْصُولَةٌ بِحِينٍ، فَالْوَقْفُ عَلَى لَاتَ بِالتَّاءِ عِنْدَ جَمِيعِهِمْ، إِلَّا الْكِسَائِيِّ فَإِنَّهُ يَقِفُ عَلَيْهَا بِالْهَاءِ.

Aralarında yedi kıraat imamının da bulunduğu cumhurun, "tâ"nın "hîn"e bitişik olmadığı yönündeki görüşüne göre; "lâte" üzerinde duruş (vakıf), hepsi nezdinde "tâ" iledir; yalnızca Kisâî müstesnadır, zira o üzerinde "hâ" ile durur.

أَمَّا قِرَاءَةُ كَسَرِ التَّاءِ وَضَمِّهَا فَكِلْتَاهُمَا شَاذَّةٌ لَا تَجُوزُ الْقِرَاءَةُ بِهَا، وَكَذَلِكَ قِرَاءَةُ كَسْرِ النُّونِ مِنْ حِينَ، فَهِيَ شَاذَّةٌ لَا تَجُوزُ، مَعَ أَنَّ تَخْرِيجَ الْمَعْنَى عَلَيْهَا مُشْكِلٌ.

Tâ'nın kesresi ve dammesi ile olan kıraatlere gelince; her ikisi de şazz olup bunlarla kıraat caiz değildir. Aynı şekilde "hîne" kelimesinin nûn'unun kesresi ile olan kıraat de şazzdır ve caiz değildir; üstelik anlamın buna göre tevcîhi de müşkildir.

وَتَعَسَّفَ لَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ وَجْهًا لَا يَخْفَى سُقُوطُهُ، وَرَدَّهُ عَلَيْهِ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ الْمُحِيطِ، وَاخْتَارَ أَبُو حَيَّانَ أَنَّ تَخْرِيجَ قِرَاءَةِ الْكَسْرِ أَنَّ حِينَ مَجْرُورَةٌ بِمِنْ مَحْذُوفَةٍ.

Zemahşerî bunun için geçersizliği gizli kalmayacak zorlama bir vecih ileri sürmüş, Ebû Hayyân da el-Bahru'l-Muhît'te bunu reddetmiştir. Ebû Hayyân, kesre kıraatinin tevcîhinde "hîni" kelimesinin hazfedilmiş bir "min" harf-i cerriyle mecrur olduğu görüşünü tercih etmiştir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ فَنَادَوْا أَصْلُ النِّدَاءِ: رَفْعُ الصَّوْتِ، وَالْعَرَبُ تَقُولُ: فُلَانٌ أَنْدَى صَوْتًا مِنْ فُلَانٍ، أَيْ أَرْفَعُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ:

Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: {فَنَادَوْا} “Feryat ettiler” kavline gelince; nidanın aslı, sesi yükseltmektir. Araplar: "Filan kimsenin sesi filandan daha endâdır", yani daha gür/yüksektir derler. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

فَقُلْتُ ادْعِي وَأَدْعُوَ إِنَّ أَنَدَا ... لِصَوْتٍ أَنْ يُنَادِيَ دَاعِيَانِ

Dedim ki: Sen çağır, ben de çağırayım; şüphesiz iki çağıranın birlikte seslenmesi sesin en gür çıkanıdır.

وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ أَنَّ الْأُمَمَ الْمَاضِيَةَ الْمُهْلِكَةَ يُنَادُونَ عِنْدَ مُعَايَنَةِ الْعَذَابِ، وَأَنَّ ذَلِكَ الْوَقْتَ لَيْسَ وَقْتَ نِدَاءٍ إِذْ لَا مَلْجَأَ فِيهِ وَلَا مَفَرَّ وَلَا مَنَاصَ. ذَكَرَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا الْآيَةَ [٤٠ \ ٨٤ - ٨٥] . وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمَّا أَحَسُّوا بَأْسَنَا إِذَا هُمْ مِنْهَا يَرْكُضُونَ لَا تَرْكُضُوا وَارْجِعُوا إِلَى مَا أُتْرِفْتُمْ فِيهِ وَمَسَاكِنِكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْأَلُونَ قَالُوا يَاوَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ فَمَا زَالَتْ تِلْكَ دَعْوَاهُمْ حَتَّى جَعَلْنَاهُمْ حَصِيدًا خَامِدِينَ [٢١ \ ١٢ - ١٥] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Bu kerim ayetin ihtiva ettiği; helâk edilmiş geçmiş ümmetlerin azabı gördüklerinde feryat edecekleri, fakat sığınılacak, kaçılacak ve kurtulunacak hiçbir yer bulunmadığı için o vaktin feryat vakti olmadığı hususunu, Yüce Allah başka yerlerde de zikretmiştir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا} “Azabımızı gördükleri zaman: ‘Yalnızca Allah'a inandık ve O'na ortak koştuğumuz şeyleri inkâr ettik’ dediler. Fakat azabımızı gördüklerinde inanmaları kendilerine fayda vermedi...” [Mü'min, 40/84-85]. Ve yine şöyle buyurmuştur: {فَلَمَّا أَحَسُّوا بَأْسَنَا إِذَا هُمْ مِنْهَا يَرْكُضُونَ لَا تَرْكُضُوا وَارْجِعُوا إِلَى مَا أُتْرِفْتُمْ فِيهِ وَمَسَاكِنِكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْأَلُونَ قَالُوا يَاوَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ فَمَا زَالَتْ تِلْكَ دَعْوَاهُمْ حَتَّى جَعَلْنَاهُمْ حَصِيدًا خَامِدِينَ} “Azabımızı hissettikleri zaman hemen oradan kaçmaya koyuluyorlardı. ‘Kaçmayın, içinde şımartıldığınız refaha ve yurtlarınıza dönün; çünkü sorgulanacaksınız!’ [denildi]. ‘Yazıklar olsun bize! Gerçekten biz zalimler idik’ dediler. Biz onları biçilmiş ekin gibi, sönmüş ocak haline getirinceye kadar bu feryatları sürüp gitti” [Enbiyâ, 21/12-15] ve benzeri diğer ayetler.

وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى وُقُوعَ مِثْلَ ذَلِكَ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ فِي آيَاتٍ مِنْ كِتَابِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ مَا لَكُمْ مِنْ مَلْجَإٍ يَوْمَئِذٍ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَكِيرٍ [٤٢ \ ٤٧] . وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذَا بَرِقَ الْبَصَرُ وَخَسَفَ الْقَمَرُ وَجُمِعَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ يَقُولُ الْإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ أَيْنَ الْمَفَرُّ كَلَّا لَا وَزَرَ [٧٥ \ ٧ - ١١] وَالْوَزَرُ: الْمَلْجَأُ، وَمِنْهُ قَوْلُ حَسَّانِ بْنِ ثَابِتٍ ﵁:

Yüce Allah, bunun bir benzerinin kıyamet gününde de vuku bulacağını Kitabı'nın ayetlerinde açıklamıştır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ مَا لَكُمْ مِنْ مَلْجَإٍ يَوْمَئِذٍ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَكِيرٍ} “Allah katından geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce Rabbinizin çağrısına uyun. O gün sizin için sığınacak hiçbir yer yoktur ve sizin için inkâr da mümkün değildir” [Şûrâ, 42/47]. Ve yine şöyle buyurmuştur: {فَإِذَا بَرِقَ الْبَصَرُ وَخَسَفَ الْقَمَرُ وَجُمِعَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ يَقُولُ الْإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ أَيْنَ الْمَفَرُّ كَلَّا لَا وَزَرَ} “Göz kamaştığı, ay tutulduğu, güneşle ay bir araya getirildiği zaman; o gün insan ‘Kaçacak yer neresi?’ der. Hayır, hiçbir sığınak yoktur!” [Kıyâme, 75/7-11]. Vezer (الْوَزَرُ), sığınak demektir. Hassân b. Sâbit'in radıyallâhu anh şu sözü de bu kabildendir:

وَالنَّاسُ إِلْبٌ عَلَيْنَا فِيكَ لَيْسَ لَنَا ... إِلَّا الرِّمَاحُ وَأَطْرَافُ الْقَنَا وَزَرُ

İnsanlar senin yüzünden bize karşı birleşmişken, bizim için mızraklar ve kargıların uçlarından başka hiçbir sığınak yoktur.

وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا [١٨ \ ٥٨] وَالْمَوْئِلُ اسْمُ مَكَانٍ مِنْ وَأَلَ يَئِلُ إِذَا وَجَدَ مَلْجَأً يَعْتَصِمُ بِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْأَعْشَى مَيْمُونِ بْنِ قَيْسٍ:

Ve Yüce Allah'ın şu kavli gibi: {بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا} “Aslında onlar için belirlenmiş bir vakit vardır ki, O'ndan başka hiçbir sığınak bulamayacaklardır” [Kehf, 18/58]. Mev'il (الْمَوْئِلُ), "veele yeilu" (وَأَلَ يَئِلُ) fiilinden mekân ismidir; sığınıp korunacak bir melce bulduğunda kullanılır. el-A'şâ Meymûn b. Kays'ın şu sözü de bu kabildendir:

وَقَدْ أُخَالِسُ رَبَّ الْبَيْتِ غَفْلَتَهُ ... وَقَدْ يُحَاذِرُ مِنِّي ثُمَّ مَا يَئِلُ

Bazen ev sahibinin gafletini kollarım; o benden sakınır, fakat yine de kurtulamaz.

أَيْ: ثُمَّ مَا يَنْجُو.

Yani: Sonra kurtulamaz.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعَجِبُوا أَنْ جَاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ. ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ كُفَّارَ قُرَيْشٍ عَجِبُوا مِنْ أَجْلِ أَنْ جَاءَهُمْ رَسُولٌ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ، وَمَا ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، مِنْ عَجَبِهِمُ الْمَذْكُورِ، ذَكَرَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ وَأَنْكَرَهُ عَلَيْهِمْ وَأَوْضَحَ تَعَالَى سَبَبَهُ وَرَدَّهُ عَلَيْهِمْ فِي آيَاتٍ أُخَرَ، فَقَالَ فِي عَجَبِهِمُ الْمَذْكُورِ ق وَالْقُرْآنِ الْمَجِيدِ بَلْ عَجِبُوا أَنْ جَاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ [٥٠ \ ١ - ٢] .

Yüce Allah'ın kavli: {وَعَجِبُوا أَنْ جَاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ} “İçlerinden kendilerine bir uyarıcının gelmesine şaştılar”. Celle ve alâ bu kerim ayette, Kureyş kâfirlerinin aralarından kendilerine uyarıcı bir elçinin gelmesine şaştıklarını zikretmiştir. Celle ve alâ'nın bu kerim ayette zikrettiği bu şaşkınlıklarını başka yerlerde de zikretmiş, bunu onların aleyhine kınamış, sebebini açıklamış ve diğer ayetlerde onlara reddiye vermiştir. Nitekim söz konusu şaşkınlıkları hakkında şöyle buyurmuştur: {ق وَالْقُرْآنِ الْمَجِيدِ بَلْ عَجِبُوا أَنْ جَاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ} “Kâf. Şanlı Kur'an'a andolsun! Doğrusu kendilerine içlerinden bir uyarıcının gelmesine şaştılar” [Kâf, 50/1-2].

وَقَالَ تَعَالَى فِي إِنْكَارِهِ عَلَيْهِمْ فِي أَوَّلِ سُورَةِ يُونُسَ الر تِلْكَ آيَاتُ الْكِتَابِ الْحَكِيمِ أَكَانَ لِلنَّاسِ عَجَبًا أَنْ أَوْحَيْنَا إِلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ أَنْ أَنْذِرِ النَّاسَ [١٠ \ ١ - ٢] وَذَكَرَ مِثْلَ عَجَبِهِمُ الْمَذْكُورِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ عَنْ قَوْمِ نُوحٍ وَقَوْمِ هُودٍ، فَقَالَ عَنْ نُوحٍ مُخَاطِبًا لِقَوْمِهِ: أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ [٧ \ ٦٣] .

Yûnus Suresi'nin başında bunu onlara karşı kınayarak şöyle buyurmuştur: {الر تِلْكَ آيَاتُ الْكِتَابِ الْحَكِيمِ أَكَانَ لِلنَّاسِ عَجَبًا أَنْ أَوْحَيْنَا إِلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ أَنْ أَنْذِرِ النَّاسَ} “Elif. Lâm. Râ. İşte bunlar hikmet dolu Kitab'ın ayetleridir. İnsanları uyar diye içlerinden bir adama vahyetmemiz insanlar için şaşılacak bir şey mi oldu?” [Yûnus, 10/1-2]. A'râf Suresi'nde Nûh kavmi ve Hûd kavminden de söz konusu şaşkınlığın bir benzerini zikretmiş, Nûh'un kavmine hitabını aktararak şöyle buyurmuştur: {أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “Sizi uyarması, sakınmanız ve merhamete nail olmanız için aranızdan bir adam vasıtasıyla Rabbinizden size bir zikir/öğüt gelmesine şaştınız mı?” [A'râf, 7/63].

