Binûn

Âl-i İmrân — 2. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ، لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا الْقَدْرَ الَّذِي بَلَغَ مِنَ الْكِبَرِ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي سُورَةِ «مَرْيَمَ» أَنَّهُ بَلَغَ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى عَنْهُ: وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا [١٩ \ ٨] ، وَالْعِتِيُّ: الْيُبْسُ وَالْقُحُولُ فِي الْمَفَاصِلِ

Yüce Allah'ın şu kavli: { قَالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ } “Dedi ki: Rabbim! Bana ihtiyarlık gelip çatmışken benim nasıl bir oğlum olabilir?...”. Burada yaşlılığın hangi mertebesine ulaştığını açıklamamış; ancak Meryem Suresi'nde yaşlılıktan dolayı kemiklerinin kuruyup büküldüğünü açıklamıştır. Bu da Yüce Allah'ın onun dilinden aktardığı şu kavlindedir: { وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا } “Ben ise yaşlılıktan son derece kocamış bir haldeyim” [Meryem 19/8]. el-İtiyy (عِتِيّ); eklemlerde ve

وَالْعِظَامِ مِنْ شِدَّةِ الْكِبَرِ.

kemiklerde aşırı yaşlılıktan kaynaklanan kuruma ve sertleşmedir.

وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ فِي «تَفْسِيرِهِ» : وَكُلُّ مُتَنَاهٍ إِلَى غَايَتِهِ فِي كِبْرٍ أَوْ فَسَادٍ أَوْ كُفْرٍ فَهُوَ عَاتٍ، وَعَاسٍ. قَوْلُهُ تَعَالَى عَنْ زَكَرِيَّا: امْرَأَتِي عَاقِرًا [١٩ \ ٨] ، لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا هَلْ كَانَتْ كَذَلِكَ أَيَّامَ شَبَابِهَا، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي سُورَةِ «مَرْيَمَ» أَنَّهَا كَانَتْ كَذَلِكَ قَبْلَ كِبَرِهَا بِقَوْلِهِ عَنْهُ: وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا الْآيَةَ.

İbn Cerîr tefsirinde şöyle demiştir: "Yaşlılıkta, fesatta veya inkârda son noktasına ulaşan her şeye ‘âtin’ (عَاتٍ) ve ‘âsin’ (عَاسٍ) denir." Yüce Allah'ın Zekeriyyâ'dan naklettiği şu kavli: { امْرَأَتِي عَاقِرًا } “karım da kısırdır” [Meryem 19/8]. Burada hanımının gençlik günlerinde de böyle olup olmadığını açıklamamış; ancak Meryem Suresi'nde onun yaşlanmadan önce de öyle olduğunu onun şu sözüyle açıklamıştır: { وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا } “Karım da öteden beri kısırdır...”.

قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَةَ، لَمْ يُبَيِّنْ هَلِ الْمَانِعُ لَهُ مِنْ كَلَامِ النَّاسِ بُكْمٌ طَرَأَ لَهُ، أَوْ آفَةٌ تَمْنَعُهُ مِنْ ذَلِكَ، أَوْ لَا مَانِعَ لَهُ إِلَّا اللَّهُ وَهُوَ صَحِيحٌ لَا عِلَّةَ لَهُ.

Yüce Allah'ın şu kavli: { قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَةَ } “[Allah] buyurdu: Senin alametin, insanlarla üç [gün] konuşmamandır...”. İnsanlarla konuşmasına engel olan şeyin sonradan ortaya çıkan bir dilsizlik mi, konuşmasını engelleyen bir illet mi olduğunu, yoksa hiçbir illeti bulunmayıp sağlıklı olduğu halde Allah'tan başka bir engelin mi bulunmadığını burada açıklamamıştır.

وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي سُورَةِ «مَرْيَمَ» أَنَّهُ لَا بَأْسَ عَلَيْهِ وَأَنَّ انْتِفَاءَ التَّكَلُّمِ عَنْهُ لَا لِبُكْمٍ، وَلَا مَرَضٍ وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَ لَيَالٍ سَوِيًّا [١٩ \ ١٠] ; لِأَنَّ قَوْلَهُ سَوِيًّا حَالٌ مِنْ فَاعِلِ تُكَلِّمَ مُفِيدٌ لِكَوْنِ انْتِفَاءِ التَّكَلُّمِ بِطَرِيقِ الْإِعْجَازِ وَخَرْقِ الْعَادَةِ، لَا لِاعْتِقَالِ اللِّسَانِ بِمَرَضٍ، أَيْ: يَتَعَذَّرُ عَلَيْكَ تَكْلِيمُهُمْ وَلَا تُطِيقُهُ، فِي حَالِ كَوْنِكَ سَوِيَّ الْخَلْقِ سَلِيمَ الْجَوَارِحِ، مَا بِكَ شَائِبَةٌ بُكْمٌ وَلَا خَرَسٌ، وَهَذَا مَا عَلَيْهِ الْجُمْهُورُ، وَيَشْهَدُ لَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيرًا وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ [٣ \ ٤١] .

Fakat Meryem Suresi'nde onun hiçbir rahatsızlığının olmadığını ve konuşamamasının dilsizlikten ya da hastalıktan kaynaklanmadığını şu buyruğuyla açıklamıştır: { قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَ لَيَالٍ سَوِيًّا } “Buyurdu ki: Senin işaretin, sapasağlam olduğun halde üç gece insanlarla konuşmamandır” [Meryem 19/10]. Çünkü { سَوِيًّا } kelimesi { تُكَلِّمَ } fiilinin failinden haldir ve konuşamama durumunun bir hastalık sebebiyle dilin tutulmasından değil, mucize ve harikulade bir şekilde gerçekleştiğini ifade eder. Yani: Yaratılışın düzgün, azaların sapasağlam, sende dilsizlik ve tutukluktan eser olmadığı halde onlarla konuşman imkânsızlaşacak ve buna güç yetiremeyeceksin demektir. Âlimler çoğunluğunun benimsediği görüş budur ve Yüce Allah'ın şu kavli de buna şahittir: { وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيرًا وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ } “Rabbini çokça zikret; akşam sabah O'nu tesbih et” [Âl-i İmrân 3/41].

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ سَوِيًّا عَائِدٌ إِلَى اللَّيَالِي. أَيْ: كَامِلَاتٍ مُسْتَوِيَاتٍ، فَيَكُونُ صِفَةَ الثَّلَاثِ، وَعَلَيْهِ فَلَا بَيَانَ بِهَذِهِ الْآيَةِ لِآيَةِ «آلِ عِمْرَانَ» .

İbn Abbâs'tan ise { سَوِيًّا } kelimesinin gecelere raci olduğu rivayet edilmiştir; yani "eksiksiz, peş peşe [üç gece]" demektir ve bu durumda üç kelimesinin sıfatı olur. Buna göre bu ayette, Âl-i İmrân ayetine dair bir açıklama bulunmamaktadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ الْآيَةَ، لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا هَذِهِ الْكَلِمَةَ الَّتِي أُطْلِقَتْ عَلَى عِيسَى ; لِأَنَّهَا هِيَ السَّبَبُ فِي وُجُودِهِ مِنْ إِطْلَاقِ السَّبَبِ وَإِرَادَةِ مُسَبِّبِهِ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّهَا لَفْظَةُ كُنْ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ [٣ \ ٥٩] ، وَقِيلَ: الْكَلِمَةُ بِشَارَةُ الْمَلَائِكَةِ لَهَا بِأَنَّهَا سَتَلِدُهُ وَاخْتَارَهُ ابْنُ جَرِيرٍ، وَالْأَوَّلُ قَوْلُ الْجُمْهُورِ.

Yüce Allah'ın şu kavli: { إِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ } “Hani melekler: 'Ey Meryem! Allah seni kendisinden bir kelime ile müjdeliyor...' demişti”. Sebebin söylenip müsebbebin (sonucun) kastedilmesi kabilinden, var oluşunun sebebi olduğu için Îsâ hakkında kullanılan bu "kelime"yi burada açıklamamıştır. Fakat başka bir yerde bunun "kün" (ol) lafzı olduğunu şu kavlinde açıklamıştır: { إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ } “Şüphesiz Allah katında Îsâ'nın durumu, Âdem'in durumu gibidir: Onu topraktan yarattı, sonra ona 'Ol!' dedi...” [Âl-i İmrân 3/59]. "Kelime"nin, meleklerin onu doğuracağına dair verdiği müjde olduğu da söylenmiştir ki İbn Cerîr bu görüşü tercih etmiştir; birinci görüş ise çoğunluğun kavlidir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ، لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا مَا كَلَّمَهُمْ بِهِ فِي الْمَهْدِ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَهُ فِي سُورَةِ «مَرْيَمَ» بِقَوْلِهِ: فَأَشَارَتْ إِلَيْهِ قَالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا قَالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا مُبَارَكًا أَيْنَ مَا كُنْتُ وَأَوْصَانِي بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا وَبَرًّا بِوَالِدَتِي وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّارًا شَقِيًّا وَالسَّلَامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا [١٩ \ ٢٩ \ ٣٣] .

Yüce Allah'ın şu kavli: { وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ } “O, beşikte de insanlarla konuşacaktır”. Beşikte onlara ne konuştuğunu burada açıklamamış; fakat Meryem Suresi'nde şu buyruğu ile açıklamıştır: { فَأَشَارَتْ إِلَيْهِ قَالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا قَالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا مُبَارَكًا أَيْنَ مَا كُنْتُ وَأَوْصَانِي بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا وَبَرًّا بِوَالِدَتِي وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّارًا شَقِيًّا وَالسَّلَامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا } “Bunun üzerine [Meryem] ona işaret etti. Dediler ki: 'Beşikteki bir bebekle nasıl konuşuruz?' [Çocuk] dedi ki: 'Ben şüphesiz Allah'ın kuluyum. O bana Kitab'ı verdi ve beni peygamber yaptı. Nerede olursam olayım beni mübarek kıldı; yaşadığım sürece bana namazı ve zekâtı emretti. Beni anneme saygılı kıldı; beni bir zorba ve bedbaht yapmadı. Doğduğum gün, öleceğim gün ve diri olarak kaldırılacağım gün bana selâm olsun'” [Meryem 19/29-33].

قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ، أَشَارَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِلَى قِصَّةِ حَمْلِهَا بِعِيسَى وَبَسْطِهَا مُبَيَّنَةً فِي سُورَةِ «مَرْيَمَ» بِقَوْلِهِ: وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مَرْيَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا مَكَانًا شَرْقِيًّا فَاتَّخَذَتْ مِنْ دُونِهِمْ حِجَابًا الْآيَةَ [١٦ \ ١٧] . إِلَى آخَرِ الْقِصَّةِ وَبَيَّنَ النَّفْخَ فِيهَا فِي سُورَةِ «التَّحْرِيمِ» وَ «الْأَنْبِيَاءِ» ، مُعَبِّرًا فِي التَّحْرِيمِ بِالنَّفْخِ فِي فَرْجِهَا، وَفِي «الْأَنْبِيَاءِ» بِالنَّفْخِ فِيهَا.

Yüce Allah'ın şu kavli: { قَالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ } “[Meryem] dedi ki: Rabbim! Bana bir insan dokunmamışken benim nasıl çocuğum olabilir?...”. Bu ayette onun Îsâ'ya hamile kalış kıssasına işaret etmiş ve bunu Meryem Suresi'nde açık bir şekilde genişçe anlatmıştır: { وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مَرْيَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا مَكَانًا شَرْقِيًّا فَاتَّخَذَتْ مِنْ دُونِهِمْ حِجَابًا } “Kitap'ta Meryem'i de an. Hani o, ailesinden ayrılarak doğu tarafında bir yere çekilmiş ve onlarla kendi arasına bir perde çekmişti...” [Meryem 19/16-17] kıssanın sonuna kadar. Ona [ruhun] üflenmesini ise Tahrîm ve Enbiyâ surelerinde açıklamış; Tahrîm'de onun fercine üflenmesi, Enbiyâ'da ise [doğrudan] kendisine üflenmesi şeklinde ifade etmiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسَى مِنْهُمُ الْكُفْرَ قَالَ مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ الْآيَةَ، لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا الْحِكْمَةَ فِي ذِكْرِ قِصَّةِ الْحَوَارِيِّينَ مَعَ عِيسَى، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي سُورَةِ «الصَّفِّ» أَنَّ حِكْمَةَ ذِكْرِ قِصَّتِهِمْ هِيَ أَنْ تَتَأَسَّى بِهِمْ أُمَّةُ مُحَمَّدٍ ﷺ فِي نُصْرَةِ اللَّهِ وَدِينِهِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا أَنْصَارَ اللَّهِ كَمَا قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ لِلْحَوَارِيِّينَ مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ الْآيَةَ [١٤] .

Yüce Allah'ın şu kavli: { فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسَى مِنْهُمُ الْكُفْرَ قَالَ مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ } “Îsâ onlardaki inkârı hissedince: 'Allah yolunda benim yardımcılarım kimdir?' dedi. Havariler: 'Allah'ın yardımcıları biziz...' dediler”. Havarilerin Îsâ ile olan kıssasının zikredilmesindeki hikmeti burada açıklamamış; fakat Saff Suresi'nde onların kıssasının zikredilme hikmetinin, Allah'a ve O'nun dinine yardım etme hususunda Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinin onları örnek alması olduğunu şu kavlinde açıklamıştır: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا أَنْصَارَ اللَّهِ كَمَا قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ لِلْحَوَارِيِّينَ مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ } “Ey iman edenler! Meryem oğlu Îsâ'nın havarilere: 'Allah yolunda benim yardımcılarım kimdir?' deyip de... [yardımcıları oldukları] gibi siz de Allah'ın yardımcıları olun...” [Saf 61/14].

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ، لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا مَكْرَ الْيَهُودِ بِعِيسَى، وَلَا مَكْرَ اللَّهِ بِالْيَهُودِ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنْ مَكْرَهُمْ بِهِ مُحَاوَلَتُهُمْ قَتْلَهُ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ [٤ \ ١٥٧، ١٥٨] ، وَبَيَّنَ أَنَّ مَكْرَهُ بِهِمْ إِلْقَاؤُهُ الشَّبَهُ عَلَى غَيْرِ عِيسَى وَإِنْجَاؤُهُ عِيسَى عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ [٤ \ ١٥٧] ، وَقَوْلُهُ: وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ الْآيَةَ [١٥٧ \ ١٥٨] .

Yüce Allah'ın şu kavli: { وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ } “Onlar tuzak kurdular, Allah da tuzak kurdu. Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır”. Burada Yahudilerin Îsâ'ya kurduğu tuzağı da, Allah'ın Yahudilere kurduğu tuzağı da açıklamamıştır. Fakat başka bir yerde onların tuzağının onu öldürme girişimi olduğunu şu buyruğunda açıklamıştır: { وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ } “Ve: 'Biz Allah'ın elçisi Meryem oğlu Îsâ Mesîh'i öldürdük' demeleri sebebiyle...” [Nisâ 4/157-158]. Kendisinin onlara kurduğu tuzağın ise Îsâ'nın benzerini başkasına yükleyip Îsâ'yı -ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun- kurtarması olduğunu şu buyruklarında açıklamıştır: { وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ } “Hâlbuki onu öldürmediler ve onu asmadılar; fakat kendilerine öyle benzetildi” [Nisâ 4/157] ve { وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ } “Onu kesinlikle öldürmediler. Bilakis Allah onu kendi katına yükseltti...” [Nisâ 4/157-158].

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ الْآيَةَ.

Yüce Allah'ın şu kavli: { إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ } “Hani Allah şöyle buyurmuştu: 'Ey Îsâ! Şüphesiz seni vefat ettireceğim...'”.

قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: أَيْ مُنْجِيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ فِي تِلْكَ النَّوْمَةِ وَيُسْتَأْنَسُ لِهَذَا التَّفْسِيرِ بِالْآيَاتِ الَّتِي جَاءَ فِيهَا إِطْلَاقُ الْوَفَاةِ عَلَى النَّوْمِ، كَقَوْلِهِ: وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ الْآيَةَ [٦ \ ٦٠] ، وَقَوْلِهِ: اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا [٣٩ \ ٤٢] .

Bazı âlimler şöyle demiştir: Yani o uykudayken seni kurtarıp katıma yükselteceğim. Vefat lafzının uyku için kullanıldığı ayetler bu tefsiri desteklemektedir; Yüce Allah'ın şu kavli gibi: { وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ } “Geceleyin sizi vefat ettiren (uyutan) O'dur...” [En'âm 6/60] ve şu kavli: { اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا } “Allah, ölümleri vaktinde canları alır; ölmeyenleri de uykularında [alır]...” [Zümer 39/42].

قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْرَاهِيمَ لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا مَا وَجْهُ مَحَاجَّتِهِمْ فِي إِبْرَاهِيمَ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنْ مَحَاجَّتَهُمْ فِي إِبْرَاهِيمَ هِيَ قَوْلُ الْيَهُودِ: إِنَّهُ يَهُودِيٌّ، وَالنَّصَارَى: إِنَّهُ نَصْرَانِيٌّ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطَ كَانُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ [٢ \ ١٤٠] ،

Yüce Allah'ın şu kavli: { يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْرَاهِيمَ } “Ey Ehl-i Kitap! İbrâhim hakkında niçin tartışıyorsunuz?...”. İbrâhim hakkındaki tartışmalarının ne yönde olduğunu burada açıklamamış; fakat başka bir yerde onların İbrâhim hakkındaki tartışmalarının, Yahudilerin "O bir Yahudidir", Hristiyanların ise "O bir Hristiyandır" iddiaları olduğunu şu kavlinde açıklamıştır: { أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطَ كَانُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ } “Yoksa siz İbrâhim'in, İsmâil'in, İshâk'ın, Ya'kûb'un ve torunlarının Yahudi veya Hristiyan olduklarını mı söylüyorsunuz? De ki: Siz mi daha iyi bilirsiniz, yoksa Allah mı?...” [Bakara 2/140].

وَأَشَارَ إِلَى ذَلِكَ هُنَا بِقَوْلِهِ: وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا الْآيَةَ [٣ \ ٦٦ \ ٦٧] .

Burada da şu buyruğuyla buna işaret etmiştir: { وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا } “...Allah bilir, siz ise bilmezsiniz. İbrâhim ne bir Yahudi idi ne de bir Hristiyan...” [Âl-i İmrân 3/66-67].

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ.

Yüce Allah'ın şu kavli: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ } “Şüphesiz iman ettikten sonra inkâr eden, sonra da inkârlarını artıranların tevbeleri asla kabul edilmeyecektir...”.

قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: يَعْنِي إِذَا أَخَّرُوا التَّوْبَةَ إِلَى حُضُورِ الْمَوْتِ فَتَابُوا حِينَئِذٍ، وَهَذَا التَّفْسِيرُ يَشْهَدُ لَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ [٤ \ ١٨] . وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ حَمْلُ الْمُطْلَقِ عَلَى الْمُقَيَّدِ، وَلَا سِيَّمَا إِذَا اتَّحَدَ الْحُكْمُ وَالسَّبَبُ كَمَا هُنَا.

Bazı âlimler şöyle demiştir: Yani tevbelerini ölüm anına kadar erteleyip ancak o vakitte tevbe ettikleri takdirde [tevbeleri kabul edilmez]. Yüce Allah'ın şu kavli bu tefsire şahittir: { وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ } “Yoksa kötülükleri yapıp yapıp da nihayet kendilerinden birine ölüm gelip çattığında: 'Ben şimdi tevbe ettim' diyenlerin ve kâfir olarak ölenlerin tevbesi makbul değildir...” [Nisâ 4/18]. Usul ilminde mutlakın mukayyede hamledilmesi kural olarak yerleşmiştir; bilhassa burada olduğu gibi hüküm ve sebep bir olduğunda.

وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: مَعْنَى لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ لَنْ يُوَفَّقُوا لِلتَّوْبَةِ حَتَّى تُقْبَلَ مِنْهُمْ وَيَشْهَدُ لَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا [٤ \ ١٣٧] ، فَعَدَمُ غُفْرَانِهِ لَهُمْ لِعَدَمِ هِدَايَتِهِمُ السَّبِيلَ الَّذِي يَغْفِرُ لِصَاحِبِهِ وَنَظِيرُهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقًا إِلَّا طَرِيقَ جَهَنَّمَ [٤ \ ١٦٨، ١٦٩] .

Bazı âlimler de şöyle demiştir: { لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ } ifadesinin anlamı, kendilerinden kabul edilecek bir tevbeye muvaffak kılınmayacaklarıdır. Yüce Allah'ın şu kavli buna şahittir: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا } “Şüphesiz iman edip sonra inkâr eden, sonra yine iman edip tekrar inkâr eden, sonra da inkârlarını artıranları Allah bağışlayacak değildir ve onları doğru bir yola iletecek de değildir” [Nisâ 4/137]. Zira O'nun onları bağışlamaması, sahibini bağışlatacak yola onları iletmemesindendir. Yüce Allah'ın şu kavli de bunun bir benzeridir: { لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقًا إِلَّا طَرِيقَ جَهَنَّمَ } “Allah onları bağışlayacak ve cehennem yolundan başka bir yola iletecek değildir...” [Nisâ 4/168-169].

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَبًا الْآيَةَ، صَرَّحَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الْكُفَّارَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يُقْبَلُ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَبًا وَلَوِ افْتَدَى بِهِ.

Yüce Allah'ın şu kavli: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَبًا } “Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenlerin hiçbirinden, fidye olarak verse bile dünya dolusu altın asla kabul edilmeyecektir...”. Bu kerim ayette, kıyamet gününde kâfirlerin hiçbirinden, fidye olarak verse dahi yeryüzü dolusu altının kabul edilmeyeceğini açıkça bildirmiştir.

وَصَرَّحَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّهُ لَوْ زِيدَ بِمِثْلِهِ لَا يُقْبَلُ مِنْهُ أَيْضًا كَقَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذَابِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ [٥ \ ٣٦] ، وَبَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، أَنَّهُ لَا يُقْبَلُ فِدَاءٌ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ مِنْهُمْ بَتَاتًا كَقَوْلِهِ: فَالْيَوْمَ لَا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ وَلَا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا [٥٧ \ ١٥] ، وَقَوْلِهِ: وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لَا يُؤْخَذْ مِنْهَا [٦ \ ٧٠] ، وَقَوْلِهِ: وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلَا تَنْفَعُهَا شَفَاعَةٌ [٢ \ ١٢٣] ، وَالْعَدْلُ: الْفِدَاءُ.

Başka yerlerde ise, bir misli daha eklense dahi yine kendisinden kabul edilmeyeceğini açıkça belirtmiştir; şu kavli gibi: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذَابِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ } “Şüphesiz o inkâr edenler var ya, yeryüzünde olanların tamamı ve bununla birlikte bir misli daha kendilerinin olsa da kıyamet gününün azabından kurtulmak için onu fidye verseler, onlardan yine kabul edilmez...” [Mâide 5/36]. Diğer yerlerde de o gün onlardan hiçbir fidyenin kabul edilmeyeceğini beyan etmiştir; şu kavilleri gibi: { فَالْيَوْمَ لَا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ وَلَا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Bugün artık ne sizden ne de inkâr edenlerden hiçbir fidye alınmaz...” [Hadîd 57/15], { وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لَا يُؤْخَذْ مِنْهَا } “O, her türlü fidyeyi denk tutsa da ondan alınmaz...” [En'âm 6/70] ve { وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلَا تَنْفَعُهَا شَفَاعَةٌ } “Ondan ne bir fidye kabul edilir ne de ona bir şefaat fayda verir...” [Bakara 2/123]. el-Adl (الْعَدْل) fidye demektir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ، صَرَّحَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، أَنَّهُ غَنِيٌّ عَنْ خَلْقِهِ، وَأَنَّ كُفْرَ مَنْ كَفَرَ مِنْهُمْ لَا يَضُرُّهُ شَيْئًا، وَبَيَّنَ هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ مُتَعَدِّدَةٍ، كَقَوْلِهِ عَنْ نَبِيِّهِ مُوسَى: وَقَالَ مُوسَى إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ حَمِيدٌ [١٤ \ ٨] ،

Yüce Allah'ın şu kavli: { وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ } “Kim de inkâr ederse, şüphesiz Allah âlemlerden müstağnidir (hiçbir şeye muhtaç değildir)”. Bu ayette yaratıklarına muhtaç olmadığını ve inkâr edenlerin inkârının O'na hiçbir zarar vermeyeceğini açıkça bildirmiştir. Bu manayı birçok yerde açıklamıştır; peygamberi Mûsâ'dan naklettiği şu kavli gibi: { وَقَالَ مُوسَى إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ حَمِيدٌ } “Mûsâ dedi ki: Eğer siz ve yeryüzünde bulunanların hepsi inkâr etseniz bile, şüphesiz Allah zengindir (hiçbir şeye muhtaç değildir), övülmeye lâyıktır” [İbrâhîm 14/8],

وَقَوْلِهِ: إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ وَلَا يَرْضَى لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ [٣٩ \ ٧] ، وَقَوْلِهِ: فَكَفَرُوا وَتَوَلَّوْا وَاسْتَغْنَى اللَّهُ وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَمِيدٌ [٦٤ \ ٦] ، وَقَوْلِهِ: قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ [١٠ \ ٦٨] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

ve şu kavli: { إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ وَلَا يَرْضَى لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ } “Eğer inkâr ederseniz şüphesiz Allah size muhtaç değildir; fakat O, kullarının inkârına razı olmaz...” [Zümer 39/7], ve şu kavli: { فَكَفَرُوا وَتَوَلَّوْا وَاسْتَغْنَى اللَّهُ وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَمِيدٌ } “İnkâr edip yüz çevirdiler. Allah da hiçbir şeye muhtaç olmadığını gösterdi. Allah Ganî'dir, Hamîd'dir” [Teğâbun 64/6], ve şu kavli: { قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ } “'Allah çocuk edindi' dediler. Hâşâ, O bundan münezzehtir; O Ganî'dir (her şeyden müstağnidir)...” [Yûnus 10/68] ve benzeri diğer ayetler.

فَاللَّهُ ﵎ يَأْمُرُ الْخَلْقَ وَيَنْهَاهُمْ لَا لِأَنَّهُ تَضُرُّهُ مَعْصِيَتُهُمْ، وَلَا تَنْفَعُهُ طَاعَتُهُمْ، بَلْ نَفْعُ طَاعَتِهِمْ لَهُمْ وَضَرَرُ مَعْصِيَتِهِمْ عَلَيْهِمْ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهَا [١٧ \ ٧] ، وَقَالَ: مَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَسَاءَ فَعَلَيْهَا [٤١ \ ٤٦] ، وَقَالَ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ [٣٥ \ ١٥] .

Allah celle celâluhu kullara emredip onları yasaklamaktadır; bu, onların isyanının O'na zarar vereceğinden veya itaatlerinin O'na fayda sağlayacağından ötürü değildir. Bilakis itaatlerinin faydası kendilerine, isyanlarının zararı da yine kendilerinedir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهَا } “Eğer iyilik ederseniz kendinize iyilik etmiş olursunuz; kötülük ederseniz o da kendi aleyhinizedir...” [İsrâ 17/7], ve şöyle buyurmuştur: { مَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَسَاءَ فَعَلَيْهَا } “Kim salih bir amel işlerse kendi lehinedir; kim de kötülük yaparsa kendi aleyhinedir...” [Fussilet 41/46], ve şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ } “Ey insanlar! Siz Allah'a muhtaçsınız; Allah ise Ganî'dir (hiçbir şeye muhtaç olmayandır), Hamîd'dir (övgüye lâyık olandır)” [Fâtır 35/15].

وَثَبَتَ فِي «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِيمَا يَرْوِيهِ عَنْ رَبِّهِ أَنَّهُ قَالَ: «يَا عِبَادِي، لَوْ أَنَّ أَوَّلَكُمْ وَآخِرَكُمْ، وَإِنْسَكُمْ وَجِنَّكُمْ كَانُوا عَلَى أَتْقَى قَلْبِ رَجُلٍ وَاحِدٍ مِنْكُمْ مَا زَادَ ذَلِكَ فِي مُلْكِي شَيْئًا، يَا عِبَادِي، لَوْ أَنَّ أَوَّلَكُمْ وَآخِرَكُمْ، وَإِنْسَكُمْ وَجِنَّكُمْ كَانُوا عَلَى أَفْجَرِ قَلْبِ رَجُلٍ مِنْكُمْ مَا نَقَصَ ذَلِكَ مِنْ مُلْكِي شَيْئًا» الْحَدِيثَ.

Sahîh-i Müslim'de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Rabbinden rivayet ettiği kudsi hadiste şöyle buyurduğu sabittir: “Ey kullarım! İlkiniz ve sonunuz, insanınız ve cinniniz, içinizden en takvalı bir adamın kalbi üzere olsanız bile, bu Benim mülküme hiçbir şey katmaz. Ey kullarım! İlkiniz ve sonunuz, insanınız ve cinniniz, içinizden en facir bir adamın kalbi üzere olsanız bile, bu Benim mülkümden hiçbir şey eksiltmez...” hadis.

تَنْبِيهٌ:

Uyarı:

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ، بَعْدَ قَوْلِهِ: وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا [٣ \ ٩٧] ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَنْ لَمْ يَحُجَّ كَافِرٌ، وَاللَّهُ غَنِيٌّ عَنْهُ.

Yüce Allah'ın: { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا } “Oraya yol bulabilen insanların Beyt'i haccetmesi Allah'ın onlar üzerindeki hakkıdır” [Âl-i İmrân 3/97] buyruğunun ardından gelen: { وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ } “Kim de inkâr ederse, şüphesiz Allah âlemlerden müstağnidir” kavli, hacca gitmeyen kimsenin kâfir olduğuna ve Allah'ın ona muhtaç olmadığına delalet etmektedir.

وَفِي الْمُرَادِ بِقَوْلِهِ: وَمَنْ كَفَرَ أَوْجُهٌ لِلْعُلَمَاءِ. الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: وَمَنْ كَفَرَ أَيْ: وَمَنْ جَحَدَ فَرِيضَةَ الْحَجِّ، فَقَدْ كَفَرَ وَاللَّهُ غَنِيٌّ عَنْهُ، وَبِهِ قَالَ: ابْنُ عَبَّاسٍ، وَمُجَاهِدٌ، وَغَيْرُ وَاحِدٍ قَالَهُ ابْنُ كَثِيرٍ. وَيَدُلُّ لِهَذَا الْوَجْهِ مَا رُوِيَ عَنْ عِكْرِمَةَ وَمُجَاهِدٍ مِنْ أَنَّهُمَا قَالَا لَمَّا نَزَلَتْ: وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ [٣ \ ٨٥] ، قَالَتِ الْيَهُودُ: فَنَحْنُ مُسْلِمُونَ.

{ وَمَنْ كَفَرَ } “Kim inkâr ederse” buyruğundan ne kastedildiği konusunda âlimlerin birkaç yaklaşımı vardır: Birincisi: { وَمَنْ كَفَرَ } kavlinden maksadın "Kim haccın farziyetini inkâr ederse kâfir olmuştur, Allah ise ona muhtaç değildir" şeklinde olduğudur. İbn Abbâs, Mücâhid ve daha birçok âlim bu görüşü belirtmiştir; bunu İbn Kesîr söylemiştir. İkrime ve Mücâhid'den rivayet edilen şu haber de bu yaklaşıma delalet eder; onlar şöyle demiştir: { وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ } “Kim İslâm'dan başka bir din ararsa, bu ondan asla kabul edilmeyecektir...” [Âl-i İmrân 3/85] ayeti indiğinde Yahudiler: "Biz de müslümanız" dediler.

فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «إِنَّ اللَّهَ فَرَضَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ حَجَّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا، فَقَالُوا: لَمْ يُكْتَبْ عَلَيْنَا، وَأَبَوْا أَنْ يَحُجُّوا» . قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ [٣ \ ٩٧] .

Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Allah müslümanlara, yoluna güç yetirebilenlerin Beyt'i haccetmesini farz kıldı” buyurdu. Onlar: "Bu bize yazılmadı (farz kılınmadı)" dediler ve haccetmekten kaçındılar. Yüce Allah da şöyle buyurdu: { وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ } “Kim de inkâr ederse, şüphesiz Allah âlemlerden müstağnidir” [Âl-i İmrân 3/97].

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: وَمَنْ كَفَرَ [٣ \ ٩٧] ، أَيْ: وَمَنْ لَمْ يَحُجَّ عَلَى سَبِيلِ التَّغْلِيظِ الْبَالِغِ فِي الزَّجْرِ عَنْ تَرْكِ الْحَجِّ مَعَ الِاسْتِطَاعَةِ كَقَوْلِهِ لِلْمِقْدَادِ الثَّابِتِ فِي «الصَّحِيحَيْنِ» حِينَ سَأَلَهُ عَنْ قَتْلِ مَنْ أَسْلَمَ مِنَ الْكُفَّارِ بَعْدَ أَنْ قَطَعَ يَدَهُ فِي الْحَرْبِ: «لَا تَقْتُلْهُ، فَإِنْ قَتَلْتَهُ فَإِنَّهُ بِمَنْزِلَتِكَ قَبْلَ أَنْ تَقْتُلَهُ، وَإِنَّكَ بِمَنْزِلَتِهِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ الْكَلِمَةَ الَّتِي قَالَ» .

