وَبَيَّنَ أَنَّ مِنْ حِكَمِ إِنْزَالِهِ قُرْآنًا عَرَبِيًّا وَتَصْرِيفِ اللَّهِ فِيهِ مِنْ أَنْوَاعِ الْوَعِيدِ أَنْ يَتَّقِيَ
[Yüce Allah] onun Arapça bir Kur'ân olarak indirilmesinin ve Allah'ın onda tehdit çeşitlerini türlü türlü açıklamasının hikmetlerinden birinin de insanların Allah'tan sakınması
النَّاسُ اللَّهَ، أَوْ يُحْدِثَ لَهُمْ هَذَا الْكِتَابُ ذِكْرًا، أَيْ مَوْعِظَةً وَتَذَكُّرًا، يَهْدِيَهِمْ إِلَى الْحَقِّ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذَلِكَ أَنْزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا وَصَرَّفْنَا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْرًا [٢٠ \ ١١٣] وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
veya bu Kitab'ın kendilerine bir zikir, yani hakka iletecek bir öğüt ve hatırlatma meydana getirmesi olduğunu bildirmiştir. Bu da Yüce Allah'ın şu kavlindedir: {وَكَذَلِكَ أَنْزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا وَصَرَّفْنَا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْرًا} “İşte böylece biz onu Arapça bir Kur'ân olarak indirdik ve onda tehditleri türlü türlü açıkladık; umulur ki sakınırlar yahut [Kur'ân] onlar için bir öğüt ortaya koyar” [Tâhâ, 20/113]. İlim, Yüce Allah'ın katındadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَوَهَبْنَا لِدَاوُدَ سُلَيْمَانَ. ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، أَنَّهُ وَهَبَ سُلَيْمَانَ لِدَاوُدَ، وَقَدْ بَيَّنَ فِي سُورَةِ النَّمْلِ أَنَّ الْمَوْهُوبَ وَرِثَ الْمَوْهُوبَ لَهُ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَوَرِثَ سُلَيْمَانُ دَاوُدَ [٢٧ \ ١٦] .
Yüce Allah'ın: {وَوَهَبْنَا لِدَاوُدَ سُلَيْمَانَ} “Dâvûd'a da Süleyman'ı bağışladık” kavli. Bu kerim ayette Dâvûd'a Süleyman'ı bağışladığını zikretmiştir. Neml Suresi'nde de bağışlanan kimsenin, kendisine bağışta bulunulan kimseye vâris olduğunu şu kavliyle açıklamıştır: {وَوَرِثَ سُلَيْمَانُ دَاوُدَ} “Süleyman Dâvûd'a vâris oldu” [Neml, 27/16].
وَقَدْ بَيَّنَّا فِي سُورَةِ مَرْيَمَ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى عَنْ زَكَرِيَّا: فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ الْآيَةَ [١٩ \ ٥ - ٦] أَنَّهَا وِرَاثَةُ عِلْمٍ وَدِينٍ لَا وِرَاثَةُ مَالٍ.
Meryem Suresi'nde Yüce Allah'ın Zekeriyyâ'dan naklettiği: {فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ} “Bana tarafından bir velî (oğul) bağışla ki bana vâris olsun ve Ya'kûb hanedanına da vâris olsun...” [Meryem, 19/5-6] kavlinin açıklamasında, bunun mal mirası değil ilim ve din mirası olduğunu açıklamıştık.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمَانَ وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ جَسَدًا. قَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ، وَعَلَى مَا يَذْكُرُهُ الْمُفَسِّرُونَ فِيهَا، مِنَ الرِّوَايَاتِ الَّتِي لَا يَخْفَى سُقُوطُهَا، وَأَنَّهَا لَا تَلِيقُ بِمَنْصِبِ النُّبُوَّةِ، فِي سُورَةِ الْكَهْفِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ [١٨ \ ٢٣ - ٢٤] . وَمَا رُوِيَ عَنْهُ مِنَ السَّلَفِ مِنْ جُمْلَةِ تِلْكَ الرِّوَايَاتِ، أَنَّ الشَّيْطَانَ أَخَذَ خَاتَمَ سُلَيْمَانَ، وَجَلَسَ عَلَى كُرْسِيِّهِ وَطَرَدَ سُلَيْمَانَ إِلَى آخِرِهِ يُوَضِّحُ بُطْلَانَهُ، قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغَاوِينَ [١٥ \ ٤٢] وَاعْتِرَافُ الشَّيْطَانِ بِذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ [١٥ \ ٤٠] .
Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمَانَ وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ جَسَدًا} “Andolsun biz Süleyman'ı imtihan ettik ve tahtının üzerine bir ceset bıraktık” kavli. Bu ayet ve müfessirlerin onda zikrettikleri, batıllığı gizli olmayan ve peygamberlik makamına yakışmayan rivayetler hakkındaki açıklamayı; Kehf Suresi'nde Yüce Allah'ın: {وَلَا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ} “Hiçbir şey hakkında da 'Ben bunu yarın mutlaka yapacağım' deme; ancak 'Allah dilerse' [yapacağım de]” [Kehf, 18/23-24] kavlinin tefsirinde daha önce geçmiştik. Selef'ten o rivayetler cümlesinden aktarılan; şeytanın Süleyman'ın yüzüğünü alıp tahtına oturduğu ve Süleyman'ı kovduğu vb. şeylerin batıl olduğunu Yüce Allah'ın: {إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغَاوِينَ} “Şüphesiz kullarım üzerinde senin bir hâkimiyetin yoktur; ancak azgınlardan sana uyanlar müstesna” [Hicr, 15/42] kavli ve şeytanın: {إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ} “Ancak içlerinden ihlasa erdirilmiş kulların müstesna” [Hicr, 15/40] kavlindeki itirafı açıkça ortaya koymaktadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَسَخَّرْنَا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخَاءً حَيْثُ أَصَابَ. قَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَيْهِ مُوَضَّحًا بِالْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ عَاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ الْآيَةَ [٢١ \ ٨١] .
Yüce Allah'ın: {فَسَخَّرْنَا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخَاءً حَيْثُ أَصَابَ} “Bunun üzerine rüzgârı onun emrine verdik; onun emriyle dilediği yere yumuşakça akıp giderdi” kavli. Enbiyâ Suresi'nde Yüce Allah'ın: {وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ عَاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ} “Süleyman'a da kasırgayı [boyun eğdirdik]; onun emriyle akıp giderdi...” [Enbiyâ, 21/81] kavlinin açıklamasında, Kur'ân ayetleriyle açıklanmış olarak buna dair açıklamayı daha önce geçmiştik.
وَفَسَّرْنَا هُنَاكَ قَوْلَهُ هُنَا حَيْثُ أَصَابَ وَذَكَرْنَا هُنَاكَ أَوْجُهَ الْجَمْعِ بَيْنَ قَوْلِهِ هُنَا: رُخَاءً، وَقَوْلِهِ هُنَاكَ: وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ عَاصِفَةً [٢١ \ ٨١] وَوَجْهُ الْجَمْعِ أَيْضًا بَيْنَ عُمُومِ الْجِهَاتِ الْمَفْهُومِ مِنْ قَوْلِهِ هُنَا: حَيْثُ أَصَابَ أَيْ: حَيْثُ أَرَادَ وَبَيْنَ خُصُوصِ الْأَرْضِ الْمُبَارَكَةِ الْمَذْكُورَةِ هُنَاكَ فِي قَوْلِهِ: تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا الْآيَةَ [٢١ \ ٨١] .
Orada, buradaki {حَيْثُ أَصَابَ} kavlini tefsir etmiş ve yine orada buradaki: {رُخَاءً} “yumuşakça” kavli ile oradaki: {وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ عَاصِفَةً} “Süleyman'a da fırtına [şeklinde esen] rüzgârı [musahhar kıldık]” [Enbiyâ, 21/81] kavlini bağdaştırma yönlerini; ayrıca buradaki: {حَيْثُ أَصَابَ} yani "dilediği yere" kavlinden anlaşılan yönlerin umumîliği ile oradaki: {تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا} “onun emriyle bereketli kıldığımız yere doğru akıp giderdi...” [Enbiyâ, 21/81] kavlinde zikredilen mübarek arzın hususîliğini bağdaştırma yönünü de zikretmiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالشَّيَاطِينَ كُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ. قَدْ قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ بِالْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنَ الشَّيَاطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ وَيَعْمَلُونَ عَمَلًا دُونَ ذَلِكَ وَكُنَّا لَهُمْ حَافِظِينَ [٢١ \ ٨٢] .