وَقَالَ عَنْ هُودٍ مُخَاطِبًا لِعَادٍ: أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ الْآيَةَ [٧ \ ٦٩] ، وَبَيَّنَ أَنَّ سَبَبَ عَجَبِهِمْ مَنْ كَوْنِ الْمُنْذِرِ مِنْهُمْ أَنَّهُ بَشَرٌ مِثْلَهُمْ زَاعِمِينَ أَنَّ اللَّهَ لَا يُرْسِلُ إِلَيْهِمْ أَحَدًا مَنْ جِنْسِهِمْ. وَأَنَّهُ لَوْ أَرَادَ أَنْ يُرْسِلَ إِلَيْهِمْ أَحَدًا لَأَرْسَلَ إِلَيْهِمْ مَلَكًا لِأَنَّهُ لَيْسَ بَشَرًا مِثْلَهُمْ وَأَنَّهُ لَا يَأْكُلُ

Hûd'un da Âd kavmine hitabını aktararak şöyle buyurmuştur: {أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ} “Sizi uyarması için aranızdan bir adam vasıtasıyla Rabbinizden size bir zikir/öğüt gelmesine şaştınız mı? Hatırlayın ki O sizi Nûh kavminden sonra halifeler kıldı...” [A'râf, 7/69]. Ve uyarıcının kendilerinden olmasına şaşırmalarının sebebini; onun kendileri gibi bir beşer olması, Allah'ın kendilerine kendi cinslerinden birini elçi göndermeyeceğini iddia etmeleri ve eğer Allah onlara birini göndermek isteseydi, kendileri gibi bir beşer olmadığı, yemediği

وَلَا يَشْرَبُ وَلَا يَمْشِي فِي الْأَسْوَاقِ.

içmediği ve çarşılarda dolaşmadığı için onlara bir melek göndereceğini öne sürmeleri olarak açıklamıştır.

وَالْآيَاتُ فِي ذَلِكَ كَثِيرَةٌ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى إِلَّا أَنْ قَالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَرًا رَسُولًا قُلْ لَوْ كَانَ فِي الْأَرْضِ مَلَائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ لَنَزَّلْنَا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ مَلَكًا رَسُولًا [١٧ \ ٩٤ - ٩٥] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنَا وَقَوْمُهُمَا لَنَا عَابِدُونَ [٢٣ \ ٤٧] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِلِقَاءِ الْآخِرَةِ وَأَتْرَفْنَاهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يَأْكُلُ مِمَّا تَأْكُلُونَ مِنْهُ وَيَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ وَلَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَرًا مِثْلَكُمْ إِنَّكُمْ إِذًا لَخَاسِرُونَ [٢٣ \ ٣٣ - ٣٤] . وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَالُوا مَالِ هَذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعَامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْوَاقِ [٢٥ \ ٧] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: ذَلِكَ بِأَنَّهُ كَانَتْ تَأْتِيهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالُوا أَبَشَرٌ يَهْدُونَنَا الْآيَةَ [٦٤ \ ٦] . وَقَوْلِهِ تَعَالَى: كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ فَقَالُوا أَبَشَرًا مِنَّا وَاحِدًا نَتَّبِعُهُ إِنَّا إِذًا لَفِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ [٥٤ \ ٢٣ - ٢٤] . وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قَالُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنَا الْآيَةَ [١٤ \ ١٠] . وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَالُوا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ وَلَوْ أَنْزَلْنَا مَلَكًا لَقُضِيَ الْأَمْرُ ثُمَّ لَا يُنْظَرُونَ وَلَوْ جَعَلْنَاهُ مَلَكًا لَجَعَلْنَاهُ رَجُلًا وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِمْ مَا يَلْبِسُونَ [٦ \ ٨ - ٩] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صَاعِقَةً مِثْلَ صَاعِقَةِ عَادٍ وَثَمُودَ إِذْ جَاءَتْهُمُ الرُّسُلُ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ قَالُوا لَوْ شَاءَ رَبُّنَا لَأَنْزَلَ مَلَائِكَةً فَإِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ [٤١ \ ١٣ - ١٤] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَقَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُرِيدُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَأَنْزَلَ مَلَائِكَةً مَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي آبَائِنَا الْأَوَّلِينَ [٢٣ \ ٢٤] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ لَوْ مَا تَأْتِينَا بِالْمَلَائِكَةِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ مَا نُنَزِّلُ الْمَلَائِكَةَ إِلَّا بِالْحَقِّ وَمَا كَانُوا إِذًا مُنْظَرِينَ [١٥ \ ٦ - ٨] . وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَلَكٌ فَيَكُونَ مَعَهُ نَذِيرًا [٢٥ \ ٧] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلَائِكَةُ أَوْ نَرَى رَبَّنَا لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيرًا يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلَائِكَةَ لَا بُشْرَى يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ الْآيَةَ [٢٥ \ ٢١ - ٢٢] . وَقَوْلِهِ تَعَالَى عَنْ فِرْعَوْنَ مَعَ مُوسَى: فَلَوْلَا أُلْقِيَ عَلَيْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ جَاءَ مَعَهُ الْمَلَائِكَةُ مُقْتَرِنِينَ [٤٣ \ ٥٣] .

Bu husustaki ayetler pek çoktur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى إِلَّا أَنْ قَالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَرًا رَسُولًا قُلْ لَوْ كَانَ فِي الْأَرْضِ مَلَائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ لَنَزَّلْنَا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ مَلَكًا رَسُولًا} “Kendilerine hidayet geldiğinde insanların inanmalarına engel olan şey, sadece: ‘Allah bir insanı mı peygamber gönderdi?’ demeleridir. De ki: Eğer yeryüzünde huzur içinde yürüyüp dolaşan melekler olsaydı, elbette onlara gökten elçi olarak bir melek indirirdik” [İsrâ, 17/94-95]; {أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنَا وَقَوْمُهُمَا لَنَا عَابِدُونَ} “Kavimleri bize kölelik edip dururken, bizim gibi iki insana mı inanacağız? dediler” [Mü'minûn, 23/47]; {وَقَالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِلِقَاءِ الْآخِرَةِ وَأَتْرَفْنَاهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يَأْكُلُ مِمَّا تَأْكُلُونَ مِنْهُ وَيَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ وَلَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَرًا مِثْلَكُمْ إِنَّكُمْ إِذًا لَخَاسِرُونَ} “Kavminden, inkâr eden, ahirete kavuşmayı yalanlayan ve dünya hayatında kendilerine bol nimet verdiğimiz ileri gelenler dediler ki: ‘Bu, sizin gibi bir insandan başka bir şey değildir; sizin yediklerinizden yiyor, içtiklerinizden içiyor. Eğer sizin gibi bir insana itaat ederseniz, mutlaka hüsrana uğrarsınız’” [Mü'minûn, 23/33-34]; {وَقَالُوا مَالِ هَذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعَامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْوَاقِ} “Ve dediler ki: ‘Bu nasıl elçi ki yemek yiyor, çarşılarda dolaşıyor?’” [Furkân, 25/7]; {ذَلِكَ بِأَنَّهُ كَانَتْ تَأْتِيهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالُوا أَبَشَرٌ يَهْدُونَنَا} “Bunun sebebi, elçileri kendilerine apaçık deliller getirdiğinde onların: ‘Bizi bir insan mı doğru yola iletecek?’ demeleridir...” [Teğâbün, 64/6]; {كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ فَقَالُوا أَبَشَرًا مِنَّا وَاحِدًا نَتَّبِعُهُ إِنَّا إِذًا لَفِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ} “Semûd kavmi uyarıcıları yalanladı da: ‘Bizden bir tek insana mı uyacağız? O takdirde biz apaçık bir sapıklık ve çılgınlık içinde oluruz’ dediler” [Kamer, 54/23-24]; {قَالُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنَا} “Dediler ki: ‘Siz de bizim gibi bir insandan başka bir şey değilsiniz’...” [İbrâhîm, 14/10]; {وَقَالُوا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ وَلَوْ أَنْزَلْنَا مَلَكًا لَقُضِيَ الْأَمْرُ ثُمَّ لَا يُنْظَرُونَ وَلَوْ جَعَلْنَاهُ مَلَكًا لَجَعَلْنَاهُ رَجُلًا وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِمْ مَا يَلْبِسُونَ} “‘Ona bir melek indirilseydi ya!’ dediler. Eğer bir melek indirseydik iş bitirilmiş olurdu da kendilerine hiç mühlet verilmezdi. Şayet onu bir melek kılsaydık, yine onu bir adam şeklinde yapardık ve onları yine düştükleri şüpheye düşürürdük” [En'âm, 6/8-9]; {فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صَاعِقَةً مِثْلَ صَاعِقَةِ عَادٍ وَثَمُودَ إِذْ جَاءَتْهُمُ الرُّسُلُ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ قَالُوا لَوْ شَاءَ رَبُّنَا لَأَنْزَلَ مَلَائِكَةً فَإِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ} “Eğer yüz çevirirlerse de ki: ‘Ben sizi Âd ve Semûd'un yıldırımı gibi bir yıldırımla uyardım.’ Onlara önlerinden ve arkalarından elçiler: ‘Allah'tan başkasına ibadet etmeyin’ diye geldiklerinde: ‘Rabbimiz dileseydi melekler indirirdi. Bu sebeple biz sizinle gönderilen şeyleri inkâr ediyoruz’ dediler” [Fussilet, 41/13-14]; {فَقَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُرِيدُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَأَنْزَلَ مَلَائِكَةً مَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي آبَائِنَا الْأَوَّلِينَ} “Bunun üzerine kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki: ‘Bu, sadece sizin gibi bir insandır; size üstünlük taslamak istiyor. Eğer Allah dileseydi melekler indirirdi. Biz geçmiş atalarımızdan böyle bir şey işitmedik’” [Mü'minûn, 23/24]; {وَقَالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ لَوْ مَا تَأْتِينَا بِالْمَلَائِكَةِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ مَا نُنَزِّلُ الْمَلَائِكَةَ إِلَّا بِالْحَقِّ وَمَا كَانُوا إِذًا مُنْظَرِينَ} “Dediler ki: ‘Ey kendisine zikir indirilen kişi! Sen kesinlikle bir delisin. Eğer doğru sözlülerden isen bize melekleri getirsene!’ Biz melekleri ancak hak ile indiririz; o zaman da kendilerine mühlet verilmez” [Hicr, 15/6-8]; {أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَلَكٌ فَيَكُونَ مَعَهُ نَذِيرًا} “‘Ona bir melek indirilseydi de onunla beraber bir uyarıcı olsaydı ya!’” [Furkân, 25/7]; {وَقَالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلَائِكَةُ أَوْ نَرَى رَبَّنَا لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيرًا يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلَائِكَةَ لَا بُشْرَى يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ} “Bize kavuşmayı ummayanlar: ‘Bize melekler indirilseydi veya Rabbimizi görseydik ya!’ dediler. Andolsun ki onlar kendi içlerinde büyüklük tasladılar ve büyük bir azgınlıkla haddi aştılar. Melekleri görecekleri gün, o gün suçlulara müjde yoktur...” [Furkân, 25/21-22]; Firavun'un Mûsâ ile ilgili olarak söylediği şu kavli: {فَلَوْلَا أُلْقِيَ عَلَيْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ جَاءَ مَعَهُ الْمَلَائِكَةُ مُقْتَرِنِينَ} “‘Ona altın bilezikler verilmeli veya onunla beraber peş peşe melekler gelmeli değil miydi?’” [Zuhrûf, 43/53].