İkinci yaklaşım: { وَمَنْ كَفَرَ } “Kim inkâr ederse” [Âl-i İmrân 3/97] kavlinden maksadın; güç yetirdiği halde haccı terk etmekten son derece şiddetli bir şekilde sakındırma ve azarlama amacıyla "ve kim hacca gitmezse" demek olduğudur. Nitekim Sahiheyn'de sabit olduğu üzere Mikdâd, savaşta elini kestikten sonra müslüman olan bir kâfiri öldürmeyi sorduğunda ona şöyle buyurmuştur: “Onu öldürme. Şayet onu öldürürsen o, sen onu öldürmeden önceki senin konumunda olur; sen ise o söylediği sözü söylemeden önceki onun konumunda olursun”.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى ظَاهِرِهَا وَأَنَّ مَنْ لَمْ يَحُجَّ مَعَ الِاسْتِطَاعَةِ فَقَدْ كَفَرَ.

Üçüncü yaklaşım: Ayeti zahirine hamletmektir; yani güç yetirdiği halde hacca gitmeyen kimsenin kâfir olduğudur.

وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «مَنْ مَلَكَ زَادًا وَرَاحِلَةً، وَلَمْ يَحُجَّ بَيْتَ اللَّهِ فَلَا يَضُرُّهُ، مَاتَ يَهُودِيًّا، أَوْ نَصْرَانِيًّا ; وَذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ قَالَ: وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ» [٣ \ ٩٧] .

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Kim azığa ve biniti olup da Allah'ın Beyt'ini haccetmezse, ister Yahudi ister Hristiyan olarak ölsün fark etmez. Zira Allah şöyle buyurmuştur: { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ } “Oraya yol bulabilen insanların Beyt'i haccetmesi Allah'ın onlar üzerindeki hakkıdır. Kim de inkâr ederse şüphesiz Allah âlemlerden müstağnidir” [Âl-i İmrân 3/97]”.

رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ التِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ ابْنُ كَثِيرٍ وَهُوَ حَدِيثٌ ضَعِيفٌ ضَعَّفَهُ غَيْرُ وَاحِدٍ بِأَنَّ فِي إِسْنَادِهِ هِلَالَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ مَوْلَى رَبِيعَةَ بْنِ عَمْرِو بْنِ مُسْلِمٍ الْبَاهِلِيِّ، وَهِلَالٌ هَذَا. قَالَ التِّرْمِذِيُّ: مَجْهُولٌ، وَقَالَ الْبُخَارِيُّ: مُنْكَرُ الْحَدِيثِ، وَفِي إِسْنَادِهِ أَيْضًا الْحَارِثُ الَّذِي رَوَاهُ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ قَالَ التِّرْمِذِيُّ: إِنَّهُ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ. وَقَالَ ابْنُ عَدِيٍّ: هَذَا الْحَدِيثُ لَيْسَ بِمَحْفُوظٍ. انْتَهَى بِالْمَعْنَى مِنِ ابْنِ كَثِيرٍ.

Bu hadisi İbn Kesîr'in kendilerinden aktardığı üzere Tirmizî, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye rivayet etmiştir. Bu zayıf bir hadistir; birçok âlim, senedinde Rebîa b. Amr b. Müslim el-Bâhilî'nin azatlısı Hilâl b. Abdillâh'ın bulunması sebebiyle hadisi zayıf saymıştır. Bu Hilâl hakkında Tirmizî: "Meçhuldür", Buhârî ise: "Münkerü'l-hadistir" demiştir. Senedinde ayrıca bunu Ali radıyallâhu anh'den rivayet eden Hâris de vardır ki Tirmizî onun hakkında: "Hadiste zayıf kabul edilir" demiştir. İbn Adiy de: "Bu hadis mahfuz değildir" demiştir. İbn Kesîr'den mânen nakil bitti.

وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ: فِي «الْكَافِي الشَّافِ فِي تَخْرِيجِ أَحَادِيثِ الْكَشَّافِ» : فِي هَذَا الْحَدِيثِ أَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ مِنْ رِوَايَةِ هِلَالِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْبَاهِلِيِّ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ عَنِ الْحَارِثِ، عَنْ عَلِيٍّ رَفَعَهُ: «مَنْ مَلَكَ زَادًا وَرَاحِلَةً تُبَلِّغُهُ إِلَى بَيْتِ اللَّهِ، وَلَمْ يَحُجَّ فَلَا عَلَيْهِ أَنْ يَمُوتَ يَهُودِيًّا أَوْ نَصْرَانِيًّا» .

İbn Hacer, el-Kâfi'ş-Şâf fî Tahrîci Ehâdîsi'l-Keşşâf adlı eserinde bu hadis hakkında şöyle demiştir: Tirmizî bunu Hilâl b. Abdillâh el-Bâhilî rivayetinden çıkardı: Bize Ebû İshâk, Hâris'ten, o da Ali'den merfû olarak nakletti: “Kimi Allah'ın Beyt'ine ulaştıracak azığı ve biniti olur da hacca gitmezse, Yahudi veya Hristiyan olarak ölmesinde bir fark yoktur”.

وَقَالَ: غَرِيبٌ وَفِي إِسْنَادِهِ مَقَالٌ، وَهِلَالُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ مَجْهُولٌ، وَالْحَارِثُ يُضَعَّفُ، وَأَخْرَجَهُ الْبَزَّارُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ، وَقَالَ: لَا نَعْلَمُهُ عَنْ عَلِيٍّ إِلَّا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ، وَأَخْرَجَهُ ابْنُ عَدِيٍّ، وَالْعَقِيلِيُّ فِي تَرْجَمَةِ هِلَالٍ، وَنَقْلًا عَنِ الْبُخَارِيِّ أَنَّهُ مُنْكَرُ الْحَدِيثِ.

Ve şöyle dedi: Garibtir, senedinde tenkit vardır; Hilâl b. Abdillâh meçhuldür, Hâris de zayıf sayılır. Bezzâr da bu yoldan rivayet etmiş ve: "Bunu Ali'den sadece bu vecihle bilmekteyiz" demiştir. İbn Adiy ile Ukaylî de bunu Hilâl'in biyografisinde zikretmiş ve Buhârî'den onun "münkerü'l-hadis" olduğunu nakletmişlerdir.

وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ فِي «الشُّعَبِ» : تَفَرَّدَ بِهِ هِلَالٌ وَلَهُ شَاهِدٌ مِنْ حَدِيثِ أَبِي أُمَامَةَ، أَخْرَجَهُ الدَّارِمِيُّ بِلَفْظِ: «مَنْ لَمْ يَمْنَعْهُ عَنِ الْحَجِّ حَاجَةٌ ظَاهِرَةٌ، أَوْ سُلْطَانٌ جَائِرٌ، أَوْ مَرَضٌ حَابِسٌ، فَمَاتَ فَلْيَمُتْ إِنْ شَاءَ يَهُودِيًّا، أَوْ إِنْ شَاءَ نَصْرَانِيًّا» ، أَخْرَجَهُ مِنْ رِوَايَةِ شَرِيكٍ عَنْ لَيْثِ بْنِ أَبِي سُلَيْمٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَابِطٍ عَنْهُ، وَمِنْ هَذَا الْوَجْهِ أَخْرَجَهُ

Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da şöyle demiştir: Bunu rivayette Hilâl tek kalmıştır; fakat bunun Ebû Ümâme hadisinden bir şahidi vardır. Dârimî bunu şu lafızla tahric etmiştir: “Kim açık bir ihtiyaç, zalim bir yönetici veya alıkoyan bir hastalık kendisini hacdan engellemediği halde hacca gitmeden ölürse, dilerse Yahudi olarak dilerse Hristiyan olarak ölsün”. Bunu Şerîk'in Leys b. Ebî Süleym'den, onun Abdurrahman b. Sâbit'ten, onun da Ebû Ümâme'den rivayetiyle çıkarmıştır. Bu vecihle

الْبَيْهَقِيُّ فِي «الشُّعَبِ» ، وَأَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ أَبِي الْأَحْوَصِ، عَنْ لَيْثٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ مُرْسَلًا لَمْ يَذْكُرْ أَبَا أُمَامَةَ وَأَوْرَدَهُ ابْنُ الْجَوْزِيِّ فِي «الْمَوْضُوعَاتِ» مِنْ طَرِيقِ ابْنِ عَدِيٍّ، وَابْنُ عَدِيٍّ وَأَوْرَدَهُ فِي «الْكَامِلِ» فِي تَرْجَمَةِ أَبِي الْمَهْزُومِ يَزِيدَ بْنِ سُفْيَانَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ، وَنَقَلَ عَنِ الْقَلَّاسِ أَنَّهُ كَذَّبَ أَبَا الْمَهْزُومِ، وَهَذَا مِنْ غَلَطِ ابْنِ الْجَوْزِيِّ فِي تَصَرُّفِهِ ; لِأَنَّ الطَّرِيقَ إِلَى أَبِي أُمَامَةَ لَيْسَ فِيهَا مَنِ اتُّهِمَ بِالْكَذِبِ.

Beyhakî de Şuab'da tahric etmiştir. İbn Ebî Şeybe ise Ebü'l-Ahvas'tan, o Leys'ten, o da Abdurrahman'dan mürsel olarak tahric etmiş, Ebû Ümâme'yi zikretmemiştir. İbnü'l-Cevzî bunu el-Mevdûât'ta İbn Adiy tarikiyle zikretmiş; İbn Adiy de el-Kâmil'de Ebü'l-Mehzûm Yezîd b. Süfyân'ın biyografisinde Ebû Hureyre'den benzer şekilde merfû olarak nakletmiş ve Kallas'tan onun Ebü'l-Mehzûm'u yalancılıkla itham ettiğini aktarmıştır. İbnü'l-Cevzî'nin bu tasarrufu onun hatalarındandır; zira Ebû Ümâme'ye ulaşan tarik içerisinde yalancılıkla itham edilmiş kimse yoktur.

وَقَدْ صَحَّ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: مَنْ أَطَاقَ الْحَجَّ فَلَمْ يَحُجَّ فَسَوَاءٌ مَاتَ يَهُودِيًّا أَوْ نَصْرَانِيًّا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'den sahih olarak şöyle dediği nakledilmiştir: "Hacca güç yetirip de haccetmeyen kimsenin Yahudi veya Hristiyan olarak ölmesi farksızdır." Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ الْآيَةَ أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّهَا مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ: فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ [٦٤ \ ١٦] .

Yüce Allah'ın şu kavli: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ } “Ey iman edenler! Allah'tan, O'na yaraşır şekilde hakkıyla korkun...”. Âlimlerin çoğu bu ayetin: { فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ } “O halde gücünüz yettiğince Allah'tan korkun...” [Teğâbun 64/16] ayetiyle neshedildiği görüşündedir.

وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هِيَ مُبَيِّنَةٌ لِلْمُرَادِ مِنْهَا فَقَوْلُهُ: حَقَّ تُقَاتِهِ، أَيْ: بِقَدْرِ الطَّاقَةِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Bazıları ise onun, kastedilen manayı açıklayıcı olduğunu söylemişlerdir; dolayısıyla: { حَقَّ تُقَاتِهِ } "hakkıyla korkun" ifadesi güç yettiği ölçüde demektir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا، لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا مَا بَلَغَتْهُ مُعَادَاتُهُمْ مِنَ الشِّدَّةِ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ مُعَادَاتَهُمْ بَلَغَتْ مِنَ الشِّدَّةِ أَمْرًا عَظِيمًا حَتَّى لَوْ أَنْفَقَ مَا فِي الْأَرْضِ كُلِّهِ ; لِإِزَالَتِهَا وَلِلتَّأْلِيفِ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَمْ يُفِدْ ذَلِكَ شَيْئًا وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ [٨ \ ٦٢ \ ٦٣] .

Yüce Allah'ın şu kavli: { وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا } “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın: Hani siz birbirinize düşman idiniz de O kalplerinizi birleştirdi, böylece O'nun nimeti sayesinde kardeşler oldunuz...”. Düşmanlıklarının ne derece şiddetli olduğunu burada açıklamamış; fakat başka bir yerde düşmanlıklarının o kadar büyük bir şiddete ulaştığını, öyle ki bunu ortadan kaldırmak ve kalplerini birleştirmek için yeryüzündeki her şey harcansa dahi hiçbir fayda vermeyeceğini şu buyruğunda açıklamıştır: { وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Eğer seni aldatmak isterlerse, şüphesiz Allah sana yeter. Seni yardımıyla ve müminlerle destekleyen, onların kalplerini kaynaştıran O'dur. Şayet yeryüzünde olanların tamamını harcasaydın, yine de onların kalplerini kaynaştıramazdın; fakat Allah onların arasını kaynaştırdı. Şüphesiz O Azîz'dir, Hakîm'dir” [Enfâl 8/62-63].

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ بَيِّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ مِنْ أَسْبَابِ اسْوِدَادِ الْوُجُوهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الْكُفْرُ بَعْدَ الْإِيمَانِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ الْآيَةَ [٣ \ ١٠٦] .

Yüce Allah'ın şu kavli: { وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ } “...ve bazı yüzler kararacaktır...”. Bu kerim ayette, kıyamet gününde yüzlerin kararmasının sebeplerinden birinin imandan sonra inkâr etmek olduğunu şu buyruğunda açıklamıştır: { فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ } “Yüzleri kararanlara: 'İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz?...' [denilir]” [Âl-i İmrân 3/106].

وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ مِنْ أَسْبَابِ ذَلِكَ الْكَذِبَ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ [٣٩ \ ٦٠] . وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ مِنْ أَسْبَابِ ذَلِكَ اكْتِسَابَ السَّيِّئَاتِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئَاتِ جَزَاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِهَا وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ مَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ كَأَنَّمَا أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعًا مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِمًا [١٠ \ ٢٧] ، وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ مِنْ أَسْبَابِ ذَلِكَ الْكُفْرَ وَالْفُجُورَ وَهُوَ

Başka bir yerde ise bunun sebeplerinden birinin Allah Teâlâ'ya yalan isnat etmek olduğunu açıklamıştır ki bu Yüce Allah'ın şu kavlidir: { وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ } “Kıyamet gününde Allah'a karşı yalan uyduranların yüzlerini kapkara görürsün...” [Zümer 39/60]. Başka bir yerde ise bunun sebeplerinden birinin kötülükler kazanmak olduğunu açıklamıştır ki bu da O'nun şu buyruğudur: { وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئَاتِ جَزَاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِهَا وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ مَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ كَأَنَّمَا أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعًا مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِمًا } “Kötülükleri kazananlara gelince, bir kötülüğün cezası misliyledir; onları bir zillet kaplar. Onları Allah'tan kurtaracak kimse de yoktur; sanki yüzleri karanlık geceden parçalarla kaplanmıştır...” [Yûnus 10/27]. Başka bir yerde ise bunun sebeplerinden birinin inkâr ve günahkârlık olduğunu açıklamıştır ki bu da

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْهَا غَبَرَةٌ تَرْهَقُهَا قَتَرَةٌ أُولَئِكَ هُمُ الْكَفَرَةُ الْفَجَرَةُ [٨٠ \ ٤٠ \ ٤٢] .

Yüce Allah'ın şu kavlidir: { وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْهَا غَبَرَةٌ تَرْهَقُهَا قَتَرَةٌ أُولَئِكَ هُمُ الْكَفَرَةُ الْفَجَرَةُ } “O gün birtakım yüzlerin üzerinde de toz toprak vardır; onları bir karanlık kaplar. İşte onlar kâfirlerin, günahkârların ta kendileridir” [Abese 80/40-42].

وَهَذِهِ الْأَسْبَابُ فِي الْحَقِيقَةِ شَيْءٌ وَاحِدٌ عَبَّرَ عَنْهُ بِعِبَارَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ، وَهُوَ الْكُفْرُ بِاللَّهِ تَعَالَى، وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ شِدَّةَ تَشْوِيهِ وُجُوهِهِمْ بِزُرْقَةِ الْعُيُونِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقًا [٢٠ \ ١٠٢] ، وَأَقْبَحُ صُورَةً أَنْ تَكُونَ الْوُجُوهُ سُودًا وَالْعُيُونُ زُرْقًا، أَلَا تَرَى الشَّاعِرَ لَمَّا أَرَادَ أَنْ يُصَوِّرَ عِلَلَ الْبَخِيلِ فِي أَقْبَحِ صُورَةٍ، وَأَشْوَهِهَا اقْتَرَحَ لَهَا زُرْقَةَ الْعُيُونِ، وَاسْوِدَادَ الْوُجُوهِ فِي قَوْلِهِ:

Bu sebepler gerçekte tek bir şey olup farklı lafızlarla ifade edilmiştir; o da Allah Teâlâ'yı inkâr etmektir. Başka bir yerde ise gözlerin gövermesiyle (mavileşmesiyle) yüzlerinin aşırı derecede çirkinleştiğini açıklamıştır ki bu O'nun şu buyruğudur: { وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقًا } “...ve o gün suçluları gözleri gövermiş (kör ve perişan) halde toplayacağız” [Tâhâ 20/102]. En çirkin suret ise yüzlerin siyah, gözlerin mavi olmasıdır. Görmez misin ki şair, cimrinin mazeretlerini en çirkin ve en biçimsiz surette tasvir etmek istediğinde şu sözünde onlar için gözlerin maviliğini ve yüzlerin siyahlığını uygun görmüştür:

وَلِلْبَخِيلِ عَلَى أَمْوَالِهِ عِلَلٌ زُرْقُ الْعُيُونِ عَلَيْهَا أَوْجُهٌ سُودُ

Cimrinin malları için öne sürdüğü mazeretler vardır ki / Gözleri mavidir, üzerlerinde de kara yüzler bulunur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ، ذَكَرَ هُنَا مِنْ صِفَاتِ هَذِهِ الطَّائِفَةِ الْمُؤْمِنَةِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أَنَّهَا قَائِمَةٌ، أَيْ: مُسْتَقِيمَةٌ عَلَى الْحَقِّ وَأَنَّهَا تَتْلُو آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ، وَتُصَلِي، وَتُؤْمِنُ بِاللَّهِ، وَتَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَى عَنِ الْمُنْكَرِ.