Yüce Allah'ın: {وَالشَّيَاطِينَ كُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ} “Her bina ustası ve dalgıç olan şeytanları da [onun emrine verdik]” kavli. Enbiyâ Suresi'nde Yüce Allah'ın: {وَمِنَ الشَّيَاطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ وَيَعْمَلُونَ عَمَلًا دُونَ ذَلِكَ وَكُنَّا لَهُمْ حَافِظِينَ} “Şeytanlardan da onun için dalgıçlık yapan ve bundan başka işler gören kimseler vardı; biz onları gözetim altında tutuyorduk” [Enbiyâ, 21/82] kavlinin açıklamasında, Kur'ân ayetleriyle bunun açıklamasını daha önce geçmiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاذْكُرْ عَبْدَنَا أَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطَانُ بِنُصْبٍ وَعَذَابٍ إِلَى قَوْلِهِ لِأُولِي الْأَلْبَابِ. قَدْ قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ بِالْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ مَعَ التَّعَرُّضِ لِإِزَالَةِ مَا فِيهِ مِنَ الْإِشْكَالِ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ إِلَى قَوْلِهِ: وَذِكْرَى لِلْعَابِدِينَ.
Yüce Allah'ın: {وَاذْكُرْ عَبْدَنَا أَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطَانُ بِنُصْبٍ وَعَذَابٍ} “Kulumuz Eyyûb'u da hatırla; hani o Rabbine: 'Doğrusu şeytan bana bir yorgunluk ve azap dokundurdu' diye seslenmişti” kavlinden {لِأُولِي الْأَلْبَابِ} “akıl sahipleri için” kavline kadar olan kısım. Enbiyâ Suresi'nde Yüce Allah'ın: {وَأَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ} “Eyyûb'u da [hatırla]; hani o Rabbine seslenmişti...” kavlinden {وَذِكْرَى لِلْعَابِدِينَ} “kulluk edenlere bir ibret [kıldık]” kavline kadar olan kısmın açıklamasında, onda bulunan müşkilatın giderilmesine de değinerek Kur'ân ayetleriyle bunun açıklamasını daha önce geçmiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاذْكُرْ عِبَادَنَا إبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ. أَمَرَ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا، نَبِيَّهُ ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، أَنْ يَذْكُرَ عَبْدَهُ إِبْرَاهِيمَ وَلَمْ يُقَيِّدْ ذَلِكَ الذِّكْرَ بِكَوْنِهِ فِي الْكِتَابِ، مَعَ أَنَّهُ قَيَّدَهُ بِذَلِكَ فِي سُورَةِ مَرْيَمَ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا الْآيَةَ [١٩ \ ٤١] .
Yüce Allah'ın: {وَاذْكُرْ عِبَادَنَا إبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ} “Kullarımız İbrâhim'i ve İshâk'ı da hatırla” kavli. Yüce Allah bu kerim ayette Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e kulu İbrâhim'i hatırlamasını emretmiş ve bu hatırlamayı "Kitap'ta" kaydıyla kayıtlamamıştır; oysa Meryem Suresi'nde Yüce Allah'ın: {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا} “Kitap'ta İbrâhim'i de an; şüphesiz o, dosdoğru bir nebi idi...” [Meryem, 19/41] kavlinde bunu o şekilde kayıtlamıştı.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاذْكُرْ إِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ. أَطْلَقَ هُنَا أَيْضًا الْأَمْرَ بِذِكْرِ إِسْمَاعِيلَ وَقَيَّدَهُ فِي سُورَةِ مَرْيَمَ بِكَوْنِهِ فِي الْكِتَابِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِسْمَاعِيلَ إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ الْآيَةَ [١٩ \ ٥٤] ، وَفِي ذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ ﷺ مَأْمُورٌ أَيْضًا بِذِكْرِ جَمِيعِ الْمَذْكُورِينَ فِي الْكِتَابِ. وَلِذَلِكَ جَاءَ ذِكْرُهُمْ كُلُّهُمْ فِي الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ كَمَا لَا يَخْفَى.