وَقَدْ رَدَّ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى الْكُفَّارِ عَجَبَهُمْ مِنْ إِرْسَالِ الرُّسُلِ مِنَ الْبَشَرِ فِي آيَاتٍ مِنْ كِتَابِهِ،

Yüce Allah, kâfirlerin insanlardan elçiler gönderilmesine şaşırmalarını Kitabı'nın pek çok ayetinde reddetmiştir;

كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعَامَ وَيَمْشُونَ فِي الْأَسْوَاقِ [٢٥ \ ٢٠] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنَا لَهُمْ أَزْوَاجًا وَذُرِّيَّةً [١٣ \ ٣٨] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى [١٢ \ ١٠٩] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ وَمَا جَعَلْنَاهُمْ جَسَدًا لَا يَأْكُلُونَ الطَّعَامَ وَمَا كَانُوا خَالِدِينَ [٢١ \ ٧ - ٨] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قَالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ إِنْ نَحْنُ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَمُنُّ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ [١٤ \ ١١] أَيْ بِالرِّسَالَةِ وَالْوَحْيِ وَلَوْ كَانَ بَشَرًا مِثْلَكُمْ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعَامَ وَيَمْشُونَ فِي الْأَسْوَاقِ} “Senden önce gönderdiğimiz bütün peygamberler de hiç şüphesiz yemek yerler, çarşılarda dolaşırlardı” [Furkân, 25/20]; {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنَا لَهُمْ أَزْوَاجًا وَذُرِّيَّةً} “Andolsun, senden önce de peygamberler gönderdik; onlara da eşler ve çocuklar verdik” [Ra'd, 13/38]; {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى} “Senden önce de şehirler halkından kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını elçi olarak göndermedik” [Yûsuf, 12/109]; {وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ وَمَا جَعَلْنَاهُمْ جَسَدًا لَا يَأْكُلُونَ الطَّعَامَ وَمَا كَانُوا خَالِدِينَ} “Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını göndermedik. Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun. Biz onları yemek yemez birer ceset kılmadık ve onlar ölümsüz de değillerdi” [Enbiyâ, 21/7-8]; {قَالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ إِنْ نَحْنُ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَمُنُّ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ} “Peygamberleri onlara dedi ki: ‘Biz de ancak sizin gibi birer insanız; fakat Allah, kullarından dilediğine lütufta bulunur’” [İbrâhîm, 14/11] yani sizin gibi bir insan olsa bile peygamberlik ve vahiy ile lütufta bulunur ve benzeri diğer ayetler.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَانْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا وَاصْبِرُوا عَلَى آلِهَتِكُمْ. قَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَيْهِ فِي سُورَةِ الْفُرْقَانِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ كَادَ لَيُضِلُّنَا عَنْ آلِهَتِنَا لَوْلَا أَنْ صَبَرْنَا عَلَيْهَا [٢٥ \ ٤٢] .

Yüce Allah'ın kavli: {وَانْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا وَاصْبِرُوا عَلَى آلِهَتِكُمْ} “Onlardan ileri gelenler: ‘Yürüyün, ilahlarınıza bağlılıkta direnin!’ diyerek kalkıp gittiler”. Buna dair açıklamayı Furkân Suresi'nde, Yüce Allah'ın: {إِنْ كَادَ لَيُضِلُّنَا عَنْ آلِهَتِنَا لَوْلَا أَنْ صَبَرْنَا عَلَيْهَا} “Eğer ilahlarımıza bağlılıkta direnmeseydik, neredeyse bizi ilahlarımızdan saptıracaktı” [Furkân, 25/42] kavlini tefsir ederken önceden geçirmiştik.

قَوْلُهُ تَعَالَى: أَؤُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنَا. ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ كُفَّارَ مَكَّةَ، أَنْكَرُوا أَنَّ اللَّهَ خَصَّ نَبِيَّهُ مُحَمَّدًا ﷺ بِإِنْزَالِ الْقُرْآنِ عَلَيْهِ وَحْدَهُ، وَلَمْ يُنْزِلْهُ عَلَى أَحَدٍ آخَرَ مِنْهُمْ، وَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ، جَاءَ فِي آيَاتٍ أُخَرَ، مَعَ الرَّدِّ عَلَى الْكُفَّارِ فِي إِنْكَارِهِمْ خُصُوصَهُ ﷺ بِالْوَحْيِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى عَنْهُمْ: وَقَالُوا لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ [٤٣ \ ٣١] يَعْنُونَ بِالْقَرْيَتَيْنِ مَكَّةَ وَالطَّائِفَ، وَبِالرَّجُلَيْنِ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ الْوَلِيدَ بْنَ الْمُغِيرَةِ فِي مَكَّةَ، وَعُرْوَةَ بْنَ مَسْعُودٍ فِي الطَّائِفِ زَاعِمِينَ أَنَّهُمَا أَحَقُّ بِالنُّبُوَّةِ مِنْهُ.

Yüce Allah'ın kavli: {أَؤُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنَا} “Aramızdan zikir ona mı indirildi?”. Celle ve alâ bu kerim ayette, Mekke kâfirlerinin, Allah'ın Peygamberi Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem yalnız başına Kur'an indirerek hususi kılmasını ve onu kendilerinden başka birine indirmemiş olmasını inkâr ettiklerini zikretmiştir. Bu kerim ayetin delalet ettiği husus, kâfirlerin O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem vahiy ile tahsis edilişini inkâr etmelerine verilen reddiye ile birlikte başka ayetlerde de geçmiştir. Nitekim Yüce Allah onlar hakkında şöyle buyurmuştur: {وَقَالُوا لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ} “Ve dediler ki: ‘Bu Kur'an iki şehirden büyük bir adama indirilseydi ya!’” [Zuhrûf, 43/31]. İki şehirden kasıtları Mekke ve Tâif, iki şehrin iki adamından kasıtları da Mekke'deki Velîd b. el-Mugîre ile Tâif'teki Urve b. Mes'ûd olup onların peygamberliğe O'ndan daha layık olduğunu iddia ediyorlardı.

وَقَدْ رَدَّ جَلَّ وَعَلَا ذَلِكَ عَلَيْهِمْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَةَ رَبِّكَ [٤٣ \ ٣٢] لِأَنَّ الْهَمْزَةَ فِي قَوْلِهِ: أَهُمْ يَقْسِمُونَ، لِلْإِنْكَارِ الْمُشْتَمِلِ عَلَى مَعْنَى النَّفْيِ، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ [٦ \ ١٢٤] .

Celle ve alâ, Yüce Allah'ın şu kavlinde bunu onlara reddetmiştir: {أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَةَ رَبِّكَ} “Rabbinin rahmetini onlar mı taksim ediyorlar?” [Zuhrûf, 43/32]. Zira {أَهُمْ يَقْسِمُونَ} kavlindeki hemze, nefiy (olumsuzluk) manası taşıyan inkâr içindir. Ve Yüce Allah'ın şu kavli gibi: {قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ} “‘Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe asla inanmayız’ dediler” [En'âm, 6/124].

وَقَدْ رَدَّ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ عَلَيْهِمْ فِي قَوْلِهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغَارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا كَانُوا يَمْكُرُونَ [٦ \ ١٢٤] وَأَشَارَ إِلَى رَدِّ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ فِي آيَةِ ص هَذِهِ فِي قَوْلِهِ: بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْ ذِكْرِي بَلْ لَمَّا يَذُوقُوا عَذَابِ أَمْ عِنْدَهُمْ خَزَائِنُ رَحْمَةِ رَبِّكَ الْعَزِيزِ الْوَهَّابِ أَمْ لَهُمْ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا الْآيَةَ [٣٨ \ ٨ - ١٠] .

Yüce Allah bunu onlara şu kavliyle reddetmiştir: {اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغَارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا كَانُوا يَمْكُرُونَ} “Allah, elçiliğini nereye vereceğini en iyi bilendir. Suç işleyenlere, kurdukları tuzaklar sebebiyle Allah katında bir aşağılık ve şiddetli bir azap isabet edecektir” [En'âm, 6/124]. Bu Sâd Suresi'nin ayetinde de buna şu kavliyle işaret ederek reddetmiştir: {بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْ ذِكْرِي بَلْ لَمَّا يَذُوقُوا عَذَابِ أَمْ عِنْدَهُمْ خَزَائِنُ رَحْمَةِ رَبِّكَ الْعَزِيزِ الْوَهَّابِ أَمْ لَهُمْ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا} “Doğrusu onlar benim zikrimden şüphe içindedirler; hayır, azabımı henüz tatmadılar! Yoksa o Azîz ve bolca bağışta bulunan Rabbinin rahmet hazineleri onların yanında mıdır? Yoksa göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü onlara mı aittir?” [Sâd, 38/8-10].

لِأَنَّهُ لَا يَجْعَلُ الرِّسَالَةَ حَيْثُ يَشَاءُ، وَيَخُصُّ بِهَا مَنْ يَشَاءُ، إِلَّا مَنْ عِنْدَهُ خَزَائِنُ الرَّحْمَةِ. وَلَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ.

Zira risaleti dilediği yere veren ve dilediği kimseyi onunla tahsis eden, ancak katında rahmet hazineleri bulunan ve göklerin ve yerin mülkü Kendisine ait olandır.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَؤُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنَا قَدْ بَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ ثَمُودَ قَالُوا مِثْلَهُ لِنَبِيِّ اللَّهِ صَالِحٍ عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى عَنْهُمْ: أَؤُلْقِيَ الذِّكْرُ عَلَيْهِ مِنْ بَيْنِنَا بَلْ هُوَ كَذَّابٌ أَشِرٌ [٥٤ \ ٢٥] وَقَدْ رَدَّ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِمْ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: سَيَعْلَمُونَ غَدًا مَنِ الْكَذَّابُ الْأَشِرُ [٥٤ \ ٢٦] .

Yüce Allah'ın: {أَؤُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنَا} “Aramızdan zikir ona mı indirildi?” kavlinin bir benzerini Semûd kavminin Allah'ın peygamberi Sâlih'e -ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun- söylediğini başka bir yerde açıklamıştır. Bu da Yüce Allah'ın onlar hakkındaki şu kavlindedir: {أَؤُلْقِيَ الذِّكْرُ عَلَيْهِ مِنْ بَيْنِنَا بَلْ هُوَ كَذَّابٌ أَشِرٌ} “Aramızdan zikir ona mı bırakıldı? Hayır, o şımarık bir yalancıdır!” [Kamer, 54/25]. Yüce Allah bunu onlara şu kavliyle reddetmiştir: {سَيَعْلَمُونَ غَدًا مَنِ الْكَذَّابُ الْأَشِرُ} “Yarın kimin şımarık bir yalancı olduğunu bilecekler” [Kamer, 54/26].

قَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْ لَهُمْ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا. قَدْ قَدَّمْنَا بَعْضَ الْكَلَامِ عَلَيْهِ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَحَفِظْنَاهَا مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ رَجِيمٍ [١٥ \ ١٧] .

Yüce Allah'ın kavli: {أَمْ لَهُمْ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا} “Yoksa göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü onlara mı aittir?”. Buna dair bazı açıklamaları Hicr Suresi'nde, Yüce Allah'ın: {وَحَفِظْنَاهَا مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ رَجِيمٍ} “Ve onu taşlanmış her şeytandan koruduk” [Hicr, 15/17] kavlini tefsir ederken önceden geçirmiştik.

قَوْلُهُ تَعَالَى: كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعَادٌ وَفِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتَادِ وَثَمُودُ وَقَوْمُ لُوطٍ وَأَصْحَابُ الْأَيْكَةِ أُولَئِكَ الْأَحْزَابُ إِنْ كُلٌّ إِلَّا كَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ عِقَابِ. قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ الْحَجِّ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ الْآيَةَ [٢٢ \ ٤٢] وَفِي غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْمَوَاضِعِ.

Yüce Allah'ın kavli: {كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعَادٌ وَفِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتَادِ وَثَمُودُ وَقَوْمُ لُوطٍ وَأَصْحَابُ الْأَيْكَةِ أُولَئِكَ الْأَحْزَابُ إِنْ كُلٌّ إِلَّا كَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ عِقَابِ} “Onlardan önce Nûh kavmi, Âd, kazıklar sahibi Firavun, Semûd, Lût kavmi ve Eyke halkı da yalanlamıştı. İşte onlar o fırkalardır. Hepsi de elçileri yalanladı ve böylece azabım hak oldu”. Bunu açıklayan ayetleri Hac Suresi'nde, Yüce Allah'ın: {وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ} “Eğer seni yalanlıyorlarsa, onlardan önce Nûh kavmi de yalanlamıştı...” [Hac, 22/42] kavlini tefsir ederken ve başka yerlerde önceden geçirmiştik.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَالُوا رَبَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسَابِ. وَقَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي مَوَاضِعَ مُتَعَدِّدَةٍ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ. [٦ \ ٥٧] وَفِي سُورَةِ يُونُسَ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: أَثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ الْآيَةَ [١٠ \ ١٥] وَفِي سُورَةِ الرَّعْدِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ الْآيَةَ [١٣ \ ٦] . وَفِي سُورَةِ الْحَجِّ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ الْآيَةَ [٢٢ \ ٤٧] .