Yüce Allah'ın şu kavli: { مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ } “Ehl-i Kitap'tan dosdoğru bir topluluk da vardır; gece saatlerinde secdeye kapanarak Allah'ın ayetlerini okurlar”. Ehl-i Kitap'tan olan bu mümin grubun nitelikleri arasında onların "kâime" (dosdoğru) olduklarını, yani hak üzere istikamet bulduklarını, gece saatlerinde Allah'ın ayetlerini okuduklarını, namaz kıldıklarını, Allah'a iman ettiklerini, iyiliği emredip kötülükten nehyettiklerini burada zikretmiştir.

وَذَكَرَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّهَا تَتْلُو الْكِتَابَ حَقَّ تِلَاوَتِهِ وَتُؤْمِنُ بِاللَّهِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ [٢ \ ١٢١] .

Başka bir yerde ise onların Kitab'ı hakkıyla okuduklarını ve Allah'a iman ettiklerini zikretmiştir ki bu O'nun şu buyruğudur: { الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ } “Kendilerine Kitap verdiklerimiz, onu hakkıyla okurlar; işte onlar ona iman ederler...” [Bakara 2/121].

وَذَكَرَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّهُمْ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ، وَأَنَّهُمْ خَاشِعُونَ لِلَّهِ لَا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خَاشِعِينَ لِلَّهِ لَا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا [٣ \ ١٩٩] . وَذَكَرَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّهُمْ يَفْرَحُونَ بِإِنْزَالِ الْقُرْآنِ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَفْرَحُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ [١٣ \ ٣٦] . وَذَكَرَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّ إِنْزَالَ الْقُرْآنِ مِنَ اللَّهِ حَقٌّ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ الْآيَةَ [٦ \ ١١٤] ، وَذَكَرَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّهُمْ إِذَا تُلِيَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنُ خَرُّوا لِأَذْقَانِهِمْ سُجَّدًا، وَسَبَّحُوا رَبَّهُمْ، وَبَكَوْا، وَهُوَ قَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّدًا وَيَقُولُونَ سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنْ كَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولًا وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعًا [١٧ \ ١٠٧ \ ١٠٩] .

Başka bir yerde onların Allah'a, bize indirilene ve kendilerine indirilene iman ettiklerini, Allah'a karşı saygı dolu olduklarını ve O'nun ayetlerini az bir paraya satmadıklarını zikretmiştir ki bu O'nun şu buyruğudur: { وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خَاشِعِينَ لِلَّهِ لَا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا } “Şüphesiz Ehl-i Kitap'tan öyleleri vardır ki, Allah'a, size indirilene ve kendilerine indirilene Allah'a derin saygı duyarak iman ederler; Allah'ın ayetlerini az bir paha karşılığında satmazlar...” [Âl-i İmrân 3/199]. Başka bir yerde onların Kur'an'ın indirilişine sevindiklerini zikretmiştir ki bu Yüce Allah'ın şu kavlidir: { وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَفْرَحُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ } “Kendilerine Kitap verdiklerimiz, sana indirilenle sevinirler...” [Ra'd 13/36]. Başka bir yerde onların Kur'an'ın Allah'tan indirilişinin hak olduğunu bildiklerini zikretmiştir ki bu O'nun şu buyruğudur: { وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ } “...Kendilerine Kitap verdiklerimiz, onun Rabbinden hak olarak indirildiğini bilirler...” [En'âm 6/114]. Başka bir yerde ise kendilerine Kur'an okunduğunda çeneleri üstü secdeye kapandıklarını, Rablerini tesbih edip ağladıklarını zikretmiştir ki bu O'nun şu kavlidir: { إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّدًا وَيَقُولُونَ سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنْ كَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولًا وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعًا } “Şüphesiz bundan önce kendilerine ilim verilenlere [Kur'an] okunduğu zaman, çeneleri üstü secdeye kapanırlar ve: 'Rabbimizi tenzih ederiz; şüphesiz Rabbimizin vaadi mutlaka gerçekleşecektir' derler. Ağlayarak çeneleri üstü kapanırlar ve bu onların huşûunu artırır” [İsrâ 17/107-109].

وَقَالَ فِي بُكَائِهِمْ عِنْدَ سَمَاعِهِ أَيْضًا: وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ [٥ \ ٨٣] ،

Onu dinlediklerindeki ağlayışları hakkında şöyle de buyurmuştur: { وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ } “Resûl'e indirileni duydukları zaman, haktan tanıdıkları şeyler sebebiyle gözlerinin yaşla dolup taştığını görürsün...” [Mâide 5/83],

وَذَكَرَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ هَذِهِ الطَّائِفَةَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، تُؤْتَى أَجْرُهَا مَرَّتَيْنِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ وَإِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ قَالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا [٢٨ \ ٥١ \ ٥٤] .

Başka bir yerde Ehl-i Kitap'tan olan bu gruba mükâfatlarının iki defa verileceğini zikretmiştir ki bu O'nun şu buyruğudur: { وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ وَإِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ قَالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا } “Andolsun ki düşünüp öğüt alsınlar diye sözü onlara peş peşe ulaştırdık. Ondan önce kendilerine Kitap verdiklerimiz de ona iman ederler. Kendilerine okunduğu zaman: 'Ona iman ettik; şüphesiz o Rabbimizden gelen haktır, esasen biz ondan önce de müslümandık' derler. İşte onlara, sabretmelerinden ötürü mükâfatları iki defa verilecektir...” [Kasas 28/51-54].

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ الْآيَةَ، يَعْنِي: وَتُؤْمِنُونَ بِالْكُتُبِ كُلِّهَا كَمَا يَدُلُّ لَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقُلْ آمَنْتُ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ كِتَابٍ [٤٢ \ ١٥] ، وَقَوْلُهُ: كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ الْآيَةَ [٢ \ ٢٨٥] .

Yüce Allah'ın: { وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ } “...ve Kitab'ın tamamına inanırsınız...” buyruğu; kitapların tamamına inanırsınız, demektir. Nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğu buna delalet etmektedir: { وَقُلْ آمَنْتُ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ كِتَابٍ } “...ve de ki: 'Ben Allah'ın indirdiği her kitaba inandım...'” [Şûrâ 42/15] ve şu buyruğu: { كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ } “...Hepsi Allah'a, meleklerine, kitaplarına... iman etti...” [Bakara 2/285].

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ يَعْنِي: عَرْضُهَا كَعَرْضِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ كَمَا بَيَّنَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْحَدِيدِ: سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا كَعَرْضِ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ [٥٧ \ ٢١] ، وَآيَةُ «آلِ عِمْرَانَ» هَذِهِ تُبَيِّنُ أَنَّ الْمُرَادَ بِالسَّمَاءِ فِي آيَةِ «الْحَدِيدِ» جِنْسُهَا الصَّادِقُ بِجَمِيعِ السَّمَاوَاتِ كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Yüce Allah'ın: { وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ } “...ve genişliği gökler ile yer [kadar] olan bir cennete [koşun]...” buyruğu; genişliği göklerin ve yerin genişliği gibi olan demektir. Nitekim Yüce Allah bunu Hadîd Suresi'nde şöyle açıklamıştır: { سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا كَعَرْضِ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ } “Rabbinizden bir bağışlanmaya ve genişliği göğün ve yerin genişliği gibi olan bir cennete kavuşmak için yarışın...” [Hadîd 57/21]. Bu Âl-i İmrân ayeti, Hadîd Suresi'ndeki ayette geçen "es-semâ" (gök) kelimesinden maksadın -açıkça görüldüğü üzere- bütün gökleri kapsayan cins ismi olduğunu açıklamaktadır. İlim Yüce Allah katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ، الْمُرَادُ بِالْقَرْحِ الَّذِي مَسَّ الْمُسْلِمِينَ هُوَ مَا أَصَابَهُمْ يَوْمَ أُحُدٍ مِنَ الْقَتْلِ وَالْجَرْحِ، كَمَا أَشَارَ لَهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ فِي مَوَاضِعَ مُتَعَدِّدَةٍ كَقَوْلِهِ: وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ [٣ \ ١٤٣] ، وَقَوْلُهُ: وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ الْآيَةَ [٣ \ ١٤٠] ، وَقَوْلُهُ: حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ [٣ \ ١٥٢] ، وَقَوْلُهُ: إِذْ تُصْعِدُونَ وَلَا تَلْوُونَ عَلَى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ [٣ \ ١٥٣] ، وَنَحْوَ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Yüce Allah'ın: { إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ } “Eğer size bir yara dokunduysa, o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştur...” buyruğunda, Müslümanlara dokunan "yara"dan maksat; Uhud günü öldürülme ve yaralanma suretiyle başlarına gelenlerdir. Nitekim Yüce Allah bu mübarek surede birçok yerde buna işaret etmiştir; şu buyruklarında olduğu gibi: { وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ } “Andolsun ki siz, onunla karşılaşmadan önce ölümü arzuluyordunuz; işte onu gözlerinizle baka baka gördünüz” [Âl-i İmrân 3/143], { وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ } “...ve sizden şehitler edinsin...” [Âl-i İmrân 3/140], { حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ } “...Nihayet gevşeklik gösterdiniz, verilen emir hakkında çekiştiniz ve sevdiğiniz şeyi size gösterdikten sonra isyan ettiniz. İçinizden kimi dünyayı istiyordu, kimi de ahireti istiyordu. Sonra sizi denemek için onlardan yüzünüzü çevirdi...” [Âl-i İmrân 3/152], { إِذْ تُصْعِدُونَ وَلَا تَلْوُونَ عَلَى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ } “O vakit siz hiç kimseye dönüp bakmaksızın [dağa] tırmanıyordunuz; Resûl ise arkanızdan sizi çağırıyordu...” [Âl-i İmrân 3/153] ve benzeri ayetler.

وَأَمَّا الْمُرَادُ بِالْقَرْحِ الَّذِي مَسَّ الْقَوْمَ الْمُشْرِكِينَ فَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ هُوَ مَا أَصَابَهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ مِنَ الْقَتْلِ وَالْأَسْرِ، وَعَلَيْهِ فَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلَائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْنَاقِ وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنَانٍ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَمَنْ يُشَاقِقِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ [٨ \ ١٢ \ ١٣] .

Müşrik kavme dokunan "yara"dan maksadın ise Bedir günü öldürülme ve esir edilme şeklinde başlarına gelenler olması muhtemeldir. Buna göre, şu buyrukta buna işaret edilmektedir: { إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلَائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْنَاقِ وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنَانٍ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَمَنْ يُشَاقِقِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ } “Hani Rabbin meleklere vahyediyordu: 'Şüphesiz Ben sizinle beraberim; haydi iman edenlere sebat verin! Kâfirlerin kalplerine korku salacağım; artık vurun boyunlarının üstüne, vurun onların bütün parmaklarına!' Bu, onların Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelmelerinden ötürüdür. Kim Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelirse, şüphesiz Allah'ın cezası çok çetindir” [Enfâl 8/12-13].

وَيُحْتَمَلُ أَيْضًا أَنَّهُ هَزِيمَةُ الْمُشْرِكِينَ أَوَّلًا يَوْمَ أُحُدٍ، كَمَا سَيَأْتِي قَرِيبًا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، وَقَدْ أَشَارَ إِلَى الْقَرْحَيْنِ مَعًا بِقَوْلِهِ: أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا [٣ \ ١٦٥] ، فَالْمُرَادُ بِمُصِيبَةِ الْمُسْلِمِينَ الْقَرْحُ الَّذِي مَسَّهُمْ يَوْمَ أُحُدٍ، وَالْمُرَادُ بِمُصِيبَةِ الْكُفَّارِ بِمِثْلَيْهَا قَبْلَ الْقَرْحِ الَّذِي مَسَّهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ ; لِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ يَوْمَ أُحُدٍ قُتِلَ مِنْهُمْ سَبْعُونَ، وَالْكُفَّارُ يَوْمَ بَدْرٍ قُتِلَ مِنْهُمْ سَبْعُونَ، وَأُسِرَ سَبْعُونَ.

İnşâallâhu Teâlâ birazdan geleceği üzere, bunun başlangıçta Uhud günü müşriklerin hezimete uğraması olması da muhtemeldir. Yüce Allah şu buyruğu ile her iki yaraya birden işaret etmiştir: { أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا } “[Düşmanlarınızı] iki katına uğrattığınız bir musibet size isabet edince mi...” [Âl-i İmrân 3/165]. Müslümanların musibetinden maksat, Uhud günü kendilerine dokunan yaradır. Kâfirlerin bundan önceki iki misli musibetinden maksat ise Bedir günü kendilerine dokunan yaradır; zira Uhud günü Müslümanlardan yetmiş kişi öldürülmüş, Bedir günü ise kâfirlerden yetmiş kişi öldürülmüş ve yetmiş kişi de esir alınmıştır.

وَهَذَا قَوْلُ الْجُمْهُورِ وَذَكَرَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ أَنَّ الْمُصِيبَةَ الَّتِي أَصَابَتِ الْمُشْرِكِينَ هِيَ مَا أَصَابَهُمْ يَوْمَ أُحُدٍ مِنْ قَتْلٍ وَهَزِيمَةٍ، حَيْثُ قُتِلَ حَمَلَةُ اللِّوَاءِ مِنْ بَنِي عَبْدِ الدَّارِ، وَانْهَزَمَ الْمُشْرِكُونَ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ هَزِيمَةً مُنْكَرَةً، وَبَقِيَ لِوَاؤُهُمْ سَاقِطًا حَتَّى رَفَعَتْهُ عَمْرَةُ بِنْتُ عَلْقَمَةَ الْحَارِثِيَّةُ، وَفِي ذَلِكَ يَقُولُ حَسَّانُ: [الطَّوِيلِ]

Bu, cumhurun görüşüdür. Bazı âlimler ise müşriklerin başına gelen musibetin, Uhud günü Benî Abdiddâr'dan sancaktarların öldürülmesi ve müşriklerin ilk başta feci bir hezimete uğramaları şeklinde başlarına gelen öldürülme ve bozgun olduğunu zikretmişlerdir. Öyle ki sancakları yere düşmüş vaziyette kalmış, nihayet onu el-Hârisiyye kızı Amre kaldırmıştır. Hassân bu hususta [tavîl bahrinde] şöyle der:

فَلَوْلَا لِوَاءُ الْحَارِثِيَّةِ أَصْبَحُوا ... يُبَاعُونَ فِي الْأَسْوَاقِ بَيْعَ الْجَلَائِبِ

Hârisiyye'nin sancağı olmasaydı, pazarlarda esir köleler gibi satılır hale gelirlerdi.

وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ: فَالْقَرْحُ الَّذِي أَصَابَ الْقَوْمَ الْمُشْرِكِينَ يُشِيرُ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ الْآيَةَ [٣ \ ١٥٢] . وَمَعْنَى تَحُسُّونَهُمْ: تَقْتُلُونَهُمْ، وَتَسْتَأْصِلُونَهُمْ، وَأَصْلُهُ مِنَ الْحِسِّ الَّذِي هُوَ الْإِدْرَاكُ بِالْحَاسَّةِ، فَمَعْنَى حَسَّهُ أَذْهَبَ حِسَّهُ بِالْقَتْلِ، وَمِنْهُ قَوْلُ جَرِيرٍ:

Bu yaklaşıma göre; müşrik topluluğa isabet eden yaraya Yüce Allah'ın şu buyruğu işaret etmektedir: { وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ } “Andolsun ki Allah, O'nun izniyle onları kırıp geçirdiğinizde size olan vaadini yerine getirmişti...” [Âl-i İmrân 3/152]. Tahussûnehüm (تَحُسُّونَهُمْ) ifadesinin anlamı; onları öldürüyor, köklerini kazıyordunuz, demektir. Bunun aslı duyu ile algılama anlamına gelen hiss (حِسّ) kelimesindendir. Dolayısıyla "hassehû"nun anlamı; öldürmek suretiyle onun hissini (canlılığını) yok etti, demektir. Cerîr'in şu sözü de bundandır:

[الْوَافِرِ]

[Vâfir bahrinde]:

تَحُسُّهُمُ السُّيُوفُ كَمَا تَسَامَى ... حَرِيقُ النَّارِ فِي أَجَمِ الْحَصِيدِ

Kılıçlar onları, ekin tarlasında alevlenen bir ateşin yükselip yok ettiği gibi kırıp geçirir.