Yüce Allah'ın: {وَاذْكُرْ إِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ} “İsmâil'i ve Elyesa'ı da hatırla” kavli. Burada da İsmâil'in hatırlanması emrini mutlak bırakmış, Meryem Suresi'nde ise Yüce Allah'ın: {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِسْمَاعِيلَ إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ} “Kitap'ta İsmâil'i de an; şüphesiz o, vaadinde sadık biriydi...” [Meryem, 19/54] kavlinde "Kitap'ta" kaydıyla kayıtlamıştır. Bunda, onun sallallâhu aleyhi ve sellem zikredilenlerin hepsini Kitap'ta anmakla da emrolunduğuna bir işaret vardır. Bu sebeple gizli olmadığı üzere onların hepsinin zikri yüce Kur'ân'da yer almıştır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ أَتْرَابٌ. قَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَيْهِ، فِي سُورَةِ الصَّافَّاتِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ عِينٌ [٣٧ \ ٤٨] .
Yüce Allah'ın: {وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ أَتْرَابٌ} “Yanlarında da bakışlarını yalnızca eşlerine dikmiş yaşıt dilberler vardır” kavli. Sâffât Suresi'nde Yüce Allah'ın: {وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ عِينٌ} “Yanlarında da bakışlarını yalnızca eşlerine dikmiş iri gözlü dilberler vardır” [Sâffât, 37/48] kavlinin açıklamasında buna dair açıklamayı daha önce geçmiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ. مَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ أَنَّ نَعِيمَ الْجَنَّةِ، لَا نَفَادَ لَهُ، أَيْ: لَا انْقِطَاعَ لَهُ وَلَا زَوَالَ، ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي آيَاتٍ أُخَرَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِيهِ: عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ [١١ \ ١٠٨]
Yüce Allah'ın: {إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ} “Şüphesiz bu bizim rızkımızdır; onun için tükenme yoktur” kavli. Bu kerim ayetin ihtiva ettiği, cennet nimetinin tükenmeyeceği, yani kesintiye uğramayacağı ve yok olmayacağı hususunu; Yüce Allah başka ayetlerde de zikretmiştir; nitekim onun hakkında Yüce Allah'ın: {عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ} “kesintisi olmayan bir lütuf olarak...” [Hûd, 11/108] kavli
وَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ [١٦ \ ٩٦] .
ve Yüce Allah'ın: {مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ} “Sizin yanınızda olan tükenir, Allah katında olan ise baki kalıcıdır” [Nahl, 16/96] kavli böyledir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ ذَلِكَ لَحَقٌّ تَخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ. قَدْ قَدَّمْنَا مَا يُوَضِّحُهُ، مِنَ الْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ فِي مَوَاضِعَ مُتَعَدِّدَةٍ، مِنْ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ، ذَكَرْنَا بَعْضَهَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا الْآيَةَ [٢ \ ١٦٦] ، وَذَكَرْنَا بَعْضَهُ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا الْآيَةَ [٧ \ ٣٨] وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْمَوَاضِعِ.
Yüce Allah'ın: {إِنَّ ذَلِكَ لَحَقٌّ تَخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ} “Şüphesiz bu, cehennem ehlinin birbiriyle çekişmesi kesin bir gerçektir” kavli. Bunu açıklayan Kur'ân ayetlerini bu mübarek kitabın birçok yerinde daha önce geçmiştik; bir kısmını Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: {إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا} “O vakit uyulanlar, uyanlardan uzak durup kaçmışlardır...” [Bakara, 2/166] kavlinin açıklamasında, bir kısmını da A'râf Suresi'nde Yüce Allah'ın: {حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا} “Nihayet hepsi orada birbiri ardınca toplandıklarında...” [A'râf, 7/38] kavlinin açıklamasında ve başka yerlerde zikretmiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ.
Yüce Allah'ın: {قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ} “[İblis] dedi ki: 'Ben ondan daha hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın'” kavli.
قَدْ تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ، مَعَ بَعْضِ الْمَبَاحِثِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ [٢ \ ٣٤] .
Bunun açıklaması, bazı incelemelerle birlikte Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: {إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ} “İblis hariç; o dayattı, büyüklük tasladı ve kâfirlerden oldu” [Bakara, 2/34] kavlinin açıklamasında daha önce geçmişti.
قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ. قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ هُودٍ، وَذَكَرْنَا الْأَحْكَامَ الْمُتَعَلِّقَةَ بِالْآيَاتِ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى عَنْ نَبِيِّهِ نُوحٍ: وَيَا قَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مَالًا إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ الْآيَةَ [١١ \ ٢٩] .