Yüce Allah'ın kavli: {وَقَالُوا رَبَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسَابِ} “Ve dediler ki: ‘Rabbimiz! Hesap gününden önce payımızı bize çarçabuk ver!’”. Bunu açıklayan ayetleri bu mübarek kitabın muhtelif yerlerinde; En'âm Suresi'nde Yüce Allah'ın: {مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ} “Acele istediğiniz şey benim yanımda değildir” [En'âm, 6/57] kavlini tefsir ederken, Yûnus Suresi'nde Yüce Allah'ın: {أَثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ} “Sonra o vuku bulduğunda mı O'na inanacaksınız?...” [Yûnus, 10/51] kavlini tefsir ederken, Ra'd Suresi'nde Yüce Allah'ın: {وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ} “Onlar senden iyilikten önce kötülüğün acele gelmesini istiyorlar...” [Ra'd, 13/6] kavlini tefsir ederken ve Hac Suresi'nde Yüce Allah'ın: {وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ} “Onlar senden azabın acele gelmesini istiyorlar...” [Hac, 22/47] kavlini tefsir ederken önceden geçirmiştik.

وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ الْقِطَّ، النَّصِيبُ مِنَ الشَّيْءِ، أَيْ عَجِّلْ لَنَا نَصِيبَنَا مِنَ الْعَذَابِ الَّذِي تُوعِدْنَا بِهِ.

Kıtt (الْقِطُّ) kelimesinin bir şeyden alınan nasip/pay anlamına geldiğini, yani "bizi tehdit ettiğin azaptan nasibimizi bize çarçabuk ver" demek olduğunu önceden belirtmiştik.

وَأَنَّ أَصْلَ الْقِطِّ كِتَابُ الْجَائِزَةِ ; لِأَنَّ الْمَلِكَ يَكْتُبُ فِيهِ النَّصِيبَ الَّذِي يُعْطِيهِ لِذَلِكَ الْإِنْسَانِ، وَجَمْعُهُ قُطُوطٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْأَعْشَى:

Kıtt kelimesinin aslının ödül/bağış yazısı/belgesi olduğunu; çünkü hükümdarın o kişiye vereceği nasibi bu belgeye yazdığını ve çoğulunun kutût (قُطُوطٌ) geldiğini de önceden açıklamıştık. el-A'şâ'nın şu beyti de bu kabildendir:

وَلَا الْمَلِكُ النُّعْمَانُ حِينَ لَقِيتُهُ ... بِغِبْطَتِهِ يُعْطِي الْقُطُوطَ وَيَأْفِقُ

Hükümdar Nu'mân bile, onunla gıpta edilecek makamında karşılaştığımda [böyle cömertçe] pay belgeleri dağıtıp kimini kimine üstün tutmazdı.

وَقَوْلُهُ: وَيَأْفِقُ أَيْ يُفَضِّلُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الْعَطَاءِ الْمَكْتُوبِ فِي الْقُطُوطِ.

Onun: "ve ye'fiku" (وَيَأْفِقُ) sözü; belgelerde yazılı bağışlarda bazısını bazısına üstün tutar demektir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبَالَ مَعَهُ إِلَى قَوْلِهِ: أَوَّابٌ. قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُدَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ الْآيَةَ [٢١ \ ٧٩] .

Yüce Allah'ın kavli: {إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبَالَ مَعَهُ} kavlinden {أَوَّابٌ} “Doğrusu biz dağları onun emrine boyun eğdirdik... O, daima Allah'a yönelen biriydi” kavline kadar. Bunu açıklayan ayetleri Enbiyâ Suresi'nde, Yüce Allah'ın: {وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُدَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ} “Dağları ve kuşları Dâvûd'un emrine boyun eğdirdik ki onunla beraber tesbih ederlerdi...” [Enbiyâ, 21/79] kavlini tefsir ederken önceden geçirmiştik.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَظَنَّ دَاوُدُ أَنَّمَا فَتَنَّاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَخَرَّ رَاكِعًا وَأَنَابَ فَغَفَرْنَا لَهُ ذَلِكَ. قَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَى مَثَلِ هَذِهِ الْآيَةَ مِنَ الْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ الَّتِي يُفْهَمُ مِنْهَا صُدُورُ بَعْضِ الشَّيْءِ، مِنَ الْأَنْبِيَاءِ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِمْ، وَبَيَّنَّا كَلَامَ أَهْلِ الْأُصُولِ فِي ذَلِكَ فِي سُورَةِ طه، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى [٢٠ \ ١٢١] .

Yüce Allah'ın kavli: {وَظَنَّ دَاوُدُ أَنَّمَا فَتَنَّاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَخَرَّ رَاكِعًا وَأَنَابَ فَغَفَرْنَا لَهُ ذَلِكَ} “Dâvûd, kendisini sınadığımızı anladı; hemen Rabbinden bağışlanma diledi, rükû ederek [secdeye] kapandı ve O'na yöneldi. Biz de bunu ona bağışladık”. Peygamberlerden -Allah'ın salât ve selâmı üzerlerine olsun- bazı ufak hataların sadır olduğunun anlaşıldığı bu ve benzeri Kur'an ayetlerine dair açıklamayı önceden yapmış, usul âlimlerinin bu konudaki sözlerini Tâhâ Suresi'nde, Yüce Allah'ın: {وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى} “Âdem Rabbine isyan etti de şaşırıp kaldı” [Tâhâ, 20/121] kavlini tefsir ederken açıklamıştık.

وَاعْلَمْ أَنَّ مَا يَذْكُرُهُ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، مِمَّا لَا يَلِيقُ بِمَنْصِبِ دَاوُدَ عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، كُلُّهُ رَاجِعٌ إِلَى الْإِسْرَائِيلِيَّاتِ، فَلَا ثِقَةَ بِهِ، وَلَا مُعَوَّلَ عَلَيْهِ، وَمَا جَاءَ مِنْهُ مَرْفُوعًا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ لَا يَصِحُّ مِنْهُ شَيْءٌ.

Bil ki, tefsircilerin çoğunun bu kerim ayetin tefsirinde zikrettiği ve Dâvûd'un -ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun- yüce makamına yakışmayan rivayetlerin tamamı İsrâiliyyât kaynaklıdır; dolayısıyla bunlara güvenilmez ve itibar edilmez. Bunlardan Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem merfû olarak nakledilenlerin hiçbirisi de sahih değildir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: يَادَاوُدُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ. قَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ، قَدْ بَيَّنَّا الْحُكْمَ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ، فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً الْآيَةَ [٢] . وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ قَدْ أَمَرَ نَبِيَّهُ دَاوُدَ فِيهِ، بِالْحُكْمِ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَنَهَاهُ فِيهِ عَنِ اتِّبَاعِ الْهَوَى، وَأَنَّ اتِّبَاعَ الْهَوَى، عِلَّةٌ لِلضَّلَالِ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ، لِأَنَّ الْفَاءَ فِي قَوْلِهِ فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ تَدُلُّ عَلَى الْعِلِّيَّةِ.

Yüce Allah'ın kavli: {يَادَاوُدُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Ey Dâvûd! Şüphesiz biz seni yeryüzünde bir halife kıldık; öyleyse insanlar arasında hak ile hükmet ve nefsin hevasına uyma, yoksa seni Allah'ın yolundan saptırır”. Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: {إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ} “Şüphesiz biz seni yeryüzünde bir halife kıldık” kavlinin delalet ettiği hükmü, Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} “Hani Rabbin meleklere: ‘Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim’ demişti...” [Bakara, 2/30] kavlini tefsir ederken açıklamıştık. Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: {فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Öyleyse insanlar arasında hak ile hükmet ve nefsin hevasına uyma, yoksa seni Allah'ın yolundan saptırır” kavlinde peygamberi Dâvûd'a insanlar arasında hak ile hükmetmeyi emretmiş, nefsin arzusuna uymayı yasaklamıştır. Nefsin hevasına uymanın Allah yolundan sapmaya bir illet olduğunu bildirmiştir; zira {فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} kavlindeki fâ (فَـ), illet bildirmeye delalet eder.

وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ، فِي مَسْلَكِ الْإِيمَاءِ وَالتَّنْبِيهِ، أَنَّ الْفَاءَ مِنْ حُرُوفِ التَّعْلِيلِ كَقَوْلِهِ: سَهَى فَسَجَدَ، وَسَرَقَ فَقُطِعَتْ يَدُهُ، أَوْ لِعِلَّةِ السَّهْوِ فِي الْأَوَّلِ، وَلِعِلَّةِ السَّرِقَةِ فِي الثَّانِي، وَأُتْبِعَ ذَلِكَ بِالتَّهْدِيدِ لِمَنِ اتَّبَعَ الْهَوَى، فَأَضَلَّهُ رَبُّنَا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدَهُ يَلِيهِ: إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا نَسُوا يَوْمَ الْحِسَابِ [٣٨ \ ٢٦] .

Usul ilminde îma ve tenbîh bahsinde fâ harfinin talîl (gerekçe bildiren) harflerden olduğu yerleşmiştir; nitekim "sehvet etti de secde etti", "hırsızlık yaptı da eli kesildi" sözlerinde böyledir; birincisinde yanılma illetiyle, ikincisinde hırsızlık illetiyle hüküm verilmiştir. Bunun ardından hemen peşinden gelen şu ayette, nefsin hevasına uyup da Rabbimizin kendisini Allah yolundan saptırdığı kimseler için bir tehdit getirilmiştir: {إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا نَسُوا يَوْمَ الْحِسَابِ} “Şüphesiz Allah'ın yolundan sapanlar için, hesap gününü unuttuklarından dolayı şiddetli bir azap vardır” [Sâd, 38/26].

وَمَعْلُومٌ أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ دَاوُدَ لَا يَحْكُمُ بِغَيْرِ الْحَقِّ، وَلَا يَتَّبِعُ الْهَوَى فَيُضِلَّهُ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ، وَلَكِنَّ اللَّهَ تَعَالَى، يَأْمُرُ أَنْبِيَاءَهُ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، وَيَنْهَاهُمْ لِيَشْرَعَ لِأُمَمِهِمْ.

Malumdur ki Allah'ın peygamberi Dâvûd haktan başkasıyla hükmetmez ve kendisini Allah yolundan saptıracak şekilde hevaya uymaz. Ne var ki Yüce Allah peygamberlerine -üzerlerine salât ve selâm olsun- ümmetlerine teşri kılmak (hüküm vazetmek) için emir ve nehiylerde bulunur.

وَلِذَلِكَ أَمَرَ نَبِيَّنَا ﷺ، بِمِثْلِ مَا أَمَرَ بِهِ دَاوُدَ، وَنَهَاهُ أَيْضًا عَنْ مَثَلِ ذَلِكَ، فِي آيَاتٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ [١٥ \ ٤٢] . وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ [١٥ \ ٤٩] وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ [٣٣ \ ٤٨] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِمًا أَوْ كَفُورًا [٧٦ \ ٢٤] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ الْآيَةَ [١٨ \ ٢٨] .

İşte bu sebeple Allah Teâlâ, Dâvûd'a emrettiği şeylerin bir benzerini Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'e de emretmiş; Allah'ın Kitabı'ndaki şu ayetlerde olduğu gibi benzer şeylerden onu da nehyetmiştir: {وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ} “Eğer hüküm verirsen, aralarında adaletle hükmet” [Mâide, 5/42]; {وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ} “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet, onların hevalarına uyma ve Allah'ın sana indirdiğinin bir kısmından seni saptırmalarından sakın” [Mâide, 5/49]; {وَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ} “Kâfirlere ve münafıklara itaat etme” [Ahzâb, 33/48]; {وَلَا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِمًا أَوْ كَفُورًا} “Onlardan hiçbir günahkâra veya hiçbir nanköre itaat etme” [İnsân, 76/24]; {وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ} “Kalbini bizi anmaktan gafil kıldığımız ve hevasına uyan kimseye itaat etme...” [Kehf, 18/28].

وَقَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَى هَذَا فِي سُورَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُومًا مَخْذُولًا [١٧ \ ٢٢] .

Buna dair açıklamayı, İsrâ Suresi'nde Yüce Allah'ın: {لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُومًا مَخْذُولًا} “Allah ile beraber başka bir ilah edinme, yoksa kınanmış ve kendi başına terk edilmiş olarak kalırsın” [İsrâ, 17/22] kavlini tefsir ederken önceden sunmuştuk.