وَقَوْلُ الْآخَرِ: [الطَّوِيلِ]

Diğer bir şairin [tavîl bahrinde] söylediği şu söz de böyledir:

حَسَسْنَاهُمْ بِالسَّيْفِ حَسًّا فَأَصْبَحَتْ ... بَقِيَّتُهُمْ قَدْ شَرَدُوا وَتَبَدَّدُوا

Onları kılıçla öyle bir kırıp geçirdik ki, geride kalanları kaçışıp darmadağın oldu.

وَقَوْلُ رُؤْبَةَ: [الرَّجَزِ]

Ru'be'nin [recez bahrinde] söylediği şu söz de bu kabildendir:

إِذَا شَكَوْنَا سَنَةً حَسُوسًا ... تَأْكُلُ بَعْدَ الْأَخْضَرِ الْيَبِيسَا

Kırıp geçiren bir kıtlık yılından şikâyet ettiğimizde; o, yeşilden sonra kuruyu da yer bitirir.

يَعْنِي بِالسَّنَةِ الْحَسُوسِ: السَّنَةَ الْمُجْدِبَةَ الَّتِي تَأْكُلُ كُلَّ شَيْءٍ، وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ أَنَّ الْآيَةَ قَدْ يَكُونُ فِيهَا احْتِمَالَانِ، وَكُلٌّ مِنْهُمَا يَشْهَدُ لَهُ قُرْآنٌ، وَكِلَاهُمَا حَقٌّ فَنَذْكُرُهُمَا مَعًا، وَمَا يَشْهَدُ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا.

es-Senetü'l-hasûs (السَّنَة الْحَسُوس) ile her şeyi yiyip bitiren kurak yılı kastetmektedir. Bu kitabın mukaddimesinde, bir ayette iki ihtimal bulunabileceğini, her birine Kur'an'dan bir delil olduğunu ve her ikisinin de hak olduğunu; dolayısıyla her iki ihtimali ve her birinin delilini birlikte zikredeceğimizi belirtmiştik.

قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: وَقَرِينَةُ السِّيَاقِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقَرْحَ الَّذِي أَصَابَ الْمُشْرِكِينَ مَا وَقَعَ بِهِمْ يَوْمَ أُحُدٍ ; لِأَنَّ الْكَلَامَ فِي وَقْعَةِ أُحُدٍ وَلَكِنَّ التَّثْنِيَةَ فِي قَوْلِهِ: مِثْلَيْهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقَرْحَ الَّذِي أَصَابَ الْمُشْرِكِينَ مَا وَقَعَ بِهِمْ يَوْمَ بَدْرٍ ; لِأَنَّهُ لَمْ يَنْقُلْ أَحَدٌ أَنَّ الْكُفَّارَ يَوْمَ

Bazı âlimler şöyle demiştir: Bağlam karinesi, müşriklere isabet eden yaranın Uhud günü başlarına gelenler olduğuna delalet etmektedir; çünkü söz Uhud vakası hakkındadır. Ancak { مِثْلَيْهَا } “...iki misli...” kavlindeki tesniye (ikillik), müşriklere isabet eden yaranın Bedir günü başlarına gelenler olduğuna delalet eder; zira hiç kimse kâfirlerin Uhud günü

أُحُدٍ أُصِيبُوا بِمِثْلَيْ مَا أُصِيبَ بِهِ الْمُسْلِمُونَ، وَلَا حُجَّةَ فِي قَوْلِهِ: تَحُسُّونَهُمْ ; لِأَنَّ ذَلِكَ الْحِسَّ وَالِاسْتِئْصَالَ فِي خُصُوصِ الَّذِي قُتِلُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ، وَهُمْ أَقَلُّ مِمَّنْ قُتِلَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ يَوْمَ أُحُدٍ، كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ.

Müslümanların uğradığı kaybın iki misline uğratıldığını nakletmemiştir. { تَحُسُّونَهُمْ } “...onları kırıp geçiriyordunuz...” kavlinde ise [bu görüşe] bir delil yoktur; çünkü bu kırıp geçirme ve kök kazıma, müşriklerden bizzat öldürülenlere mahsustur ki malum olduğu üzere bunlar Uhud günü Müslümanlardan öldürülenlerden daha azdır.

فَإِنْ قِيلَ: مَا وَجْهُ الْجَمْعِ بَيْنَ الْإِفْرَادِ فِي قَوْلِهِ: قَرْحٌ مِثْلُهُ [٣ \ ١٤٠] ، وَبَيْنَ التَّثْنِيَةِ فِي قَوْلِهِ: قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا، فَالْجَوَابُ وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ أَنَّ الْمُرَادَ بِالتَّثْنِيَةِ قَتْلُ سَبْعِينَ وَأَسْرُ سَبْعِينَ يَوْمَ بَدْرٍ فِي مُقَابَلَةِ سَبْعِينَ يَوْمَ أُحُدٍ، كَمَا عَلَيْهِ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ.

Eğer: “{ قَرْحٌ مِثْلُهُ } ‘...benzeri bir yara...’ [Âl-i İmrân 3/140] kavlindeki müfred (tekil) ifade ile { قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا } ‘...[onları] iki katına uğratmıştınız...’ kavlindeki tesniye (ikil) ifadenin arasını uzlaştırmanın vechi nedir?” denilirse; cevap -doğrusunu Yüce Allah bilir- şudur: Âlimlerin cumhurunun benimsediği üzere, tesniyeden maksat Uhud günündeki yetmiş kişiye karşılık Bedir günü yetmiş kişinin öldürülmesi ve yetmiş kişinin esir edilmesidir.

وَالْمُرَادُ بِإِفْرَادِ الْمِثْلِ: تَشْبِيهُ الْقَرْحِ بِالْقَرْحِ فِي مُطْلَقِ النِّكَايَةِ وَالْأَلَمِ، وَالْقِرَاءَتَانِ السَبْعِيَّتَانِ فِي قَوْلِهِ: إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ [٣ \ ١٤٠] ، بِفَتْحِ الْقَافِ وَضَمِّهَا فِي الْحَرْفَيْنِ مَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ فَهُمَا لُغَتَانِ كَالضَّعْفِ وَالضُّعْفِ.

Misl (مِثْل) kelimesinin tekil kullanılmasından maksat ise yaranın yaraya, mutlak zarar verme ve acı duyma hususunda benzetilmesidir. { إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ } “Eğer size bir yara dokunduysa, o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştur...” [Âl-i İmrân 3/140] ayetindeki yedi muteber kıraatte geçen her iki kelimede kaf harfinin fetha (kary) ve damme (kury) ile okunması aynı manadadır; nitekim da'f ve du'f kelimelerinde olduğu gibi bunlar iki ayrı lügattir.

وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْقَرْحُ بِالْفَتْحِ الْجُرْحُ وَبِالضَّمِّ أَلَمُهُ اهـ. وَمِنْ إِطْلَاقِ الْعَرَبِ الْقَرْحِ عَلَى الْجُرْحِ قَوْلُ مُتَمِّمِ بْنِ نُوَيْرَةَ التَّمِيمِيِّ:

Ferrâ şöyle demiştir: Fetha ile el-Karh (الْقَرْح) yara, damme ile el-Kurh (الْقُرْح) ise onun acısı demektir. Arapların karh kelimesini yara anlamında kullanmalarına Mütemmim b. Nüveyre et-Temîmî'nin şu sözü örnektir:

[الطَّوِيلِ]

[Tavîl bahrinde]:

قَعِيدُكَ أَلَا تُسْمِعِينِي مَلَامَةً ... وَلَا تَنْكَئِي قَرْحَ الْفُؤَادِ فَيَيْجَعَا

Allah adına senden isterim ki bana kınama işittirme ve yüreğin yarasını deşip sızlatma!

قَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ، أَنْكَرَ اللَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى مَنْ ظَنَّ أَنَّهُ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ دُونَ أَنْ يُبْتَلَى بِشَدَائِدِ التَّكَالِيفِ الَّتِي يَحْصُلُ بِهَا الْفَرْقُ بَيْنَ الصَّابِرِ الْمُخْلِصِ فِي دِينِهِ، وَبَيْنَ غَيْرِهِ وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي آيَاتٍ مُتَعَدِّدَةٍ كَقَوْلِهِ: أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ [٢ \ ٢١٤] ، وَقَوْلُهُ: أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَلَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَا رَسُولِهِ وَلَا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ [٩ \ ١٦] ، وَقَوْلُهُ: الم أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْكَاذِبِينَ [٢٩] .

Yüce Allah'ın: { أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ } “Yoksa Allah içinizden cihad edenleri bilip ortaya çıkarmadan ve sabredenleri bilip ortaya çıkarmadan cennete gireceğinizi mi sandınız?” buyruğunda Allah, dininde samimi olan sabırlı kimse ile başkalarının birbirinden ayırt edilmesini sağlayan ağır yükümlülüklerle imtihan edilmeksizin cennete gireceğini zanneden kimseyi kınamıştır. Bu manayı birçok ayette açıklamıştır; şu buyruklarında olduğu gibi: { أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ } “Yoksa siz, sizden önce gelip geçenlerin hali başınıza gelmeden cennete gireceğinizi mi sandınız? Onlara öyle yoksulluk ve darlık dokundu ve öyle sarsıldılar ki, nihayet Resûl ve onunla beraber iman edenler: 'Allah'ın yardımı ne zaman?' diyecek duruma geldiler. İyi bilin ki Allah'ın yardımı pek yakındır” [Bakara 2/214], { أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَلَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَا رَسُولِهِ وَلَا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ } “Yoksa siz, Allah içinizden cihad edenleri ve Allah'tan, Resûlü'nden ve müminlerden başkasını sırdaş edinmeyenleri bilip ortaya çıkarmadan [kendi halinize] bırakılacağınızı mı sandınız? Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” [Tevbe 9/16], { الم أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْكَاذِبِينَ } “Elif. Lâm. Mîm. İnsanlar, 'İman ettik' demekle imtihana çekilmeden bırakılacaklarını mı sandılar? Andolsun ki Biz, onlardan öncekileri de imtihan ettik. Elbette Allah, doğru olanları da bilir, yalancıları da elbette bilir” [Ankebût 29/1-3].

وَفِي هَذِهِ الْآيَاتِ سِرٌّ لَطِيفٌ وَعِبْرَةٌ وَحِكْمَةٌ، وَذَلِكَ أَنَّ أَبَانَا آدَمَ كَانَ فِي الْجَنَّةِ يَأْكُلُ مِنْهَا رَغَدًا حَيْثُ شَاءَ فِي أَتَمِّ نِعْمَةٍ وَأَكْمَلِ سُرُورٍ، وَأَرْغَدِ عَيْشٍ. كَمَا قَالَ لَهُ رَبُّهُ: إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيهَا وَلَا تَعْرَى وَأَنَّكَ لَا تَظْمَأُ فِيهَا وَلَا تَضْحَى [٢٠ \ ١١٨ \ ١١٩] ، وَلَوْ

Bu ayetlerde latif bir sır, ibret ve hikmet vardır: Şöyle ki babamız Âdem cennetteydi; dilediği yerden bol bol yiyor, eksiksiz bir nimet, tam bir sevinç ve en huzurlu bir hayat içinde bulunuyordu. Nitekim Rabbi ona şöyle buyurmuştu: { إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيهَا وَلَا تَعْرَى وَأَنَّكَ لَا تَظْمَأُ فِيهَا وَلَا تَضْحَى } “Şüphesiz senin orada acıkmaman ve çıplak kalmaman [garanti edilmiştir]. Ve sen orada susamazsın, sıcaktan da bunalmazsın” [Tâhâ 20/118-119]. Şayet

تَنَاسَلْنَا فِيهَا لَكُنَّا فِي أَرْغَدِ عَيْشٍ وَأَتَمِّ نِعْمَةٍ، وَلَكِنَّ إِبْلِيسَ عَلَيْهِ لَعَائِنُ اللَّهِ احْتَالَ بِمَكْرِهِ وَخِدَاعِهِ عَلَى أَبَوَيْنَا حَتَّى أَخْرَجَهُمَا مِنَ الْجَنَّةِ، إِلَى دَارِ الشَّقَاءِ وَالتَّعَبِ.

orada üremiş olsaydık, en müreffeh bir hayat ve en kusursuz bir nimet içinde olurduk. Fakat Allah'ın lanetleri üzerine olasıca İblis, hilesi ve aldatmasıyla anne babamıza tuzak kurdu ve nihayet onları cennetten çıkarıp meşakkat ve sıkıntı yurduna düşürdü.

وَحِينَئِذٍ حَكَمَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ جَنَّتَهُ لَا يَدْخُلُهَا أَحَدٌ إِلَّا بَعْدَ الِابْتِلَاءِ بِالشَّدَائِدِ وَصُعُوبَةِ التَّكَالِيفِ. فَعَلَى الْعَاقِلِ مِنَّا مَعَاشِرَ بَنِي آدَمَ أَنْ يَتَصَوَّرَ الْوَاقِعَ وَيَعْلَمَ أَنَّنَا فِي الْحَقِيقَةِ سَبْيٌ سَبَاهُ إِبْلِيسُ بِمَكْرِهِ وَخِدَاعِهِ مِنْ وَطَنِهِ الْكَرِيمِ إِلَى دَارِ الشَّقَاءِ وَالْبَلَاءِ، فَيُجَاهِدُ عَدُوَّهُ إِبْلِيسَ وَنَفْسَهُ الْأَمَّارَةَ بِالسُّوءِ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى الْوَطَنِ الْأَوَّلِ الْكَرِيمِ، كَمَا قَالَ ابْنُ الْقَيِّمِ: [الطَّوِيلِ]

Bunun üzerine Yüce Allah, meşakkatler ve ağır yükümlülüklerle imtihan edilmeden hiç kimsenin cennetine giremeyeceğine hükmetti. Âdemoğulları topluluğu olan bizlerden akıl sahibi kişiye düşen; gerçeği kavramak ve hakikatte İblis'in hilesi ve aldatmasıyla aziz vatanından meşakkat ve imtihan yurduna sürgün ettiği bir esir olduğunu bilmektir. Böylece düşmanı İblis'e ve kötülüğü emreden nefsine karşı cihad etmeli, ta ki ilk aziz vatana geri dönebilsin. İbnü'l-Kayyim'in [tavîl bahrinde] dediği gibi:

وَلَكِنَّنَا سَبْيُ الْعَدُوُّ فَهَلْ تُرَى ... نُرَدُّ إِلَى أَوْطَانِنَا وَنَسْلَمُ

Fakat biz düşmanın esiriyiz; acaba vatanlarımıza geri döndürülüp esenliğe kavuşur muyuz?

وَلِهَذِهِ الْحِكْمَةِ أَكْثَرَ اللَّهُ تَعَالَى فِي كِتَابِهِ مِنْ ذِكْرِ قِصَّةِ إِبْلِيسَ مَعَ آدَمَ لِتَكُونَ نُصْبَ أَعْيُنِنَا دَائِمًا.

İşte bu hikmetten ötürü Yüce Allah, daima gözümüzün önünde bulunsun diye Kitabı'nda İblis'in Âdem ile olan kıssasını çokça zikretmiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ الْآيَةَ، هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ قُتِلَ بِالْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ يَحْتَمِلُ نَائِبُ الْفَاعِلِ فِيهَا أَنْ يَكُونَ لَفْظَةَ رِبِيُّونَ وَعَلَيْهِ فَلَيْسَ فِي قُتِلَ ضَمِيرٌ أَصْلًا، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ نَائِبُ الْفَاعِلِ ضَمِيرًا عَائِدًا إِلَى النَّبِيِّ، وَعَلَيْهِ فَمَعَهُ خَبَرٌ مُقَدَّمٌ وَرِبِيُّونَ مُبْتَدَأٌ مُؤَخَّرٌ سَوَّغَ الِابْتِدَاءَ بِهِ اعْتِمَادُهُ عَلَى الظَّرْفِ قَبْلَهُ وَوَصْفُهُ بِمَا بَعْدَهُ وَالْجُمْلَةُ حَالِيَّةٌ وَالرَّابِطُ الضَّمِيرُ، وَسَوَّغَ إِتْيَانَ الْحَالِ مِنَ النَّكِرَةِ الَّتِي هِيَ نَبِيٌّ وَصْفُهُ بِالْقَتْلِ ظُلْمًا، وَهَذَا هُوَ أَجْوَدُ الْأَعَارِيبِ الْمَذْكُورَةِ فِي الْآيَةِ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ، وَبِهَذَيْنِ الِاحْتِمَالَيْنِ فِي نَائِبِ الْفَاعِلِ الْمَذْكُورِ يَظْهَرُ أَنَّ فِي الْآيَةِ إِجْمَالًا. وَالْآيَاتُ الْقُرْآنِيَّةُ مُبَيِّنَةٌ أَنَّ النَّبِيَّ الْمُقَاتِلَ غَيْرُ مَغْلُوبٍ بَلْ هُوَ غَالِبٌ، كَمَا صَرَّحَ تَعَالَى بِذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي [٥٨ \ ٢١] ، وَقَالَ قَبْلَ هَذَا: أُولَئِكَ فِي الْأَذَلِّينَ [٥٨ \ ٢٠] ، وَقَالَ بَعْدَهُ: إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ.