Yüce Allah'ın: {قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ} “De ki: 'Buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum ve ben kendiliğinden bir şey uyduranlardan da değilim'” kavli. Bunu açıklayan ayetleri Hûd Suresi'nde daha önce geçmiştik ve bu ayetlerle ilgili hükümleri Yüce Allah'ın peygamberi Nûh'tan naklettiği: {وَيَا قَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مَالًا إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ} “Ey kavmim! Buna karşılık sizden bir mal istemiyorum; benim mükâfatım ancak Allah'a aittir...” [Hûd, 11/29] kavlinin açıklamasında zikretmiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ. الْحِينُ الْمَذْكُورُ هُنَا، قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الْمُرَادُ بِهِ بَعْدَ الْمَوْتِ، وَيَدُلُّ لَهُ مَا قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ الْحِجْرِ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ [١٥ \ ٩٩] .
Yüce Allah'ın: {وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ} “Onun haberini bir süre sonra mutlaka öğreneceksiniz” kavli. Burada zikredilen zaman (hîn) hakkında bazı âlimler: "Bundan kasıt ölümden sonrasıdır" demişlerdir. Hicr Suresi'nde Yüce Allah'ın: {وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ} “Ve sana ölüm (kesin bilgi) gelinceye kadar Rabbine ibadet et” [Hicr, 15/99] kavlinin açıklamasında daha önce geçtiğimiz hususlar buna delalet etmektedir.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الْحِينُ الْمَذْكُورُ هُنَا، هُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ وَلَا مُنَافَاةَ بَيْنَ الْقَوْلَيْنِ ; لِأَنَّ الْإِنْسَانَ بَعْدَ الْمَوْتِ تَتَبَيَّنُ لَهُ حَقَائِقُ الْهُدَى وَالضَّلَالِ.
Bazı âlimler de: "Burada zikredilen zaman kıyamet günüdür" demişlerdir. Bu iki görüş arasında bir çelişki yoktur; çünkü insan ölümden sonra hidayet ve dalaletin gerçeklerini açıkça anlar.
وَاللَّامُ فِي لِتَعْلَمُنَّ مُوطِئَةٌ لِلْقَسَمِ، وَقَدْ أَكَّدَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُمْ سَيَعْلَمُونَ نَبَأَ الْقُرْآنِ أَيْ صِدْقَهُ، وَصِحَّةَ جَمِيعِ مَا فِيهِ بَعْدَ حِينٍ بِالْقَسَمِ، وَنُونِ التَّوْكِيدِ.
{لَتَعْلَمُنَّ} kelimesindeki lâm, kasem için bir hazırlıktır (lâm-ı mûtıedir). Yüce Allah bu kerim ayette, yemin ve tekit nûnu ile onların Kur'ân'ın haberini, yani doğruluğunu ve içindeki her şeyin sıhhatini bir süre sonra mutlaka bileceklerini pekiştirmiştir.
وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ تَهْدِيدِ الْكُفَّارِ بِأَنَّهُمْ سَيَعْلَمُونَ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ، قَدْ أَشَارَ إِلَيْهِ تَعَالَى، فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ [٦ \ ٦٦ - ٦٧] .
Bu kerim ayetin, kâfirlere onun haberini bir süre sonra mutlaka bileceklerine dair içerdiği tehdide; Yüce Allah En'âm Suresi'nde şu kavlinde işaret etmiştir: {وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} “O hak olduğu hâlde kavmin onu yalanladı. De ki: 'Ben üzerinize bir vekil değilim. Her haberin kararlaştırılmış bir zamanı [ve mekânı] vardır; yakında bileceksiniz'” [En'âm, 6/66-67].
قَالَ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ: لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ، أَيْ: لِكُلِّ خَبَرٍ حَقِيقَةٌ وَوُقُوعٌ، فَإِنْ كَانَ حَقًّا تَبَيَّنَ صِدْقُهُ وَلَوْ بَعْدَ حِينٍ، وَإِنْ كَانَ كَذِبًا تَبَيَّنَ كَذِبُهُ، وَسَتَعْلَمُونَ صِدْقَ هَذَا الْقُرْآنِ وَلَوْ بَعْدَ حِينٍ.
Pek çok âlim şöyle demiştir: {لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ} yani: "Her haberin bir hakikati ve gerçekleşmesi vardır; eğer hak ise bir süre sonra da olsa doğruluğu ortaya çıkar, yalan ise yalan olduğu anlaşılır. Siz de bu Kur'ân'ın doğruluğunu bir süre sonra da olsa mutlaka bileceksiniz."