وَبَيَّنَّا أَنَّ مِنْ أَصْرَحِ الْأَدِلَّةِ الْقُرْآنِيَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ يُخَاطَبُ بِخِطَابٍ، وَالْمُرَادُ بِذَلِكَ الْخِطَابِ غَيْرُهُ يَقِينًا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ وَلَا تَنْهَرْهُمَا الْآيَةَ [١٧ \ ٢٣] ، وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ أَبَاهُ ﷺ تُوُفِّيَ قَبْلَ وِلَادَتِهِ، وَأَنْ أَمَّهُ مَاتَتْ وَهُوَ صَغِيرٌ، وَمَعَ ذَلِكَ فَإِنَّ اللَّهَ يُخَاطِبُهُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَا يَبْلُغُ عِنْدَهُ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا، وَلَا كِلَاهُمَا لِأَنَّهُمَا قَدْ مَاتَا قَبْلَ ذَلِكَ بِزَمَانٍ.

Peygamber'e bir hitap yöneltilip de bu hitapla kesin olarak başkasının kastedildiğine delalet eden en açık Kur'ân delillerinden birinin Yüce Allah'ın şu kavli olduğunu açıklamıştık: {وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ وَلَا تَنْهَرْهُمَا} “Rabbin, sadece kendisine kulluk etmenizi ve anne babaya iyi davranmanızı kesin bir şekilde emretti. Onlardan biri veya her ikisi senin yanında yaşlılığa erişirse onlara ‘öf’ bile deme ve onları azarlama...” [İsrâ, 17/23]. Bilinmektedir ki onun sallallâhu aleyhi ve sellem babası kendisi doğmadan önce vefat etmiş, annesi de o küçükken ölmüştür. Durum böyleyken Allah Teâlâ ona: {إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا} “Onlardan biri veya her ikisi senin yanında yaşlılığa erişirse...” buyurarak hitap etmektedir; hâlbuki onlardan biri veya her ikisinin onun yanında yaşlılığa erişmeyeceği malumdur; çünkü onlar bundan çok önce vefat etmişlerdir.

فَتَبَيَّنَ أَنَّ أَمْرَهُ تَعَالَى لِنَبِيِّهِ وَنَهْيَهُ لَهُ فِي قَوْلِهِ فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ وَلَا تَنْهَرْهُمَا وَقُلْ لَهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ الْآيَةَ، إِنَّمَا يُرَادُ بِهِ التَّشْرِيعُ عَلَى لِسَانِهِ لِأُمَّتِهِ، وَلَا يُرَادُ بِهِ هُوَ نَفْسُهُ ﷺ، وَقَدْ قَدَّمْنَا هُنَاكَ أَنَّ مِنْ أَمْثَالِ الْعَرَبِ. إِيَّاكَ أَعْنِي وَاسْمَعِي يَا جَارَةُ، وَذَكَرْنَا فِي ذَلِكَ رَجَزَ سَهْلِ بْنِ مَالِكٍ الْفَزَارِيِّ الَّذِي خَاطَبَ بِهِ امْرَأَةً، وَهُوَ يَقْصِدُ أُخْرَى وَهِيَ أُخْتُ حَارِثَةَ بْنِ لَأْمٍ الطَّائِيِّ وَهُوَ قَوْلُهُ:

Böylece anlaşılmıştır ki Yüce Allah'ın: {فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ وَلَا تَنْهَرْهُمَا وَقُلْ لَهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ} “Onlara ‘öf’ bile deme, onları azarlama, onlara güzel söz söyle ve onlara merhametle tevazu kanadını indir...” kavlindeki peygamberine yönelik emri ve nehyiyle, yalnızca onun lisanı üzerinden ümmetine hüküm vazetmek (teşri) kastedilmektedir; bizzat kendisi sallallâhu aleyhi ve sellem kastedilmemektedir. Nitekim orada Arapların şu darbımeselini de zikretmiştik: “Sana söylüyorum [kızım], sen dinle komşu hanım.” Bu bağlamda Sehl b. Mâlik el-Fezârî'nin, Hârise b. Le'm et-Tâî'nin kız kardeşini kastederek bir kadına hitaben söylediği şu recez mısralarını da zikretmiştik:

يَا أُخْتَ خَيْرِ الْبَدْوِ وَالْحَضَارَهْ ... كَيْفَ تَرَيْنَ فِي فَتَى فَزَارَهْ

Ey çölde ve şehirde yaşayanların en hayırlısının kız kardeşi! ... Fezâreli delikanlı hakkında ne düşünürsün?

أَصْبَحَ يَهْوَى حُرَّةً مِعْطَارَهْ ... إِيَّاكِ أَعْنِي وَاسْمَعِي يَا جَارَهْ

O, güzel kokular sürünen asil bir kadına tutuldu ... Sana söylüyorum [kızım], sen dinle komşu hanım!

وَذَكَرْنَا هُنَاكَ الرَّجَزَ الَّذِي أَجَابَتْهُ بِهِ الْمَرْأَةَ، وَقَوْلَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ الْخِطَابَ فِي

Kadının ona verdiği cevabın recezini ve bazı ilim ehlinin şu sözünü de orada zikretmiştik: Şüphesiz

قَوْلِهِ: إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا الْآيَةَ، هُوَ الْخِطَابُ بِصِيغَةِ الْمُفْرِدِ، الَّذِي يُرَادُ بِهِ عُمُومُ كُلِّ مَنْ يَصِحُّ خِطَابُهُ. كَقَوْلِ طَرَفَةَ بْنِ الْعَبْدِ فِي مُعَلَّقَتِهِ:

{إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا} “Onlardan biri veya her ikisi senin yanında yaşlılığa erişirse...” ayetindeki hitap, kendisine hitap edilmesi caiz olan herkesin umumunun kastedildiği tekil sîga ile yapılmış bir hitaptır. Tarafetü'bnu'l-Abd'in Muallaka'sındaki şu sözü gibi:

سَتُبْدِي لَكَ الْأَيَّامُ مَا كُنْتَ جَاهِلًا ... وَيَأْتِيكَ بِالْأَخْبَارِ مَنْ لَمْ تُزَوِّدِ

Günler sana bilmediğin şeyleri gösterecektir ... Ve azıklandırmadığın kimseler sana haberler getirecektir.

أَيْ سَتُبْدِي لَكَ وَيَأْتِيكَ أَيُّهَا الْإِنْسَانُ الَّذِي يَصِحُّ خِطَابُكَ، وَعَلَى هَذَا فَلَا دَلِيلَ فِي الْآيَةِ، غَيْرَ صَحِيحٍ، وَفِي سِيَاقِ الْآيَاتِ قَرِينَةٌ قُرْآنِيَّةٌ وَاضِحَةٌ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْمُخَاطَبَ بِذَلِكَ هُوَ النَّبِيُّ ﷺ. وَعَلَيْهِ فَالِاسْتِدْلَالُ بِالْآيَةِ، اسْتِدْلَالٌ قُرْآنِيٌّ صَحِيحٌ، وَالْقَرِينَةُ الْقُرْآنِيَّةُ الْمَذْكُورَةُ، هِيَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي تِلْكَ الْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي الَّتِي خَاطَبَ بِهَا رَسُولَهُ ﷺ، الَّتِي أَوَّلُهَا: وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ الْآيَةَ. مَا هُوَ صَرِيحٌ، فِي أَنَّ الْمُخَاطَبَ بِذَلِكَ هُوَ النَّبِيُّ ﷺ، لَا عُمُومُ كُلِّ مَنْ يَصِحُّ مِنْهُ الْخُطَّابُ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ذَلِكَ مِمَّا أَوْحَى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ وَلَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتُلْقَى فِي جَهَنَّمَ مَلُومًا مَدْحُورًا [١٧ \ ٣٩] .

Yani: Ey kendisine hitap edilmesi caiz olan insan, günler sana gösterecek ve [haberler] sana gelecektir! Bu görüşe göre ayette [iddiamıza yönelik] bir delil bulunmadığı savı doğru değildir. Zira ayetlerin bağlamında, hitap edilenin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem olduğuna delalet eden açık bir Kur'ân karinesi bulunmaktadır. Buna göre ayetle delil getirmek doğru bir Kur'ânî istidlaldir. Zikredilen Kur'ân karinesi ise şudur: Allah Teâlâ, ilki {وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ} “Anne babaya iyi davranın; onlardan biri veya her ikisi senin yanında yaşlılığa erişirse...” ayeti olan ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e yönelttiği o emir ve nehiyler arasında, hitap edilenin kendisine hitap edilmesi caiz olan herkes değil, bizzat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem olduğuna açıkça delalet eden şu kavli buyurmuştur: {ذَلِكَ مِمَّا أَوْحَى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ وَلَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتُلْقَى فِي جَهَنَّمَ مَلُومًا مَدْحُورًا} “İşte bunlar, Rabbinin sana vahyettiği hikmetlerdendir. Allah ile beraber başka bir ilah edinme, yoksa kınanmış ve kovulmuş olarak cehenneme atılırsın” [İsrâ, 17/39].

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلًا. قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي آخِرِ سُورَةِ الْحِجْرِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ [١٥ \ ٨٥] وَفِي آخِرِ سُورَةِ قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ. فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا الْآيَةَ [٢٣ \ ١١٥] .

Yüce Allah'ın: {وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلًا} “Biz göğü, yeri ve ikisi arasındakileri boş yere yaratmadık” kavli: Bunu açıklayan ayetleri, Hicr Suresi'nin sonunda Yüce Allah'ın: {وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ} “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri ancak hak ile yarattık” [Hicr, 15/85] kavlini tefsir ederken ve Kad Efleha'l-Mü'minûn (Mü'minûn) Suresi'nin sonunda: {أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا} “Sizi boş yere yarattığımızı mı sandınız?...” [Mü'minûn, 23/115] kavlini tefsir ederken önceden sunmuştuk.

قَوْلُهُ تَعَالَى: ذَلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ. الْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ ذَلِكَ رَاجِعَةٌ إِلَى الْمَصْدَرِ الْكَامِنِ فِي الْفِعْلِ الصِّنَاعِيِّ، ذَلِكَ أَيْ خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بَاطِلًا هُوَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِنَا، وَالنَّفْيُ فِي قَوْلِهِ مَا خَلَقْنَا، مُنْصَبٌّ عَلَى الْحَالِ لَا عَلَى عَامِلِهَا الَّذِي هُوَ خَلَقْنَا، لِأَنَّ الْمَنْفِيَّ بِأَدَاةِ النَّفْيِ الَّتِي هِيَ مَا: لَيْسَ خَلْقَهُ لِلسَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، بَلْ هُوَ ثَابِتٌ، وَإِنَّمَا الْمَنْفِيُّ بِهَا، هُوَ كَوْنُهُ بَاطِلًا، فَهِيَ حَالٌ شِبْهُ الْعُمْدَةِ وَلَيْسَتْ فَضْلَةً صَرِيحَةً ; لِأَنَّ النَّفْيَ مُنْصَبٌّ عَلَيْهَا هِيَ خَاصَّةً، وَالْكَلَامُ لَا يَصِحُّ دُونَهَا. وَالْكَلَامُ فِي هَذَا مَعْلُومٌ فِي مَحَلِّهِ، وَنَفْيُ كَوْنِ خَلْقِهِ تَعَالَى لِلسَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ بَاطِلًا نَزَّهَ عَنْهُ نَفْسَهُ وَنَزَّهَهُ عَنْهُ عِبَادُهُ الصَّالِحُونَ، لِأَنَّهُ لَا يَلِيقُ بِكَمَالِهِ وَجَلَالِهِ تَعَالَى.

Yüce Allah'ın: {ذَلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ} “Bu, inkâr edenlerin zannıdır. O kâfirlerin ateşten vay haline!” kavli: {ذَلِكَ} “Bu” kavlindeki işaret ismi, fîl-i sınâî (gramatikal fiil) içinde gizli bulunan mastara racidir; yani [anlamı şöyledir]: “Gökleri ve yeri boş yere yaratmış olmamız, bizi inkâr edenlerin zannıdır.” {مَا خَلَقْنَا} “yaratmadık” ifadesindeki nefy (olumsuzluk), {خَلَقْنَا} “yarattık” şeklindeki amiline değil, hâl ögesine yöneliktir. Çünkü olumsuzluk edatı olan {مَا} ile olumsuzlanan şey gökleri ve yeri yaratması değildir; bilakis bu yaratma sabittir. Onunla olumsuzlanan şey ise sadece bunun boş yere (bâtıl) oluşudur. Dolayısıyla bu, umdeye (aslî unsura) benzeyen bir hâldir ve açık bir fadla (fazlalık unsur) değildir; zira nefy yalnızca ona yöneliktir ve söz onsuz sahih olmaz. Buna dair açıklama kendi yerinde bilinmektedir. Yüce Allah'ın gökleri ve yeri boş yere yaratmış olması durumunu nefyetmesi, bizzat kendisinin tenzih ettiği ve salih kullarının da O'nu tenzih ettiği bir husustur; zira bu, Yüce Allah'ın kemaline ve celaline yakışmaz.