Yüce Allah'ın: { وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ } “Nice peygamberler vardı ki, beraberinde birçok rabbânî kimseler savaştı...” buyruğunda, meçhul fiil kalıbıyla "kutile" (قُتِلَ) şeklinde okuyanların kıraatine göre, nâib-i fâilin (sözde özne) "ribbiyyûn" kelimesi olması muhtemeldir; buna göre "kutile" fiilinde hiçbir zamir bulunmaz. Nâib-i fâilin peygambere dönen bir zamir olması da muhtemeldir; buna göre "meahû" öne geçmiş haber, "ribbiyyûn" ise gecikmiş mübtedadır; kendisinden önceki zarfa dayanması ve kendisinden sonrasıyla sıfatlanması mübteda ile başlamayı caiz kılmıştır. Bu cümle hal cümlesidir, bağlaç ise zamirdir. Nekre olan "nebiyy" kelimesinden hal gelmesini caiz kılan husus ise onun haksız yere öldürülmekle vasıflanmış olmasıdır. Bu görüşe göre ayette zikredilen en güzel irap budur. Zikredilen nâib-i fâildeki bu iki ihtimalle ayette bir kapalılık (icmâl) olduğu ortaya çıkmaktadır. Kur'an ayetleri ise savaşan peygamberin mağlup olmayıp bilakis galip olduğunu açıklamaktadır. Nitekim Yüce Allah şu buyruğunda bunu açıkça bildirmiştir: { كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي } “Allah: 'Andolsun ki Ben ve elçilerim kesinlikle galip geleceğiz' diye yazmıştır” [Mücâdele 58/21]. Bundan önce: { أُولَئِكَ فِي الْأَذَلِّينَ } “...İşte onlar en aşağılık kimseler arasındadırlar” [Mücâdele 58/20], bundan sonra da: “Şüphesiz Allah güçlüdür, mutlak galiptir” buyurmuştur.

وَأَغْلَبُ مَعَانِي الْغَلَبَةِ فِي الْقُرْآنِ الْغَلَبَةُ بِالسَّيْفِ وَالسِّنَانِ كَقَوْلِهِ: إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا [٨ \ ٦٥] ، وَقَوْلِهِ: فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ، وَقَوْلِهِ: الم غُلِبَتِ الرُّومُ فِي أَدْنَى الْأَرْضِ وَهُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ فِي بِضْعِ سِنِينَ [٣٠ \ ٤٠] ، وَقَوْلِهِ: كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً [٢ \ ٢٤٩] ، وَقَوْلِهِ: قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ [٣ \ ١٢] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Kur'an'da galebenin en yaygın manası kılıç ve mızrakla (fiilen) galip gelmektir; şu buyruklarda olduğu gibi: { إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “...Eğer sizden sabreden yirmi kişi olursa iki yüz kişiyi yenerler. Eğer sizden yüz kişi olursa kâfirlerden bin kişiyi yenerler...” [Enfâl 8/65], { فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ } “...Eğer sizden sabreden yüz kişi olursa iki yüz kişiyi yenerler. Eğer sizden bin kişi olursa [Allah'ın izniyle] iki bin kişiyi yenerler...”, { الم غُلِبَتِ الرُّومُ فِي أَدْنَى الْأَرْضِ وَهُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ فِي بِضْعِ سِنِينَ } “Elif. Lâm. Mîm. Rûmlar yenilgiye uğratıldı, en yakın bir yerde. Onlar bu yenilgilerinden sonra birkaç yıl içinde galip geleceklerdir” [Rûm 30/1-4], { كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً } “...Nice az topluluklar vardır ki... çok topluluklara galip gelmiştir...” [Bakara 2/249], { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ } “İnkâr edenlere de ki: 'Yenileceksiniz...'” [Âl-i İmrân 3/12] ve diğer ayetler.

وَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الْمَقْتُولَ لَيْسَ بِغَالِبٍ بَلْ هُوَ قِسْمٌ مُقَابِلٌ لِلْغَالِبِ بِقَوْلِهِ: وَمَنْ يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ [٤ \ ٧٤] ، فَاتَّضَحَ مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ أَنَّ الْقَتْلَ لَيْسَ وَاقِعًا عَلَى النَّبِيِّ الْمُقَاتِلِ ; لِأَنَّ اللَّهَ كَتَبَ وَقَضَى لَهُ فِي أَزَلِهِ أَنَّهُ غَالِبٌ، وَصَرَّحَ بِأَنَّ الْمَقْتُولَ غَيْرُ غَالِبً.

Yüce Allah, öldürülen kimsenin galip olmadığını, bilakis galibin karşıtı bir kısım olduğunu şu buyruğu ile açıklamıştır: { وَمَنْ يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ } “Kim Allah yolunda savaşır da öldürülür veya galip gelirse...” [Nisâ 4/74]. Bu ayetlerden açıkça anlaşıldı ki öldürülme, savaşan peygamberin başına gelmemiştir; çünkü Allah ezelde onun galip geleceğini yazıp takdir etmiş ve öldürülenin galip olmadığını açıkça bildirmiştir.

وَقَدْ حَقَّقَ الْعُلَمَاءُ أَنَّ غَلَبَةَ الْأَنْبِيَاءِ عَلَى قِسْمَيْنِ: غَلَبَةٌ بِالْحُجَّةِ وَالْبَيَانِ، وَهِيَ ثَابِتَةٌ لِجَمِيعِهِمْ، وَغَلَبَةٌ بِالسَّيْفِ وَالسِّنَانِ، وَهِيَ ثَابِتَةٌ لِخُصُوصِ الَّذِينَ أُمِرُوا مِنْهُمْ بِالْقِتَالِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ; لِأَنَّ مَنْ لَمْ يُؤْمَرْ بِالْقِتَالِ لَيْسَ بِغَالِبٍ وَلَا مَغْلُوبٍ ; لِأَنَّهُ لَمْ يُغَالِبْ فِي شَيْءٍ وَتَصْرِيحُهُ تَعَالَى، بِأَنَّهُ كَتَبَ إِنَّ رُسُلَهُ غَالِبُونَ شَامِلٌ لِغَلَبَتِهِمْ مَنْ غَالَبَهُمْ بِالسَّيْفِ، كَمَا بَيَّنَّا أَنَّ ذَلِكَ هُوَ مَعْنَى الْغَلَبَةِ فِي الْقُرْآنِ، وَشَامِلٌ أَيْضًا لِغَلَبَتِهِمْ بِالْحُجَّةِ وَالْبَيَانِ، فَهُوَ مُبِينٌ أَنَّ نَصْرَ الرُّسُلِ الْمَذْكُورَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا الْآيَةَ [٤٠ \ ٥١] ، وَفِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ [٣٧ \ ١٧١ \ ١٧٢] ، أَنَّهُ نَصْرُ غَلَبَةٍ بِالسَّيْفِ وَالسِّنَانِ لِلَّذِينَ أُمِرُوا مِنْهُمْ بِالْجِهَادِ ; لِأَنَّ الْغَلَبَةَ الَّتِي بَيَّنَ أَنَّهَا كَتَبَهَا لَهُمْ أَخَصُّ مِنْ مُطْلَقِ النَّصْرِ ; لِأَنَّهَا نَصْرٌ خَاصٌّ، وَالْغَلَبَةُ لُغَةً الْقَهْرُ وَالنَّصْرُ لُغَةً إِعَانَةُ الْمَظْلُومِ، فَيَجِبُ بَيَانُ هَذَا الْأَعَمِّ بِذَلِكَ الْأَخَصِّ.

Âlimler peygamberlerin galebesinin iki kısım olduğunu tahkik etmişlerdir: Delil ve beyan ile galebe ki bu bütün peygamberler için sabittir; kılıç ve mızrakla galebe ki bu da içlerinden Allah yolunda savaşmakla emrolunanlara mahsustur. Zira savaşmakla emrolunmayan kimse ne galiptir ne de mağluptur; çünkü o hiçbir mücadeleye girişmemiştir. Yüce Allah'ın elçilerinin galip geleceğini yazdığına dair açık beyanı, Kur'an'da galebenin manası olduğunu açıkladığımız üzere kendileriyle kılıçla mücadele edenlere karşı galip gelmelerini de delil ve beyanla galip gelmelerini de kapsar. Dolayısıyla bu, Yüce Allah'ın: { إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا } “Şüphesiz Biz elçilerimize elbette yardım ederiz...” [Mü'min 40/51] ayetinde ve: { وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ } “Andolsun ki gönderilen kullarımıza şu sözümüz geçmişti: Şüphesiz onlar mutlaka zafere ulaştırılacaklardır” [Sâffât 37/171-172] ayetinde zikredilen elçilere yardımın, içlerinden cihadla emrolunanlar için kılıç ve mızrakla bir galebe yardımı olduğunu açıklamaktadır. Çünkü onlar için yazdığını bildirdiği galebe, mutlak yardımdan daha özeldir; zira o hususi bir yardımdır. Lügatte galebe 'kahretmek/üstün gelmek', yardım (nasr) ise 'mazluma destek olmak' demektir. Dolayısıyla bu daha genel olanı, o daha özel olanla açıklamak zorunludur.

وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنَّ مَا قَالَهُ الْإِمَامُ الْكَبِيرُ ابْنُ جَرِيرٍ ﵀ وَمَنْ تَبِعَهُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: إِنَّا لَنَنْصُرُ الْآيَةَ، مِنْ أَنَّهُ لَا مَانِعَ مَنْ قَتْلِ الرَّسُولِ الْمَأْمُورِ بِالْجِهَادِ، وَأَنَّ نَصْرَهُ الْمَنْصُوصَ فِي الْآيَةِ، حِينَئِذٍ يُحْمَلُ عَلَى أَحَدِ أَمْرَيْنِ:

Bununla anlarsın ki; büyük imam İbn Cerîr radıyallâhu anh ve ona tabi olanların { إِنَّا لَنَنْصُرُ } ayetinin tefsirinde söyledikleri, cihadla emrolunan peygamberin öldürülmesine bir engel bulunmadığı ve ayette geçen yardımın bu durumda iki husustan birine hamledileceği yönündeki görüş:

أَحَدُهُمَا: أَنَّ اللَّهَ يَنْصُرُهُ بَعْدَ الْمَوْتِ، بِأَنْ يُسَلِّطَ عَلَى مَنْ قَتَلَهُ مَنْ يَنْتَقِمُ مِنْهُ، كَمَا فَعَلَ بِالَّذِينَ قَتَلُوا يَحْيَى وَزَكَرِيَّاءَ وَشَعْيَا مِنْ تَسْلِيطِ بُخْتُنَصَّرَ عَلَيْهِمْ، وَنَحْوَ ذَلِكَ.

Birincisi: Yahyâ, Zekeriyyâ ve İş'iyâ'yı öldürenlerin üzerine Buhtunnasr'ı musallat etmesinde ve benzeri durumlarda olduğu gibi, Allah'ın onu ölümünden sonra, kendisini öldürenin üzerine intikam alacak kimseleri musallat ederek muzaffer kılmasıdır.

الثَّانِي: حَمْلُ الرُّسُلِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا عَلَى خُصُوصِ نَبِيِّنَا ﷺ وَحْدَهُ، أَنَّهُ لَا يَجُوزُ حَمْلُ الْقُرْآنِ عَلَيْهِ لِأَمْرَيْنِ:

İkincisi: { إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا } kavlindeki elçiler ifadesini sadece Peygamberimiz ﷺ'e hamletmektir. İki nedenden dolayı Kur'an'ı bu manaya hamletmek caiz değildir:

أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ خُرُوجٌ بِكِتَابِ اللَّهِ عَنْ ظَاهِرِهِ الْمُتَبَادَرِ مِنْهُ بِغَيْرِ دَلِيلٍ مِنْ كِتَابٍ، وَلَا سُنَّةٍ وَلَا إِجْمَاعٍ، وَالْحُكْمُ بِأَنَّ الْمَقْتُولَ مِنَ الْمُتَقَاتِلِينَ هُوَ الْمَنْصُورُ بَعِيدٌ جِدًّا، غَيْرُ مَعْرُوفٍ فِي لِسَانِ الْعَرَبِ، فَحَمْلُ الْقُرْآنِ عَلَيْهِ بِلَا دَلِيلٍ غَلَطٌ ظَاهِرٌ، وَكَذَلِكَ حَمْلُ الرُّسُلِ عَلَى نَبِيِّنَا وَحْدَهُ ﷺ فَهُوَ بَعِيدٌ جِدًّا أَيْضًا، وَالْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى عُمُومِ الْوَعْدِ بِالنَّصْرِ لِجَمِيعِ الرُّسُلِ كَثِيرَةٌ، لَا نِزَاعَ فِيهَا.

Birincisi: Bu, Allah'ın Kitabı'nı Kitap'tan, Sünnet'ten veya icmadan hiçbir delil olmaksızın zâhirinden ve ilk akla gelen anlamından çıkarmaktır. Savaşan iki taraftan öldürülen tarafın muzaffer/yardım görmüş olduğuna hükmetmek son derece uzaktır ve Arap dilinde bilinmeyen bir durumdur. Dolayısıyla Kur'an'ı delilsiz olarak buna hamletmek açık bir hatadır. Aynı şekilde elçiler ifadesini sadece Peygamberimiz ﷺ'e hamletmek de son derece uzaktır. Zira bütün elçilere yardım vaadinin umumi olduğuna delalet eden ayetler pek çoktur ve bu hususta ihtilaf yoktur.

الثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ لَمْ يَقْتَصِرْ فِي كِتَابِهِ عَلَى مُطْلَقِ النَّصْرِ الَّذِي هُوَ فِي اللُّغَةِ إِعَانَةُ الْمَظْلُومِ، بَلْ صَرَّحَ بِأَنَّ ذَلِكَ النَّصْرَ الْمَذْكُورَ لِلرُّسُلِ نَصْرُ غَلَبَةٍ بِقَوْلِهِ: كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي الْآيَةَ، وَقَدْ رَأَيْتَ مَعْنَى الْغَلَبَةِ فِي الْقُرْآنِ وَمَرَّ عَلَيْكَ أَنَّ اللَّهَ جَعَلَ الْمَقْتُولَ قِسْمًا مُقَابِلًا لِلْغَالِبِ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ، وَصَرَّحَ تَعَالَى بِأَنَّ مَا وَعَدَ بِهِ رُسُلَهُ لَا يُمْكِنُ تَبْدِيلُهُ بِقَوْلِهِ جَلَّ وَعَلَا: وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلَى مَا كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّى أَتَاهُمْ نَصْرُنَا وَلَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ وَلَقَدْ جَاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ [٦ \ ٣٤] ، وَلَا شَكَّ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي [٢١] ، مِنْ كَلِمَاتِهِ الَّتِي صَرَّحَ بِأَنَّهَا لَا مُبَدِّلَ لَهَا وَقَدْ نَفَى جَلَّ وَعَلَا عَنِ الْمَنْصُورِ أَنْ يَكُونَ مَغْلُوبًا نَفْيًا بَاتًّا بِقَوْلِهِ: إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلَا غَالِبَ لَكُمْ [٣ \ ١٦٠] ، وَذَكَرَ مُقَاتِلٌ أَنَّ سَبَبَ نُزُولِ قَوْلِهِ تَعَالَى: كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ الْآيَةَ [٥٨ \ ٢١] أَنَّ بَعْضَ النَّاسِ قَالَ: أَيَظُنُّ مُحَمَّدٌ وَأَصْحَابُهُ أَنْ يَغْلِبُوا الرُّومَ وَفَارِسَ، كَمَا غَلَبُوا الْعَرَبَ زَاعِمًا أَنَّ الرُّومَ وَفَارِسَ لَا يَغْلِبُهُمُ النَّبِيُّ ﷺ لِكَثْرَتِهِمْ، وَقُوَّتِهِمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ الْآيَةَ، وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْغَلَبَةَ الْمَذْكُورَةَ فِيهَا غَلَبَةٌ بِالسَّيْفِ وَالسِّنَانِ ; لِأَنَّ صُورَةَ السَّبَبِ لَا يُمْكِنُ إِخْرَاجُهَا، وَيَدُلُّ لَهُ قَوْلُهُ قَبْلَهُ: أُولَئِكَ فِي الْأَذَلِّينَ [٥٨ \ ٢٠] ، وَقَوْلُهُ بَعْدَهُ: إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ.