أَمَّا تَنْزِيهُهُ نَفْسَهُ عَنْهُ فَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ [٢٣ \ ١١٥] .

Kendisini bundan tenzih etmesine gelince; bu, Yüce Allah'ın şu kavlindedir: {أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ} “Sizi boş yere yarattığımızı ve bize döndürülmeyeceğinizi mi sandınız?” [Mü'minûn, 23/115].

ثُمَّ نَزَّهَ نَفْسَهُ، عَنْ كَوْنِهِ خَلَقَهُمْ عَبَثًا، بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ [٢٣ \ ١١٦] أَيْ: تَعَالَى وَتَقَدَّسَ وَتَنَزَّهَ عَنْ كَوْنِهِ خَلَقَهُمْ عَبَثًا.

Sonra Yüce Allah: {فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ} “Mutlak hâkim ve hak olan Allah çok yücedir. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O, kerim olan Arş'ın Rabbidir” [Mü'minûn, 23/116] kavliyle kendisini onları boş yere yaratmaktan tenzih etmiştir; yani onları boş yere yaratmaktan yüce, mukaddes ve münezzehtir.

وَأَمَّا تَنْزِيهُ عِبَادِهِ الصَّالِحِينَ لَهُ عَنْ ذَلِكَ، فَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى عَنْهُمْ سُبْحَانَكَ أَيْ تَنْزِيهًا لَكَ، عَنْ أَنْ تَكُونَ خَلَقْتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بَاطِلًا. فَقَوْلُهُمْ سُبْحَانَكَ تَنْزِيهٌ لَهُ، كَمَا نَزَّهَ نَفْسَهُ عَنْ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ الْآيَةَ [٢٣ \ ١١٦] .

Salih kullarının O'nu bundan tenzih etmesine gelince; bu da Yüce Allah'ın şu kavlindedir: {إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ} “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde akıl sahipleri için ayetler vardır. Onlar ayaktayken, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah'ı anarlar; göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde düşünürler ve: ‘Rabbimiz! Sen bunu boş yere yaratmadın, seni tenzih ederiz; bizi ateşin azabından koru!’ [derler]”. Yüce Allah'ın onlardan naklettiği {سُبْحَانَكَ} “seni tenzih ederiz” ifadesi; gökleri ve yeri boş yere yaratmış olmandan seni tenzih ederiz, demektir. Onların {سُبْحَانَكَ} “seni tenzih ederiz” sözü, Yüce Allah'ın: {فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ} “Mutlak hâkim ve hak olan Allah çok yücedir...” [Mü'minûn, 23/116] kavliyle kendisini tenzih ettiği gibi O'nu bir tenzihtir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ: فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَنْ ظَنَّ بِاللَّهِ مَا لَا يَلِيقُ بِهِ جَلَّ وَعَلَا، فَلَهُ النَّارُ.

Yüce Allah'ın bu ayetteki: {فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ} “O kâfirlerin ateşten vay haline!” kavli, Allah Teâlâ hakkında O'nun yüce şanına yakışmayan bir zanda bulunan kimse için ateşin var olduğuna delalet eder.

وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ مَنْ ظَنَّ بِاللَّهِ مَا لَا يَلِيقُ بِهِ أَرْدَاهُ وَجَعَلَهُ مِنَ الْخَاسِرِينَ، وَجَعَلَ النَّارَ مَثْوَاهُ. وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَكِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللَّهَ لَا يَعْلَمُ كَثِيرًا مِمَّا تَعْمَلُونَ وَذَلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْدَاكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ فَإِنْ يَصْبِرُوا فَالنَّارُ مَثْوًى لَهُمْ الْآيَةَ [٤١ \ ٢٢ - ٢٤] .

Yüce Allah başka bir yerde, Allah hakkında O'na yakışmayan zanda bulunan kimseyi bu zannının helak ettiğini, onu hüsrana uğrayanlardan kıldığını ve ateşin onun barınağı olduğunu açıklamıştır. Bu da Yüce Allah'ın şu kavlindedir: {وَلَكِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللَّهَ لَا يَعْلَمُ كَثِيرًا مِمَّا تَعْمَلُونَ وَذَلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْدَاكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ فَإِنْ يَصْبِرُوا فَالنَّارُ مَثْوًى لَهُمْ} “Fakat siz, Allah'ın yaptıklarınızın çoğunu bilmediğini sandınız. İşte Rabbiniz hakkında beslediğiniz bu zannınız sizi helak etti de hüsrana uğrayanlardan oldunuz. Şimdi eğer sabredebilirlerse, artık ateş onların barınağıdır...” [Fussilet, 41/22-24].

وَقَوْلُنَا فِي أَوَّلِ هَذَا الْمَبْحَثِ الْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ ذَلِكَ رَاجِعَةٌ إِلَى الْمَصْدَرِ الْكَامِنِ فِي الْفِعْلِ الصِّنَاعِيِّ قَدْ قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ فِي سُورَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ [١٧ \ ٩] ، وَبَيَّنَّا هُنَاكَ أَنَّ الْفِعْلَ نَوْعَانِ، أَحَدُهُمَا الْفِعْلُ الْحَقِيقِيُّ، وَالثَّانِي الْفِعْلُ الصِّنَاعِيُّ، أَمَّا الْفِعْلُ الْحَقِيقِيُّ، فَهُوَ الْحَدَثُ الْمُتَجَدِّدُ الْمَعْرُوفُ عِنْدَ النَّحْوِيِّينَ بِالْمَصْدَرِ.

Bu bahsin başında söylediğimiz “{ذَلِكَ} kavlindeki işaret ismi, fîl-i sınâî içinde gizli bulunan mastara racidir” sözümüzün açıklamasını, İsrâ Suresi'nde Yüce Allah'ın: {إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ} “Şüphesiz bu Kur'ân, en doğru olana iletir” [İsrâ, 17/9] kavlini tefsir ederken sunmuştuk. Orada fiilin iki nevi olduğunu açıklamıştık: Birincisi fîl-i hakikî, ikincisi ise fîl-i sınâîdir. Fîl-i hakikîye gelince; o, nahivciler nezdinde mastar olarak bilinen yenilenen olaydır (hades).

وَأَمَّا الْفِعْلُ الصِّنَاعِيُّ، فَهُوَ الْمَعْرُوفُ فِي صِنَاعَةِ عِلْمِ النَّحْوِ بِالْفِعْلِ الْمَاضِي، وَالْفِعْلِ الْمُضَارِعِ، وَفِعْلِ الْأَمْرِ عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّهُ مُسْتَقِلٌّ عَنِ الْمُضَارِعِ.

Fîl-i sınâîye gelince; o, nahiv ilmi ıstılahında mazi fiil, muzari fiil ve -muzari fiilden bağımsız olduğu görüşüne göre- emir fiili olarak bilinen kelimedir.

وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْفِعْلَ الصِّنَاعِيَّ يَنْحَلُّ عِنْدَ النَّحْوِيِّينَ، عَنْ مَصْدَرٍ وَزَمَنٍ، كَمَا أَشَارَ لَهُ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:

Bilinmektedir ki fîl-i sınâî, nahivciler nezdinde mastar ve zamana ayrışır (bu iki unsuru içerir); nitekim [İbn Mâlik] el-Hulâsa (el-Elfiyye)'sinde şu sözüyle buna işaret etmiştir:

الْمَصْدَرُ اسْمُ مَا سِوَى الزَّمَانِ مِنْ مَدْلُولَيِ الْفِعْلِ كَأَمْنٍ مِنْ أَمِنْ

Mastar, fiilin iki medlûlünden zaman dışındakinin ismidir; emine (أَمِنَ) fiilinden gelen emn (أَمْن) gibi.

وَعِنْدَ جَمَاعَاتٍ مِنَ الْبَلَاغِيِّينَ، أَنَّهُ يَنْحَلُّ عَنْ مَصْدَرٍ، وَزَمَنٍ وَنِسْبَةٍ، وَهُوَ الْأَقْرَبُ، كَمَا حَرَّرَهُ بَعْضُ عُلَمَاءِ الْبَلَاغَةِ فِي مَبْحَثِ الِاسْتِعَارَةِ التَّبَعِيَّةِ، وَبِذَلِكَ تَعْلَمُ أَنَّهُ لَا خِلَافَ بَيْنَهُمْ فِي أَنَّ الْمَصْدَرَ وَالزَّمَنَ كَامِنَانِ فِي الْفِعْلِ الصِّنَاعِيِّ، فَيَصِحُّ رُجُوعُ الْإِشَارَةِ وَالضَّمِيرِ إِلَى كُلٍّ مِنَ الْمَصْدَرِ وَالزَّمَنِ الْكَامِنَيْنِ فِي الْفِعْلِ الصِّنَاعِيِّ.

Belagat âlimlerinden bir topluluğa göre ise o; mastar, zaman ve nispetten ayrışır (bu üç unsuru içerir). En uygun olanı da budur; nitekim bazı belagat âlimleri istiare-i tebaiyye bahsinde bunu tahkik etmişlerdir. Böylece anlarsın ki fîl-i sınâîde mastar ve zamanın gizli (mündemiç) olduğu hususunda aralarında ihtilaf yoktur. Dolayısıyla işaret isminin ve zamirin, fîl-i sınâî içinde gizli bulunan mastara ve zamana raci olması sahihtir.

فَمِثَالُ رُجُوعِ الْإِشَارَةِ إِلَى الْمَصْدَرِ الْكَامِنِ فِي الْفِعْلِ، قَوْلُهُ هُنَا: ذَلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا الْآيَةَ، فَإِنَّ الْمَصْدَرَ الَّذِي هُوَ الْخَلْقُ كَامِنٌ فِي الْفِعْلِ الصِّنَاعِيِّ، الَّذِي هُوَ الْفِعْلُ الْمَاضِي فِي قَوْلِهِ: وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلًا ذَلِكَ أَيْ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ الْمَذْكُورُ الْكَامِنُ فِي مَفْهُومِ خَلْقِنَا ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا.

İşaret isminin fiilde gizli olan mastara raci olmasına örnek, buradaki: {ذَلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Bu, inkâr edenlerin zannıdır...” ayetidir. Çünkü yaratma (halk) anlamına gelen mastar, {وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلًا} “Biz göğü, yeri ve ikisi arasındakileri boş yere yaratmadık” kavlindeki mazi fiil olan fîl-i sınâînin içinde gizlidir. {ذَلِكَ} yani {خَلَقْنَا} mefhumunda gizli olan göklerin söz konusu yaratılışı, inkâr edenlerin zannıdır.

وَمِثَالُ رُجُوعِ الْإِشَارَةِ إِلَى الزَّمَنِ الْكَامِنِ فِي مَفْهُومِ الْفِعْلِ الصِّنَاعِيِّ، قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنُفِخَ فِي الصُّورِ ذَلِكَ يَوْمُ الْوَعِيدِ [٥٠ \ ٢٠] أَيْ ذَلِكَ الزَّمَنُ الْكَامِنُ فِي الْفِعْلِ هُوَ يَوْمُ الْوَعِيدِ.

İşaret isminin fîl-i sınâî mefhumunda gizli olan zamana raci olmasına örnek, Yüce Allah'ın: {وَنُفِخَ فِي الصُّورِ ذَلِكَ يَوْمُ الْوَعِيدِ} “Sûra üflenmiştir; işte bu, tehdit günüdür” [Kâf, 50/20] kavlidir. Yani fiilde gizli olan o zaman, tehdit günüdür.

وَمِثَالُ رُجُوعِ الضَّمِيرِ لِلْمَصْدَرِ الْكَامِنِ فِي مَفْهُومِ الْفِعْلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى [٥ \ ٨] فَقَوْلُهُ: هُوَ، أَيِ الْعَدْلُ الْكَامِنُ فِي مَفْهُومٍ اعْدِلُوا، كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ.

Zamirin fiil mefhumunda gizli olan mastara raci olmasına örnek, Yüce Allah'ın: {اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى} “Adaletli olun; o takvaya daha yakındır” [Mâide, 5/8] kavlidir. Buradaki: {هُوَ} “o” kavli, daha önce açıklandığı üzere {اعْدِلُوا} “Adaletli olun” mefhumunda gizli olan adalettir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ. أَمْ فِي قَوْلِهِ: أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ، وَقَوْلُهُ: أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ، كِلْتَاهُمَا، مُنْقَطِعَةٌ وَأَمِ الْمُنْقَطِعَةُ، فِيهَا لِعُلَمَاءِ الْعَرَبِيَّةِ ثَلَاثَةُ مَذَاهِبَ:

Yüce Allah'ın: {أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ} “Yoksa biz iman edip salih ameller işleyenleri yeryüzünde fesat çıkaranlar gibi mi tutacağız? Yoksa takva sahiplerini günahkârlar gibi mi kılacağız?” kavli: {أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ} ve {أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ} kavillerindeki “em” (أَمْ) edatlarının her ikisi de munkatıdır. Munkatı em (أَمْ) hakkında Arap dili âlimlerinin üç mezhebi (görüşü) vardır:

الْأَوَّلُ: أَنَّهَا بِمَعْنَى هَمْزَةِ اسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِ.

Birincisi: İnkâr ifade eden istifham hemzesi (أَ) anlamında olmasıdır.

الثَّانِي: أَنَّهَا بِمَعْنَى بَلِ الْإِضْرَابِيَّةِ.

İkincisi: İdrâb ifade eden bel (بَلْ) anlamında olmasıdır.

وَالثَّالِثُ: أَنَّهَا تَشْمَلُ مَعْنَى الْإِنْكَارِ وَالْإِضْرَابِ مَعًا، وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ بَعْضُ الْمُحَقِّقِينَ.

Üçüncüsü: Hem inkâr hem de idrâb anlamını birlikte içermesidir ki muhakkik âlimlerden bazılarının tercih ettiği görüş budur.

وَعَلَيْهِ فَالْإِضْرَابُ بِهَا هُنَا انْتِقَالِيٌّ لَا إِبْطَالِيٌّ وَوَجْهُ الْإِنْكَارِ بِهَا عَلَيْهِمْ وَاضِحٌ ; لِأَنَّ

Buna göre buradaki idrâb iptal edici (ibtâlî) değil, bir konudan diğerine geçiş bildiren (intikâlî) bir idrâbdır. Onunla onlara yönelik inkâr yönü ise açıktır; çünkü

مَنْ ظَنَّ بِاللَّهِ الْحَكِيمِ الْخَبِيرِ، أَنَّهُ يُسَاوِي بَيْنَ الصَّالِحِ الْمُصْلِحِ، وَالْمُفْسِدِ الْفَاجِرِ، فَقَدْ ظَنَّ ظَنًّا قَبِيحًا جَدِيرًا بِالْإِنْكَارِ.

Hakîm ve Habîr olan Allah hakkında, O'nun salih ve ıslah edici olan ile bozguncu ve günahkâr olanı bir tutacağını zanneden kimse, kesinlikle inkâr edilmeye layık çirkin bir zanda bulunmuştur.

وَقَدْ بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا هَذَا الْمَعْنَى، فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، وَذَمَّ حُكْمَ مَنْ يَحْكُمُ بِهِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْجَاثِيَةِ: أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئَاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَوَاءً مَحْيَاهُمْ وَمَمَاتُهُمْ سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ [٤٥ \ ٢١] .

Yüce Allah bu anlamı bu yerin dışında da açıklamış ve böyle hüküm veren kimsenin hükmünü yermiştir; bu da Câsiye Suresi'nde Yüce Allah'ın şu kavlindedir: {أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئَاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَوَاءً مَحْيَاهُمْ وَمَمَاتُهُمْ سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ} “Yoksa o kötülükleri işleyenler, kendilerini hayatlarında ve ölümlerinde eşit olarak iman edip salih ameller işleyenler gibi kılacağımızı mı sandılar? Ne kötü hüküm veriyorlar!” [Câsiye, 45/21].

قَوْلُهُ تَعَالَى: كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: كِتَابٌ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ أَيْ: هَذَا كِتَابٌ، وَقَدْ ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا، فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، أَنَّهُ أَنْزَلَ هَذَا الْكِتَابَ، مُعَظِّمًا نَفْسَهُ جَلَّ وَعَلَا، بِصِيغَةِ الْجَمْعِ، وَأَنَّهُ كِتَابٌ مُبَارَكٌ وَأَنَّ مِنْ حُكْمِ إِنْزَالِهِ أَنْ يَتَدَبَّرَ النَّاسَ آيَاتِهِ، أَيْ يَتَفَهَّمُوهَا وَيَتَعَقَّلُوهَا وَيُمْعِنُوا النَّظَرَ فِيهَا، حَتَّى يَفْهَمُوا مَا فِيهَا مِنْ أَنْوَاعِ الْهُدَى، وَأَنْ يَتَذَكَّرَ أُولُوا الْأَلْبَابِ، أَيْ يَتَّعِظَ أَصْحَابُ الْعُقُولِ السَّلِيمَةِ، مِنْ شَوَائِبَ الِاخْتِلَالِ.

Yüce Allah'ın: {كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ} “Bu, ayetlerini iyice düşünsünler ve akıl sahipleri öğüt alsınlar diye sana indirdiğimiz mübarek bir kitaptır” kavli: Yüce Allah'ın: {كِتَابٌ} kavli mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani “Bu bir kitaptır” takdirindedir. Yüce Allah bu kerim ayette, şanını yücelterek çoğul sîgasıyla bu Kitab'ı indirdiğini, onun mübarek bir kitap olduğunu ve indiriliş hikmetlerinden birinin insanların onun ayetlerini tedebbür etmeleri, yani içindeki hidayet nevilerini kavramaları için ayetlerini anlamaları, akıl etmeleri ve derinlemesine incelemeleri olduğunu; bir diğer hikmetinin de selim akıl sahiplerinin herhangi bir kusur ve şüpheden arınmış olarak öğüt alıp düşünmeleri (tezekkür) olduğunu zikretmiştir.

وَكُلُّ مَا ذَكَرَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ جَاءَ وَاضِحًا فِي آيَاتٍ أُخَرَ.

Bu kerim ayette zikrettiği hususların tamamı diğer ayetlerde açıkça gelmiştir.

أَمَّا كَوْنُهُ جَلَّ وَعَلَا، هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ هَذَا الْقُرْآنَ، فَقَدْ ذَكَرَهُ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ [٩٧ \ ١] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ [٤٤ \ ٣] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ [٣ \ ٧] ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ مَعْلُومَةٌ.

Bu Kur'ân'ı indiren zatın bizzat Yüce Allah olduğuna gelince; bunu pek çok ayette zikretmiştir; Yüce Allah'ın şu kavilleri gibi: {إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ} “Şüphesiz biz onu Kadir gecesinde indirdik” [Kadr, 97/1]; {إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ} “Şüphesiz biz onu mübarek bir gecede indirdik” [Duhân, 44/3]; {هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ} “Sana Kitab'ı indiren O'dur. Ondan bir kısım ayetler muhkemdir ki onlar Kitab'ın esasıdır; diğerleri ise müteşâbihtir” [Âl-i İmrân, 3/7]. Bu kabilden ayetler çoktur ve bilinmektedir.

وَأَمَّا كَوْنُ هَذَا الْكِتَابِ مُبَارَكًا، فَقَدْ ذَكَرَهُ فِي آيَاتٍ مِنْ كِتَابِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ الْآيَةَ [٦ \ ٩٢] . وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ [٦ \ ١٥٥] . وَالْمُبَارَكُ كَثِيرُ الْبَرَكَاتِ، مِنْ خَيْرِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.

Bu Kitab'ın mübarek olmasına gelince; bunu da Kitabı'ndaki ayetlerde zikretmiştir; Yüce Allah'ın şu kavilleri gibi: {وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ} “İşte bu [Kur'ân] da kendisinden öncekileri doğrulayan, indirdiğimiz mübarek bir kitaptır...” [En'âm, 6/92]; {وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “İşte bu [Kur'ân] da indirdiğimiz mübarek bir kitaptır; artık ona uyun ve sakının ki merhamet olunasınız” [En'âm, 6/155]. Mübarek; dünya ve ahiret hayırlarından bereketi çok olan demektir.

وَنَرْجُو اللَّهَ الْقَرِيبَ الْمُجِيبَ، إِذْ وَفَّقَنَا لِخِدْمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ، أَنْ يَجْعَلَنَا مُبَارَكِينَ أَيْنَمَا كُنَّا، وَأَنْ يُبَارِكَ لَنَا وَعَلَيْنَا، وَأَنْ يَشْمَلَنَا بِبَرَكَاتِهِ الْعَظِيمَةِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَأَنْ يَعُمَّ جَمِيعَ إِخْوَانِنَا الْمُسْلِمِينَ، الَّذِينَ يَأْتَمِرُونَ بِأَوَامِرِهِ بِالْبَرَكَاتِ وَالْخَيِّرَاتِ، فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، إِنَّهُ قَرِيبٌ مُجِيبٌ.

Bizi bu mübarek kitaba hizmet etmeye muvaffak kılan, [kullarına pek] yakın ve dualara icabet eden Allah'tan; nerede olursak olalım bizi mübarek kılmasını, bize ve üzerimize bereketler ihsan etmesini, dünyada ve ahirette bizi büyük bereketleriyle kuşatmasını ve O'nun emirlerine boyun eğen bütün Müslüman kardeşlerimize dünyada ve ahirette bereket ve hayırları şamil kılmasını niyaz ederiz. Şüphesiz O Karîb'dir (yakındır), Mücîb'dir (duaları kabul edendir).

وَأَمَّا كَوْنُ تُدَبِّرُ آيَاتِهِ، مِنْ حِكَمِ إِنْزَالِهِ: فَقَدْ أَشَارَ إِلَيْهِ فِي بَعْضِ الْآيَاتِ، بِالتَّحْضِيضِ عَلَى تَدَبُّرِهِ، وَتَوْبِيخِ مَنْ لَمْ يَتَدَبَّرْهُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا [٤٧ \ ٢٤] . وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا [٤ \ ٨٢] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جَاءَهُمْ مَا لَمْ يَأْتِ آبَاءَهُمُ الْأَوَّلِينَ [٢٣ \ ٦٨] .

Ayetlerinin tedebbür edilmesinin indiriliş hikmetlerinden olmasına gelince: Bazı ayetlerde onu tefekküre teşvik ederek ve onu tedebbür etmeyenleri kınayarak buna işaret etmiştir; Yüce Allah'ın şu kavilleri gibi: {أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا} “Onlar Kur'ân'ı hiç düşünmüyorlar mı? Yoksa kalpleri üzerinde kilitler mi var?” [Muhammed, 47/24]; {أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا} “Onlar Kur'ân'ı hiç düşünmüyorlar mı? Eğer o Allah'tan başkası tarafından olsaydı, elbette içinde pek çok çelişki bulurlardı” [Nisâ, 4/82]; {أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جَاءَهُمْ مَا لَمْ يَأْتِ آبَاءَهُمُ الْأَوَّلِينَ} “Onlar bu sözü hiç düşünmediler mi? Yoksa kendilerine, önceki atalarına gelmeyen bir şey mi geldi?” [Mü'minûn, 23/68].

وَأَمَّا كَوْنُ تَذَكُّرِ أُولِي الْأَلْبَابِ مِنْ حِكَمِ إِنْزَالِهِ، فَقَدْ ذَكَرَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، مُقْتَرِنًا بِبَعْضِ الْحِكَمِ الْأُخْرَى، الَّتِي لَمْ تُذْكَرْ فِي آيَةِ (ص) هَذِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ إِبْرَاهِيمَ هَذَا بَلَاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّمَا هُوَ إِلَهٌ وَاحِدٌ وَلِيَذَّكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ [١٤ \ ٥٢] فَقَدْ بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، أَنَّ تَذَكُّرَ أُولِي الْأَلْبَابِ، مَنْ حِكَمِ إِنْزَالِهِ مُبَيِّنًا مِنْهَا حِكْمَتَيْنِ أُخْرَيَيْنِ، مَنْ حِكَمِ إِنْزَالِهِ، وَهُمَا إِنْذَارُ النَّاسِ بِهِ، وَتَحْقِيقُ مَعْنَى لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَكَوْنُ إِنْذَارِ النَّاسِ وَتَذَكُّرُ أُولِي الْأَلْبَابِ، مِنْ حِكَمِ إِنْزَالِهِ، ذَكَرَهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: المص كِتَابٌ أُنْزِلَ إِلَيْكَ فَلَا يَكُنْ فِي صَدْرِكَ حَرَجٌ مِنْهُ لِتُنْذِرَ بِهِ وَذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ [٧ \ ١ - ٢] لِأَنَّ اللَّامَ فِي قَوْلِهِ لِتُنْذِرَ، مُتَعَلِّقَةً بِقَوْلِهِ: أُنْزِلَ، وَالذِّكْرَى اسْمُ مَصْدَرٍ بِمَعْنَى التَّذْكِيرِ، وَالْمُؤْمِنُونَ فِي الْآيَةِ لَا يَخْفَى أَنَّهُمْ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ.