İkincisi: Allah Kitabı'nda lügatte mazluma yardım etmek demek olan mutlak nusret ile yetinmemiş, bilakis elçiler için zikredilen bu yardımın: { كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي } “Allah: 'Andolsun ki Ben ve elçilerim kesinlikle galip geleceğiz' diye yazmıştır...” buyruğuyla bir galebe yardımı olduğunu açıkça ifade etmiştir. Sen Kur'an'da galebenin manasını gördün; ayrıca Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ } “Kim Allah yolunda savaşır da öldürülür veya galip gelirse...” buyruğunda öldürülen kimseyi galibin karşıtı bir kısım kıldığını da öğrendin. Yüce Allah: { وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلَى مَا كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّى أَتَاهُمْ نَصْرُنَا وَلَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ وَلَقَدْ جَاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ } “Andolsun ki senden önceki elçiler de yalanlanmıştı. Onlar yalanlanmalarına ve eziyet edilmelerine sabrettiler; nihayet onlara yardımımız geldi. Allah'ın kelimelerini değiştirebilecek hiçbir şey yoktur. Andolsun ki elçilerin haberlerinden bir kısmı sana geldi” [En'âm 6/34] buyruğu ile elçilerine vaat ettiği şeylerin değiştirilmesinin mümkün olmadığını açıkça bildirmiştir. Şüphe yok ki Yüce Allah'ın: { كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي } “Allah: 'Andolsun ki Ben ve elçilerim kesinlikle galip geleceğiz' diye yazmıştır” [Mücâdele 58/21] buyruğu, değiştirilemeyeceğini açıkça bildirdiği kelimelerindendir. Yüce Allah: { إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلَا غَالِبَ لَكُمْ } “Eğer Allah size yardım ederse, artık sizi yenecek hiçbir kimse yoktur...” [Âl-i İmrân 3/160] buyruğu ile yardım edilen kimsenin mağlup olmasını kesin bir surette nefyetmiştir. Mukâtil, Yüce Allah'ın: { كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ } “Allah: 'Andolsun ki Ben kesinlikle galip geleceğiz' diye yazmıştır...” [Mücâdele 58/21] ayetinin iniş sebebi hakkında şunu zikretmiştir: Bazı kimseler sayı ve güçlerinin çokluğundan ötürü Peygamber ﷺ'in Rum ve Fars'a galip gelemeyeceğini zannederek: 'Muhammed ve ashabı, Araplara galip geldikleri gibi Rum ve Fars'a da galip geleceklerini mi sanıyorlar?' demiş, bunun üzerine Allah bu ayeti indirmiştir. Bu durum, ayette zikredilen galebenin kılıç ve mızrakla galebe olduğuna delalet eder; çünkü nüzul sebebinin sureti ayetin kapsamı dışına çıkarılamaz. Bundan önceki: { أُولَئِكَ فِي الْأَذَلِّينَ } “...İşte onlar en aşağılık kimseler arasındadırlar” [Mücâdele 58/20] buyruğu ile bundan sonraki: “Şüphesiz Allah güçlüdür, mutlak galiptir” buyruğu da buna delalet etmektedir.

وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ أَنَّنَا نَسْتَشْهِدُ لِلْبَيَانِ بِالْقِرَاءَةِ السَبْعِيَّةِ بِقِرَاءَةٍ شَاذَّةٍ، فَيَشْهَدُ لِلْبَيَانِ الَّذِي بَيَّنَّا بِهِ، أَنَّ نَائِبَ الْفَاعِلِ رِبِيُّونَ، وَأَنَّ بَعْضَ الْقُرَّاءِ غَيْرَ السَّبْعَةِ قَرَأَ قُتِّلَ مَعَهُ رِبِيُّونَ بِالتَّشْدِيدِ ; لِأَنَّ التَّكْثِيرَ الْمَدْلُولَ عَلَيْهِ بِالتَّشْدِيدِ يَقْتَضِي أَنَّ الْقَتْلَ وَاقِعٌ عَلَى الرِّبِيِّينَ.

Bu kitabın mukaddimesinde, yedi mütevatir kıraatle yapılan açıklamayı şaz bir kıraatle desteklediğimizi belirtmiştik. Nâib-i fâilin "ribbiyyûn" olduğuna dair yaptığımız açıklamaya, yedi kıraat imamının dışındaki bazı kurrânın şedde ile "kuttile meahû ribbiyyûn" (قُتِّلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ) şeklinde okumuş olması şahitlik etmektedir; zira şeddenin delalet ettiği çokluk manası, öldürülme fiilinin ribbiyyûnun (peygambere bağlı toplulukların) başına geldiğini iktiza eder.

وَلِهَذِهِ الْقِرَاءَةِ رَجَّحَ الزَّمَخْشَرِيُّ، وَالْبَيْضَاوِيُّ، وَابْنُ جِنِّيٍّ ; أَنَّ نَائِبَ الْفَاعِلِ رِبِيُّونَ، وَمَالَ إِلَى ذَلِكَ الْأَلُوسِيُّ فِي «تَفْسِيرِهِ» مُبَيِّنًا أَنَّ دَعْوَى كَوْنِ التَّشْدِيدِ لَا يُنَافِي وُقُوعَ الْقَتْلِ عَلَى النَّبِيِّ ; لِأَنَّ: كَأَيِّنْ إِخْبَارٌ بِعَدَدٍ كَثِيرٍ أَيْ: كَثِيرٍ مِنْ أَفْرَادِ النَّبِيِّ قُتِلَ خِلَافَ الظَّاهِرِ، وَهُوَ كَمَا قَالَ، فَإِنْ قِيلَ: قَدْ عَرَفْنَا أَنَّ نَائِبَ الْفَاعِلِ الْمَذْكُورَ مُحْتَمِلٌ لِأَمْرَيْنِ، وَقَدِ ادَّعَيْتُمْ أَنَّ الْقُرْآنَ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ رِبِيُّونَ لَا ضَمِيرُ النَّبِيِّ لِتَصْرِيحِهِ بِأَنَّ الرُّسُلَ غَالِبُونَ، وَالْمَقْتُولَ غَيْرُ غَالِبٍ، وَنَحْنُ نَقُولُ دَلَّ الْقُرْآنُ فِي آيَاتٍ أُخَرَ، عَلَى أَنَّ نَائِبَ الْفَاعِلِ ضَمِيرُ النَّبِيِّ، لِتَصْرِيحِهِ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ بِقَتْلِ بَعْضِ الرُّسُلِ كَقَوْلِهِ: فَفَرِيقًا كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقًا تَقْتُلُونَ [٢ \ ٨٧] ، وَقَوْلِهِ: قُلْ قَدْ جَاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّنَاتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ

Bu kıraatten dolayı Zemahşerî, Beydâvî ve İbn Cinnî nâib-i fâilin "ribbiyyûn" olduğunu tercih etmişlerdir. Âlûsî de Tefsir'inde buna meyletmiş ve şeddenin öldürülmenin peygamberin başına gelmesine engel teşkil etmeyeceği iddiasını -çünkü 'keeyyin' lafzı çok sayıdan haber verir, yani peygamber fertlerinden pek çoğu öldürüldü anlamına gelir diyerek- zâhire aykırı bulup açıklamıştır ki durum tam da onun dediği gibidir. Eğer: “Zikredilen nâib-i fâilin iki ihtimalli olduğunu öğrendik; siz Kur'an'ın elçilerin galip geldiğini, öldürülenin ise galip olmadığını açıkça bildirmesinden ötürü onun peygambere ait bir zamir değil 'ribbiyyûn' olduğuna delalet ettiğini iddia ettiniz. Biz ise Kur'an'ın başka ayetlerde bazı elçilerin öldürüldüğünü açıkça bildirmesinden ötürü nâib-i fâilin peygambere ait bir zamir olduğuna delalet ettiğini söylüyoruz; şu buyruklarında olduğu gibi: { فَفَرِيقًا كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقًا تَقْتُلُونَ } ‘...Bir kısmını yalanladınız, bir kısmını da öldürüyordunuz’ [Bakara 2/87], { قُلْ قَدْ جَاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّنَاتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ } ‘De ki: Benden önce elçiler size apaçık delillerle ve dediğiniz şeyle gelmişti; öyleyse onları niçin öldürdünüz?...’

الْآيَةَ [٣ \ ١٨٣] ، فَمَا وَجْهُ تَرْجِيحِ مَا اسْتَدْلَلْتُمْ بِهِ عَلَى أَنَّ النَّائِبَ رِبِيُّونَ، عَلَى مَا اسْتَدْلَلْنَا بِهِ عَلَى أَنَّ النَّائِبَ ضَمِيرُ النَّبِيِّ فَالْجَوَابُ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ:

[Âl-i İmrân 3/183]. Nâib-i fâilin 'ribbiyyûn' olduğuna dair delil getirdiğiniz şeyin, bizim nâib-i fâilin peygamberin zamiri olduğuna getirdiğimiz delile tercih edilmesinin vechi nedir?” denilirse; buna üç açıdan cevap verilir:

الْأَوَّلُ: أَنَّ مَا اسْتَدْلَلْنَا بِهِ أَخَصُّ مِمَّا اسْتَدْلَلْتُمْ بِهِ، وَالْأَخَصُّ مُقَدَّمٌ عَلَى الْأَعَمِّ، وَلَا يَتَعَارَضُ عَامٌّ وَخَاصٌّ، كَمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ، وَإِيضَاحُهُ أَنَّ دَلِيلَنَا فِي خُصُوصِ نَبِيٍّ أَمْرٌ بِالْمُغَالَبَةِ فِي شَيْءٍ، فَنَحْنُ نَجْزِمُ بِأَنَّهُ غَالِبٌ فِيهِ تَصْدِيقًا لِرَبِّنَا فِي قَوْلِهِ: كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي، سَوَاءٌ أَكَانَتْ تِلْكَ الْمُغَالَبَةُ فِي الْحُجَّةِ وَالْبَيَانِ، أَمْ بِالسَّيْفِ وَالسِّنَانِ، وَدَلِيلُكُمْ فِيمَا هُوَ أَعَمُّ مِنْ هَذَا ; لِأَنَّ الْآيَاتِ الَّتِي دَلَّتْ عَلَى قَتْلِ بَعْضِ الرُّسُلِ، لَمْ تَدُلَّ عَلَى أَنَّهُ فِي خُصُوصِ جِهَادٍ، بَلْ ظَاهِرُهَا أَنَّهُ فِي غَيْرِ جِهَادٍ، كَمَا يُوَضِّحُهُ.

Birincisi: Bizim delil getirdiğimiz şey, sizin delil getirdiğinizden daha hususidir; fıkıh usulünde yerleştiği üzere hususi olan umumi olana takdim edilir ve umumi ile hususi çelişmez. Bunun açıklaması şudur: Bizim delilimiz, bir konuda üstün gelmekle (mügâlebe ile) emrolunan peygambere mahsustur. Biz, Yüce Rabbimizin: “Allah: 'Andolsun ki Ben ve elçilerim kesinlikle galip geleceğiz' diye yazmıştır” buyruğunu tasdik ederek onun bu mücadelede galip geleceğini kesin olarak kabul ederiz; ister bu üstün gelme mücadele ve hüccette olsun, ister kılıç ve mızrakla olsun. Sizin deliliniz ise bundan daha umumi olan husustadır; çünkü bazı elçilerin öldürüldüğüne delalet eden ayetler, bunun özellikle cihad esnasında olduğuna delalet etmemektedir; bilakis zâhir olan, bunun cihad dışında meydana gelmiş olduğudur. Nitekim bunu şu açıklar:

الْوَجْهُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ جَمِيعَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ بَعْضَ الرُّسُلِ قَتَلَهُمْ أَعْدَاءُ اللَّهِ كُلُّهَا فِي قَتْلِ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنْبِيَاءَهُمْ، فِي غَيْرِ جِهَادٍ، وَمُقَاتَلَةٍ إِلَّا مَوْضِعَ النِّزَاعِ وَحْدَهُ.

İkinci vecih: Bazı elçilerin Allah düşmanları tarafından öldürüldüğünü gösteren ayetlerin tamamı -yalnızca ihtilaf konusu olan bu yer hariç- İsrailoğullarının peygamberlerini cihad ve savaş olmaksızın öldürmeleri hakkındadır.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ مَا رَجَّحْنَاهُ مِنْ أَنَّ نَائِبَ الْفَاعِلِ رِبِيُّونَ، تَتَّفِقُ عَلَيْهِ آيَاتُ الْقُرْآنِ اتِّفَاقًا وَاضِحًا، لَا لَبْسَ فِيهِ عَلَى مُقْتَضَى اللِّسَانِ الْعَرَبِيِّ فِي أَفْصَحِ لُغَاتِهِ، وَلَمْ تَتَصَادَمْ مِنْهُ آيَتَانِ، حَيْثُ حَمَلْنَا الرَّسُولَ الْمَقْتُولَ عَلَى الَّذِي لَمْ يُؤْمَرْ بِالْجِهَادِ، فَقَتْلُهُ إِذَنْ لَا إِشْكَالَ فِيهِ، وَلَا يُؤَدِّي إِلَى مُعَارَضَةِ آيَةٍ وَاحِدَةٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ ; لِأَنَّ اللَّهَ حَكَمَ لِلرُّسُلِ بِالْغَلَبَةِ، وَالْغَلَبَةُ لَا تَكُونُ إِلَّا مَعَ مُغَالَبَةٍ، وَهَذَا لَمْ يُؤْمَرْ بِالْمُغَالَبَةِ فِي شَيْءٍ، وَلَوْ أُمِرَ بِهَا فِي شَيْءٍ لَغَلَبَ فِيهِ، وَلَوْ قُلْنَا بِأَنَّ نَائِبَ الْفَاعِلِ ضَمِيرُ النَّبِيِّ لَصَارَ الْمَعْنَى أَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ الْمُقَاتِلِينَ قُتِلُوا فِي مَيْدَانِ الْحَرْبِ، كَمَا تَدُلُّ عَلَيْهِ صِيغَةُ وَكَأَيِّنْ الْمُمَيَّزَةُ بِقَوْلِهِ: مِنْ نَبِيٍّ، وَقَتْلُ الْأَعْدَاءِ هَذَا الْعَدَدَ الْكَثِيرَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ الْمُقَاتِلِينَ فِي مَيْدَانِ الْحَرْبِ مُنَاقِضٌ مُنَاقِضَةً صَرِيحَةً لِقَوْلِهِ: كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي، وَقَدْ عَرَفْتَ مَعْنَى الْغَلَبَةِ فِي الْقُرْآنِ، وَعَرَفْتَ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ الْمَقْتُولَ غَيْرُ الْغَالِبِ كَمَا تَقَدَّمَ، وَهَذَا الْكِتَابُ الْعَزِيزُ مَا أُنْزِلَ لِيَضْرِبَ بَعْضُهُ بَعْضًا، وَلَكِنْ أُنْزِلَ ; لِيُصَدِّقَ بَعْضُهُ بَعْضًا، فَاتَّضَحَ أَنَّ الْقُرْآنَ دَلَّ دَلَالَةً وَاضِحَةً عَلَى أَنَّ نَائِبَ الْفَاعِلِ رِبِيُّونَ، وَأَنَّهُ لَمْ يُقْتَلْ رَسُولٌ فِي جِهَادٍ، كَمَا جَزَمَ بِهِ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَالزَّجَّاجُ، وَالْفَرَّاءُ، وَغَيْرُ وَاحِدٍ، وَقَصَدْنَا فِي هَذَا الْكِتَابِ الْبَيَانَ بِالْقُرْآنِ، لَا بِأَقْوَالِ الْعُلَمَاءِ، وَلِذَا لَمْ نَنْقُلْ أَقْوَالَ مَنْ رَجَّحَ مَا ذَكَرْنَا.