Akıl sahiplerinin tezekkür etmesinin (öğüt almasının) onun indiriliş hikmetlerinden olmasına gelince; bunu bu yerin dışında, bu Sâd Suresi ayetinde zikredilmeyen diğer bazı hikmetlerle birlikte zikretmiştir; İbrâhîm Suresi'nde Yüce Allah'ın: {هَذَا بَلَاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّمَا هُوَ إِلَهٌ وَاحِدٌ وَلِيَذَّكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ} “Bu [Kur'ân], kendisiyle uyarılsınlar, Allah'ın tek bir ilah olduğunu bilsinler ve akıl sahipleri öğüt alsınlar diye insanlara bir tebliğdir” [İbrâhîm, 14/52] kavlinde olduğu gibi. Bu kerim ayette, akıl sahiplerinin öğüt almasının onun indiriliş hikmetlerinden olduğunu açıklamakla beraber, indiriliş hikmetlerinden iki diğer hikmeti daha açıklamıştır ki bunlar; insanların onunla uyarılması ve ‘Lâ ilâhe illallâh’ manasının tahakkuk ettirilmesidir. İnsanların uyarılması ve akıl sahiplerinin öğüt almasının indiriliş hikmetlerinden olduğunu Yüce Allah şu kavlinde de zikretmiştir: {المص كِتَابٌ أُنْزِلَ إِلَيْكَ فَلَا يَكُنْ فِي صَدْرِكَ حَرَجٌ مِنْهُ لِتُنْذِرَ بِهِ وَذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ} “Elif. Lâm. Mîm. Sâd. Bu, kendisiyle uyarman ve müminlere bir öğüt olması için sana indirilen bir kitaptır; bundan dolayı göğsünde bir sıkıntı olmasın” [A'râf, 7/1-2]. Zira {لِتُنْذِرَ} kavlindeki lâm (لِـ), {أُنْزِلَ} kavline müteallıktır; {الذِّكْرَى} ise tezkîr (öğüt verme) anlamında bir ism-i mastardır. Ayetteki müminlerin bizzat akıl sahipleri olduğu ise gizli değildir.

وَذِكْرُ حِكْمَةِ الْإِنْذَارِ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ كَقَوْلِهِ: تَبَارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلَى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعَالَمِينَ نَذِيرًا [٢٥ \ ١] .

İnzâr (uyarma) hikmeti birçok ayette zikredilmiştir; Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi: {تَبَارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلَى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعَالَمِينَ نَذِيرًا} “Âlemlere bir uyarıcı olsun diye kuluna Furkân'ı indiren [Allah] pek yücedir” [Furkân, 25/1].

وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأُوحِيَ إِلَيَّ هَذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ [٦ \ ١٩] . وَقَوْلِهِ تَعَالَى: تَنْزِيلَ الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ لِتُنْذِرَ قَوْمًا مَا أُنْذِرَ آبَاؤُهُمْ الْآيَةَ [٣٦ \ ٥ - ٦] . وَقَوْلِهِ تَعَالَى: لِيُنْذِرَ مَنْ كَانَ حَيًّا الْآيَةَ [٣٦ \ ٧٠] .

Yüce Allah'ın şu kavillerinde de böyledir: {وَأُوحِيَ إِلَيَّ هَذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ} “Bu Kur'ân bana, hem sizi hem de ulaştığı herkesi onunla uyarmam için vahyolundu” [En'âm, 6/19]; {تَنْزِيلَ الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ لِتُنْذِرَ قَوْمًا مَا أُنْذِرَ آبَاؤُهُمْ} “[Kur'ân], ataları uyarılmamış bir kavmi uyarman için Azîz ve Rahîm olan [Allah]'ın indirmesidir...” [Yâsîn, 36/5-6]; {لِيُنْذِرَ مَنْ كَانَ حَيًّا} “Diri olan kimseyi uyarsın diye...” [Yâsîn, 36/70].

وَذُكِرَ فِي آيَاتٍ أُخَرَ، أَنَّ مِنْ حِكَمِ إِنْزَالِهِ، الْإِنْذَارُ وَالتَّبْشِيرُ مَعًا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا [١٩ \ ٩٧] . وَقَوْلِهِ تَعَالَى: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَى عَبْدِهِ الْكِتَابَ وَلَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجَا قَيِّمًا لِيُنْذِرَ بَأْسًا شَدِيدًا مِنْ لَدُنْهُ وَيُبَشِّرَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ الْآيَةَ [١٨ \ ١ - ٢] .

Başka ayetlerde ise onun indiriliş hikmetlerinden birinin hem uyarma (inzâr) hem de müjdeleme (tebşîr) olduğu birlikte zikredilmiştir; Yüce Allah'ın şu kavilleri gibi: {فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا} “Biz onu senin dilinle kolaylaştırdık ki onunla takva sahiplerini müjdeleyesin ve inatçı bir kavmi de onunla uyarasın” [Meryem, 19/97]; {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَى عَبْدِهِ الْكِتَابَ وَلَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجَا قَيِّمًا لِيُنْذِرَ بَأْسًا شَدِيدًا مِنْ لَدُنْهُ وَيُبَشِّرَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ} “Hamd, kuluna Kitab'ı indiren ve onda hiçbir eğrilik kılmayan Allah'a mahsustur. Kendi katından şiddetli bir azap ile uyarmak ve salih ameller işleyen müminleri müjdelemek için dosdoğru [bir kitap olarak indirdi]...” [Kehf, 18/1-2].

وَبَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا أَنَّ مِنْ حِكَمِ إِنْزَالِهِ أَنْ يُبَيِّنَ ﷺ لِلنَّاسِ مَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ وَلِأَجْلِ أَنْ يَتَفَكَّرُوا، وَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ [١٦ \ ٤٤] .

Yüce Allah, onun indiriliş hikmetlerinden birinin de insanların kendilerine indirileni onun sallallâhu aleyhi ve sellem insanlara açıklaması ve onların tefekkür etmeleri olduğunu bildirmiştir; bu da Yüce Allah'ın şu kavlidir: {وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ} “İnsanlara kendilerine indirileni açıklayasın diye ve belki düşünürler diye sana da bu zikri (Kur'ân'ı) indirdik” [Nahl, 16/44].

وَقَدْ قَدَّمْنَا مِرَارًا كَوْنَ لَعَلَّ مِنْ حُرُوفِ التَّعْلِيلِ، وَذِكْرَ حِكْمَةِ التَّبْيِينِ الْمَذْكُورَةِ مَعَ حِكْمَةِ الْهُدَى وَالرَّحْمَةِ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ إِلَّا لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ وَهُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ [١٦ \ ٦٤] .

“Lealle” (لَعَلَّ) edatının talîl (gerekçe bildiren) edatlardan olduğunu defalarca sunmuştuk. Zikredilen tebyîn (açıklama) hikmeti; hidayet ve rahmet hikmetiyle birlikte Yüce Allah'ın şu kavlinde zikredilmiştir: {وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ إِلَّا لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ وَهُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “Biz bu Kitab'ı sana ancak hakkında ihtilafa düştükleri şeyi onlara açıklayasın diye ve iman eden bir kavme hidayet ve rahmet olsun diye indirdik” [Nahl, 16/64].

وَبَيَّنَ أَنَّ مِنْ حِكَمِ إِنْزَالِهِ، تَثْبِيتُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْهُدَى وَالْبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ [١٦ \ ١٠٢] .

Yüce Allah'ın şu kavlinde, onun indirilme hikmetlerinden birinin de müminleri sebatkâr kılmak, Müslümanlara bir hidayet ve müjde olmak olduğu bildirilmiştir: {قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ} “De ki: Onu Rûhu'l-Kudüs (Cibrîl), iman edenleri sebatkâr kılmak için ve Müslümanlara bir hidayet ve müjde olarak Rabbinden hak ile indirmiştir” [Nahl, 16/102].

وَبَيَّنَ أَنَّ مِنْ حِكَمِ إِنْزَالِهِ، إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، أَنْ يَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاهُ اللَّهُ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ [٤ \ ١٠٥] .

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilme hikmetlerinden birinin de Allah'ın ona gösterdiği şekilde insanlar arasında hüküm vermesi olduğu bildirilmiştir; bu da Yüce Allah'ın şu kavlindedir: {إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ} “Şüphesiz biz sana Kitab'ı hak ile indirdik ki insanlar arasında Allah'ın sana gösterdiği şekilde hükmedesin” [Nisâ, 4/105].

وَالظَّاهِرُ أَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ: بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ أَيْ بِمَا عَلَّمَكَ مِنَ الْعُلُومِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلَا الْإِيمَانُ وَلَكِنْ جَعَلْنَاهُ نُورًا نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشَاءُ مِنْ عِبَادِنَا الْآيَةَ [٤٢ \ ٥٢] . وَقَوْلِهِ تَعَالَى: نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِمَا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ هَذَا الْقُرْآنَ وَإِنْ كُنْتَ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الْغَافِلِينَ [١٢ \ ٣] .

{بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ} “Allah'ın sana gösterdiği şekilde” kavlinin zahir olan anlamı; bu yüce Kur'ân'da sana öğrettiği ilimler vesilesiyle [hüküm veresin], demektir. Bunun delili Yüce Allah'ın şu kavlidir: {وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلَا الْإِيمَانُ وَلَكِنْ جَعَلْنَاهُ نُورًا نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشَاءُ مِنْ عِبَادِنَا} “İşte böylece sana da emrimizden bir ruh (Kur'ân) vahyettik. Sen Kitap nedir, iman nedir bilmezdin; fakat biz onu kullarımızdan dilediğimizi kendisiyle hidayete erdirdiğimiz bir nur kıldık...” [Şûrâ, 42/52]; ve Yüce Allah'ın şu kavlidir: {نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِمَا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ هَذَا الْقُرْآنَ وَإِنْ كُنْتَ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الْغَافِلِينَ} “Biz bu Kur'ân'ı sana vahyetmekle kıssaların en güzelini sana anlatıyoruz; hâlbuki sen bundan önce elbette [bunlardan] habersizlerdendin” [Yûsuf, 12/3].

وَبَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا أَنَّ مِنْ حِكَمِ إِنْزَالِهِ إِخْرَاجَ النَّاسِ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: الر كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ الْآيَةَ [١٤ \ ١] .

Yüce Allah, onun indiriliş hikmetlerinden birinin de insanları karanlıklardan aydınlığa çıkarmak olduğunu bildirmiştir; bu da Yüce Allah'ın şu kavlindedir: {الر كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ} “Elif. Lâm. Râ. Bu, insanları Rablerinin izniyle karanlıklardan aydınlığa çıkarasın diye sana indirdiğimiz bir kitaptır...” [İbrâhîm, 14/1].

وَبَيَّنَ أَنَّ مِنْ حِكَمِ إِنْزَالِهِ التَّذْكِرَةَ لِمَنْ يَخْشَى فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: طه مَا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقَى إِلَّا تَذْكِرَةً لِمَنْ يَخْشَى [٢٠ \ ١ - ٣] أَيْ: مَا أَنْزَلْنَاهُ إِلَّا تَذْكِرَةً لِمَنْ يَخْشَى.

Onun indiriliş hikmetlerinden birinin de [Allah'tan] korkan kimseye bir tezkire (öğüt) olduğunu Yüce Allah şu kavlinde bildirmiştir: {طه مَا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقَى إِلَّا تَذْكِرَةً لِمَنْ يَخْشَى} “Tâ. Hâ. Biz bu Kur'ân'ı sana meşakkat çekesin diye indirmedik; ancak [Allah'tan] korkan kimse için bir öğüt olarak [indirdik]” [Tâhâ, 20/1-3]; yani: Biz onu ancak [Allah'tan] korkan kimse için bir öğüt olsun diye indirdik.

وَهَذَا الْقَصْرُ عَلَى التَّذْكِرَةِ إِضَافِيٌّ، وَكَذَلِكَ الْقَصْرُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى الَّذِي ذَكَرْنَاهُ قَبْلَ هَذَا: وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ إِلَّا لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ الْآيَةَ [١٦ \ ٦٤] ، بِدَلِيلِ الْحِكَمِ الْأُخْرَى الَّتِي ذَكَرْنَاهَا.

Hükmün yalnızca tezkireye (öğüde) hasredilmesi izafî bir kasrdır. Tıpkı bundan önce zikrettiğimiz Yüce Allah'ın: {وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ إِلَّا لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ} “Biz bu Kitab'ı sana ancak hakkında ihtilafa düştükleri şeyi onlara açıklayasın diye indirdik...” [Nahl, 16/64] kavlindeki hasrın (kasrın) izafî olması gibi. Zikrettiğimiz diğer hikmetler bunun delilidir.