Üçüncü vecih: Nâib-i fâilin "ribbiyyûn" olduğuna dair tercih ettiğimiz görüş üzerinde Kur'an ayetleri, Arap lisanının en fasih kurallarına uygun olarak hiçbir kapalılık olmaksızın apaçık bir şekilde uyuşmakta ve Kur'an'dan iki ayet birbiriyle çatışmamaktadır. Zira biz öldürülen peygamberi cihadla emrolunmayan peygambere hamletmiş bulunuyoruz; dolayısıyla onun öldürülmesinde bir müşkillik yoktur ve bu Allah'ın Kitabı'ndan tek bir ayetle dahi çelişkiye yol açmaz. Çünkü Allah peygamberler için galebe hükmü vermiştir; galebe ise ancak bir mücadele ile birlikte olur. Bu peygamber ise hiçbir şeyde mücadele ile emrolunmamıştır; şayet bir şeyde mücadele ile emrolunsaydı onda galip gelirdi. Eğer nâib-i fâilin peygambere ait zamir olduğunu söyleseydik, { مِنْ نَبِيٍّ } “...nice peygamber...” ifadesiyle temyizi yapılan { وَكَأَيِّنْ } kalıbının delalet ettiği üzere anlam, savaşan peygamberlerin çoğunun savaş meydanında öldürüldüğü şeklinde olurdu. Düşmanların savaş meydanında savaşan bu kadar çok sayıdaki peygamberi öldürmesi ise: “Allah: 'Andolsun ki Ben ve elçilerim kesinlikle galip geleceğiz' diye yazmıştır” buyruğuna açık bir tezat teşkil ederdi. Kur'an'da galebenin manasını öğrendin ve daha önce geçtiği üzere Yüce Allah'ın öldürülen kimseyi galip olandan farklı bir kısım kıldığını da bildin. Bu yüce Kitap, ayetleri birbirini çürütsün diye değil, birbirini tasdik etsin diye indirilmiştir. Böylece Kur'an'ın, nâib-i fâilin "ribbiyyûn" olduğuna ve cihatta hiçbir elçinin öldürülmediğine apaçık bir şekilde delalet ettiği ortaya çıkmıştır; nitekim Hasan-ı Basrî, Saîd b. Cübeyr, Zeccâc, Ferrâ ve pek çok âlim bu görüşü kesin olarak benimsemiştir. Bu kitaptaki gayemiz âlimlerin sözleriyle değil bizzat Kur'an'la açıklama yapmaktır; bu sebeple zikrettiğimiz görüşü tercih eden diğer âlimlerin sözlerini nakletmedik.

وَمَا رَجَّحَ بِهِ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ كَوْنَ نَائِبِ الْفَاعِلِ ضَمِيرَ النَّبِيِّ مِنْ أَنَّ سَبَبَ النُّزُولِ يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ ; لِأَنَّ سَبَبَ نُزُولِهَا أَنَّ الصَّائِحَ صَاحَ قُتِلَ مُحَمَّدٌ ﷺ وَأَنَّ قَوْلَهُ: أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ

Bazı âlimlerin nâib-i fâilin peygamberin zamiri oluşunu tercih ederken; nüzul sebebinin buna delalet ettiği -zira iniş sebebi bir münadinin 'Muhammed ﷺ öldürüldü' diye haykırmasıdır- ve { أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ } “...Eğer o ölür veya öldürülürse...”

[٣ \ ١٤٤] ، يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ وَأَنَّ قَوْلَهُ: فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ [٣ \ ١٤٦] ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الرِّبِيِّينَ لَمْ يُقْتَلُوا ; لِأَنَّهُمْ لَوْ قُتِلُوا لَمَا قَالَ عَنْهُمْ: فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ الْآيَةَ، فَهُوَ كَلَامٌ كُلُّهُ سَاقِطٌ وَتَرْجِيحَاتٌ لَا مُعَوَّلَ عَلَيْهَا فَالتَّرْجِيحُ بِسَبَبِ النُّزُولِ فِيهِ أَنَّ سَبَبَ النُّزُولِ لَوْ كَانَ يَقْتَضِي تَعْيِينَ ذِكْرِ قَتْلِ النَّبِيِّ لَكَانَتْ قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ قَاتَلَ بِصِيغَةِ الْمَاضِي مِنَ الْمُفَاعَلَةِ جَارِيَةً عَلَى خِلَافِ الْمُتَعَيِّنِ وَهُوَ ظَاهِرُ السُّقُوطِ كَمَا تَرَى وَالتَّرْجِيحِ بِقَوْلِهِ: أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ، ظَاهِرُ السُّقُوطِ ; لِأَنَّهُمَا مُعَلَّقَانِ بِأَدَاةِ الشَّرْطِ وَالْمُعَلَّقُ بِهَا لَا بَدَلَ عَلَى وُقُوعِ نِسْبَةٍ أَصْلًا لَا إِيجَابًا، لَا سَلْبًا حَتَّى يُرَجِّحَ بِهَا غَيْرُهَا.

[Âl-i İmrân 3/144] buyruğunun buna delalet ettiği, ayrıca: { فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “...Allah yolunda başlarına gelenlerden ötürü gevşemediler...” [Âl-i İmrân 3/146] kavlinin de ribbiyyûnun öldürülmediğine delalet ettiği -çünkü öldürülmüş olsalardı onlar hakkında: 'Başlarına gelenlerden ötürü gevşemediler' denilmezdi- şeklindeki gerekçeleri ise baştan sona geçersiz bir söz ve itibar edilmeyecek tercihlerdir. Nüzul sebebiyle tercihe gelince; şayet nüzul sebebi peygamberin öldürülmesinin zikredilmesini tayin etmeyi gerektirseydi, cumhurun mufâale babından geçmiş zaman kalıbıyla "kâtele" (قَاتَلَ) şeklindeki kıraati tayin olunana aykırı şekilde cereyan etmiş olurdu ki gördüğün üzere bunun tutarsızlığı açıktır. { أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ } buyruğu ile tercihte bulunmanın tutarsızlığı da açıktır; çünkü bu iki fiil şart edatına bağlanmıştır. Şart edatına bağlanan şey ise olumlu ya da olumsuz olarak hükmün gerçekleştiğine asla delalet etmez ki onunla başka bir görüş tercih edilebilsin.

وَإِذَا نَظَرْنَا إِلَى الْوَاقِعِ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ وَجَدْنَا نَبِيَّهُمْ ﷺ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ لَمْ يُقْتَلْ، وَلَمْ يَمُتْ وَالتَّرْجِيحُ بِقَوْلِهِ: فَمَا وَهَنُوا، سُقُوطُهُ كَالشَّمْسِ فِي رَابِعَةِ النَّهَارِ وَأَعْظَمُ دَلِيلٍ قَطْعِيٍّ عَلَى سُقُوطِهِ قِرَاءَةُ حَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ: وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ [٢ \ ١٩١] ، كُلُّ الْأَفْعَالِ مِنَ الْقَتْلِ لَا مِنَ الْقِتَالِ، وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ السَّبْعِيَّةُ الْمُتَوَاتِرَةُ فِيهَا. فَإِنَّ قَتَلُوكُمْ بِلَا أَلِفٍ بَعْدَ الْقَافِ فِعْلٌ مَاضٍ مِنَ الْقَتْلِ فَاقْتُلُوهُمْ أَفَتَقُولُونَ هَذَا لَا يَصِحُّ ; لِأَنَّ الْمَقْتُولَ لَا يُمْكِنُ أَنْ يُؤْمَرَ بِقَتْلِ قَاتِلِهِ. بَلِ الْمَعْنَى قَتَلُوا بَعْضُكُمْ وَهُوَ مَعْنًى مَشْهُورٌ فِي اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ يَقُولُونَ: قَتَلُونَا وَقَتَلْنَاهُمْ، يَعْنُونَ وُقُوعَ الْقَتْلِ عَلَى الْبَعْضِ كَمَا لَا يَخْفَى. وَقَدْ أَشَرْنَا إِلَى هَذَا الْبَيَانِ فِي كِتَابِنَا «دَفْعُ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ» ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

İşin aslına ve gerçeğe baktığımızda, onların peygamberi ﷺ o vakitte ne öldürülmüş ne de vefat etmişti. { فَمَا وَهَنُوا } “...gevşemediler...” kavliyle yapılan tercihin tutarsızlığı ise güpegündüz güneş gibi açıktır. Bunun tutarsızlığına dair en büyük kesin delil, Hamza ve Kisâî'nin: { وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ } “Onlar sizinle orada savaşmadıkça, Mescid-i Haram yanında onlarla savaşmayın. Eğer sizinle savaşırlarsa onları öldürün...” [Bakara 2/191] ayetindeki bütün fiilleri 'kıtâl'den değil 'katl'den okumalarıdır. Bu mütevatir yedi kıraatte, kaf harfinden sonra elif olmaksızın "fe-in katelûkum" (فَإِنْ قَتَلُوكُمْ) şeklinde katl kökünden mazi fiil olup ardından "faktulûhum" (فَاقْتُلُوهُمْ) gelmektedir. Şimdi siz: 'Öldürülen kimseye kendisini öldüreni öldürmesi emredilemeyeceği için bu okuyuş sahih olmaz' der misiniz? Bilakis mana; 'onlar sizden bir kısmınızı öldürürlerse' demektir. Bu, Arap lisanında meşhur bir manadır; nitekim gizli olmadığı üzere bir kısmın öldürülmesini kastederek: 'Bizi öldürdüler, biz de onları öldürdük' derler. Bu açıklamaya Def'u Îhâmi'l-İztırâb an Âyâti'l-Kitâb adlı eserimizde de işaret etmiştik. İlim Yüce Allah katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كَانُوا غُزًّى لَوْ كَانُوا عِنْدَنَا مَا مَاتُوا وَمَا قُتِلُوا ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الْمُنَافِقِينَ إِذَا مَاتَ بَعْضُ إِخْوَانِهِمْ يَقُولُونَ: لَوْ أَطَاعُونَا فَلَمْ يَخْرُجُوا إِلَى الْغَزْوِ مَا قُتِلُوا، وَلَمْ يُبَيِّنْ هُنَا هَلْ يَقُولُونَ لَهُمْ ذَلِكَ قَبْلَ السَّفَرِ إِلَى الْغَزْوِ لِيُثَبِّطُوهُمْ أَوْ لَا؟ وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ: قَوْلُهُ تَعَالَى: الَّذِينَ قَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطَاعُونَا مَا قُتِلُوا [٣ \ ١٦٨] ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي آيَاتٍ أُخَرَ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ لَهُمْ ذَلِكَ قَبْلَ الْغَزْوِ لِيُثَبِّطُوهُمْ كَقَوْلِهِ: وَقَالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ الْآيَةَ [٩ \ ٨١] ، وَقَوْلِهِ: قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ وَالْقَائِلِينَ لِإِخْوَانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنَا [٣٣ \ ١٨] ، وَقَوْلِهِ: وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ [٤] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كَانُوا غُزًّى لَوْ كَانُوا عِنْدَنَا مَا مَاتُوا وَمَا قُتِلُوا } “Ey iman edenler! İnkâr edenler ve yeryüzünde sefere çıktıklarında yahut gazaya gittiklerinde kardeşleri hakkında: 'Eğer yanımızda olsalardı ne ölürlerdi ne de öldürülürlerdi' diyenler gibi olmayın...” buyruğunda Yüce Allah; münafıkların, kardeşlerinden biri vefat ettiğinde: 'Bize itaat etselerdi de savaşa çıkmasalardı öldürülmezlerdi' dediklerini zikretmiştir. Burada, savaştan vazgeçirmek için bunu onlara gazaya çıkmadan önce söyleyip söylemediklerini açıklamamıştır. Bu ayetin benzeri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { الَّذِينَ قَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطَاعُونَا مَا قُتِلُوا } “Kendileri oturup kaldıkları halde kardeşleri hakkında: 'Eğer bizi dinleselerdi öldürülmezlerdi' diyenler...” [Âl-i İmrân 3/168]. Ancak başka ayetlerde, savaştan alıkoymak için bunu onlara savaştan önce söylediklerini açıklamıştır; şu buyruklarında olduğu gibi: { وَقَالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ } “...ve: 'Sıcakta savaşa çıkmayın' dediler...” [Tevbe 9/81], { قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ وَالْقَائِلِينَ لِإِخْوَانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنَا } “Allah, içinizden [savaştan] alıkoyanları ve kardeşlerine: 'Bize gelin' diyenleri elbette bilir...” [Ahzâb 33/18], { وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ } “Şüphesiz içinizden öyleleri vardır ki, muhakkak ağırdan alırlar...” [Nisâ 4/72] ve diğer ayetler.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ، ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الْمَقْتُولَ فِي الْجِهَادِ وَالْمَيِّتَ كِلَاهُمَا يَنَالُ

Yüce Allah'ın: { وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ } “Andolsun ki Allah yolunda öldürülür veya ölürseniz, Allah'tan bir bağışlanma ve rahmet onların topladıklarından çok daha hayırlıdır” buyruğunda Yüce Allah; cihatta öldürülenin de eceliyle ölenin de her ikisinin

مَغْفِرَةً مِنَ اللَّهِ، وَرَحْمَةً خَيْرًا لَهُ مِمَّا يَجْمَعُهُ مِنْ حُطَامِ الدُّنْيَا، وَأَوْضَحُ وَجْهٍ ذَلِكَ فِي آيَةٍ أُخْرَى بَيَّنَ فِيهَا أَنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنْهُ حَيَاةً قَصِيرَةً فَانِيَةً مُنَغَّصَةً بِالْمَصَائِبِ، وَالْآلَامِ بِحَيَاةٍ أَبَدِيَّةٍ لَذِيذَةٍ لَا تَنْقَطِعُ وَلَا يَتَأَذَّى صَاحِبُهَا بِشَيْءٍ وَاشْتَرَى مِنْهُ مَالًا قَلِيلًا فَانِيًا بِمُلْكٍ لَا يَنْفَدُ وَلَا يَنْقَضِي أَبَدًا، وَهِيَ قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُمْ بِهِ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ [٩ \ ١١١] ، وَقَالَ تَعَالَى: وَإِذَا رَأَيْتَ ثَمَّ رَأَيْتَ نَعِيمًا وَمُلْكًا كَبِيرًا [٧٦ \ ٢٠] ، وَبَيَّنَ فِي آيَةٍ أُخْرَى أَنَّ فَضْلَ اللَّهِ، وَرَحْمَتَهُ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُهُ أَهْلُ الدُّنْيَا مِنْ حُطَامِهَا وَزَادَ فِيهَا الْأَمْرَ بِالْفَرَحِ بِفَضْلِ اللَّهِ وَرَحْمَتِهِ دُونَ حُطَامِ الدُّنْيَا، وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ [١٠ \ ٥٨] ، وَتَقْدِيمُ الْمَعْمُولِ يُؤْذِنُ بِالْحَصْرِ أَعْنِي قَوْلَهُ: فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا، أَيْ: دُونَ غَيْرِهِ فَلَا يَفْرَحُوا بِحُطَامِ الدُّنْيَا الَّذِي يَجْمَعُونَهُ.

Allah'tan bir bağışlanmaya ve kendisi için dünya metaından topladığı şeylerden daha hayırlı bir rahmete nail olacağını zikretmiştir. Bunun vechini, Allah'ın ondan musibetler ve elemlerle kararmış kısa ve fâni bir hayatı; kesintisiz, sahibine hiçbir şeyin eziyet vermediği ebedî ve lezzetli bir hayat karşılığında satın aldığını, yine ondan az ve fâni bir malı asla tükenmeyen ve ebediyen bitmeyen bir mülk karşılığında satın aldığını bildirdiği başka bir ayette en açık şekilde ortaya koymuştur ki o da şu buyruğudur: { إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُمْ بِهِ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “Şüphesiz Allah, müminlerden canlarını ve mallarını, cennet kendilerinin olmak üzere satın almıştır. Allah yolunda savaşırlar; öldürürler ve öldürülürler. Bu, Tevrat'ta, İncil'de ve Kur'an'da O'nun üzerine hak bir vaaddir. Ahdine Allah'tan daha vefalı kim vardır? O halde yapmış olduğunuz bu alışverişten dolayı sevinin; işte büyük kurtuluş budur” [Tevbe 9/111]. Yüce Allah şöyle de buyurmuştur: { وَإِذَا رَأَيْتَ ثَمَّ رَأَيْتَ نَعِيمًا وَمُلْكًا كَبِيرًا } “Oraya baktığın zaman, büyük bir nimet ve muazzam bir mülk görürsün” [İnsân 76/20]. Başka bir ayette ise Allah'ın lütfunun ve rahmetinin, dünya ehlinin topladığı dünya metaından daha hayırlı olduğunu açıklamış ve buna dünya metaıyla değil, Allah'ın lütfu ve rahmetiyle sevinme emrini eklemiştir ki bu O'nun şu buyruğudur: { قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ } “De ki: Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle; evet, sadece bununla sevinsinler. Bu, onların topladıklarından daha hayırlıdır” [Yûnus 10/58]. Ma'mûlün (tümlecin) öne geçirilmesi hasr (kısıtlama) ifade eder; yani { فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا } sözü: Başkasıyla değil yalnızca bununla sevinsinler, binaenaleyh topladıkları geçici dünya metaıyla sevinmesinler, demektir.

وَقَالَ تَعَالَى: نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا وَرَحْمَةُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ [٤٣] .

Yüce Allah şöyle de buyurmuştur: { نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا وَرَحْمَةُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ } “Dünya hayatında onların geçimliklerini aralarında Biz paylaştırdık. Birbirlerine iş gördürsünler diye kimini kimine derecelerle üstün kıldık. Rabbinin rahmeti ise onların toplayıp yığdıklarından daha hayırlıdır” [Zuhruf 43/32].